Jtfhtt Carfcr $nrtMt. 



[AVIGATIO- 

|ES ILLVSTRIO- 

RES, admirandje et 

CBLEBRlOkES, 

tortifimorum tferoumi 

Christophori CSolvmbij* 

VltfCEHTII PlNZONl* 

Americi Ves^Vtu* 

PetRI MArTYSUS, 
FERDINANDI CoRTESII* 

Nicolai Herbornii» 

ivibvs Noyi ORfelS 

MERlCiE REGNORVM ET PRO- 
fetumfitus, Religionis & Principatuum ftatus 
/iiarumque rerum quac iis in regiombus occ\ir- 
runtmaximememorabiliumexplicatio 
Sc hiftoaacontinetur. 
ACCESSIT 

CASPARIS VARRERII 

! De OphyRA regione 

jj itiACl ATV S SIN GVLJtRlS* 

AMSTELRODA Mh 

AoudloANNSM IAHIONIVM, lflj- 




C O L L E G I O 

TH ALASSI ARC H I CO 
VRBIS ROTEROD. 

Dominis luis» 



Emo eft, qui ndn Fummopere ad- \l 
miretur verba illa* quae in Utfedea, 
Semca, in fine Ac*us fecundi lc- 
guntur, 

a Venient annis 

iAeuUferU,qmbttsOceahut J 
Vinciila rerum laxet,& ingens 

latcaiullM t TiphjjflHenovos 

t * IDeteid - 





0etegaf orbes, »ct ftt tervfc 
Yl&m&ThuU. 

Admirandus etlam ille Plaio in Ttmdi> y tne~ 
Kiinit, AtUntictinJuU, Lybia& Afta long\ma)o- 
ffa qu* varios babuerit Reges, quorum vis omnis itt 
ttnum coUecla y varias regiones^ejr quicquid intra 
xokmnasHerculU continebatur invajjt. Hanc in- 
fulam dicit, ingenti teru motu, \ugique diei unitts 
acnecltsilluvione, vafio gurgtte merjdm^tque iU 
innavigabilefelagmilkd y frofter abforft* infuU 
iimumreli£iumfuiJfe.Hxc iEgygtij Sacerdotis 
verba, expendenda; ijs puto, quiquarunt, 
qua ratione magna aliqua pars orbis, tam 
diu incognita efle potuerit? 

Quanquam vero fciam,haud noftrum eiie 
lites iftas Geographorum de Athntide infula, 
quamam illa fit, componere s hoc tamert au- 
fim dicere,optare me,ut hoc fit graviffimum 
in Geographia peccatum, verba lfta chori 
apud Senecam, aut fi quis alius ilhus Tragoe- 
autor eft, & Sacerdotis illius ^gyptijo* 1 
rationemde Atlantide.Amefic* applicare. 

Ouicquid fit, verifimillimum eft, Avomm 
nof&um memoria, ea contigilTe,m quibus 
non incommode vaticinium illud, quod ex- 
m apuciSenecam, dici pofUt efte xmg^m 



Narratio de Inventione vaftarum ilhm 
R egionu ante multos annos in folio bis ex- 
eufa eft 5 fed nunc exemplaria illa, cum tineis 
$c blattis pugnant. Quare cum nullus dubi- 
tem 5 multosoptare, recudiexemplariaim- 
rum navigationum^ maxime formaminore, 
ut in viafit pro comite 5 & in vidulo commo- 
de portari poflit, prado ha?cfubjeci, quse 
fpero ledu non minus >ucunda 3 quam utilia 
fbre. 

C. Piinius Sec. in Naturali HiflorU lik xix.de 
lino agcns, miratur, herbameffe qu& AEgyptum 
admoveat Itdu : m tantum ut Galerim^ a Jret$ 
Sicili* Alexandriam fefttma die fervenerk^ Babi- 
lias fextk. Poft ea invehitur in temeritatem 
homirium, qui lino ad velatexendiufifunt* 
%^ndax(mc\mt)vi^ 

ventosfroceUaf^ recfyiat, & fayum efa fblisftuki, 
bw vehi. Maledicit etiam autori velorum 
cut non fatis fuitjjomwem interra wori, nifi& j#l 
riret infepultus. Miratur feri homints manu y meti 
eSufdem hom&is ingenio$uod ventos w mari optee. 
Prooemium poftea claudit^hoc epiphone- 
mate: 

Tmerea mfciamas faviffepmnas, nihil gignitur 
facilim y utquefentiamus nolente idfieri naturaurit 
*grum 9 detmoremqw etiam terram facit» -t 

1 3 Gap.Xi 




Cap.i . cte ufu Imi agens ] Eadem inquit & , 
I f!agtsmateria:neque enim minorcscunttu animalU 
\ bu* in fdias^uam nobifmet iffts linotendimm. 
\ Scilicet->degeneres canum, & qui non co- 
gitant, mortem ubique aequ^ vicinam effc^ 
fedalicubi propiorem videri, 

tAudax nimium,quifreta primm 
Rate tam fragilt perfida rupt y 
T errafejue Juaspofi terga videns, 
jinimam levtbm vcredidit auri* r 
Dubioque fecans &quora curfa, 
Totuit fenuifidere tigno, 
Inter vite mortifjue vias 
^tmium graciltlimite dutto, 

Quanto re&ius expendiflTet^cum nonomtm 
ferat omnia tellus , fumma Dei providentia 
fa&u effe, ut mari,ac ftuminibus.ac rivis 5 ope 
humanainde dedudis, omnespartes orbis 
commodius ac velocius, (addo etiam fump- 
tu longe minori, quam celerrimo equorum 
curfu, &ina?quali curruum ja&atione^adiri 
poffint, atqueeoimportari, rurfufque inde 
cxportari merces, qua? non tantum ufui funt 
abfolutenecefTaria* fedetiam honeftannfer- 
viant dele&ationi. 

Vtinam yero intra hasmetas fecontineret 

genus 



m 



genus humamim, &nonad damnabilemlu- 
xum auro, aromatibus, atque fimilibus Dei 
donis ahuteretur,nec Baali,& Mundo iis in- 
ieryjret, quibus glorificare Deum dehebat. 
V tmam illos populos, quorum ad fe opes 
homines transferuftt , ituderent ad verarrt 
Dei cognmonem adducere, atqueC^»,» 
m quo omnes Thefauri funt, illis revelarent 
pr^dicatione puraverbi divini, &exempIo 
mculpata» yita?, facem ijs prjeferrent, Ita fic- 
ret ut nafla fua>, non tantum opes aliarum, 
gentmm, fed & Animas hominum pifcaren- 
tur, gratifTimum Deo praftates obfequium 
aui per Jpofioium fu Um lacobum nos docuit* 
Eumqut convertifeceritpeccatoremab errore v£ 
fn*,fafoatumm animam c]w a mone,& epmmum 
multitudinempeccatorumgc per Damelem Prophe* 
fam cap. xi r. dicit : quiad juftitiam erudknt 
multos, cerufmures, qmfi flelhts i n perpetuai 4ter« 
ffltatet. * 

Ad ipfos quos recudimus fcriptores venio, 
Pnma narratio eft chriftophori ColumbiUsuxvs 
hominis ingenij curiofi, qui indigne ferens 
prxoccupatam ab alijs glariam inventione 
h>rmnmrum & Hefpridum , hoc egit apud 
Ferdmandum Hifpani* Regem,ut fibi quo- 
quehceret Novas terras qua?rere 5 fed ob- 
1 4 fiantibus 



jlfcmtibus ei invidis, poftaliquot annos de- 

lirnum, quinque naves knpetravit, quibuse 
! |Gadibus fblvens, «umnon fatis mature ex 
1 \oto nautarum, terrajapparerent, pene illo- 
t rumfeditione oppreflus eft; qua fedata Gm- 
1 4dutum y Hifpaniolant, & aha loea priraus de- 
J texit. Lxtus hoc focceflu, in Hifparuam re- 
I dijt,& quadrupjto majorem clalTem impetra- 
■ 1 vit, qua expeditione feliciter fuccedente, m- 
vid'ia, (quae femper magnis cbftetit au fis & 
I magna conantibus plunmum obfuit)i ecun- 
I do ei fecla eft,ut caufam pro fe dieere coactus 
| fit : poftquani dixiflet, judicibus in Confi- 
' lium miffis, album tulk calculum. Mortuo 
< Anno m . d. v i . corpore ejus Hifpalim de- 
: iato & in, Ecclefia Carthufianortt humato, ) 
ftatua a Genuenfibus ei decreta eft. Laudan- 
dum hoc in Columbo, quodbenefecifiecon- 
I tsentus, fciens , quod itftjibi virtm petium^ 
contempferit rumores non vulgi tantum,Ied 
i aliorum, qui non parum gloriam illius ibant 
| imminutam. Benzo lib. i, cap- 5- narrat, 
I cum Hifpani quidam proceres, in convtvio, 
I multum de Cotumbi gloria delibarent, diccn- 
tes , cuilibet fuifle hoc proeftitu facile, quod 
ipfefrciflet, nec efle caufam cur Itah hoc 
nominecriftas tollerent, Cokmbm renidens, 

iumto. 



ftimto ovo, dixit, quk veftriim hoe talhi rc- 
ftum deftituet m caputf quod cum fruftra, 
finguli conati effent, iile leviter in'apice tefta 
contufa, pronum ! Uiud ftatu.it jCuq.convivap 
cachinnarentur, pronam rem eileciamantes, 
exeepitille: Mepra?eunte;faeilefuit vobi* 
hoc imitari; , abfque quo fuiffet, nunquam 
hoc praeftitiifetis. Taiis, inquit, inventio, 
iiit novi orbis , in quo inventis facile erit 
aliquid fuperaddere. 

Ita mores nominum funt, inventa con- 
temnere , neque expeadere , quanta? molis. 
fuerit.tot vincere obftacula, quibus nonre- 
motis , fcientia? rerum inventarum arternis; 
jacerent in tenebris. Credo tamen invidia* 
Yitandx eaufa, nuilam ab eo infulam de no- 
mineaut cognominefuo fuifle appellatam, 
Eat hic contemtus vana? giorix in Annales. 
& fa&o Columbi quifque difcat Gloriam ejft 
Crocediium^ & umbra? inftar,infequente fuge- 
rej&fugienremfequi. 

Secunda eft Vincentij Mnzoni , paul&poft; 
fecuta, qua? cum brevimma fit, facilius legi 
quam a mein epitomen contrahi poifet. le- 
<&or in ea videbit, etiam ex paucis foiijs, 
mukam hauriripofte fcienttam. 

Tertia eft Americi fefpunj Floremim qui 
f y Ann 



Rnno m." ccccxcvrt ultra gqmtioctialeni 

vela faciens, magnum terra* continentis tra- 
£tum> nominavit defuonomine dmerkam. 
Quatuorillius Navigationes omnigena fci- 
entia & prudentia diligentem le&orem ma- 
&abunt. 

Quarta eft Petri MartyrUMedtohnenfis^ pro- 
tonotarij tande Apoftolk;i,contiliarij Regij, 
& Caroli v. fenatoris. Scripfit varia, Beorb& 
novo Decades tiu infcriptas olim hoc Titulo; 
Decades 0^#/^quibus adjun&i funt Ub. i r i , 
de Legatione Babylonica. Poftea ftudio Richardi 
HakluytiOxonienfs Angli> o&o prodierehujus 
fcriptoris Decades jnfcriptx Illuftri viro GW- 
teroRhaleg &c. Ita autcm verfatus cft in hac 
materia, ut ad imitationem Nafonis de eo 
quidam cecinerit: 

Hejperios quis nofeeret Indos^ Martyris xternum 
f latuijjetdpus. Laudat Venales qui vult ex- 
j truderc merces, Martyris fcripta praecone 
nou egent. 

j Pr^miffa autem eft Martyfis Epiftola 
TrancifciQortef) Narrationibus, ut fuppleat 
defe<£ium narrationis primse, qua? fimile ar- 
gumentum continebat. Tres autemcumvi- 

| derim harum Narrationum editiones, nulla 
tame integra erat.aft prorfus perietit^an vero 



linguS tantum Latina non extet, tle eo pto* 
xiuncio, mihi non liqnere . 

Fuit hic Ccnefim ^obilis Hifyanw^ Anno 
m .c c c c c x y 1 1 1 undecim nayium clafle i>, l . 
militibus inftrucfta hac navigatione Inftituit. 
Hic eft,qui Mexicanam urbeitj ohfidionecin» 
xit 5 & tertio menfe 5 ea potitus eft. 

Laborabat hic CmeJmszMxi ficra fame y qua. 
fe expleturum fperabat urbe capta, fed egre- 
gie ei Barbara hsec gens iliufit : ^iam defperata 
urbistutela, omneaurum argentumque ex 
publico privatoque collatum, in lacum 5 iti 
quo urbs fit^ cft,demerferat. Itaque Cortefms 
tanquam larus hians/pe fua fruftratus, fame 
dira magis niagifque efferatus^quolibet fup- 
pliciorum genere contra Indos graflatus efty 
fcjLMotefumamRegc ftrangulari juflit 5 quan- 
quam alij lapide a fuis. percinTum fuifle, 
tradant. 

Volume #r/*y£,de rebus Indicis confcrip- 
tum, Pater ipftus idiomate Hifpanico (teft^ 
Petro Martyre cap.x. Decad.vm.) Typo- 
graphis tradidit. Anhoc fit illud ipfiim,quod 
recudimus^an aliud^de hoc ampliadu cefeo. 

Pofthaec fequitur Nicolai Herbon epitome, 
de Indis convertcdis, Autor hic Gallusfuif, 
ordinis MinQrumj & illorum (ut vocant) 

com- 



cominifTarius per Galliam.' 

Inter alia 5 v,ult mores illorum, qui mittun- 
tur ad Indos convertendos, eflfe fine avaritia 
exemplo difcipulorum chrifti, qui noluit fuos 
fortarc asinzonis .Invehitur etia in eos, qui eo 
I commigrant, ut aurum argentum & precio- 
fos lapides corradant, colligant, ditiorefque 
egrediantur, quam fintingreffi. Utinam hoc 
confilium omnes fecuti fuiffent: non ita for- 
' deret nome Chriftiamrum apud Indos 5 quoru 
aliqui Chriftianos, fuga fibi elapfos, maffis 
-auri iparfis,tanquam pifces 5 efca quadam ca- 
pere conati funr. 

Claudit agmen TraBatusVarrerij deOphyra 
Regione, Exiftimat illcinAfia (inquafen- 
tentia etiam Marius Niger fuit)Ophyram 
Regionem fitam fuiflTe. i^tbrahamusConefm 
AfricaeregionemeflTeputat. At AriasCMon- 
^tanus, Guil. VoBellm^ & Geropius Becanus, Vem 
veram Ophyram eflfe^ non conjiciunt, fed meo 
judicio evincunt. 

Verba ex 2. Varalepom* Cap. 3 . verf 5 . fub - 
|icio ex interpretatione Ar,ia? Montani: 

Et texit domum lapide preciofo ad gloriam, & 
fiurum (erat) aurum parvaim. 

Idem AriasCMont. in pr^fat. libri, quem 
ittfcripfit Pfa/*&five de gewium fedibus ait, 

hoc 



hoc rioftten Pdrvaim ys qulvel tanium Bbraick 
fciuntlegere^clarldemonjlrare\^ duas olim Regionei 
JPeru ditfas^ mum quidem^ qu& eodem vocabulo ho~ 
diernoetiam die, Peru dtcitur^ alteram verb qu& 
Tiova HtJ}ama a navigantibns eft affellata. Vulg^ 
tns autem Tuterpres, velob ignotam Jibi Regionem y 
velfotiusine)us^ quod illa Regti exhibebat, auri 
iaudem. cum iu Ebrao ejfet , & aurum illud Perur 
& Peru : (nam Veru innumero duali facit IPar- 
vaim) iUe inqudm convertit^ & aurum erat pro~ 
batiffimum. 

Ha?c ille Luthems quoque & aliquotalif 
Bibliorum interpretes , retinentes vocem 
Parvaim ititegram , qiiomodo in Ebra*o le- 
gitur 3 clare affirmat 5 Varvaim fuiffe l?eru- x 
viam. 

lohannes Geropius Becanus ift Nilofcopio^ex 
Diodora Siculofa Vhtone y multa habet obferva- 
tione digniffima. 

tJMichael quoque Neander in fua orbis term 
Defcriptione, parteprima, credibtle efie dicit % 
mvigationem aa novum orhem ^ veteribus inter* , 
mifflamfuifie^ vel regum civitatumque interdiffisj 
velob Romani Im^erij inclinationem^ cum toius or- 
hi$ mfier heBs^ dinftionihus & vaftatimibus Got- 
ihorum y Fanduorum^ Hunuorum, Lopgobardorum^ 
merarum gentium & Marbmcamw % arderet y 




fort 
coi 
fos 



' littonesEuro^mficmverteret.Hxcibi 
tur Quare Farrerius ita audiendus cft, ut ferve- 
^xeltur altera auris integraa rmem diffemie*. 
ttbufae. Ha-cTuntviri ornatiflimi, quarde 
his Narrationibus dicenda habui. 

Ufus autem hujus generis fcriptorum 
, raultiplex eft. nam pra>ter honcftam volup- 
co tatem, quar exleftione Hiftoriarum capitur 
dc pars prudentia? eft, nofle rifus & mores va* 
.ali narum genrium. De Ulyfle fpeculo viri pru- 
^ufdentis Horatius lib.i. Epiftolarum fcribit, 
pc quod multorum providus urbeis Et meres homil 
mm mfpexit: quod cum iile feccrit magno in - 
R commodo,& periculo fuo alij faciant, ex his 
te &fimihbus fcriptis,hoccommodi percipi- 
B tur,quod illarum in ledione liceat. 

Neptunum frccul e terra fpetfare furemem. In- 
tc Veniunt quoque in his fcriptis phyfici non 
v pauca, qua? alibi naturam rerum fcrutanti 
ji noneflentobvia. 

■ Et cum de mifera idololatriaharum gen- ' 
1 tium, crebra hic fiat mentio; non tantum di- 
fcimus quantae fint tenebra» noftre ,fed etiam 
ad grariarum a&ionem ftimuIamur,pro hoc 
; bencficio; quod nos,qui eramus populus fe- 
densintenebris & in regioae mortis, fine 
1 Deo, 



— 



Deo, fine fpe falutis, Iacem videriim» mag- 
ttam, quod beneficium tam multis noneft 
collatum, judicio quidem Deinoninjufto, 
fed tamem admirabili, & in timore Dei pijs 
mentibus fa?pe expendendo. 

Hanc editionera autem vobis infcribere 
Viri Ornatissmi vifum eft, non tantum 
ut grati civis prseftare officium,verum etiam, 
quia jucundum, non aliismodo, fedvobis 
imprimis fore putavi, fi in hac utb^magniiU 
lius Erafmi fatria,\\on Neptwi tantum,fed Pal- 
li4if «iir»a»"* ftnHiacoli cerneretis; quibus 
ego cum faveam , alijs ftudijs confecratus, 
Ideoquepararium (quem vos noftis) inallo- 
quioquofavorem veftrumcapto, advocare 
coa&us fim, vosmulto magisijs vellemihi 
perfuafi s ha?c vobis offerens,cum animo vobis 
omni officio & pietate dedito, & anernum 
veftro. 

Valete Viri ORNATissiMi,Deus ftu-' 
maveftra omniaad nominisfui gloriamfe- 
cundet. 

Roterodami. xv. Cal. O&obris. Anno 
Chrifti i6i<5. 

Vefterommobfeqnio, 

Zohannis Leonaee>8 
Berewovt. 



NAViGATIO CHRt, 
STOPHORI COLVMBL 

Q^VA MVLTAS REGIONES ' 
hactcnrrs orbi bcognitas irivenir» 
mventasqaeHifpanianxx eoli 
iumt&frequentaru 

Qgmtdotek FJifpAriidrHm dedit Itkmim 
dtms Ckr/fiophcro Cohimboy 

CAPVT X. 

TA Q^ VE thriftopnorus 
fiW J nationc Italicus, Latria Ge^ 
£^p# n ^n/Is,gsnte Golumbcivir . 
Kyyi e " at Focera ftatura, colord 
l/lll ■ . ni£jcdlngl nclinatOj facie 
X Mf bDlo "g a - th qrium diutius ii 
. i' e g la / e g" Hifpaniarum in~ 

victifiimi diveffatusfuiffet, ahirhu iriduxitj 
utha&enus iriacceffasorbis paftesperquarri 
diligenter pcfagfaret. Pctijc propferarur- 
fus & lterum inftahtiffiriSe a iege Memdratoi 
rit voto fuotam piohon deeffet, iutufim* 
fibi & toti Hifpaniae decus pra*cLi.rum adre- 
vefabat, fi fua opcra &impenfa riovas iriac- 
Cefiafqiie regiones ha&us effet: & ad id dpusi 
ftavigandi uitro fe offerebat,riafh poiliceba- 
tut plures poffe naricifci in occidenfd ihfu- 
Ias> qux adufum, imo ad delitias moitaliurti 
ihim% f rofct iriept*,& iii primis iri eislnfu^ 
*is,qu*cotenxinue fiirftlricJi&ihveiiirt pfiflc 
mUmbmm baccas, id £ft,unione5,iapidesq; 



5 NAviaATia 

prctiofos fore omne genus, nccnon aroma- 
ta omnifariam,auriquc'plurimum. H#c me- 
ditantem rex & regtna identidem deriferc, 
utpote cogitantem inania, &penfi nullius, 
vertebaturque hic fermo prope in fabeilam. 
Tandem pera&is annis vi i j. infiftcnte ad- 
huc Columbo, ccepit rex his fermonibus 
aures prazftare attentiores, decrevitque pofl: 
multa experiri viri ingenium, propterea in 
cffectum huius celcbris inftituti, iuflit libur- 
nicam unam & celoces duas omni genere 
annonse armamentorumque communiri: 
quibus cxpeditis, prima Septembris luce 
M. ccccxcn. folvitab Hifpanis litori- 
bus,& diu optatum iter aggreffus eft. 

JDe infulis cofertis kCohmbo viro accerrimo* 

CAPVT II. 

ITaque folvit a Gadibufiter faciens verfus 
infulas Fortunata s, quas nuncHifpani ap~ 
Caauk pellant Cananas, obidquod canibusmaxi- 
me abundent: antiqui vero Fortunatas dice- 
bant.Has enim abfunt a Gaflitius milliaribu* 
M c c. prout ipfi compu»tant fuas leucas» 
Fwtunatai dantes unicuique leuca?. M. 1 1 1 i. Fomma- 
tas propterea eas dixere ob^a^ris^mij^rji^te- 
gejQem,ccelique clementiam,funt in clymate 
per Syenem verfus rneridiem: easincolunt 
Ferinae gentes, quibusnulla eft reiigio,nui- 
lius Dei timor,nulla verecudia, utpotequae 
riurn incedunt ufquequaque : co Columbus 
concefllt aquas nonn*hil fumpturus, utvei 

inibi 



inibi focij prius parumper conquiefcerent, 
quam arrocioribus affuefcerent iaboribus: 
namqiii fulcant maria incomperta, hisne- 
ceffe eft prope labores innumeros exantiare* 
Solvens igitur iilinc arabat maria,& per dies 
xxxin. totidcrnque no&es navigans verfus 
occidentem 3 nihil tciluris unquam apparuit: 
tandem e fpecuia quifpiam lufulas quafdam 
cowfpicatus eft: propius accedetes videre in- 
fuias fex, quaru dux erant vaftiirmia?, eifque 

nominaindidit,alteramHifpanam,Ioannam 
alteram nuncupavit. 

JDe magnis infulis. 

CAPVT III. 

IOannam non fatis compertum habuerc 
titrum effer infula vel ne : dum tameneius 
latera legunt, audivcre innumeros avium 
concctus,& in primis lufciniarum,qua» den- 
fiflimis nemoribus inerrabant, menfe No- 
vembri. Inibi etiam confpexere limpidif- 
fima flumina, cademque ad potandum fua- 
viflima,portus magnoscelebrefque.Et quurn 
vento Choro navigar-ent, provedi furtt ma« 
gis fecus infula? litora, nufquatn tamen ad 
calcem pervcnere. Qunm igitur progreffi 
fuiflent fere miiliaria d c c c. & nullum tet- 
minum adhuc compenfTent, credidere con- 
tinentemefle : propterea decrevere gradum 
referre, impellente pelagi -fevitia : nam ma- 
lus,id eft,arbor navis nutare idcipiebat.Con- 
vcrtit itaque navim ad orientem, & mox 
A i 4evcnerc 



4 NAVIOAtlO 

devenere ad eam i nfulam,quaj dicitur Hifpa* 
na:& quum fumme appeterct tcrram explo- 
rare quje ad Aquilonem vcrgebat, & iam ip- 
fisterrae appropinquantibus , condi&orans 
maxima in fcopulum quendam coliifa eft, 
adeo ut iam dehifceret; verum fummergi ne- 
tjuivit ob planciem faxi: mox accurrunt cum 
cymbis viricelocis alterius, &focios &fau- 
cibus Neptuni eripuere fere moribundos. 
puumterramappulifTent, confpe&i funtab 
incolisejusinfiilas, qui protinus efftifefuge- 
runt in nemora derififliina,non ahter quam fi 
fugacem leporem confe&ai etur canis, genus 
inauditum: noftri tamen veftigia psrfequun- 
tur fugicntium & mulierem quandamcorri- 
puere, quam quum ad naves rcduxiflent, 
vino &obfonijs prope diftentam, &elegan- 
terveftitam miflam faciunt :nam ipfi nudi 
incedunt , & humaniores ignorant deli* 
tias. 

2)* fitu & moribm Uifpan* wfuU* 

CAPVT IV. 

QVamprimum igitur haec mulier deve- 
nitadfuos fatura & prope farta, cultu- 
cjue infolito veftita decentiffime , alij hac 
liberalitateaddu&i, moxcertatim, caterva- 
timque ad litus concurrunt, ratigenus cfle 
divinum: nam defilicbant inpelagus fecum 
ferentes aurum,quod cum ollis teftaceis, va- 
fisque vitreis permutabant, pro minimaqua- 
que re etiam defpica bili aurum dabant. 

cxempii 



Chrxst. CoiVMBir $ 
exempligratia, fi quis dediflet fruftu fpecn- 
li Confratti, protinus aurum confequebatur. 
Contra&a igitur amicitia , vigentibusque 
commercijs,noftri coepere diligehtius eorum 
vitam & moresexplorare, comperequepro- 
tinuseosregem habere: propterea petente$ 
mediterranea, hoc eft interiora infulaj a regc 
corum perquam honorifice funt excepti: 
quum vero advefperaviffet, e dito figno de 
moragfalutandaj vuginis, noftri genua piica- 
bant, quos cmulabantur Barban itideagen- 
tes:ubi noftri &cruc6 fervatoris trophamrn, 
venerabantur,eam &ipfi condi&o cojebant; 
hi etiam ubi videre navim pefiundatam, 
certatmi confluebant cum cymbis fuis adve- 
heres noftros, <k ab undabudi maris faucibu$ 
eripientes. Cymbas hujufmodi appellantca- 
noas: qux ex fola cavaarbore factas,non qui~ 
demferro, fed cote pra*acuta excavant : ha~ 
bent etiam tongiores naves,ideft,liburnicas f 
oduagintaremorum, capaces. Ferrocarent 
omni, proptcrea noft ti admirabantur,quo^ 
nam modo quirent domos conftruere* qua$ 
confpiciebant miro modo extmcT;as,nec,non 
alia arte fabrefa&as faberrime : verum cote, 
ut diximus, pro ferro utuntur. Acceperunt 
etiam referentibus amicis, nonlongeabea 
infiila e(Te quofdam populos, qui carnibus 
vefcebantur humanis. Idcirco ubi nos vi- 
dere, crediderunt Antropophagos efle, idcQ 
effufifllme fugerunt Canibalos appellant 
ferinos populos, qutincibstu hominesha- 
beant gratiflmios Hos noftri preterierant* 
tosad meridiem reUn<juentes. 

A 3 Zfc 



6 Navigatio 

De CambdoYHm morihns. 



CAPVT V. 

IGiturhipopulimoefliflimc conquereban- 
tur nobis de efferatts lllorum monbus, 
nam ajebant eos ni fe non alitcr iarvire, 

?[uam rigrim vel leonem quemniam m maiv 
uefa&aantmalia: horrefco referens. lmpu- 
beres, fiqutcorripmntur, excctts tcftibus, 
f%inantutinosgallos ( gailinaceos., ut lau- 
tius eis vefcantur. Puberes vcro mox con- 
trucidant,quihus excnteratis, ilia comcdunt 
recentia, membrorumque partcs cxtremas, 
caetera faliunt, adfcrvantque ut nos infitw 
&farcimina omnisgenens: nam infitiafiunc 
cx fanguineaprino vel buhulo,autex cami- 
bus tefTellatim cotictfts, alij apexabo appel- 
!ant,haud dubieeft. genus farciminis Jvlulie - 
ribus haud vefcuntur, verum eas ad prolem, 
velutt nos gallinas ad ova fervant : u qua eft 
anus,ea mancipi j vicem gerit. Propterea h# 
infulse, quas jam fubegimus, ubi audiunt 
adventarehos efferatiorcs immanesque po- 
pulos,a.autum clant terga,licet fagittis utan- 
tur, non funt tamen tantsarum virium, uc 
compefcere eosqucant, nam pauci comphi- 
rcs fundunt, utputa centum decem profli- 
ant Canibali, nufquam comimis congre- 
iuntur, fuga tantum fibi confuhinf . Nos 
nequivimus ahter intelligere, quos deos co- 
lant alios, quam folem & lunam,ccelumque. 
Morcs vcro xliarum inmlarum idcirco nor* 
fc.ferimus, quomam ob anguftiam temporis 

&inter~ 



"CHR-rsr. CoroMBi. 7 

& interpretum penuriam de eis nihil corn- 
perti habuimus. 

De morihm iilorum qui Hifpamm infu~ 
lam colmt* 

CAPVT VI. 

HVjus infula; cultores loco panis utufi- 
turradicibus quibufdam, qucefunt ({I 
magnitudinenv formamque fpe&es) 
inftar napi, faporem habent, quem molies 
recentesque caftaneas, ages vocant. aurum 
apud eoseft inpretio, idenim auribusap- 
penfum ferunt. fuisnon emigrant finibus, 
nec ut alif ultro citroque commeantes com- 
mercia exercent. ccepimus eos percunftari 
fignis, ubi eruerent aurum, intelleximus ab 
eisiegiinharenis fluminis cujufdam, quod 
exeditiiumis derivatur montibus. Idenim 
Jabore eximio colligunt , funduntque in 
frufta,& demum in bra&eas, ideft 5 laminas. 
Verum ubi nos ernmus non nafcitur, aliun- 
de adveftitur, utcircumvecli infulam re ipfa 
cognovimus : quonbm poftquam illincfol- 
vimus, devenimus ad quoddam flumen,quo 
profc&i fumus fumendas aqua»gratia, & ibi 
auriferas confpex^mus hnrcnas, ibi quadru- 
pedia,non mfi cuniculos vidimus: ferpentes 
vero immenfje vaftitatis, numerofloresque, 
quos fert infula, fed innoxios confpeximus: 
nee non fyiveftres turturcs, anates noftris 
procerior es, anferesque oloribus candidio- 
m^verurn capite tantum rubeo erant: & ibi 
A 4 pfita^ 



8. Navigatio, 
pfitaci cornplures,, alij coloris prafini, fiifW 
alij,ahj vero Indis non abfimilcs,id eft, torq; 
rniniato. Tulereexhis igitur fexagmta ver-* 
ficolorcs* conjc&iuamque e x his alitibus 
fecimus xmn longe Indiam.abeffe z verum 
huicfententiaenon aftipulabatur (phxiMt&^ 
rio,6c in prnnis philofophus m illo de Ccelo 
& mundo, Senecaque, Sc alij compUifculi 
cofmographi^ haud expertes, qui adfeve- 
rant Hifpanias non mukurn ab Indi a abeftb, 
mantrmo pr.efertim uincre.Hxcigitur infu- 
Jafuapte natm^gigmt mafticein* aloe, & alia 
his nondiffimilia,&: in primis granaqua?dam 
rubea , qux pipdjie funt acriora : cynamo- 
mumque,& zmziber noftri tulere. 

De virk quos Cohmhm. gr^tm ex%Urm- 
d& mfhta dimiftt. 

CAPVT VII. 

IGitur Golumhusde compems -tcrris fatis 
. ac fuper lcetus, utpote qui videbatur noutl 
comperiffe rnundum. Qiium vcro primum 
ver iam appeteret, decrevit patnam repeterc 
fuarn, dimiffis apud rcgem viris triginta 
oc~to,qui pcrquamdiligcnter- fcifcitari &c x - 
plorarc. deberent-Iococum fitus. acrcgioms 
mores, frugumque ac arborum. naturanv 
-Re x enim appeHatur Guancianillo , cum 
^uoimj* foedus maximum, commendavit- 
qnc ilhfiios ar(ii{fimcy adebut mtuituscos 



CmRI ST. COIVMBI. $ 
piq obtut-u , corani Columbo lllacrimari 
cceperit , miferatus conciitioncni remanen- 
tmm Tandem Columbus jirffit veiaventis 
dare Hifpaniam veifus, fecum ducens ex in- 
fuianis viros decem, non alja magis de caufa, 
quam ut eorum lmguam ahquando difce- 
rcnt, quoniam idconfequi haud difRcuiter/ 
porerant : nam caraden bus noftns fuum 
idioma lcrihi prqbe potelt: ccelum appellant 
Turci,domum boa:aurum caum : virum pro- 
bum toynoJnihii, maxarii dicunt. Reiiqua 
vero nomina ^que ac nos noftra prcferunt. 

Quomodo Columbm ffiit diftm AdmL 

CAPVT VIII. 

REx itaque & regina Kifpaniarum nihii 
magis gerebant i n yqtis x imb fupra vota,, 
quam utaimam Crmfti fidem mdies auge- 
rent, auaamque coierent,& cultam iummo- 
pere venerarentur : propterea id e x imie ob.~ 
fervabint,ut hos gcntcs qua? hacl-enus nomen 
Chriftianum ignoraverant, tandcm aliquan- 
do ope & induftria fua, fcircnt unam effc 
ChnftiJidem s extra quam nuila eft fdus. 
nec redemptio. Indue hujusrei fpecimen 
decrevere fummis honoribus Columbum 
profequi, nihilque pra?termittere, quod ad 
cuitum & decus eius fpectares. Igitur vultu 
fereno eurn excipiuiit x condccorantque 
innumens titulis : & quod apud Hifpa» 
uos eximius ducitur honos, ih confefTutn 
A $ ipfum V 



|P Navuaho 

ipfum recipiunt : volverequetit deinceps 
non Coiumbus, fed .Adjniirans occanum ap- 
pcllaretur: &ut licuit colligere ex Admt- 
rantis fermonibus, fperabat propediem fide 
noftram magtiaincrementa habituram,fth« 
iniulsad fidem reducerentur:m commercijs 
vero&ah>. mortalium emolumentis, qui- 
bus plerunque omnes inhiant,nullam prope 
fpemcoiiocaverat. Itaque fercniffimi re^cs 
jubent ut protmus Liburnicx x v 1 1. expc- 
diantur, qux arccm 1« prora habeant, ideft 
fpeculam, undc cminus fpeculantur : celoces 
vero duodecim abfque fpecula, inque eis 
bominum milie ducenti, qui omni genere 
armoriim communirentur. Fabrosque lig- 
narios,ideft, carpentarios, artificesquefere 
omniumgenerum a^te annuo conduxit, qui 
claflcm fcquercntur: eqtiites etiam quofdam 
centuriavit, ut rnhil clatfi dceffet, quod ad 
vaiidam expeditioncm fpeftaretXolumbus 
vcro fues^boves fcxus utriufquc in clarTem 
introduxit, triticumque & ordeum, ac legu- 
mmapropc omnegenus corrogavit in navi- 
bus, tumut vitamin navidiutms protrahe- 
rct,tum vel maxime ut inibi terra^mandarct 
femina : tuiit etiam arborum talcasquas ibi 
pkntaret : quoninm ld ge*nus illic haudqua- 
quamarborcs vifuntur : nampraetcr pinum 
& palmas nulias habent arbores nohisco»- 
nitas, & hx mira ubertate crefcunt, adolef- 
cuntque in tantam altitudin", ut non facilc 
referri podit ob maximam foli ubertatem. 
Sunt cnim illorum fru&os prope innumcra- 
biies,verum nobis incompcrti, aiuntquc f»b 

folc 



m 



Chrxst. Colombi. 11 
folc feraciorem teliurem minime efle. Infti- 
tuit etiam noftcr CoJumbus fecum ferre in~ 
ftrumcnta omnis generis ferrea 5 quaicoiidu~ 
cerenturbicondcnda? : utinnova regione 
noyasurbesconderent, qux forent fuorum 
tutiflima receptacula: rnultique infuperre- 
gis clientes, contubernajefcfue ultronei fe 
obtulerunt hums navigatioms focios, defi- 
derio comparandaB -gloriae, provoeati geftis 
Columbi praeclaris. Igitur prima Septcm- 
bris folvere ex Cades ven.tis profpere flarfr?» 
bus, & pruna Oaobris applicuere infularn 
Cjmanairi, earn, inquam, qux Ferriun dici- 
tur. Qjuarcavero Oftobrts vela fecere ver- 
fusmeridicm, nihilque compertide eorum 
navigatione ufque ad hyemale ^quino&ium 
fcabuimus, Atvigcfimo tertioManij, reec 
regina difcumbentibus, mox ^rfuit vere~ 
darius quidam,qui renunciavit cclocesduo- 
decim applicuifle Gades : fucccfllim autc-m 
navigatiomsultcrioris quinta Aprilis luce 
M. p* iii i. germanusfrater altricis primo- 
geniti regis miffiis ab Admirante adre<*era 
pervemt 3 cunaaque retuht qu<e iii feqitentit- 
dus adnotabuntur. 

Qmmodo jAdmirans adivit Canibalo- 
rum infulm. 

CAPVT IX. 

ITaqueprima Oftobris. Admirans Cohtm- 
bus lolvit a Canarijs flante AfFrico, ad la> 
^amiter facie&s, meridieni verfusadnavi- 
fWR, t \ 1 . N gavit 



I 



Crueisi ifu- 



tl N A V I GATI 6 

gavit xxi. dicbus priufjuamteiluremcon* 
ipexent ahquam. Tandem devenit ad 
Canibalorum mfuias fxpe di&as, &primo 
confpe&u videre noftri mfulam vaftiflimara, 
adeo arhonbus condenfam, ut vix difccrni 
poflfet, utrum fyiva foret vel ne : & quoniam 
is dies erat dbminicus, Domanicam cam 
nuncupavcmnt : & ubi cognovere incultam 
effe, rnmime vifum e&iltic gtadumfiftere, 
fed ultra progrefli funt. In his igitur viginti 
&uno diebus fuafententia fulcarunt maria 
Per leucas fcte mille trecentas & viginti. 
^lamper id rcmpusAquilonem ventum pro- 
fperum fcmpcr habuerant : dcinde folventes 
2*fc dicta infula, brevi pcrvenere adaliam m- 
fulnm orr.ni gencre arborum refertiiTimam, 
cjtue inennrabiiem fuavitatis odorem fragra- 
Irat : nonnulli aliedi amoenitatc ioci,in ter- 
ram d^fcendemes, nihil animatumibi con^ 
fpex?rc, prrcter laccrtas inauditae magnitu- 
ttmis:eam Cruccm rppcllarunt, pnmoejue 
locode cultis poft infulas Canarias cofp^&a- 
cft: 8c hxc erat Canibalorum infula, ut .re 
ipfa demum cognovere, id adfirmitantibus 
interpietibus Hifpariic infula?, quos fecum 
ducebant Circumve&i itaque infilam,cafas 
humiies complufculas compcrerunt : nam 
vrcatim degunt x x. vel ad fummam xxx. 
domus fimul continenterque difpofitae in 
orbem amHcntes plaream quandam, cujus 
diametcreratorbicularis: domus erat lignea; 
amphitheatri inftar, Hunc moreconftrucn- 
di a^des fervant, eriguntcomplures eminen- 
tiflimas arbores in orbem, in^ue eisrrabes 

figunt^ 



m 



Chr-xst. CotvMBi.' ij 

figunt, quibus arbores inharent, fitqne ut 
hvs fulcimentis minime ruant. Imbrices 
vero, quum dornum cooperiunt, itaconfti^ 
tuunt>ut formam tentorij effiaant, furgitque 
in modum pyramidiSjideft,in acutum. De- 
nium has fic difpcfitas arbores mtexunt pal^ 
marum f olijs, & quatundam aliarum arbo*» 
rum, ut & ventos & lmbrestutius arceant: 
introrfus vero trabes texunt funibus bombi* 
cinis, & radice quadam fparto minimeabfi* 
mili : cubilia nabent emincntiffima, qua* 
foeno & bombice ftemunt i porticus habent 
maximas,ubi ficcara collocant Et ibi etiam 
confpeximus duas ftatuas ex ligno fabre- 
fa&as, quasduo angtics immenfa; vaftitatis 
fuftentabant, eascredimus erle eorum idoia: 
verum compertum habuinuis ftatuas hujuf* 
modi folum ornatus caufa erectas funTe,quo~ 
niam hi folem & planetas tantummodo ado- 
rant. E6 igitur ubi neftri applicuere* rnox 
viri & muiieres effufe fugerunt, deferentes 
corum domos:ubi vin&i erant impubetes 
complufculi, quosadfaginam adfcrvabant: 
necnoh anus complures, qux mancipiotnm 
Obihant officia,protinus ad nos contederunt, 
At noftri ingreffi eorum domos, animad- 
verterunt iiiic vafi effe fi&iiia omne genus, 
quar nos Samia appeiiamus* inquibus elixa- 
bant carnes humanas, pfitacis, anferibus* 8c 
anatibus fimui admixtisraliasautem vcrubus 
impofitas torrebat,feleftis offibus,& hrachijs 
humanis, quibus pro ferro utebantur, ut fa« 
^ittisadfigeTet fnis: ferro enim prorfus carct. 
Vidixnus etiS ibi impuberjs caput nuperrtmc 

abfci&ni» 



H Navigatio^ 
abfcifum, ianguine adhuc defluente, hdC 
erattrabitn fixum. Haec lnfttiaquattiot in~ 
gentiffimis irrigatur rluminibus, Guadalu- 
peam appellavimus, quoniam noneftabfi- 
nailis montiilli fan&x Maria*, quemGtta- 
dalupum Hifpani vocitant , incola vero 
Grachanam: fert hxc infula pfitacos fafianis 
multo maiotcs, necalis fimiles,namalas ha- 
bent verficolores,c#tera rubei:tataque pfita- 
corum apud eoscopia,ut apud nos cicadaru: 
&liccteorum nemora fint pfitacis referta, 
eos tamen faginant, quoshabent in cibatu 
gratifsimos: mulieres vero qux confugerant 
ad noftros, Admirans noftro ritu exornari 
iuflit, & complufculis donari muncribus, 
mandans ut protinus eas ad Canibalosmit- 
terent : quoniam hx probe noverant qtto 
fugiflent Canibali.Itaque mulieres adCani- 
balos profc&ae fttnt: quo fa&umeft, ut mox 
Canibali ad noftros accurrerint pelle&i mu- 
neribus, quibus donatse mulieres ftierant, 
autumantes ltidem confcqui pofle. Vbi 
vero coram fuere, five timore, five fcelerum 
confcientia, mutuofefe refpicientes, illico 
terga dedere, proxima petentes nemora ? at 
noftri qui inerrabantinfulaeexpiorabundi, 
cymbas eorum omnes confregere. Et illinc 
folventes adivere focios fuos, quos dimife- 
rant in Hifpana infula primo itinere : Sc 
dum eunt utrinque, complures praeteriere 
infulas: ab ea parte vero,quac refpicit Aqui- 
lonem, apparuit infula, cuiusinquilini no- 
ftros interpretes, quos ab infula Hifpana 
iuxerat Admirans, intelligebant, -necnoit 

CDS 



Chr,i$t. C-OtOMSI.." *J 
©os quos vendieaveramus a fsevina Caniba* 
k)ium,dicebant vocari Matiniam,adfomari- 
tes eam cultam effe a lolis fceminis,qux ftaci£ 
anni temporibus coibant curn Canibaiis, ut 
Iblebant oiim Amazones:prolem partieban- 
tur, mares dabant parentibus, fceminas vero 
fovebant rpf#: aiunt etiam hasfceminas fpe- 
cushabere altiffimos, quo fe recipiunt ubi 
extra ftata tempora quifpiam eo conceffent» 
& ibi fe tutantur fagittis propiilfantes hoileV 
flforte fortuna exploraverit aliqui aditum: 
propterea noftri per id tempus propius acce- 
dere nequiverunt, prasternavigantes infulam 
ad milliaria fere quinquaginta. Invenintus 
aiiam infuiam, quam interpretes ajebant eifb 
ajppnmeculta,habitatoribusque frequenrif- 
uma, & inter alia habere in numeras fiugcs» 
& prope omnia quibus vita humana carerc 
nequiti&quoniam montes habent prsealtos» 
eam montem appeilavimus Ferratum: at no- 
ftri interpretes, & hi quos adfervaveraraus 
ab atrocitate Canibalomm, adfirmabant Ca- 
nibalos aliquando ionga metiri -itinerafupra 
mille rnilliaria, ut canubus vefcantur hurra^ 
nis.Poftridie iliius diei na&i fumusaliam itj- 
fuiam, qua?quoniam erat obrotunda, Admi- 
rans eam nuncupavit fan&am Manam roto- 
dam. Supra iftam comperirnus aliam, cui 
divi Martini nomen indidir.verum in neutta 
sftarum ftationem fecimus. Perendievero 
aiiaminvenimus, quam ajebant longittidine 
effe miiiiarmm c i.a patte,videlicet,occideft- 
tali in orientaie iatus: refebant mira de 
interpretes , quod videlicct 7 foret firmme' 

feca&i 



. Nav isatio 
fcrax, & pulcherrima, hancpoftremoappelr 
larunt lanclam Mariam antiquam Poft eam 
compentfereinnunu-rabiles infulas, verunl 
Ionge a pr«dida,milharia prope cccc, Iit- 
terqueeas qua?dam casteris prsftabat magni- 
tudine, qnx dicebatur ab incolis Ay Ay, 
noftn vero nuncuparunt Sanciim crucem: 
co appuhmus , ut aquam haunremus : at 
Admuans emifit triemta viros, qui explora- 
rent dihgenter infuiam, qm mox quatuor 
Cambaloscum totidefeminis mvenerunt, 
qu* muheresvifis nouris,complicatismanw 
buselevatifqueauxilmm petere videbantur: 
quibus hbcratis, vin in nemora dilapfT funt- 
Biduoitaque iihcagens Admirans, tngima 
vjros in mhdijs collocavit, q u , corriperent 
Canibalos, fi q U i apparuiflent. Qui vero fta~ 
bant m htore,videruntcymbarcucaneam ipfi 
apnelIant,homines o<3o,&: totidem muliercs 
vehentem. Vbi igitur Admirans claflictim 
cecinit, una orrmes ruulit inBarbaros, qui 
ftrenue fagittis pulfare noftros conabantur, 
nec ptius quivere fe clypeis tegere* quam Hi^ 
lpanus afceminis fagittaic1:usoccubuit,alter 
vero male acceptus eft. Hifpani tameri ubi 
coperere fagittas veneno iliitasefle,decreve~ 
runt propius manusconferere, &viremo- 
rumineoscontendere: quodut fecertf, pro- 
tinus Barbarorum riavim peffum dedere. 
Pr^eminebat enim ibi mulier quaedam veluti 
regma, cujus di&o parebant omnes : hasc na- 
tum habebat feCum torvi afpedus atrocif- 
gue, qui facie noii regem fed prardonem, aut 
furem quempiam feviffimum pnefehtabate 

Submcrfo 



Ch&ist. CotVMS*. ty 

Submerfa itaque navi, non definebat nando 
noftros onerare fzgittis, eievatis tantum fu- 
pra aquam brachijs,quae res vifaeft monftri- 
hca. Durn itaque natanc fagittantque, ad 
faxum quoddam deveniunt^ubi tandem a 
noftrisluntexpugnati, occifis nonnullis,6c 
reguk) gravatim fiucio vulnere duplici : hos 
ad Admirantem trahunt reluclantes, qui 
confpedum tanti viri minime paventesfe- 
rociam nuiquam exuerunt, fpumaseffervef- 
cetes non aliterquam leoubi in caflesdeve- 
nit tuncrugitus edit majores atrociorelque» 
famtque magis : adeoq*, efferebatur,ut nullus 
effet inibi taintrepidus qui ferocientesviros 
nonformidaret. Progreftusitaq; Admirans 
AfFrico flante aliquando, nonnunquam fpi- 
rante Favonio, pervenit ad quandam pelagi 
vaftitatem,ubi prope innumer#erantinfulas 
multijugaeque : nam aliqua^frequentioribus 
obumbrabatur nemoribus, alia? vero fumma 
apricitate amcenitatem non mediocrem pt as 
fe ferebant, nonnulla* autem fqualebat faxis» 
hum6]eiunaaridaque,&;prsuftis irnplicitge 
montibus: alia»etia intra cautes coiore cocci^ 
neum continebant 3 ali£ violaceunnalbicante 
aliar.perinde ut multi rati fuerint eas e{fe rni~ 
nas gemmaru, aut loca metalloru cof rufcan- 
tibus plurifariam coloribus. Eb iraq; n6con- 
certere f^viete pelago,naverebatur obfcopu- 
lorum frequentiam, nenaves collifa? {axi* f 
dehifcerent protinus fubmergerenturcjue, iti 
aliud tempus rerh difTerentes. Nequivere 
ctiam infulas percenfere, ob eorum impli- 
citam frequentiam : wmg nonnull* cdoCes, 

B qu^ 



qua*altiorefundo haudegebant, mediocri 
contenta? alveo propius acceflere, & fupra- 
XX vii. infulas numejrarunt, locumque Ar- 
chipelagus nuncuparunt ob infularum fre- 
qucntiam. Dum itaque reliais infuiis in 
} lt ™ Mprovchunt,in medio fere itinere aliam 
nadti funt lnfulam* quae dicebatur Buchema, 
ubi complures erant illorum qui atrociffi- 
ttiasCanibalorum manusevaferant:hi nobig 
retulereinfulam cultam effe eximie, culto- 
resque mitiores, & ufquequaque Canibalis 
infenfos : inque ea nemora coniplura, qua; 
«prosfovent ingentiffimos: hi naves nonha- 
bent, quibusfulcare poffint maria, &Cani- 
balos adire : verum ubi Canibali eo conten* 
derint,congrediuntur attrociter,propulfant- 
que eos r quos fi ceperint male accipiunt,paif 
pari referentes:rtam erutis luminibus, eos in 
frufta minutatim concidunt , & ignibus 
torrent,6cprovindiaa devorant, alioquin 
huirianis non vcfcuntur camibus.H«ec nobis 
referebant noftri interpretes,quos ex Hifpa- 
na infula adduxeramus. At noitri parurri 
illic immorati, ptseteriere infulam,nifi quod 
ab ea partequa? occid€tem refpicitin tcrram 
defcenderunt, ut aquse nonihii hauricnt,ub| 
eminentem puichramque domum invene- 
runt, &cum ea duodecim minores domos 
omni habitatore defertas, ibique nulla erant 
habitantiumrecentiaveftigia: caufam pro- 

f>terea ignorabant, quur defertxforent, ni 
Crte habeant illarum habitationum ftata, 
tempora,dumcandens fydus fervet nimium, 
abeunt in mitiora ioca, teverfuri quum con- 

ducibile 



_ 



ducibile arbitrabuntur : vel forterhetu Ca~ 
hibalorum iitora deferunt tantifper donec 
abeunt ,.uteunque fuent infula 3 unicum 
habet regem, cui perquam reverenter ad- 
ftant, obediunt'4ue rhir um ih mbdum, Chia- cMa&Mns 
jfichium appellant torumregem: iatushujus 
infula?qubdmeridiem contuetur, longitu- ' 
dine ducentorum milliarium patet: ea nocle 
duae foemina^ & totidem adoiefcentes, quos 
afTerveramus de manibus Canibaiorum, ubi 
£ confpe&u iux patrias fuerunt, in mare fefe 
projeceriint, &c nando ad fblum patrium 
devenerunt nobisnefcientibus. 

, ^Qucmodo jtdmirans jkos reperit vitam 
exuijfe. 

CAPVT X. 

TAndem aiiquando Admirans pervehik 
cum tota claffe ad Hifpanam infulam, 
quae abeft a Canibalis leucis fere c c c c. Ve- 
rurri omine ihaufpicato infelicique : nam hi 
tjuos loco pnefidij inibi reiiquerat , vitam 
exueraht omnes.In hac infula eft regio, quae 
dicitur Xayhana, uhde Admirans primo fti- 
ftere/profe&urus in Hifpaniam, quafi ioca 
obfidum decemviros abduxerat : exhisob 
cceli hiutationem,feptem occubuerant,unus 
Vero.eorumqui fuperfuerat, ubi fuam pa~ 
triam claffis appiicuit , Therema dicitur, 
fponte anobis emiflus eftrrehqui veronan- 
do clancuium aufugerunt. Qxix res parum 
Admirantem movit? qui modo fuos compe- 
B i riflet 



20 NAV1GATI0 

riffet vivos,reliquanihiipendebat : verum 
Canea, ubipaululum eft progreffus, canea qua?dam \ 
apparuit, genuseft liburnicas longiom capax 
ingentmm remorum : hax regis fratre vehe- 
bat, ejufque pr^fe&o apprime abiens fuos 
commendaverat, cumque eo foedus magnum 
inierat. Is igitur regis Guancenarilli fratcr 
aho tantum viro comitatus,ad Admirantem 
contendit, &nomine regis imagines aureas 
duas dono Admiranti dedit. Pofth*cccepit 
Hifpanoru miferabilescafusexponere: veru 
vixidintelligere quivimus, noftris interpre- 
tibus non fatisejuslinguamcallentibus. His 
auditisprogreditur Admirans, quoaddeve- 
mt ad Ligneu oppidu , quod Hifpani fibi pro 
potiori tutela condiderant : id totum copent 
demolitumcombuftumq;, necalia fuperant 
veftigia,pra?ter pallidum cinere : qux res nos 
omnes dolore incredibili affecit : non tamen 
tfobisfacileperfuafu iripoterat, quinaliqui 
fupervivcreht:propterea ut hujus rei effemus 
„ certiores, Admirans juffit tormentaqujedam 
exonerari ut reboatu edito,fi qui delitefccrct 
e noftris mox cxcitarenmr, fcirentque nos 
adventaviffe:verum operam lufimus, quonia 
nullus ufqua comparuit, cunftis fato funftis. I 
Tunc Admirans nuncios mifit ad regeGuan- 
cenarillum fcifcitatum dc fuis, queftusgravi- ' 
ter de occubitu fuorum. Hax noftri rctule*. I 
runt, quantum colligere potuemnt ex regis 
refponfo, complures, videhcet, ineainfula 
reges effe illo potentiofes, qui ajgre ferebant 
HifpanosfubegifTeinfulas : proptereacon- 
tenderant adligneumoppiduxn,ubi Hifpant 

degebant, 



ChrxstC CotvMBir ii 
degefeant, eoque expugnatacontrucidaverat 
viros, & oppidum combiuTerarit, ipfumque 
ferente noftris fuppetias i&um fagittafuif- 
fe, mqueejus rei hdembrachium facijscir- 
cumvoiutum oftentavifle , nec propterea ad 
Admirantem iviflc, quoniam conlauciatus 
vulnerenoncontemnedofuerat. His accep- 
tis nulla fide adhibita, poftridie Marchione 
quendam cognomine Sibiiium, rurfus adre- 
gem mittit, qui perquamdiligenter rem fcif- 
citetur, perpendatque an fint vera qu^e ex 
rege allata fuerant.Is igitur eo conceffit,& re~ 
motisfafcijs comperit regem faifa loquutu, 



procumbentem nadus eft virum hmulantem 
«gritudine, hujus cubili conjugebatur cocu- 
binarum cubila o&o. Tuc devenimus in cam 
opinione% ut non difficulter crederemus no~ 
ftrosaftu&iiTfidijsejusoccubuifTe : tamen 
Marchio finxit fide pra^ftare regi, hortatufq; 
eft virum,ut ln craftinum Admirante viferct. 
Poftera itaque diead Admirantc rex cotedit, 
a quoeft honorificetiflime exccptus,& veiuti 
miferaretur noftroru erumnas gemebnndus 
indoluit, At ubi conlpicatus eft muiierem 
quandam, qnx noftro auxilio erepta fuerat, a 
Canibalis, eam adfatus eft fua iingua lon- 
giore fubfellio, nobis haudquaquam intclli- 
gentibusjlli plurimum applaudens,h#c dice~ 
batur Catharina. Tandem poft multa iilinc 
abivit, &amicitia fcedufq; mrfuspolliceba- 
tur.non defuere tamen e noftri&qui fuggere-* 
ret Admiranti,ut viru corriperet,& corrcptu 
cxdis noftromm poenas luere cogeret.Adnri- 
ransvero,u$ eratvk multipenfijr6accuratius 



nullius cicatricis apparente veftigi 




penfitatiufque expendebat, loci &tempori$ 
rationem habens: ncmenim fibiper idtem- 
pus conducere arbitrabatur, ut incolarum 
animos ad iracundiam provocaret. Poftridie 
vero illius diciqtio illinc rex folvit,ejusger- 
manus claffem vifit, & mulieres fubornavit, 
ut fequens efFe&us comprobavit. Itaque 
liocle fubfequentc Catharina cum feptem, 
ahjs inmare defilijt, ut fuperato pelago ad 
regemcontenderet: noftritamen, ubi fraus 
apparuit.confequuti natantes muUeres, tres. 
taritilm ceperunt: at Catharina cuin tribus 
ahjs ad regem pervenit,qui fufceptis mulie- 
tibus in mteriora infuhe dilapfuseft : quo 
fadlronobis rexaperuitfe noftros contruci-v 
daviffe. 

Ite vindi&a cpcifomm+ 

C APVT XI. 

ADmirans igitur cognita prpditione, 
decrevit hominerh perfequi ufque a4 - 
regni intenora. Mifit itaque tercentuin 
viros,qui Marchionem infenfi confefraren- 
tur. Hi ergo dum homiiiem exprorabundi 
quatftmt, devenere ad oftium cu jufiiam fig^ 
tiati fluiTiinis,Ubi perquam celebia erat por- 
tus, quem Reealem appeliarunt nam ubi 
ingreiTus eft, adeb flumen fe fintiat^xbliquat- 
queefficiens mukipjices receiTus, &flexus : 
innumevos, ut alter M^andrus videantur^ 
neclicetfis ingrefTus, cognofcere queasan, 
fifintravel extra, ^uanquam in o/tioadeo 

pateaty 



Christ. CoivmbC 1$ 
pateat, ut fit trium liburnicamm capax : e£ 
^dverfa fluminis parte mons vifitur confpi- 
cuus, qui impendio viret* & preclaris exor- 
natur nemoribus, Ibi pfitaci complures, 
&avHiafereomne genus exaudiuntur fua- 
vifSrne alternecjue cbncinetia.Hunc portum 
interfluuht fluuij duo,& dum altius progre- 
dimur, na&i fumus eminentiffimas quafdam 
aedes, quas credidimus regis effe ejus, quem 
perfequebamur. Idcirco eb coritendimus 
citato gradu , 8s ecce occurrujrit nobis viri 
prope centum,qui habiliffima habent corpo- 
ra, quicjue arcus 6c fagittas ferentes, torvo 
uultuibant ad nos, fubinde vociferantes fe 
minime effe Canibales, fed Tajjnos, ideft^ 
nobiles, acpatricios ) nos vero figno pacis 



colloquio frueremur,protinus fcedus& ami- 
citiam nobifcum iniere, necde ca^tero pave- 
tes, ad nos veluti ad fuos confidentiffims 
ibant, hos munere multipiici donavimuSc 
At noftri dumiliic agerent, donium menfi 
funt, qux diametrum habebat xxxm, 
paffmirn\ eratinftaramphitheatri obrotun- 
da, huic circunquaque adjace-bant triginta 
alia» minores x&e$> in contignationibus prp 
trabibus harundinibus verficoloribus ute« 
bantur,rnira?rte textiscomplicatifque.Hos 
patricijs noftri percunftati funt de rege 
Marchione,quem aifeverarunt petijffe mo- 
tes. Hujus rei decrevere Admiranteni cer* 
tiorem reddere,& in primisconflat^neceffi- 
tudiniscum viris patricijs. VerumAdmi- 
%m% ft^rans |>ermciali odio in Marchionem 




B4 



SttleMa». 
~saoba. 



*4 Navigatio 

addiverfas infula:partes exploratoresexpe- 
<uverat,qui regem 11 q uo modopoflent corri- 
perent : nam pra:ca:teris quos miferat, erant 
duo ftrenm mvenes, Horeda, videl.cct, & 
^ormalanus animo invido, alius alia loca 
petens, prope omnem regionem inter fe par- 
nti funt explorandam. Hi ergo dum varias 

S°? e ^ pei ' a l rarcnt ' deve neread quidam 
«peaanflima riumina, quorum al.a ab una 
rartemontis defluebant, nonnulla veroab 
alteradenvabantur. Ismons eminent.fllmc 
attollebarur, qui aurifero fabulo confperee- 
batur, &mde aurum effodiunt incofasfioc 
modo : nam ad.s fin.ftris brachijs inpr^cor- 
d.a montis egerunt aurum.cgeft.mickdextra 
excpmnt manu,dabantque nortris:adfevera- 
bant et.am vidifle grana complufcula zecare, 
qusallatafuere regi Hifpaniamm, namgra- 
rium tinum pondus erat unciarum novcm, 
noc videre complures viri. 

Defiumine aurifero } & afys rebus rejiertif. 

CAPVT XII. 
Tjh vifis noftri eondido ad Admirantg 
4. X rediere, ut non recederent a prifcripto: 
mm Admirans jufterat, ut nil aliud agerenr, 
quamexplorareregiones novas, &moxre- 
ferre earum fltus & qualitates, nec i D fl perce- 
rcnt eo ineonfulto exercere eommeraa, pro 
quanto vitam caripenderenr fuam : accei-ere 
etiam ab incolis non Ionge efle in montibus 
regemquendam, qu6 GazichiumCanobam, 
fua Imguaappellantjid eft, dominum domus 

auri: 



ChRIST. CotVMBl^ 



iauri* nam boa domus interpretatur, canum 
aumm,& Gazichius rex. In hoc etiam flumi- 
ne invenereabfolutiflimos pifces, aquamque 
haud lnfuavem.Marchio Sibilius refert apud 
Canibales populos in menfe Decembrieffe 
aquino&ium, quod ratio fphsrx no patitur: r 
addebatetiam inibiaves eode menfefoetifi- 
care : quum tamc ab eo fcifcitaremur,quantu 
cis polus elevareturaboriente,retulit Septe- 
trione non videri,fed mergi fub ar&ico polo, 
& tranfcendiffe cuftodes. Verum utingenue 
fatear,nemo inde venit, eui indubia fides ad« 
hiberi poffit,quonia fere omnes expertes erit 
literarum,& in primis fyderalis fcientiae. \ 

De oppido ab Admirante condito. 

CAPVT XIII. 

IGitur isAdmirans claflis praefc&us in fuam iocifron. 
& gentis Hifpana? memoria, decrevit urbc 
erigerexoootato itaq; loco,qui Locifro dici- 
tur,no loge a portu, & ut bono omine fucce- 
derent cun&a, aufpicatus eft a divinis : nam 
, primo loco ecclefiam dedicavit, caeteraque 
abfoluiffet,ni ternpus appeti jffet patria? repe- 
tcnda^, vei faltem prout abies pollicitus fue- 
rat regi, ipfum de omnibus certiorem facere 
quamprimum. Expeditis ergo duodecim ce- 
locibus, regc protlmis de copertisrebusco- 
mone fecit.Quu igiturAdmiras in infuia Hi- 
fpanaadhuc ageret, alij appellat hujufmodi 
in fula OfiiraVqua. nonnulii e a effe adfeverat, Hifpana: 
cujus commeminit facra vetus hiftoria libro 
B j Regum 



J 



lifcbella. 



NA V t G At I 0 
Regum tertio^qu^patet latitudine eraduum 
?uinqueauftralium,ideft,milliaria c cctx, 
iiwpolus eie vatur xxvn. gradibus : i n me* 
Xidie autg, prout referebat, x xi i.longitu- 
dinevero, ideft, abonentein occidcntem, 
Patet miiiiaria p.c c c L *xx. & infula fi 
iorma confideretuivfolium balani, id eft, 
arboris nucis caftane* fimiliime refert. Sta- 
tuit propterca Admirans in coile cujufdam 
montis kmus mfulae urbem condere, in um- 
bihco.iAful* ab eaparte, qu* Aquilonem 
reipicit,quoniam litibi vifebatur mons alius, 
qui rrequens eft nemoribus & lapidibus 
e peratur, necnoncatcc fcatet piurima, earn 
Mediappellant Iffabellam : ad radicesvero. 
montis planicies eft perquam ftprica, loiv 
gitudine patens miftiaria lx. & lata xi i. 
ahcubi, perangufta tamcn alibi milliaria v I ' 
feanc interjuunt compiu^a flumina, quor U n\ 
cetebnus fere prseterliut urbem ad jidura 
arcus. Hxc igitur- flumina adeo uberttm 
irrigantregionem, uteam feraciffimam fera 
omnmm rerum, qu# terra pirens mittit, 
efrecennt.: nam in harena eorum fluminum 
lactafemina rrozmus germinant 5 fecimus 
hujus rei periculum. jecimus enim femiha 
multijuearum herbarum, videlicet,laftuca- 
rum,nafturtianim, biaflic«,fic bugloflW, qua? 
omnfafextodecimo die germinavere:at pe- 
pones,cticumeres,cucurbita3,trigei1mofepti- 
modie ad mnturitatem pervenere : nec,ut 
ingenue fatear,me!iora his comediunquam 
Hsec noverat Admirans etiam relatu eortim^ 
qmtecuni diverfabautur, qui& ipfomeer- 

tiorem 



C.HR.XST COIVMBI.' 
tiorem fecere rerum multarum, & in primis 
provinciae cujufdam aurifera : propterea 
mifit illuc e fuis triginta viros^regio Cipa- 
goradicitur, auro fcatet : ubi vero rediere 
viri triginta, retulerunt muitamiratu digna» 
prseierrim adfeverabant ab eb monte qua- 
tupr derivari rlximma , unum ad orientem, 
proficifcebatur > aliud verfus occidenterrt 
contendebat, alterum in Septentrionem, m 
Auftrumaiterum cifatiffirne fluebant.Infula 
quadripartitur, parsqiux vergit in Oricnteru 
dicitur Suma,quse occidentem refpicit Atri- 
buinea, qua? Aquilonem Lachem, qua* po~ 
jftremo meridiem contuetur- Naibadifta elfc 
$b pmnibus. 

Qmmodo ^dmirms adivit auri mn#> 
CAPVT XIV. 

VT revertar unde fum digreflus, Admiras 
urbem condidit muro pr^cinftam, & 
duodecimo Martij iliinc fol vit, ducesfecutn 
pedites circiter quater centum, ac equites 
nonnuHos, pleno grad.u contendensebubj 
acceperatminas auriefTe uberriynas me-ridie 
verfus.Igitur fuperatiseminentiffimis moti- 
bus vallibufque, actraje&ls fluminibiislim-- 
pi(liffimis,tade ineam devenit provincia,ubi 
aufplcatur Cimbaga regio,in cujus patctifli*. 
maphnitiedecuriusquida aquaru viCmtur 
quarufn harensB intermifcentur auro. Igitur 
Admiransingreffus meditcrranea mfulst ad 
milliaria ferl l xxtl. untundem dittans ak 
: urbe 



x9 



Navigatio 



urbequacondideracpervenit ad ripascujuf- 
dam ingentjflimi fluminis.ubi coilis impedio 
attolhtur, em.netq; admodum, & ibi arcem 
cngeredecrevit, qubtut.us arcana regionis 

£tu TT l £ u hulc dlvl Thom * no ™ n 

«K Um f cem «dificat, ad eum 
undW catervat.m homines regionis ejus 

; Admiranaratitfecicnsi abeis al.quid 
aun petebatqm brevi ad eum rurfus redeun- 
tes.p unmu aun coportarunt.Necid filentio 
On*ia snv °luam.granQ allatum fu.fle aurifluod p6- 
Onzu. dere on 2 .aexcedebat,qua : res eftecitTut gr!mi 
magnitudineadmiraremur, fupra omnfcrc- 
oulitate, quu prsfertim adjec.flent, fe adhuc 
procenora grana ailaturos, qua: aiebant ferre 
aliam regione, qux illinc itinere mcdia: diei 
aberat, eaque grana inculta in harenis jacere 
adfeverabant, v.m auri incolis nefcient.bus: 
al.j et.am tulere fruftula auri dragmaru dcce', 
majoraqueinveniri rurfum adfirmantes. 1116 
ignur mifit Admirans e fuis complures, qui 
m.nas auri diligcmiflime explorarent, refer- 
retq; protinus: qui eun tes plura compererut, 
quam mtellexerant, quamq; unquamautu- 
manent.Inter alia admiratu non indigna ne- 
mora habet, qua» omnium aromatum genere 
ubertim abundat: verum ea haud Iegunt.nifi 
ubi permutant cum conterminis qu^pia: alij" 
vero cum quibus commercia exercet fua,vafa 
xerutSamia,catinofq;ligneos,pelues,mallu- 
via,& id genus coplura, quibus qui dant aro- 
mata prorfus caret.Invencrfit i n mcfe Mnrtii 
uvaspr*maturas,verum agreftes. Hxc regio 

licet 



Chrxst. Coivmbi. %% 

licet rupibus & faxis afperetur, ea tamfi viri- 
dantes gignit arbores : tota in color e prafinu 
inclinat,imbresexcipit frequentiore. Ideo 
imbi multa flumina de curfufq; auriferi, nam 
quum imbres derivantur a montibus, fecum 
auri copiam maximam trahunt ad plana arua 
patentefq; campos, quos interluunt, ut pras- 
fecimus,innumera flumina,ead^q; amcenifli- 
ma,decurfu haud rapido citatoq;,fed fegni ac 
placido.Haec loca habitant gentes ignava^, & 
fere penfi nullius:eagensotiatur plurimum* 
imb ignavia torpet, algoris admodum impa- 
tiens, &quum nemora habeant bombicere- 
jferta,eo tamen uti nefciunt. 

%)c mirabitibtts comfertis ab jidmirante. 

CAPVT XV. 

EXploratis his locis,ut pra?fecimus,Admi- 
rans rcdijt adarcem Iflabellam, ubi non- 
nullos e fuis dimiferat : lpfe vero cum libur- 
nicistribusprofedus eftperegre, novasetia 
quasrens regiones, &in primiseas quasjam 
cminus confpicati fuerant:nam continentem 
credidit efle, iicet compertum habuerit infu- 
lam efle, qua? milliaribus lxx. abeftabea 
infulaqlram appellarunt Hifpana,regioCuba 
dicitur. Ea prasterita iter direximus ad meri- 
die,&indeccepimus adoccident6 nonnihii 
fleftere:vertunquato rnagis progrediebamur p 
tato plus litora ext£di videbatur, terris feper 
fugientibus: finuabat enim fe litora ad meri- 
die fempeirircccflli fearnbage mwltiplici^deo 



3o Navigatio 

ut quum crederemus contendcre in occ£ 
denterri, ad meridiem tamen indiesfereba- 
mur 5 terns ducehtibus, acmnltijugis finibus: 
tandem Admirans dcvenit adiniiilam,quam 
inquihni appellant lamicam : hanc ajunt 
Xaaua, appellan ab cofmographis Lamiam majbre, 
qux magnitudine Trinacriam fuperat : uni- 
cum in umbilico montem habet, qui fenfirri 
leniterque furgit, ab omni rdgioriis latere 
paulatim crefcens, ut vix confcenderecre- 
das, utin acclivis folet, donec deveneris in 
medium, tunc fefe attollit vertice eminen- 
tifTimo,&tarditatern qua ufus fuerat furgen- 
do,eminentia compenfat : hsec infula *que 
feraxeft acullain maritimis aut mediterra- 
neis, frequenshabitatore, eddemque acerri- 
moad qu#quefubeunda:nam in commercijs 
acri eft ingenio, adeb ut noh difficulter cir- 
cumadjacentes populos excedat dexteritate. 
Eo ubi appulit Admirans fuos i n terram 
exponerc contendebat,verum relu&abantur 
ilh,ac pugnatum eft identidem' fucctimben- 
tibus lnfulanis, non firie hominum ftragc, 
tameri difcordias pax eft cpnfequuta.Reliai 
Iamica flante Zephyro, feptem diebus nec 
interpolatis, per latus Cubaj navigavimus, 
intantumquefumusprogrefii, ut credideri- 
musvelipfam Cherionefum auream, qiia* 
eftiri ipfooriente, attigifTc: adeb igiturpro- I 
veaierariiusinaltum, oetentes varias orbis 
pattes,utferetoturri univerfum orberri rrie- 
titi fuerirrius, & ex viginti quatuor folis 
horis,faltem vigefimam & alteram corriper i- 
mm; licet perpeifi fimus innumera mah, 

norruna 



Chkist. CdtVMBl. jt 

tjtfmina tamen d.ccc. infulis indidimus, 
&efupra termille praetcrivimus, ubi niulta 
erant memoratu digna, prasternaviganslate- 
ra Cub#. Et paulo fupra quani mcoeperit 
navigare, m&us eft Admirans portura naviu 
capacem complurium,ibi fuosccepitemitte- 
re: qui quum terram appiicui ffent, tantum 
mapali&irvvehere 3 eaque vidua ommhabita- 
tore : veriim ibidem confpexere in verubus 
pifcesquosad ignemaffabant pifeatores. at 
noftri pifcibus vefatoftis hauddubitarunt 
reje&is ferpentibus : qui vifis Chriftianis* 
mox delapfi funt in montes, & inde fpecula- 
bantur quid fibi vellent noftri : a quibus 
provocati, pifcatores paulatim cceperunt ti- 
tnorem exuere,annuentibus noftns,ne pave- 
rent, Quidamigitur audacukisin infetiorent 
ru&era detfliyit,propiusaccedes, quem com- 
pellare ccupit quidam oriundus ex infuia 
Hifpana,qui atenerisin Hifpaniaapud Ad~ 
mitantem altusdt educatus fuerat* cujus lin- 
^ua parutn ab ebrum idiomate difFert. Hunc 
itaque percuh&atus eft, quur fugerent, 6c 
quamam gens effet, quove nomine regio 
appellaretur :contrad:aigitut neceflitudine, 
viribusque ahimi reaffumptis, dixit eos pif- 
"catores eile, qui eb pifcatum concefferant 
regc jubente, qirialij regi ccenam parabat 
pontificiam opiparamque: addidit etiam 
pergraturh habuilfe plurimumpqubd ferpen* 
tes minime comediffent, quandoquidem hi, 
ut arl5rmabant,regi veluti delicatioresepula: 
idfervabantur : quibus auditis Admirans* 
«os miiTos fecit: aam jain habejbat fatis com~ 

pertutm 



Navigatxo 



pcrtum rcgionis mores : propterea itcr fuurri 
verfus occidentem perfequebatur, & durrt 
regionem percurrit ad occidente,eam na&us 
cft feracimmam, refertamque habitanonbus 
domefticis: qui mox cofpettis noftris ad Iitus 
defcendebant panes fcretes,quibus lpfi utun- 
tur,tulere etiam cucurbitas plenas aqua, nof- 
que veluti amicos hofpites invitabant cor- 
date: nos vero paulo ultra progreffi, vidimus 
innumeras infulas , qua: primo confpe&u 
cultas videbantur eximie, virentibus plena; 
arboribus,& in primis ab ea parte qua: conti- 
nehtem refpicit : dum latcra percurrunt, de- 
vcnere ad ottium fluminis cujufdam, cujus 
latices adeb fervent,ut in eis diutiusmanum 
immergere nequeas fervefcentibus aquis: 
rurfus progredientes compererc pifcatorcs 
Mira *ifca> q u °f<lam,qui in cymbis,ideft,incavaarbore 
diratio. pifcabantur,qui pifcem rudentibus adligave- 
rantnavi, eumque poft fe trahebant : ejus- 
forma eft nobis incognita, & nifi gradiufcu* 
lumcaput haberet, inftar anguilla? formare- 
tur, capitegeftat pelliculamquandam, quac 
(imilitudine habet crumena? alicujus: quum 
vero pifcesvel teftudines emerferint fupra 
aquam, moxis pifcis folutus dimittiturad 
cos,quitelo acriore ac omni volucre ocyor, 
condi&o vibrat pellem, quam diximus mar- 
fiipium referre aliquod, pifces corripit, ac 
* retinet fua pelle implicitos,nec prius pr^dam 
dimittit, quam aerem fcnferit, cujus eft im- 
patiensadmodum : tunc vin&o rurfus pifce, 
praedam legunt:nam nobis adftantibus ce- 
pere caiandras UU. praegrandes, quibus 

nos 



Christ. Golvm* r.\ U 

ftos dbnarunt amice, eaftue incibatii fua* 
viffimohabuimus. Hisvifis, percun&ati fu^ 
mus pifcatores an latus .hujufmcdi longius 
adhuc protenderetur>& quantu in occident6 
extenderetuti Refponderelatus hujufmodi 
finem habeire nullum. Iilinc igitur foluen^ 
tes, progrediebantur a latere femper> iitUs 
percurrentes:hi inter navigandum lnnume- 
ras gentes confpexerci Non lorige v,ero 
a terra hujufmodi qu# riunquam termina- 
mr, vifitur infula, ibi mortalium vid£re 
neminem, nam fi qui eranfc irtea, fugaper^ 
nici fibi confuiuerant. At canum inibi copia 
inges confpe&a eft minime latrantium, iicet 
torvo efTent afpe&u. Anferes etiam anateiq; 
infula^ inerrabant multiplices. Prseternavi-* 
gantes itaque latera * Cuba* devenimus ad 
tjuafdam anguftias, ubi gurgites ac brevia 
prope erant infinita : & ibt mare uridabundu. 
fpumas effervefcebat indigriabundum adfno- 
dum : fevit^; mare hoc modo itinere millia- 
rium xLi aquis aibicantibus,non aiiter quamt 
fi poili rie cbnfperfum fuiftet. Siiperatis hi$ 
jgurgitibus» prove&i ad miliiariaodogirtta* 
cminentiore cbmperimus moritem, & tunc 
jixas emifimusj qui aqiiata ferrent iignaque» 
Eb etiam conceflit arquita quidam,qui qiiuitl 
irierraret infula? , & iri nerrius condenfum 
J>erveniflfet, arbbrefque admiraretiir , huic 
mox a tergd affuit vir grandiufcnius, toga 
iridutus alba : Cagittarius credidit pri* 
mo confpe&u religiofnm quendarri fuifte* 
quemin ckftehabebant.verum ubi cbtnper- 
tumhabuit aliunveffe, a&utum alij duo 

€ viri 



}♦ KAViGATIO. 

viti ejufdem habitus & ftatur» apparverffc 
poftque eos fnpra triginta alios vidit 
duibus confpeftis, mox fugam cepit : at illi» 
fequebantur*manibus annuentes ne paveret* 
tieve fugeret. Sagittarius vcroquamcitius 

3uivit claflfem repetijt, cun&a quxviderat 
enarrans Admiranti praefe&o, qui ubi hxc 
accepit, protinus emiut muitos, qui tenentes 
varia itinera, prop£ totam infulam explora- 
verunt. Erant ibi arbores multijugae, alias 
ferebant aromata,violasaliae. Percurrentes 
itaque Cubx latera , varias nationes nafti 
funt,quorum linguametiam incol$ Hifpan^ 
infujae, qui Admirantem ultro fequebantur* 
irtinime callebant: & dum progredimur,ma- 
gis ac magis fe finuabat litora,modo Notho, 
modoAffrico flantibus, quibus ipfi impulfi 
aliquando ferebamur prope in ficcum, adeo 
fliare infulis eft implicitum compluribus,na- 
ves fere peffundabantur nimia onuftae aqua, 
quam & madidum ccelum,& refluXus pclagi 
conrogaverant : quare operaepretium fuit 
referre gradum, & domum redire eodem iti- 
nere quo venerant : neque quempiam pave- 
bant, quin potius fperabant ubique & amice 
&honorifice recipi : quandoquidem nemi- 
nem lsferant dum irent, verum fer£ omni- 
bus moremgefferant. 

J^uomodo Admirms mfnUt reddidit 
vefiigales. 
CAPVT XVI. 

QVum itaque tedijffetadHifpanam in- 
fulam, ubiabienscompluresHifpanos 

pamcioj 



patricios loco prafidij dirhiferat, comperit 
Margaritum viru ftrenuum illinc abiviffe, 
qui prope iratus patricioi um magna conco- 
mitatus carerva patriam repetebat: quae ubi 
Comperta habitit, hominem ilhco inducunt s 
ut & ipfepatriamrevifat,ratus ne deiatus re- 
gi, pnncipisindignationem incurreret : do- 
mum tamen contendebac lub velamento 
confequendae annon^6t renovandi pra?fidij, 
licet, utprjgfecinuis,al ia fubeflet cauffa: nori 
priustamen abivit, quam fibi reges aliquos 
feconciliaverit, qui fucceafuerant Hifpahis 
cb praedas, & latrocinia iilata ab cis, abfente 
Admirante: verum coram ipfis regibu$,quo~ 
rum confpeftum, ut par fuerat, minimie 
erubuerant. Primo loco igiturfibi recon-. 
ciliavit regem. Guarionenfium,&cum eo 
neceffitudinem contraxit arcliffimam, de- 
fponfata forore tini ex infuianis, quem prius 
inter fuos adnumeraverat, & habitp inter- 
prete, citatogradu contenditadid oppidum 
cmod condiderat, nomenque divi Thorn^ 
indiderat. Hocitaque reperit a regequo- 
dam obfideri* & parmn adfuit qtiin cfeditio- 
nem fecerit, qtioniam jam triginta diebus 
continuis obfidebatur hemine atixiliante. 
Liberato itaque ab obfidione oppido, regem 
cepit,quibellumnon provocatus intulerat, 
applicueratque animum,ut pergeret reliquos 
profligare reges : verum ubi intellexit ihco- 
las obcaritatem annonx fame laborarc, quae 
, jatn innumeros cpn fumpferat populo§,caufa 
famishujus rejiciebattirin Chriftianos, qi^i 
cruerant fere ©ranes radices, quibus ipfi 



C * 



panepi 



g6 Navicatio 

panem conficiebant Barbari* Statuit xtaquc 
-Adtmrans regreduhasc meditante praefe&um 
mox commeatus regis Guarionexij largiter 
juvere: nam regio ejus nondum famem paffa 
fiierat. Revocato igiturab incoeptoitinerc 
praefe&o, ut tutius regio colcretur ab Hifpa- 
nis, decrevitarcem erigere alteram,non lon* 
geafanfto Thoma oppido in monte emi- 
nentiffimo, arcemde nominc Conceptionis 
tiuncupavit. Vbi vero incoUe compertum 
habuere harfiffe cordi Chriftianis, ut regione 
diutius potirentur,legatos vndequaque mit- 
tunt, qui prasfe&um orent exorentq;, ut fuos 
frenet, nec ut ab eis eapatiantur, qua? vix ab 
hoftibus expe&affent : nam, ut ajebant, fub 
prattextuqnarrendiauri, maia innumerain- 
ferebant, & fere totam devaftabant regione: 
adiecereque ad haec legati, femalle pendere 
veftigal, quim his aftiduo vexari incurfioni- 
bus, & quiete frui poiTe nulla.Convenit itaq; 
inter eos, ut regi Chriftiano ve&ieal folue- 
x6t hac lege, ut incolae montium Cibanorunt 
fingulo trimeftri (trcs lunas appellant ipfi) 
auri quaxlam pondera adurbem ipfam con- 
veherent : qui vero aurum non naberent, 
penderent ar omata^ & cotonum. 

De rcgibtu qui ob makfhfta Hiffanorum 
defeivcredChriftianis. 

CAPVT XVII. 

yGitur di&i reges famecomputfi polliciti 
Jlfuerant ve&igal foluereHifpanis/moniam 

defi- 



Chkist. Colvmbi^ tj 

defi^entibus radicibus, quae illxs loco filigi- 
nis ac tritici fuccedut, panem fufficere ne- 
quibant, nifnntolerabili laborefere nemora 
omnia peragrarent : tamen nonnulli fidem 
datans (eruarunt inconcuffam prasfcripto te- 
pore,&ubi folidum prajftare non poterant, 
excufabant pauperiem, promittentes fedu- 
plum foluturos, quum ad meliorefortunam 
deveniffcnt, nam Vi&u dedu&o, vix habebat 
quod foluerent. Sub idem fer& tempus qui 
aurum e terra egel*unt, invenerunt auri gra- 
num pondere unciarum viginti,in regno non 
procul diftante a litore maris. Itaque loco 
miraculi granum hirjufmodi allatum eft Hi- 
fpaniarum regibusinvi&iffimis, id^ue com* 
piures viddre Sunt ibi etiam nemora quae 
ferunt complura miratu non indigna, &in 
primis lignum ibi vifitmyquod appellat fan- 
dalium Verum e^argutulus aliquis forte illi 
intempeftive objiciet, quur celoces onuftas 
eo lignoin Hifpanias miferit, &nonauro? 
quum illius relacucompertum habeant infu« 
las hujufmodi auro lcatere plurimo.Qufe ob- 
fedla non difficulter diluere poteft hoc re* 
fponf?,nuod licet ca regiovideatur abunda- 
re auro,fi noftris conferatur, non tamg tant^ 
cft copia ejus,ut onerari poflint naves, quurri 
pf^ferr m ilhid non fine magnis laboribus 
ervi poffet £corde terr^ylanguentibus etiam 
viris^quos fecum du£titabat,qui otio 8c lafci> 
vix vacabant, aded ut qua^ue deformarent 
tanto parta fudore, de fidix ac voluptati 
fupraquam poflftm fcribere addiSi : quip- 
&e qui vel ipfum prafe&um moribus 
C J con* 



3$ Navigatio 

contrarium perniciali odio perfequebantur* 
efTeceruntque fuis rnoribus, ut Barbari, qui 
fuapte natura exleges funt & infrenes, magis 
ac magis efFeratemur, profilirentque dege- 
rierantes abomni probata vita, perinde ut 
ufque inhanc diem expenfae fuperent iucra: 
tamen hbcanno qui millefimus & quingen- 
tefimus primus eft, bimeftri legerunt fupra 
duodecim mille librasauri, libra veropenfa- 
tur uncijs o&o. Lucrati funt etiam alia 
complura, quorum mentio fiet ifl fequenti- 
bus, fupens faventibus. Et ne digrediamur 
apropofito, idnoveritis, eo anno tantani 
vim ventorum ruifle, ut illic arbores prope 
cradicaverit orhnes, eafque in fublime jacie- 
bat,ut viderentur coelum ipfumcontingere: 
invertitetiam tres liburnicas Columbi, qu* 
erant in portu, adeoquemare inundavit, ut 
iupra menfuram brachij totam irrigaverit 
infulam. Hujus igitur dihivij caufam bar-. 
ban rejiciebant in Chriftianos ob piacula & 
fcelera, quaspatraverant, quique interturba- 
veranteorumquietem : adijciebant^; nerni- 
nem effe tam longajvum > qui meminiflet 
tant* tempeftatis, qns nec fimilem vi fa eft, 
ncchaberc fequentem. Itaquc Admirans, 
^biportumfcpplieuit, protinus juflnfabris 
lignarijs, qiros optimos fecum habcbat, ut 
celoces duas fabricareht. 



ChRISTI CotVMBl? 

*Dt m* extrntta apnd minam 4#rL 

CAPVT XVIIL 

INterea Bartholomaeum germanum fuum* 
quem jam iufulis praefecerat, cumnon- 
nullis expeditis copijs ad eifbdiendum au- 
rum mifit : nam hi quos fecum trahebat mi- 
lites, eruendi aurum metallorumqueprobe 
noverant artes. Diftant hi montes unde 
egeritur aurum,ab Iffabella infula leucis fere 
tx interque aliaeos monuit,utdiiigentius 
loca explorarcnt. Igitur di&us Battholo- 
mams profe&us eft imperator : five, ut ajunt, 
ipfi Andelantadus, comperit^ue vaftiffimas 
foveas, ac fpecus altiffimos, eofdemque ve- 
tuftiffimos : unde adfeverant Salomonem 
fuos thefauros eruifle, ut eft in divina vete- 
ri^ue hiftoria: artifices qui aurifodinas erant 
exploraturi,coeperunt terram egerere,& jam 
fuperficiem telluris eruerant,"quum mox 
compertum habuerunt aurifodinam hujuf- 
modi protendi nimium ultramilliarax v i* 
ineaque tantum auri effodi poffe ratifunt, 
litquiiibet artificum fingulodie unciastres 
eruere non difficulter poffet. Cujus reiillic<> 
Barthofomaeus certiorem fecit Admiran- 
tem : qui ubi h#c accepir, decrevit rurfus in 
Hifpaniam redire : verum prius non abivit, 
cjuam inful® fratrem fuum prsefecerit, & 
illmcfolvit ingrediente Martio. M.ccccxcv 
patriam repetens. Interea Bartholomams 
ut monkis fratris audiret, arcem condidit, 
quam appeilavit Auream : quoniam dum 
C 4 ' 



40 Navxgatio 

e^ndercnt eam,inventa eft harena auro mix- 
ta: trimeftri abfoluit opus: cceperat vana in- 
ftrumcraauri eruendi/abncare, verurn fame 
graffante nequivit perficere. Splvit igitur 
inde,dimi{fo pnefidio virorum decem,qui ar- 
€em cuftodirent,provifo ne fame laborarcnt, 
dimiffo cane fagaco,qui cuniculos venaretur. 
Itaq;illincabiens, devenit ad infulam Con- 
ceptionis eo menfe , quo Guarionexius & 
Nanicantexius ve&igal pendere tenebantur: 
& tributis exaftis ab his duobus regibus,pro- 
vifoquc deannona, qux fufficeret nineri pro 
fefuifque, quicccc. erant % jyenth vela de- 
dit Hifpaniam verfus,. 

2>* tommeatibm mijjis a rege HiJpaniarHm^ 
de^ueejpts pracepto. 

CAPVT XIX. 

IGitur circiter initium menfis Iulij cctoce* 
tresonufhefereomni gcnere commeatml 
appHcuerunt infulas,ubi noftri fame iabora- 
bantr:vehebant enimvinum, oleum,carnes 
aprugnas, bubnlafq; falitas, necnoninfitia, & 
farcimina,&id genus aliacornphira,que mox 
partiti funt fingulis, ut unufquifque fuam 
haberet portionem.JErogatis igitur commea- 
tibus, regia promunt mandata, videlicet, re- 
gem jubereut cas infuias eoiant,qux meridig 
refpiciunt,ubi aurum egeritur,omnefq; i nfu- 
Ix aceoias & reges, quorum infidiijs noftri 
occubuerant, in Hifpaniam tranfmittant. 
Quarc ut regio obfcqucrentur mandato, 



Christ. Colvmbi. 4* 
jnox corripuerecc c. viros, regefq; eomm, 
& inHilpaniammifere : deinde colere cce- 
perunt eam infuke parte, qua? refpicit meri- 
ciiem, & ibi in colie eminentiflimo arce con- 
ftruunt, nonlonge a portu oeleberrmo, arcs 
appellant divi Dominici, quoniam die domi- 
nico eo pervenerunt: portum praedi&um in- 
terluit eximium flumen,quod lnnumens pi- 
fcibus fcatet, quoddjue navigantes vehit pla- 
cidoalveo, propeipfam arcem ad duodeci- 
mumlapidem. Inarce vero ftfabella? valetu- 
dinarij milites caufarijq; dimifli funt,necnbrt 
fabri lignarij nonnulli, qui celoccs duas fa- 
bricarent : casterivero contenderunt ad arr 
cem divi Dominici : quaere&a, ilh pra^fecit; 
viros viginti. Et folvens illinc, verfus occi- 
dentem profe&us eft. 

jghtomodo Qlumbiu comperit faos ferjtjfe. 

CAPVT XX. 

IGitur inter navigandum devenit ad flu- 
men Naybae, quod ab memorata abeft in- 
fuia milliaria fere centum & viginti, deri- 
vaturcjue ab montibus Cibanis^ qui metidie 
refpiciunt.Flumine trajedo, nonnutlos pra- 
mifit explpratum regiones quafdam yerfuS 
Auftrum, ubiingentiflima fandalij nemora 
confpiciebatur. Exciderut itaque hujufmodt 
fandalij ftruc maxima,eaq; depof.ierunt apud 
quofda tamdiu* donec redirent, & fuis libur* 
nicis afportarent. Dum igitur prafe&us ta* 
(us dcxtrum percurreret, non longe ar> 
G $ Naybai 



ii NAVtGAtlO 
Nayba flumine, invenerunt regem quendam 
prspotentem, qui iMs populis belluminfe- 
rebat, ubi predida nemora vifebantur, de- 
creveratque prius * bello haud defiftere, 
quam fua: feciffet ditionis. Hujus vero re- 
gisregnum eftincornu cujufdam infularad 
occidente,Saragna dicitur,& diftat a Nayba 
flumine leucis tnginta:regio afperatur mon- 
tibus, regique huic circumadjacentes reges 
tnbuta pendunt parentque, utprincipi fu- 
premo. At prafeaus nofter alloquutus eft 
regem hujufmodi, perfuafitque ut fponte 
veftigahs fieret, a quo non difficuitcr impe- 
travit, ut annis fingulis tributa pendens, co- 
tonum fccanabim mitteret,&alia nonnulla, 
qu>bus ea regio abundat i aurum vcro ibi 
non nafcitur. Itaque rebus pacatis com- 
pofitifque, concordes una regem adcunt,* 
quo honoriffcentifllmc excepti funt, effufa 
omniplebe, qu* iilis occurrit hilaris admo- 
dum & jucunda. Inter c*tera hoc genus 
Iudicn in gratiam praefefti aftum eft. Primo 
adventu occurrerunt adolefcentul* triginta, 
quas tantumraodo pudorem cooperucrant 
panno cotoneo fuo more,c*tera nuda:hunc 
morem fervant pedifTequ» cofmet* : at her* 
nuds prorfus incedunt. Igitur prxdi&m 
ramos ohvarum manibus geftabant, &ubi 
appropinquabant praBfedo, in fignum fedc- 
ns pacifque, tlli ramos porrigebant : capillos 
vero promiferant per humeros, vittata fron- 
«e ambulantes : colos ijs erat cyaneus,id eft, 
jugncans viridis s verum pulchcrrimar funt, 
oronera eorperis habitudinera fpeaaveri* 



ChMST COIVMBI. 4$ 
quod profefto his erat habiliffimum fymme- 
tricumque, Poftquam vero his jocis ex- 
ceptus eftjdifpofitis le&is difcubitorijs,ccena 
paratur opipera. Bemum itur cubitum 
apparatu fane regio, Poftridie vero eunt 
in domumquandam patente, qufetheatrum 
referebat, & ibi ludicra e^ercuere compluf- 
cula, ut funt tripudia & alia id genus. Pbft 
hacduaehominum acies comparuere, fiinc 
& hinc atrox pra?lii#ri committentes. : nam 
adeo acerrime digladiabantur, ut hoftes vi- 
derentur,& utrinque ceciderunt multi: pluv 
refque occubuiffent, nifirex annuiffet, ut 
temperarent a manihus. Arma eraiittela* 
arcus, fitfagittas. 

Quomodo rtget qui defcivermt rurfm 
fuccumbunt. 

CAPVT XXX. 

Illinc itaque tertio die folvit* Sc rurfui 
Iflahellam infulam vifit, uM comperk 
I fuos vita fun&os : namfere ducentioccu* 
buerant varijs arfe&i £gritudinibus: quas re$ 
adeb Columbum mcefticia ac dolore afFecit, 
i ut prope de expcditione defperaverit: & id 
in primis horninem angebat, quod videlicec 
Iiburnicas Hifpana? vehentcs, annonam ap^ 
i parebant nulte, & jampridem caritate com~ 
meatuum premebantur : tandemdccrevere 
«gros partiri per loca mari adjacentia, inttt 
Iflabellam & fanftum Dominicum, fecus 
iter , qu©4 inter Auftrum & Af uilonem 

vifitur, 



M Navigatio 

vifitur, & ibi coeperttnt codere nova oppidai 
&primo longeab Iflabella, milliaria fere 
xxxvi. arcem Spei conftruunt. Pofteamad 
milharia prope xxuii. arcem erigunt dtv* 
Catharina?. Ab ea vero ad mi lliajia fere x x. 
arcem condunt divi Iacobi. Poft hancautem 
«dificant arcem Gonceptionis. Inter4; eam 
& dtvi Dominiciereaaeft alia,quam Bo^num 
annum nuncupaverunt de nomine Fundini 
regis. Collocatis itaq; ajgris in memoratis ar- 
cibus,ipfe ad oppidum dtvi Dominici contg- 
dit,&illic e regis ve£Hgalibus accipittributa. 
Dumq; diutius inibi lmmoratur, Hifpanis 
vitam ducentibus per mille latrocinia, ac ra- 
pinas, complures reges defcivere, confpira- 
runtq;fere omnesin Hifpanos &quumqtta- 
damdieconveniflent^puaturiexpeditioneni 
in noflros, Guarionexium pra*ficiunt exerci- 
tui,qui numerumquindecim millium homi- 
num excedebat.Vemm praefe&us no'ter,ubi 
de hac r~ certior fa&us eft, mox eos diligeria 
& folicitudine prajvmt, ccepitque adunum 
omnes proftigare,veluti manum tumultuari- 
am,non nmen fine magno fudore ac labore p 
ac maan : spcriculis,utpotequi cum Barb^ris 
prasliabamnr Monet Admirans,ut his omiffis 
adeum redeamus. 

%)e novis infulis \& gente mHhiptici comfertU 
ab Admirante Colttmbo. 

CAPVT XXII. 

ADnvtansitaq; Golumbus diexxvi 1 1, 
Maij, m. ccccxcvi H . folvit a Barameda 



C H K-l ST CoiVMB f. 4f 
eppido non longea Cades cum liburnicis 
©ttoonuftisiter agensverfus lniulas Fortu- 
natas 3 prout confueverat. Verum pet id tem- 
pus viiurn eft conducere plurimu, fi lliac lter 
faceretobnonnullos piratas, quituncmare 
infeftabant. Illincveroad Medera? lnfulas 
cont&lit, & ibi clalTem partitus eft bifanam: 
namquinq; navesad infulam, qux dicitur 
Hifpana,direxit,reliquas vero fecum retines, 
verfus meridiepergit, deftinans animo velie 
Jineam aequinodialem tandem aliquando fu- 
pcrare, & inde ad occidente vergere, utfere 
omnia fcrutaretur,ea in pr imis,qux Chnftia- 
nis fuere ha&enus inaccefla incognitaq;. Is 
cnim erat vir alto ammo celfoq;, nec nifi ma- 
gnifica aggrediebatur, & tandem pervenit ad 
Caput vinde. Indeq, foluens flante Auftro 
maria fulcabat, &quuminaitum provcSus 
cffet ad milharia fere ccccLXXX.in quandam 
devenit rcgionem,ubi adeb foltorrebat om- 
*na, ut prope ipfa claflis conflagraret, vinque 
omnes xftu magno quafi animam exhalabat: 
nam impellente calore doiia compluracre- 
puere, efFufumq; eft vinum oleumque fimul, 
quum id eis ufu eveniffet in exortu canicula?, 
quo conflagrant prope omnia In his itaque 
caloribus per o&o dies verfati funt, non fine 
xitx difcrimine : pcenituit eos fepenumero 
haspartes adiviflTe. Tranfa&is autemocTio 
diebus,flante vento Favonio, iter vertunt adt 
occidentem, rati clementius cceium nancifci 
polTe, & accepto inpuppi vento, citatiffime 
eentendunt, indiesclementius ccelumfalu- 
brioremque aercm na&i ; nam tertia die 

poftque 



4* , Navigatio 
poftqiiam illinc abiverant , eompercrun^ 
tantam temperiem acris,ut fi priori confcra* 
tur, hxc fit prorfus felix & faufta. Vltima 
vero Iulij e fpecula eminentiori noftrum 
quifpiam cminus teliurcm confpexit, id eft, 
monteseditiflimos; qua; res tanto nos afper- 
fitgaudio, utpropegeftiremuS> exiliremuf- 
4ue: quandoquidem ufque ad id tempus nos 
noftrae vita? tajdebat plurimum: nam deficie- 
bant commeatus fcre omnes, calorc dolia 
crepuerant, & vitamprope defponderamus, 
ut ufuvenit alquando a morte parum diftan- 
tibus: tandemaiiquandofuperis faventibus, 
terr?appropinquamusV verum non appuli- 
mus ob brcvia quedam, qu§ mare procello- 
fum reddunt, faciuntque ne ad litus tuto 
accedas , tamen cognoverc terram cultam 
efle, & habitari frequentiflime : nam % claffe 
confpe&abant locorum amoenitatem, prata 
; r?fertim virentia, inque eis inriumcros flo- 
res, qui fuavitatem fragrabant incnarrabi- 
lem, ut vel ad ipfam claflem mirus odor per- 
vencrit. Illinc folventes ad xx.milliaria 
portumnancifcunturabfquc flumine, alid- 
quin optimum : propterea inibi haud inv 
morati, ultra progrediuntur, &moxalium 
comperiunt portum ftationemq; peroppor- 
tunam : eb itaque proficifcuntur ocyflime, ut 
aqu$ nonnihil haurirent : portum appellant 
Charana?, Cufpidera accolae : propc portum 
nullajerantdomus, verum animaliumconv- 
plurium innumera vcftigia. Poftridie vero> 
cminus confpeximus cancam citatiflime 
advcntantem, id eft, apud cos cymbf gcnus: 



C HEi sf. CotvMSi. 47 
itt fet^ue xxm*« juvcnes fagittis jptopc 
onufti, geftantes clypeos, pudore tantuia 
cooperto, c^tera nudi : nam pudibunda 
inumbravcrat bombycino panno,capilhmv* 
4ue admodum promiffum habebant. Hos 
ubi Admirans confpexit, nutu & fignis quo- 
modocumque quibat, invitat provocatque 
admutuacolloquia. Illivero quafttomagis 
accerfebantur, tanto minus nobis fidebant, 
veriti fcmper ne fraus fubeffet qufpiam* 
Paulatim difcedentes aconfpeSu noftro,8C 
fobinde poft terga refpicientes, demitaban- 
tur ritus noftros, formam corporum ha&e- 
nus eis invifam incompertamcjue. Videns 
itaque Admiram minime allicere poffe hos 
viros nutibus neque inclamationibus,decre- 
vit eorum feritatem lenire mclodia aut con- 
centu aliquo . Mandat propterea exiftenti- 
bus in fpecula emineiitiore , ut muficam 
multijugam excitent,choraules, videlicet* 8t 
tibicines, ac id genus alios moneant, ut con- 
centum efficiant non mediocrem, quo alle&f 
barbari propius acccdant. Hi vero ubi au- 
divere cdnftrepentes tibias , rati funt bellt 
tfgnumeffe» veluti fiadarmaconclamatum 
foret, expediunt arcus fagittaf^uc bello fe 
pra^parantes : & quoniam mirum in modtrni 
fidunt foae pernicitati, condicto deferta ma- 
§ore canea, cymbam niinorem ingrediuntur, 
utfuga fibi confulerentviremofumadjutit 
tamen tantum eis appropinquavimus , ut 
quidam e noftris jeceritin eorumcymbam 
yrsetextam & birretumt quo fafto convenit 
intcr cos, uj litus appcllcntcsmutuofrue- 

icntur 



4* 



rentur colloquio. Dum igitur prajfe&us ltad 
Admirantem, impetraturus commeatum 
egrediendi claffem, llli rati rurfus ne fibi im- 
poneretur, effufiflimefugerunt. Igitur nihil 
aliud de populis hujufmodi comperti habui- 
mus. Etpoft hsec lllinc abivimus, & non 
longe prove&i, devenimusad profluentem 
quendamadeo rapidiflimum, ut Admirans* 
qui a puero affuevit maVi, confeffus fit inge- 
mie fe non tantundempaviffe,formidaviffe- 
que : nam derivabatur is profluens aborien- 
te, petens occidentem gradu citatiflimo. Ea 
itaque prope fuperato, paulum ptogefli, de- 
venimusad quoddam oftium, quodvideba- 
tur adportum quempiam navigantes admit- 
tere, eoquc proficifcebaturprofluens, inter- 
que oftium & alium profluentem finus eft ad 
potandiim fuaviflimus,unde aquajplurimum 
haufinuis:poft quem ajunt femperaquas fuas 
adleucas viginti fexinveniffe,6cquanto ma- 
gis appropinquabant occidenti, tanto plus 
ubertatis fuavitatifque aquaf um na&i funt. 
Deinde deveniunt ad montes qitofdam emi- 
Jientiflimos, &eb accedentesrvidere prsedia 
culta admodum : verum hoiliinibus domi- 
bufque vacabat regio, & ab alio fatere mon- 
tis occidentem verilis vifitur planicies maxi- 



cupari Pariam,effequepefgrandem, necraro 
habitatore. Inibi igitur pilotas accipiunt 
itineris duces quatuor, quorum una dic fere 
prajtervecli ftint infulam, cujus arncenitate 
alle&i tetra? magis apropinquant, & infularri 
cxplorantes invenerunt frequentiorem ho- 




minura 



r 



CtffUST. COLVMBt: 45 
minum numcrum quam unquamaUbinadh Cach|% 
fuiffent, &: in pnmis reges qui Cachi dicun- 
tur,quiquecontinuoad Admrrantem lega- 
tos mittunt, fe fuaque ultro offerentes, enixe 
deprecantes eum, ut continentem attmgens, 
frui fuis boms pro arbitratunon dedigne- 
tur: verum Admirans his mimme affenfus 
cft Illiverout hominem fibi demereren- 
tur, poftridie innumeras cymbas exornari 
jubent, quibus patrici) primorefque ve&i 
faftu non mediocri ad Admirantem conten- 
derent, torquibus aureis baccifque,ac armil- 
lis decentifiime honeftati lnfignitique. Hos 
noftri incipiunt percun&an amice, unde 
tantum auri efuerint, &ubi margaritas ie~ 
gant ; at illi illico refpondent nutu, uniones 
reperiri in harenis maris fibi conterminU 
fignificantes rurfus nutibus vim maxi* 
mam baccarum inveniri ihibi : verum vix 
effe apud eos in pretio, utpote qui fere nihili 
cas pendunt. Has igitur tantas opes fubinde 
oftentantes noftris offerebant,modo nonni- 
hil ilHc commorarentim Verum quontam 
triticu claffis fathifcere incipiebat, vifum eft 
conducibilius,fi haec mercimonia in ahud t€- 
pus dilata forent : mittunt tamen e fuis non- 
nulios, qui terra perqua diligenter exploret* 
moresacritus accolarum, necnon fitum re- 
gionis. Profefti furit itaque eo e no.ftns qui~ 
dam,qui abeis honorificcntiffime ftint ex^ 
cepti,&qtiideni honorificentiuS cmam un- 
cuam autumaffent : namad eosfrlutaturn 
accurrebant accob certatim catervatim- 
6ue* nonfecus quamfivifum irentnumeii 



fd KAVlCATld 

^uodpiam*. eositaque primo duo patricii eX* 
cipmnt pater & fihus, fuoque morc conialu* 
tant,& mox confalutatos ad donium lnltat 
theatn faftam ducunt Ante eam auCem pla- 
f ea Confpicitur gradis admodUm, & ed allataj 
iunt lellae compiures, fabrefaft^ ex ligno ni- 
gricante,&quidem faberrimc. Confederunt 
crgo dmnes, &illico erupic adolefcentum 
daterva* ferens fru&usomne genus uberri-* 
nios nobis proffus incognitos Pofthac 
oenophori fubfequuhtur vina eieaiffima 
propinantesj quum fulua* tum etiam rubi- 
cantia : neque id vinum exprcfTum uvis aut 
racemiserat, verum ex fruftibus baccifquc 
jnultijugis eifdem^ue fuavifSmis: vitem no» 
habent vimferam. Vbi itaque commeffati 
iuntapudfenem, iniiatijuvenis moxdiver- 
tuntaedes, ubicomplures vifebantur mulie* 
res adolefcentula? formof&que admodum, 
qu^bombicino pannoverficolori coopertis 
tantum pudibundis, caetera fuht mida?, & h« 
hominum conventus refugiunt, folitariam; 
vitam degentes. Hos igitur viros coepere no- 
itripercunaari # unde tantum auri eruerenfc 
Athiquibus pro krmone nutus erat,innue- 
bant id^e montibus quibufdam egeftum efle* 
nec tuto nos eo per id tepus ptohcifci poffe: 
quandoquidem pr out colligere potuimus e* 
corum nutibus, aut ibi funt fera qugdam 
animaha, aut anthropophagi Canibali, qui 
montes obfervant infenfi: id nobis permole- 
itum fu lt> nam alter glterum haudintelli* 
gebatc 



2fc 



6»i|)ur CotVMBi- Ji 
^MtHMdmMtis nd infalam fJifpanam» 



CAPVt XXIIL 



ITaque nb ftriillic immorati jfunt fere ufqs 
ad mferidiem* tempuiS ndn coiloquijs, fed 
nutibus tefehtes: fahdem vaiedi&o eis lliinc 
abeiiht noh indbhatii narh prope quifque 
illorum donatus fuit baccarurn torqiie noh 
confernhendo. Hosigituf Admifans falvos 
excijpit ih clafTemj veiaque ventis dedit 
bcyflime : harri triticurn 3 ut pr£fecihius > non 
patiebatur ihoras ulteriof es : hau*ebat tameh 
cofdieo rurfus fedife. i^rbgfedienteS igitur 
indies minus profuhditatiS cornpef iunt,adeo 
tit vix rhare capax cffet libiirnicarum aquis 
&eficiehtibus: pfoptefea vifurh eftexpeditc 
plhrirhurhi fl pf asmitterecur celox qu&piafri* 
qu£ cbhtis vadaexplofafet, &fubfequenti 
fclaffi itef pr^pararet.DuffLefgo diebus com- 
pluicuiis cundanf uf , pavideque maria ful- 
cant hujiifrriddi>f ati eiTer infulam fecus quath 
adnavigabant, ut demumeam circumvecH 
Aquiibhe flante, vef gereht ad Hifpanam in~ 
fularh; Igituf infef havigahdiim deveniunt 
adqubddamfiunieh, cujus aititudo menfu- 
xara tfigintacubitorumexcedebat: latitudo 
autcrh prbj^e imfnehfa cf edebatur, adeb iit 
fuptaieucasxx. patefet : intef fneridiem& 
occidehterh decurrit, licet adeb finuet, utad 
rheridierh ihclihafe fnagis videatur : niare 



queat navibus fluitantibus fernihibus herba- 
irurfi inftatleiicutouili, Ibi refert Admirans 




D z 



eoelum 



|V NAVtGATld 

ccelumeffeufduequaque clemens fdltlberri- 
mumque, & fere toto anno pars no&ibus 
dieseffe, ut fit fub ipfo ajquatore : ubi itaque 
animadvertit finum effe implicitum, &vix 
exitumhabere, prcfertim verfus AquiloneY 
ut ad infulam Hifpana remearet,naves verte- 
do, facit ut prora puppim confequatur,ordi- 
Jie praepoftero, ea lgitur agens, qua ingreffus 
fuerat : &herbas frequentiores tande evafit, 
dmgens greffus ad Aquilone:non defunt qui 
affirmenteam tellurecontinente Indiareffe: 
utcunque fuerit, id Admirantemlatuit, qui 
terrasexitum nufquam naftus eft:propterea 

f;radti relato,favetibus fuperis,verfus Aqui- 
onem navigans, tandem aliquando ad infu- 
lam Hifpanam devenit vfgefimo odavo 
Augufti, m. ccccxcviii. prout inftt- 
tuerat. 

J>e difcordijs repertis in infnU Htftand. 

CAPVT XXIV. 

VBi igitur Admirans appulit infulam Hi- 
fpanam,naaus eft fere cunda confofa, & 
in primis comperit Orlandum quenda alum- 
num fuum defciviffe, qui afylumimprobis 
^omnibus aperuerat. Hunc igitur Admirans 
totis conaubus nixus eft fibi reconciliare: 
verum is nedum reconciliari voluit, fed & 
regi fereniffimo graviterde Admirantecon- 
queftus eft literis quibufdam, hujus fere 
tenoris : Noverit V. regia M. nos jam- 
pridern paffo| fuiffe ab Adrairante. Bar- 

tholo- 



tholomasoque fiatribus, quajab impijflimis 
hoftibus nufquam expe&aviffet quifpiam, 
nampraeterillud quod funt omnibus fcele- 
ribus addi&i, vacantque omni honeftate. Id 
plusetiam habent, quod viri truculentifli- 
mi, pro re quaque mtnima veluti vita? necif- 
que noftrae poteftatem habentes,in homines 
fasviunt atrociflime, & nullus eft innocentias 
tutus locus, eis eft impune occidiffe homi- 
nem : virifunt &injufti,& arrogantes, invi^ 
di^ue plurimum, &ambiunt fupramodum 
qu« fibi haudqua^uam conveniunt. Propte- 
rea rex fereniflime^ quum in nos graffarentur 
veluti in pecudes, abeis defcivimus, quo- 
niam nimium funt fanguinis humani appe- 
tentes,& veftrum irnperium fubvertere con- 
tendtintj nihil reliriquentes intentatum, ut 
infula potiri queant aliquando : &hocerit 
vobis non obfcurum argumentum, quod ubi 
cffodiendum eft aurum, emendumve, nemi- 
nemad aunfodinas admittunt praster fuos 
complices&alumnos, quos habentfuorum 
fcelerum confiliarios. At Admirans in hanc 
fere fententiam regi fcribit: Rex fereniflime, 
nevos horum virorum {celeftorum impura 
natura leteat,vobis teftatiflimum fiet 5 hos hic 
jura omnia divina pariter & humana con~ 
tempfiffe : vitnm nanque agunt irhpurifli- 
mam, per cedes, ftupra,ac rapinas fe exercen- 
tes: qui veriti ne horum interdum poenas 
luerent, defciverunt ab imperio regio, vo* 
luprati, defidiae, ac Hbidini* fupra quam 
fcrib te poflim, dediti i qui ubi laxiort 
otio profiiiuntj corpora exercent inter 
D 3 humanas 



humanas csedes : nam voluptas apud eo$ du- 
citur maxima , hominem patibulp fufpen- 
dere. Interea dum malediftis & probris 
mutuo contendunt,rex quidam,quem appel- 
lantCigianorum, defciverat ab Chriftianis, 
quique exercitum fex miilia hominum fe- 
cum trahebat, praster fagittas&arcus iner- 
mem:namnudi incedunt, etiam exeuntes 
ad bella, corpora vero notis compluribus 
inurunt, compunguntque ftigmatibus a ver- 
tice ufquead pedum plantas. Huncigitur 
poft yarias intcrturbationes veluti tumulr 
tuariam manum fudit, ac protinus fubegit, 
fubaaumque reddidit veftigalem. 

guomodo Admiransfalfo delatus regi mijftu 
eftin Hiffaniam vinflus veluti 
captiuus quifpiam. 

CAPVT XXV, 

INterea reges Hifpaniarum ex utriufque 
literis certiores fafti funt controverfiaj 
&velitationis fuorum, qui infulas prsefidij 
^aufa incolebant. Igitur ^greferentes qu& 
referebantur utrinque, quum praefertim in 
tanta auri copia nihil adhuc cmoliimeti fuf- 
ceptumeffet, graffantibus inter fe fuis : de- 
creverunthisquamprimum occurrere : pro- 
pterea yirum ftrenuum di&is infulis pr«fi- 
£mnt, quieo contendens nemine excepto, 
animadverteret in reos quofcunque, autin 
Hifpaniam mitteret puniendos. Profe&us 
?ft i&tur gubernator,arege accepta pcrfona, 



&ubi delatoribus aures prsebuit, mox ab in* 
vidis Admirantis fubornatus, Admirantem 
& germanum vin&os in compedibus ad 
teges triifit : qui ubi Qades applicuere foluti 
funt,&ultro fefeconfpeaui regio praefen- 
farunt,in4ue regum regia fplendidiffimauf* 
que in diein pr asfente non inhonpri deguntc 

Be infnlis itmcejfis, & varijs moribus* 

CAPVT XXVL 

POftquam Admirans eo infelicitatis de^ 
venicut regurn indignationem incurrif» 
fe videretur, tomplurese fuis alumnis, qui 
fulcandi mavis prpbe noyerant artes, decre- 
verunt intei fe irrevocabjJi propofito,ut fefe 
fortunaKomn>ittentes, orbis partes adirent 
ixaaenus in^cceffas: & mpeftiffime valedi&o 
Admitanti, impetratoque ab ep cpmmeatu* 
fua impenfa liburnicas quafdarn expediunts 
alij alias petentes orbis partes,ea lege,ut ne- 
mo eorum adquinquaginta leucasilhs locis 
appropinquaretubi AlWansfuiffet. Igitur 
i>etrus Alonfus di<ftus Niger, celocern cornr p mus . 
muriivk fuis impenfis, decernens admeri- Alonfot, 
diem contendere. Dum itaque adnavigat, 
pervenitadidlftci quiclicitur Parias, cujus 
infuperioribuscommeminimus, uj>i baccas 
rnargaritafque nuiluplices Adtnirans lnve^ 
nit :.& : ut a praefcripto regipnon difeederet, 
locum prseterivit, nufquam apprp.pinquans 
ad lcucas l. Iilinc itaque folvens, devenit ad 
provinciam»qiug Curtana dicitur ? ubi portus 
* ■ p 4 fifitue 



r & Navigatxo 
vifiturnon abfimilisilliqui Cades appefla* 
tur Ingreffus igitur portum,vidit vicum noti 
tticdiocre, domorum forte l x x x .& propius 
accedens, naelus eft viros quinquaginta nu- 
dos, qui eum locum minime accolebant, ve- 
rumiilincad tertium lapidem oppidumha- 
bebant, cum quibusccepitcommerciaexer- 
cere,compIurapcrmutans : nampromercw 
bus quibufdam, ut funt acus, & fonalia, lket 
nonnihil reluftati fuerint, unionumuncias 
quindecim confequuti funt : hos enim appe- 
foscollohabebant Poftridieillinc folvit, & 
advicum minorem redijt: quo cum deve- 
nit, omnis populus efFufus iJliobviampro- 
feduseft, rogansenixe, utcontincntemat- 
tingens fecum moram longiufculam trahe- 
rct. verum Pctrus Alonfus,ubi confpexit ti- 
tam hominumfrequetiam,nam fupra trigin- 
tatres viros celoxminime vehebat, timuit 
ne flbi male fuccederet cum gcnte barbara, 
propterca mitu & fignis innuebat accolis, ut 
ii qu* emere velict eo contenderet, fe haud- 
quaquam defcenfiirum adfirmabat : quarc 
his vifis accol* lembis quibufdam vefti a<J 
celocem contendunt onufti unionibus & 
baccis, quicoeperecum noftris mercimonia 
exercere, &pro nonnullis viliffimis merci- 
biis dederunt libras fere quinqua^inta unio- 
num. PoHquam autem Alonfus Niger com- 
pertum habuit gentem hujufmodi minime 
feram efle : nampcrxx. propediesillicim- 
Jnoratus, quum eam comperit nihil fcrita- 
tis habere, ftatuit in terram defcendcre,& 
nuic genti fiderc humaniori. Igitur ubi 

tcrram 



ChristT Colvxcbi? 's/ 
terram tenuit, adebhonorificeexceptus eft, 
ut id vixreferre queam : domoshabent lig- 
neas, &pro imbrice palmarum foha habent, 
his tegunt omnia : in cibatu oftreas habent 
gratiffimas, & illorum compiures legunt 
uniones, aprbs, lepores, columbos, turtures 
affatim habent : muheres veroanferes iagi- 
nant & anates,ut noftrx. In eorum nemo- 
ribus vifuntur pavones innumen, anoftns 
nihii abfimiies, fi pennas fpedes : mares 
pavi vix differunt a fceminis, fafianis regio 
fcatet : accols fagittandi funt pentiflimi, 
quamcumque rem pro fcopo pofuerint, nui- 
quam aberrant. Ibi igitur Alonfus cum 
focijs lautiflime multisdiebus vixitfruftum 
panis pro ciavis ferreis quatuor conieque- 
feantur : pro tmo clavo fafianos, columbos 
&turturesemebant : locopecunijecorollas 
vitreas dabamus & acus : percunaabamur 
quandoque eos, quur tanti facerent corol- 
las hu')ufmodi,ideft, ferta vitrea, & acus : re- 
fpondebant qubd eis compurgant dentes, 
evelluntque fentes e pedibus, quoniam nudi 
ufquequaque incedunt, propterea magmfa- 
ciunt acus, & in primis magni peridunt fo- 
nalia : ubi vero introrfus prove&i funt, con- 
fpexere ccwidenfiflima nemora,vari jque qua- 
drupedum mugitus reboarunt, adeb ut ece- 
lum ipfum intonuiffe videretur. tamen 
rati funt ea animalia minime fera effe, ar- 
gumento qubd accolac intrepide nudi ne- 
mora itrftrant, foiis arcubus & fagittis 
communiti : pro arbitratu apros in promp- 
lu femper habent , mitiora armenta 
D j habent 



>8 NAvraATio 

iiabent nulla,tit funt boves > capr*,& pecortt 
vm non funt abfimiles illis, qui infulam in^ 
coluntHifpanam, capillum nigrum promiN 
tunt, illumque quafi more Theutonico ca- 
Jamiftratum ferunt : ut autem dentes ha- 
beant albicantes , herbam quandam afliduo 
eutant ruminantque tritam expuunt, mox- ' 
queabluuntlatice : eorum mulierescolunt 
curantque rem domefticam, atviri venatu 
exercent corpora, tripudijs ac feri ludicris 
omnibus ufquequaque infiftentes : vafaSa- 
mia habent complura, quas ahunde eo com- 
po-tantur : figlmas tabernas ipfi nefciunt, 
nundinas habent & emporia, eoque con- 
fluunt feri* contermini firiitimiq; ornnes, va- 
rias multijugafque ferentes merces, prout 
cujufque folum gignit \ pecunia cis haudeft 
in ufu, cunfta vendunturemunturqueper- 
mutatione rerum, non fignata pecunia : aves 
manfuefactes, & cicurata animalia circunfe- 
runt ludicri caufa, eaque exornat torquibus 
unionum baccarumve, necnon auri, ut apijd 
nos mos eft colla canum tqrque quapiam 
cpndecorare. Ea. regio nqn fert aurum, 
importatur aliunde, ldque confequuntur 
fuarum mercium permutnionibus, & ex« 
ctiduntur Germanorum nummi aurei, quos 
Rhenenfes vocant. Viri loco fcemoralium 
utre utuntur : itidem muheres agunt. verum 
ha» perr^ro exeunt , domi fe continentes: 
coeperunt noftri virqs hujufmodi percun- 
ftari , an longe ab ea regione effent maria,an 
forte regio in immenfum protenderetur. 
Kefponderunt fe id nefcif e,verum credidere 



noftri eam regionem noninfulam fedcon- 
nnentem, quandoquidem adeb fcatetomnt 
genere animalium, utnonfit abfpnunicre- 
dere continentem potius effe qu^m infu^ 
lam : quum pr«fertirn per id latus yerfus 
occidentem navigayerint ad milliariaprope 
mille, nec tamen terminus repertus eft qui- 
fpiam/ Pemiimfcifcitabamur abeis, unde 
tantum auri haberent : pro refponfo ha.bui- 
mus, id erui in regione qux dicitur Can- 
chiete, quse abeft abeis itinere fexdierum 
©ccidentem verfus. 




6* 




DE GENTIBVS VA- 

R 1 1 S, L o c I s qv E ! 
imiumeris ab Alonfo 

repertis. 
CAPVT I 

* O igitur Alonfus Niger pro- 
p ficitci decrevit,&tandem pri- 
|ma Novembris m. d. Can- 
txhictem regionem applicuit, 
fqucm utvijdcrc accola?, mox 
S^^i^i' cxutotimore,commercijcau- 
lahonorifice exccpcrunt, fe- 
rentcs quicquid auri per id tempus habc- 
banr.parumquidem tulerunt, verum obry- 
xum,defecatumquc. Regioabundatpfita- 
cis, temperieque eft incredibili : nam menfc 
JNovembri multus ibi algor, & rurfus in 
«ftatenullusasftus, torret plagam hujufmo- 
di,tgperata eft regio admodum: id hominum 
genus fyncerum cft, & fimultatis nullius, fi~ 
dunt cun£Hs,la^unt neminem. Ibant ad nos 
yeftilembis& cymbisfuo more fabrefaftis 
mtrepide, noftu Prarfertim, non aliterquam 
11 proprias *des frequentarent : id habent ta- 
men quod zelotypia plurimum laborant: 
quum nos adeunt,mulicres domi dimittunt: 
bombycefcatetregio, quippequi fuaptena- 
tura gigmtur,coIente nemine,eo fubligacula 
corihciunt, quibus occulunt in^uina. Tan- 
dcmillinc folvcre & progredientes itinere 

dierura 



Navioayio Alonsk 6t 
dierum decem, na&i funt regionem amee~ 
niffimarn, ubi erant complura oppida, flumi* 
na,viridaria, adeo Ht fpe&atiorem nufquam 
locum viderinv. eb igitur ubi acceclere voius- 
mus, mox apparuere fereduo milliahomi- 
flium,qui fuo rnore arcus & fagittas geftabant 
loricafque, litus perquam diligenterobfer- 
vantes:hos ccepimus nutibus, fignis,&in~ 
ciamationibus ad amicitiam6c fcederapro- 
vocare, verum nufquam adduci quiverunt, 
ut nobifcum inirent fcedus,yidebantur f mag- 
nam rufticitatem, imoferocitatern qtiandam 
pr* fe ferre : quamobrem credidimus fylve- 
ftreseffe, corporatamen habent habiliffirna 
fymmetricaque, colore ad nigntudinem in- 
clinato , in univerfum macilenta. Quare 
Alonfus Nigcr jam repertis contentus, fta- 
tuit referre gradum, & patriani verfus ci 
rurfus tranflre qua venerat. 

Quomodo Alonfm fatriam repetijt onujtw 
baccis & margaritis, & qtiomodo cen- 
. greffnt eft cum Cmibalis* 

CAPVT II. 

IGiturrelato gradu Alonfus adnavigans 
devenit in eam regioncm quse Ciniana 
dicitur, ubi innumeri funt uniones, 8c 
iiiic immorati funt x x. dies, ut feffa. 
fovercnt corpora : JSc priufijuam eb devc» 
j&iffent , nou loage k xegione ofcviarunt 

canese* 



M 1 Navioatio 

caneae, id e ft, cymbce x v i 1 1. Canibalorurtii 
quos anthj.opophagos jam diximus : qui ubi 
hoftroseriiinusconfpexerei contiriuo celo- 
cem dmbiunt* arciis & fagittas intrepide 
fcxpedienles : at noftri tormerita exoherant* 
& veluti manum turiiultuariam protinus 
fundunt qui quum terga deduTent, a noftris 
hauddeferti cymbam amifere : quiveroin 
eyrhba erant, pra?cipites fefein pelagus de- 
derunt* & nando fere: dmnes evaferunt: 
uniim tamen ex illis cofripuefe, qui aded 
fasviebat iri homines iit in promptii viros 
tres ligatos habefet quosillico comederet; 
His ltaque folutis,illis cuftodiehdiim* Gani- 
balum dedimus , cjui rion immemores casdis 
fuorUm> virunl atrociflitnum riiox aggre- 
diiiiltur pugriis fcipidnibufquerquibtis con- 
fe&us parum abfuit* quin animam efflave- 
rit i narri is focios conirucidaverat fuds, & 
poftridieeos quos iibertatedoriaviriuis, tru- 
cidatiirus erat. Poft hxc percunciamur eos 
de Canibalorum moribus, hi nobis refpon- 
dent ejus corifuetudinis efleacferitatis* ut 
huriiarium fanguiriem pliis himio appeteri- 
tes> peragrent cifcumadjacentes regiories, 
& ubi terra; apprbpinqiiaverint, rriox agge- 
reni palis & id genus lignis complutibus ex- 
truunt, qiio fe tutantur tantifper* doriec re- 
gionefn devaftaverint : homines cdrripien- 
tes. Regio baccis abundat plufimum. Iri 
funere priihorurii hunc morem fervant : Pa- 
tricius ubi vitamexuit, iri cafpentoquodam 
collocatur, & igne fubdito fenfirri veiuti in 
fuffitu corpusc6fumitur,guttatim diftiilante 

liquore 



'AlOHSI* f»i 

iiquore humano » donec fola fuperflt cum 
onibus cutis/ &eam recondunt velutirerh 
facrana:& is eftvita furi&i nori mediocris 
hanoSc Itaque his acceptis iiliric per x 1 1 u 
cienfes foluerunti patriatri tepetentes$ fere 
onuftiunioriibus piurifariamtnairi Vehebant 
complura, &iit primis baccatumomriege- 
tiusi libias xcvi* Libramverounciajo&o 
efiiciuatc Emetarit enint hiijufmodi mar- 
garitas perquam vili pretio. Navigarido tan- 
dem iri Gatlitiani diebusjcvi* aeveninuts* 
& ibi Mangonibus* quorutri irigenium eft 
& uniories & gemtrias ad amiiflim cognbfce- 
rc,margaritas hujufcemodi oftendimus vifu 
quidem pulcherrimas, verum corum fentetv* 
&a pretij perqtiam triedioctis* 



DB 




64 

DE NAVIGATIONE 
PINZONI SOCII 

Admirantis, &derebus per 
eum repertis. 

CAPVT L 

INCENTIANVS di| 
ftus Pinzonus,necnon Aries 
| ejus germanus focij ohm 
)j\ Columbi in prirnasva navi- 
gatione , anni videlicet» 
M.c c c c x c i x. fua impenfa 
} celoces cjuatuor expedmnt* 
comuniuntque omni genere cpmmeatuum* 
& tandem fuperis faventibus,a Palos oppida 
folvunt xviii. Novembns verfus iniulas 
Canarias, quas Fortunatas appellamus, & ut 
ipfi ha&enus inacceffa adirerit, & inde hono- 
rem, decus & emolumentum alimiando con- 
fequerentur. Reli&is igitur iniulis Fortu- 
natis, ad Caput viride deveniunt Apeliotc 
flante : quo vento navigarunt ad leucas pro- 
peccc. & in ea navigatione tantum pro- 
grefli funt, ut Aquilonem jam non cerae- 
rent:& ubi idfydus, quo duce utebantur* 
e vanuit ab eorum oculis, mox atrox fequuta 
efttempeftas, ventus vidclicet validuscum 
imbre grandine mixto: tamen Apeliote ven~ 
to adhuc vehebantur, non fine magno di- 
fcrimine ad leucas ccxl. procefTerunt : & 
tandem aliquando x x. Ianuarij eminus con- 
Ipexere telUurem ; cui quanto rhagis appro- 



Navicatxo PlNZONl. ft 

pinquabant,tanto minusprofunditatis inve- 
niebant,d.eficientibus fubinde aquis, propte* 
rea contisvada explorantes, nadi funt pro- 
funditatem non excedere fedecim ,cubito~ 
rum : tandem in terram defcendunt,&quum 
ibi biduo immorati fuifTent, nemo ufquam 
apparuit. Paulo igitur progrefli no&uquum 
luna pernox cffet, confpicati funt a long^ 
xnicantia arma, exercitumque non medio-* 
crern. Eoigitur e noftris tnginta profc&i 
funt>quibus prasfe&us juffit, ne hofte lacefle- 
rent: &quum comperiftent armatoru aciem 
erTe,gradum refemnt, remin craftinum dif- 
ferentes,ne a pi\tfcripto praefefli reecdetent* 
Poftridie itaque prima luce tnginta viri rur* 
fus eo contenduntiqui ubi a Barbaris con- 
fpe&i funt> mox excitaru nt triginta duos vi- 
ros torvi atrocifque afpcclais, qui eis occur- 
rerunt fagittis & arcubus fuo more armati: 
hosnoftri coeperunt nutibus & inclamatio- 
nibusfibi velle conciliare : at illi fasviebanc 
magis, ferociam incredibiiempra? fe feren- 
tes,nec unquam adduci quiverunt,ut fcedcra 
pacis nobifcum inirent Quare noftri his vi~ 
fis, claffem repetunt, poftero die Barbaris 
congrefTuri, Verum iili no&e intempefta c&* 
ftradeferuere. Lufitanivero rati funt vagos 
hujufmodi populos, necaliashabereftatio- 
riesquam Aegyptij populi habeaut, Tarta- 
xique, qui errabundi per orbem* necmapa- 
lia necdomos habent, nifi quas qu^vis dies 
obtulerit : apud ornnes advena* eo pergunt 
quocunque voluptas trahit>modo huc 3 modo 
illuc : uxores & natos fuppellecHejricjiie 



/ 



€6 NavigAtio 
fecum trahunreorum veftigia e noftris corrt* 
plures perfequuti fu nt, & ut ex pedum vefti- 
gijs animadverterunt, procerfores funt no* 
ftris : nam planta pedis duplo majus vefti-' 
gium impreflcratj qtiam ptocerus quifque 
apud nos figeret* Progrefli itaque ultra/ 
deveniunt ad flumen quoddam magnum 
quidem, verum noftr# claffis minime capax» 
propterea cymbas expediunt, qux tenaeap-f 
propinquantes regione exaftius explorareV. 
Hisigitur jam terram tenentibus, moxoc- 
currunt populi innumeri inermes, idemque 
nudi, qui nmibus& lignis noftram appetere- 
amicitiam vidcbantur : noftri tamenutpote 
rnorum corum expertes, non intrepide acce- 
debant " vifum eft itaque hoc modo populo- 
rumritus experiri> fi quomodo adducipof- 
fent adexercenda Commercia. Igitur unus 
e noftris jecit in confertam Barbarorum 
turbam fonaglium: at illi ift noftros fruftum 
auri, quofa&o Hifpanus audaculus accur- 
*it, ut aurum projcftum acciperet : at illi 
condicTro hominem corripiunt mira pernici- 
tate, noftri vero relicta claffe,focio fuppetias 
fertint, &mox ingens praelium conrertum 
eft, eoque difcriminis noftri pervenere,ut 
vix eis pedem referre licuerit, urgentibus 
Barbaris : nec profuit eis habuiffe longiores 
haftas, enfefque : quandoquidem id genus 
vuinerum & denique mortem contemuen- 
tes/ruebant in eos veluti atrociffimae fera*, 
urinantes, ideft^aquis immerfi, adhucclaf- 
feminfefhbant, effeceruntq; fua feritatcut 
aoftri maleaccepti celocemamiferint>occifo 

illius 



jjliuS navis pirgfeQd : noftri ^utemmaeftif- 
Irme id ferentes, illmc arniffaxeloee fof u^. 
tunt , & ad Aquilonem cotttencferiint, eb 
rnodo fe finuante litore, 

Qwmodo Pintonm mare pom fugve inv%* 
nit 3 & de infalis vartjs. 

CAPVT II. 

PRogrefli igitur ad leucas rere x l. mSti 
fent pelagus potu haud infuave : & dunl 
cauflam fuavitatis infolitam qu&runt, deve- 
niunt adquoddam oftutm ingenrfs fluminis> 
qiiod in mare vaftiflimo impetu exoncrat: 
contra autem oftium infulaf vifuntur com» 
plures culta? admodum ac confpicabileSj 
verum ibinihil compererunt, quod ad eo- 
rum fpe&aret commercia : mancipia tantum 
trigmta fex emerunt, quoniam nihilcom- 
pertum eft ibi, quod expe&ationi illorurn 
faceret fatis, eis pra^fertim qui avide lucris 
inhiabant : regioni nomen Chtana marina 
Tambala : ejus accolae referebant introrfns 
efle aurifodinas compiures. Poftquam illinc 
abivimus, non longea flumine itinere ; per 
paucorum dierum, rurfus Septentrio appa- 
ruit fere fub ipfo horizonte,qui noftrum vi- 
fumterminat. Pera&is itaque leucisqum- 
quaginta,ea computatione ad eamTegionem 
deveniunt, qu&.Payra dicitui:, & inde ad o- 
ftiumquodappellat Draconis, quodq> ejuf- 
dem eft regionis, quo aliquanao prbfe&us 
t E & eft 



68 Nav* g at I o 

eft Admirans, iter Faciens per quafdam inlu- 
las,quaj funt e regione Payra?provincia:pro- 
pe innumerabiles : lbi funt nemora fandalijt 
quo onerant negotiatores iuas liburnicas, 
comportantq; alid.Inter has mfulas, quarum 
- rneminimus,c6plurcs funt incultae defertaeq; 
Canibalorum metu:propterea ingcns domo- 
rum ruinaconfpiciebatur; videreetiamnum 
plurimos homines, quivifis noftrismoxdi- 
lapfi funt m editiffimos montes.Ea regio fert 
arbores, qux gignunt cafiam eleftiSirnam. 
Nos vero rati his mcrcimonijs inefie lucrum 
ingens, muitum cafia» in Hifpaniam compor- 
tayimus : verum phyfici afleverabant, eam 
quidem optimam effe, fi opportuno tcmpore 
legiffent. Ibi videas arbores tanta: proceri- 
tatis ac magnitudinis, utfifex hominesre- 
ftim ducerent,nec ampledi quirent arborern 
Monftro- unam. Confpexere etiamum ibi animal qua- 
fum animal. drupes, prodigiofum quidem:nam pars antc- 
rior vulpem, pofterior vero fimiam prafen- 
tabat, nifi quod pedes effingit humanos : au- 
res autem habet noftiiae, &infra confueram 
alvum aliamhabet inftar crumena?, inqua 
delitefcunt catuli cjus tantifper, donec tuto 
prodiere queant, & abfqtie parentis tutela 
cibatumqua^rere : necunquam exeunt cru- 
menam, nifi quum fugunt. Portentofum 
hocanimal cumcatuhs tribus Sibiliam de- 
latumeft,& ex Sibiliallliberim, ideftGra- 
natam, in gratiam regum, qui novis fempcr 
rebus obleftantur. Catuli licet in itinere 
perierint, confpe&i funt tamen a complu- 
ribus, qui huic rei aftipulantur. Is itaque 

Vincen-' 



Vincentinus affirmat adnavigaffe fecus litus 
Payrae fere leucas d c. nec ambigit quin 
cbntmcns exiftat. Illinc ergo folventes 
adinfulamHifpanam devenerunt vigefima 
terna Iumj, ^ d. & inde ajunt ruriusma- 
ria fulcaffe occidentem verfus fupra c c c, 
leucas : &quum deveniffent ad quandam 
provinciam , atrox tempeftas adorta eft 
cos , effecitque ut protinus dax celoces 

f>effumierint : altera vcrocrepuit : ataltera 
alutern focijs prccbuit, non tamen finein- 
genti difcnmine. Sawiebat profedofupta 
modum tempeftas : verum ad id accedebat, 
quod focij laboribus innumeris fefli , vix 
fui potentes erant. Pofiti igitur inter 
falutem ambiguam & metum, eminus na- 
vim confpiciunt, qux ventis profperis ve&a, 
perquam celeriter maria fulcabat : & quo~ 
niamperpauci fupererant, fibinimmmme- 
tuentes, ac vitam prorfus defpondentes, in 
eam devenerant opinionem , ut fe mutuo 
occiderent : propterea in terram defcen- 
dunt, rati omnino fe atrocia fubituros. 
Hxc meditantihus non defuit fupernum 
auxilium : nam pacatis ventis mari reddita 
eft tranquillitas : propterea confpe&a navi, 
inqua homines folum xvi 1 1. fuperftites 
erant , refumunt an ; mos , & in Hifpa- 
niam redire parant. Vtraquc igitur navis 
veia ventis dedit, patriam repetens, quq 
deventum eft uitima Septembris. Poft 
hos vero complures alij navigarunt me- 
ridicm vcrfus, iter agentes per Pay- 
■ ram regionem , itinere miliiarium quin- 
E J quies 



7© Navxgatio Pinsoni^ 

quies mille, nec unquam terminum nafli 
f ty: : ldeo arbitrantut contincntem» non 
infulam: unde nuperrime allata funtcom^ 
plura, ut funt cafia, aurum, baccae» piper, 
cinamomum, herbae, arbores, animaha mul- 
ti juga, &: alia complufcula, qxxx apud no* 
roinime vifuntur. 




AMERICI 



7t . 



AmIRICI VfiSPVTTI 



N AVIG ATIONES 
Quatuor, Illuftrffimo Renato 

Hierufdem & SkW\x regi,duci Lo- 
thoringixacBarn. Amencus 
Vefputius Humilcmre- 
verentiam 5 & debi- 
tarecommen- 
h dacioneni* 




I E R I poteft Illuftrimme 
Rex, ut tua majeftas mea ifta 
temeritate clucatur inAdmi- 
rationem , propterea quod 
haf:e literas tam prolixas ad 
te fcribere non fubverear* 
^quum tamen fciam te conti» 
nuoinarduis confilijs & crebris reipublica* 
negotijs occupatiffirnum. Atque exiftima- 
bor forte*non modo praefumptuoius , ied 
etiam otiofus,idmihimiineris vendicans, uc 
res ftatui tuo minus convenientes, non dele- 
ftabili, fed Barbaro prorfos ftylo , velu*! 
amufus ab humanitatis cultu aldius ad 
Fernandum Caftilia? rege notninatim leri- 
ptas, ad tequoquemittam; Sedea quamiii 
v tuas virtutes habeo confidentia, & comperta 
fequenttum rerum, neque ab ant quis neque 
neotericis fcriptnrum veritas me coramt 
M. fortaffis excufabunt . Movit me in/p nmis 
ad fcribendum pralentium lator Benevenu- 
iws^M.t. humilis famulus, &amicus meus 
E 4 noa 



li Navigatio Primo 
non poenitendus : qui dum me Lif bona* re- 
penret, precatus eftut t. M rerum per me 
quatuor profe&ionibus in divetfis plagis 
mundi vifarum, participem facere vellem. 
Peregi enim bis bmas navigationes adno- 
vas terras invcniendas,quarum duas ex man- 
dato Fernandi incly ti regis Caftilia?per ma- 
gnumoceanifinum occidentem vcrfusfeci: 
alterasduas juiTu Manuelis Lufitania? regts 
ad auftrum. Itaque me ad id negotijaccinxi, 
iperans qaodt. M. mede clientulorum nu- 
merq non excludet, ubi recordabitur, qubd 
olimmutuam habuerimus mter nos amici- 
tiam tempore iuventutis noftra;, quum gra- 
maticac rudimenta inibibentes fub probata 
vita & do&rma venerabilis & religiofi fratris 
fceS.MarcoFra. Georgij Anthonij Vefputii 
avuncuh mei pariter militaremus. Cuius 
avuncuh veftigia utinam fequi potuiffe,alius 
profeao,ut & ipfe Petrarcha ait, effcm quam 
lum _Vtcumque tamen fit,non me pudet effe 
qui fum. Semper enim in ipfa virtute & 
rebus ftudiofis fummam habui deleftatio- 
flem. Quodfitibih* narrationes omnino 
non placuermt, dicamficut PliniusadMe- 
ccenatem fcribit: Olim facetijs meis deleftari 
iolebas. Et Iicet M. t. fine fine in reipublica: 
negotijs occupnta fit, nihilominus tantum 
temporis quandoque fufTuraberis, uthasres 
quamvis ndiculas, qux tamen fua novitate 
uivabunt, perlegerc poffis. Habebis enim 
niice meis htens poft curarum fomenta& 
meditamenta negotiorum, non modicam 
delectauonem, ficut&ipfe fceniculus prius' 

fum- 



Americi VEsPVTrr* 7J 

fumptis efculentis, odorem dare, &melio- 
remdigeftionemfacere affuevit. Enimvero 
fi plus^quo proiixus fuero, veniam peto, 
vaie Iriclytifhme rex,fciat t. M. qubdadhas 
iptas regiones mercandi caufa primum veiie- 
rim.Dumque per quadriennij revolutioncm 
iiieis rebus negotiofus effem, &varias foi- 
tuna: mutationes animadverterem, atque vi- 
derem quo pa&o caduca & tranfitoria bona 
hominem.ad tempus inrotas fummo tene- 
rent, & deinde ipfum prascipitaret ad lmum, 
qui fe poflidere multa dicere poterat, confti- 
tuimecum varijs talium rerum cafibusex- 
antlatis iftiufmodi negotia dirnittere, &c 
meorum laborum fineminres iaudnbiliores 
ac plus ftabiies ponerc, Ita difpofui me ad 
varias mundi partes contemplandas, & di~ 
verfas res mirabiles vendendas. Adquam 
remfe & tempus & locus opportune obtu- 
lit. Ipfe enim CaftiMa? rex FernanHus tunc 
quatupr parabat navesad terras novas occ ; - 
tlentem verfus difcooperiendas, cujuscelfi- 
tudo^ne ad taiia inveftiganda in ipfam fo~ 
cietatem eiegit Et foluimus x x. die Maij, 
Mccccxcvi I. deportu Caliciae, iterno- 
ftrumper magnum oceani finum capientes, 
inqua profe&ione decem & oftoconfum- 
mavimus menfes, muitas invenientes 
terras firmas, & infulas pene innume- 
rabiles ut piurimum habitatas , quarum 
majores noftri rnentionem nuilam fece- 
runt : unde & ipfos antiquos talinm 
non habuiffc notitiam credimus. Et nifi 
memoria me faliat? mcmini me in aiiquo 
Ej legere» 



74 Navigatio Prima 
legere, quodmare vacuum, % finehomini-t 
bus effe tenuerint. Cujus opinionis ipfe 
Dantes poeta nofter fmt, ubi duo devige- 
fimo capitede Inferis loquens, Vliffismor- 
temconfingit. Qua? autem mirabilia vide- 
nm, in fequentium proceffu tua majeftas in- 
telliget. 

AMERICI VESP VTII 

NAVIGATIO PRIMA, 

AN N O domini, M.ccccxcvi I, 
vigcfimomenfisMaij die, noscutn 
quatuor confervantia? nayibus Ca- 
licium exeuntes portum, ad infulas 
olim Fortunatasj nuiic vero magnam Cana- 
riam dictas,in fme occidentis habitati pofitas 
in tertio climate, v fuper quo extra horizon- 
tem carum fe x x v i i gradibus cum duo-* 
bus tertijs, Septentribnalis eievat polus, 
diftantefquc ab hac ciyitate Lifbona, inqua 
confcriptum extitit hoccine piaHens opulcu- 
lum. cclxxx. leucis , venro inter Meri- 
diem & Lebcccium fpirante, curfii^prirno. 
pertigimus. Vbi nobns de hgnis,aqua ca?te- * 
rifque neceflarijs providendo , confumptis 
octo fere diebus, nos, fa£ba in primis ad 
Deum oratfone,elevatisdelmic & ventotra* 
ditis velis,navigationem noftram per Ponen^ 
tem incipientes, fumpta una Lebeccii quar- 
ta, tali navigio tranfcurrimus,ut vigiriti fep~ 
tem vix elapfi diebus, terrae cuidamapplica- 
remus, quam firmam fore exiftimavimus. 

Djftat* 



Americ~i Vispvtii. 7f 
Diftatque Canaria magna ab infulis mille 
yel circitcr leucis, extra id quod iil zona tor- 
rida habitatum eft . Quod ex eo nobis con- 
ftitit, qubd- Septcntrionalem polum extra 
hujufcemodi celluris horizontcm x v l i gra- 
dibus fe elevare , magifque occidentalem 
Xxxv. quam magnse Canarias infulas gradi- 
bus exifleveconfpeximuSjproutinftrumenta 
omiua monftrabant. Quo in loco, jaftis de 
prora ancoris, clafTem noftram, leuca a litore 
cum media diftantem,reftare coegimus,non- 
nullisfolutis phafehs armis & gente ftipatis, 
cumquibus ipfum ufque adlitus attigimus. 
Quo qnam primum pervenimus,gentem nu- 
dam fecundum litus euntem ihnumeram 
percepimus, unde non parvo affe&i fuimus 
gaudio : omnes enim qui nudi incedcre con- 
lpiCiebantur,videbanturquoquepropter no& 
•ftupefacl:ivehementereiTe,exeo,ut arbitror, 
quodveftitos, alteriufcjtie effigieiquim ipfi 
forent, noseffe intuiti funt, Hi poftquam 
nos advemfte cognoverunt, omnes inpro- 
pinquum montem quendam aufugcrunt, a 
quo tunc nec nutibus,neC fignis pacis & ami- 
ck\x ullis,ut ad nos accederent, allici potue- 
runt. Irruente vero interea nofte,nos claf- 
fem noftram male tuto in loco, ubi nulla 
marinas adverfus procellas tuta refidentia 
/bret, confidere timentes: convenimus una, 
v t hinc mane fafto difcederemus.exquirere^ 
mufque portum quempiam, ubi noflras fta- 
tione.in tuta collocaremus naves. Qua deli- 
beratione arrept?, nos vento fecundum col-* 
lem fpiranti traditis velis , poftqu^m v*fu 

tetxam- 



?6 Navigatio PftlMA 

terram ipfam fequendo, atque ipfo plaga: ih 
htoregentes con^nue pqrcipieiido, duosin- 
tegros navigavimus dies, locum navibus fa- 
tis aptum comperimus.Inquo media tantum 
lcuca diftantcs ab arida conftitimus, vidi- 
mufque tunc inibi innumerabilem gentium 
turbam,quam nos cominus infpicere & ailo- 
qui defiderantes,ipfamet die litori cum cym- 
bis&naviculis noftrxs appropiavimus, nec- 
non & tunc in terram exivimus, ordinc pul- 
chro x l. circiter viri, hujufcemodi gente fe 
tamen a nobis & confortio noftro penitus 
alienam prajbentc.ita ut nullis cam modis ad 
colloquium communicationemuc noftram 
alliccre valuerimus, prarterillospaucos quos 
tnultos poft labores ob hoc fufceptos, tand6 
attraximus ad nos, dandoeis notns, fpecula, 
craterescryftalli nos,aliaque fimilia levia: qui 
tumfecuridenobis eftecli, conciliatum no- 
bi fcum,necnon de pace & amicitia tra&atum 
venerunt. Subeunte autem interim no&e, 
nosab illis nofmet expedientes, reiiftis eis, 
noftras ingrefti fumus ad naves. Poftea vero 
fubfequentis fummo diluculo diei , infini- 
tam in litore virorum & mulierum narvulos 
fuosfecumve&antium gentem rurfum con- 
fpeximus, cognovimufque multitudinem 
illam fupelle&ilem fuam fecum deferre to- 
tam, qualem infra fuo loco dicetur. Qiio- 
rum complures quamprimum terra; appro- 
piavimus , femet in asquor projicientes, 
quum maximi natatores exiftant, quantus 
eft balifta? ja£his , nobis venerunt natantes 
obyiam ; fufceperunt nos humaniter, atquc 



Ambiuc* Vbspvtii. 7? 

€2 fccuritate & confidentia feipfos inter nos 
commifcuerunt, ac finobifcum diutiusan^ 
teaconfueviflent, &pariter frequentitis pra- 
aicaviffent. Pro qua retunc haud parum 
obie&atifuimus. Dequorurnmonbus,qua- 
leseos habere vidtmus, hic quandoquidem 
fe commoditas offert, interdum etiam m- 
terferimus. 

DE MORIBVS AC EORVM 

VIVENDI MODIS. 

QVantum ad vitam eorumque mores,' 
omnes tam mares quam fcemina? nudi 
pemcus jncedunt, te&is nonaliter verendis, 
quam quum exutero prodierunt. Hi me- 
diocrisexiftentes ftatur» muitum benepro- 
portionati funt , quorum caro ad rufedi- 
nem , veluti leonum pili vergit : qui fi 
vcftimentis operti mearent, albi credotan- 
quam nos extarent. Nulios habent in 
corpore pilos praner quam crines, quos pro- 
ceros nigrefcentefque gefunt, & prajfertim 
fceminae, qux propterea funt tali iongo ni- 
groque crine decoras. Vuitu non multum 
fpeciofi funt , quoniam latas facies Tarta- 
rijs adfimiiatas habent : nuiios fibi finunt 
in fuperciiijs , occulorumue paipebris, ac 
corpore toto, crinibus demptis, excrefce- 
re villos, ob id quod habitos in corporc 
pilos quid beftiaie brutaleque repu- 
tant. Omnes tarn viri quam multeres, fivc 

rneandoj, 



7* Navigatio PiUma 

meando, five currendo levesadmodumar» 
<jue veioces exiftum,cjuoniam,ut frequentcr 
experti fuimus, lpfe etram muiieres unam 
aut duas percurrere leucas, mhil putant,& in 
hoc nos Chrifttcolas multum pnecellunu 
Mtrabihter ac ultra (]uk fit credibiiena- 
tant, multo quoque meltus fcemina? quam 
mafcuii, quod frequenti experimento dadi* 
cimus, quumipfasetiafcemtnas omni prod 
lusfuftentaminedeficientes, duas m gquordl 
leucas pernatarc perfpeximus. Arma eonirri 
arcusfunt & fagittas, quas multum fubtiJit cr 



carent: fedpro ferro beftearum piiciumue 
denttbus feas fagittas armant, quas ctiam, ut 
fortiores exiftant, unamquamq; faepeprsu- 
runt. Sagittarij funt certiflimi, ita utquic- 
quidvoluerint,jaculisfuisferiantmonnullif- 
que in locis muiieres quoque opttm^e figit- 
tatrices extant, Aliaetiam armahabentve- 
luti lanceas pr<eacutafue fudes, necnon & 
clavas , capita mirifice laborata habentes 
Pugnare potiffimum aflueti funt adverfus 
fuos ahemgens lingua; confines,co.ntra quos 
iiulhs parcendo/ntfi ut eos ad acriora tor- 
menta refervent, multum crudeliter dimi- 
cant. Etquuminpraelium properant, fuas 
fecumuxores, non beliigeraturas, fedeorttm 
pofteosneceffariaperlaturas ducunt, ob id 
quod fola ex eis mulier tergo fibi plusim- 
ponerepoflit,& deinde xxx.velXL. leucis 
fubvchere, pro utipfi fepe vidimus, quam 
vir,etiam validus,a terra levare queat.NulU 
feellicapita^nuilofue pr«feftos habent,qui- 



o > 1 

tabncare norunt. Ferro 




mmo 



n\mo quum eorum quiiibet ex fe domi- 
nus extet, nullo fervato ordine meant. Nul- 
la regnandi dominiumue fuum extendendi> 
aut altenus mordinatie cupiditatis gratia 
pupnant : fed veterem folum ob mimici- 
tiamin iilis ab antiquo infltam, cujusqui- 
deminimicitia; caufam interrogati, nullam 
aliam indicant,mfi ut fuorum mortes vendi- 
cent antecefforum. Haxgens fua m hbetta- 
te vivens, ntiiiiqtte obediens, nec regem nec 
dominutii habet. Ad pralium autem fe 
potifTim| m animant & accingunt, quum eo- 
rum hoftes exeis quempiam aut captivum 
detinent aut mtefemerunt. Tuncenim ejuf* 
dem captivi interemptiue corifanguineus 
feniorquifquam exurgens, exit cito m pla- 
t e as & vicos paffim clamitans, invitanfque ' 
omnes, & fuadens ut cum eo in praehura 
■confanguinei ftii necem vindicatun prope- 
rent : qui omnes compamone moti, mox ad 
pugnam fe accingunt, atque repente in ftios 
arnicos irruunt. Nulla mara> nullamue ju- 
flitiam fervant, malefadoresr iuos nequa- 
quam puniunt, quinimo nec parentes lpfi 
parvulos fuos edocent aut cornpiunt. Mira~ 
biliter eos inter fefe conqueftionan non- 
nunquam vidimus. Simpiices inloquelafe 
oftent^nt,vertim caliidi mtiltum atque aftuti 
funt. Perraro & fubmiffa voce loquuntur» 
eifdem quibus utimur accentibus utentes. 
Suas ut piurimum voces inter dentes &labra 
formantes , alijs utuntur vocabulis quarn 
nos, Hortim pluriraae funt idiomatum va- 
rietate$ 9 qiioniamacentenano kucarumm 

N ceri" 



8o Navigatio PrimA 

ccntcnarinm diverfitatem iinguarum fe rmi- 
tuo nullatenus intelligentium reperimus. 
Comeffandi modum valde Barbarum reti* 
nent, necquidem notatis manducant horis, 
led five no#e five die, quoties edendi libido 
fuadct. Solo manducantes accumbunt , & 
nulla mantilia, nullaue gau(apa,quum hnea- 
mentjs pannifque alijs careant, habent. Epu- 
las fuas atque cibaria in vafcula tcrreaquce 
ipfimet confingunt, aut in medias cucurbi- 
tarumteftas ponunt. Inretiaculis quibuf- 
dam magnjsex bombice faclis & in acre fu- 
fpenfisdormitant : qui modus quzimvisin- 
fohtus & afpcrior fortaffis videri/queat, ego 
nihiiominus talem dormitandi rnodumfua- 
vem plurimum judico. Etenim quum i« 
cifdem eorum retiaculis mihi plerumque 
dormitafle contigerit, in illis mihimetipfl 
meluisquamintapetibus, qua; habebamus, 
efTeperfenfi. Corpore valde mundi funt& 
expoliti, exeo quodfeipfos frequentiftime 
Javant. Et quum egeftum ire, quod falva 
dixerim reverentia, coafti funt, omni cona- 
mine nituntur, uta nemine perfpici poffint: 
qui quidem in hoc quantum honefti funt* 
tantum in dimittenda urina fe immundos 
inverecundofque tam mares quam fcemina? 
prebent : quum fiquidem illos nobifcum lo- 
quentes, &coram pofitos fuam impudiciffi- 
me urinam fajpius eminxiflfe perfpeximus. 
Nullam legem, nullum fegitimum thori fce- 
dusinfuisconnubijs obfervant, quinimmo 
quotquot mulieres quifquam concupifcit, 
tothabere,&deinillas quandocunque volet, 

abfque 



abftjue hoc quod id pro iniuria aut oppro* 
brio habeant,repudia?e poteft* Et inKac re 
utique tam vin quam mulieses eadem liber- 
tatefruuncur. Zelofiparum, libidinofi vero 
plunmumextant, magiftuie foeminsequam 
mafculi, quarum artificia ut infatiabiii fuaj 
fatiffaciat libidini. hic honeftatis gratia; fub- 
tic6da cenfu imus. E« ipfe in generandis par- 
vulisfcecunda? admodum funt, iteque durii 
gravidxerTcda^funt, pcenas aut laborcsevi- 
tant. Leviffimo minimoque dolore pariunt, 
ka ut in craftinum alacres fanatajque ubique 
ambulent: prsfertim^; poftparmm flumS 
quodpiam fefe^abiutum vadunt, tumq- fanae 
mundatarq; indkveluti pifces apparent.Cru- 
deiitatiautemacodio maligno adeodeditae 
furtt, ut fi illas fuiforfitan exacerbaverint 
vir?,fubitocertum quoddam efficiant mai :fi- 
cium, cum quo prae lngeti ira proprios foetus 
in proprijs uteris necant,abortiuiitque dein;' 
de,cu]Us rei occafione infiriiti eorum parvuli 
pereunt. Venufto & eleganti proportione 
compa&o corpore funt, ita ut iniilis quic-* 
quam deforme nullo infpici modo poffit. Et 
quamvis difnude ambulent inter fceminas* 
tamen earum pudibunda fic honefte repofita 
funt, ut nullatenus yideri queant : prgter- 
quam regiuncuia illW anterior, quam vere- 
cundiore vocabulo pe&ufculum imumvo* 
camus, quod & i n i llis utiq; non aliter quarrt 
honefte natura ipfa videndum rei«quit. Sed 
& hpc nec quidem ' curant, qupniam , ut 
paucis expedtam , non magis in fuprUrn 
yifione pudendorum moventur , quam 

F xm 



«t Naviqaiio Prima 
nos in oris noftri aut vultus oftentatione* 
Admirandam pervalderem ducerent, mulie- 
rem in eis mamillas, pupafve laxas, aut ven- 
trem rugatum ob nimium partum habente, 
quum omnes xquc integra? ac folida: poft 
partum femper appareant,ac fi nunquam pe- 
periffent. Hx quidem fe noftri cupientiffi- 
xnas effe monftrabant. Neminem in hac 
gente legem aliquam obfervare vidimus, nec 
quidem iudau aut Mauri nuhcupare folide 
queunt , quum ipfis gentilibus ac paganis 
xnulto detenores fint. Etenim non perfen- 
iimus quod facrificia uliafaciant, autquod 
loca orationifue domos aliquas habeanc. 
Horum vitam, quseomnino voluptuofa efty 
Epicuream exiftimo. Illorum habitationes 
finguhs ipfis funt communes, ipfa^ue illo- 
rum domus campanarum inftar conftrucW 
funt, firmiter exmagnis arbonbus folidat^, 
palmarum foKjs defuper contcdfce, & adver- 
fus ventos & <xmpeftates tutilfim^, nonnul-' 
Iifq; in locis tani magnaj, ut in illarum unici 
iexcentas effe perfonas invenerimus. Inter 
quas odo populofiffimas effe comperimus, 
fic ut m eis effent habitargtq; pariter anima- 
rumdecem millia. Odenmo quolibet aut 
feptenhio, /uas fedes habitationefue tranf- 
ferunt : qui ejus rei caufam interrogati, na- 
turale refponftim dederunt, dicentes qubd 
phccbi vehementis xftus occafione hoc face- 
rent, obid quod ex illorum longiore in eo- 
dem loco refidentia aer infedus corruptuf- 
que redd^retur : quas res in eorum corpori- 
»us Varias caufaret «egritudines, qu<e quidem 

coruiQ j 



Americx y.esP-vTii. M 
torum ratio non niale fumpta nobis vifa eft 
Eorumdivina? funt, variorum colorum a- 
viumpluma^, aut inmodum iapillorum illo- 
rum, quos vulgariter Pater nofter vocita- 
muj, lamin« five calculi, quosex pifcium 
offibus, lapilhfue viridibusaut candidis fa« 
ciiit, & hos ornatus gratiafibi adgenas,labia 
Velaures fufpendimt. Alia quoque fimitia 
futilia & le via pro divitijs habent, quae nos 
omnino parvi pe nde bamus . Commutatio- 
nibus aut niercimonijs in vendendo aute- 
mendo nuliis utuntur, quibus fatis eit, quod 
natura fponte fua propinat: aurun^uniones, 
jocalia,cxteraque fimilia,quae in hac Europa 
prodivitijs habemus, uihil extimant, imo 
penitus fpernunt,nec habere curant. In dan~ 
do fic naturaliter hberaliffimi funt, ut nihil y 
quod ab eis expetatur abnegent . Et quem- 
admodum itl dando liberales funt, fic in 
petendo & accipiendo cupi duTimi,poftquam. 
fe cuiquam amicos exhibuerint. Maximum 
pGtiffimum^ue amicitia; tux fignum in boc 
pcrhibent, qubd tam uxores quam filias pro- 
prias amicis fuis piro libito habendas offe- 
runfin qua re parens uterque fe longe ho- 
noratum iri exiftimat, quum natam ejus,& 
fi virginem, adconcubitum fuum quifpiam 
dignatur & abducit, &in hoc fuaminterfe 
amicitiam potiffimum conciliant Varijs in 
eorum decefTu multicjv modis exequijs utun- 
tur. Porrb tuos nonnulU defun&os in hu- 
fno cumaqua fepeliunt, & inhumant iliisad 
caput viaualia ponentes , quibus eos poffc 
vefci & alimentari putant : nullum deinde 
F a F°P ta 



84 Navigaiio Prima 

proptercosalium planftum, aut aliasc*q 
monias cfficientes. Alijs quibufdam in loci 
barbanffimo atquc inhumaniffimofepeii£<j 
utuntur modo. Qtjippe quumeorum quem 

Siam mortis momento proxtmumautumanl 
lum ejus propinquiores m fylvam ingen 
temquandamdeferunt, ubi euminbombi 
ceis rctiaculis illis, in quibus dormitant, im 
pofitum & recubantemad duas arbores 1 
aera fufpendunt, ac poftmodum duftis circ 
eum fic fufpenfim una tota die choreis 
irruenteintcrim node 5 ei aquam,viaumqu< 
alium, ex quo quatuor aut circiter dies vive 
requeat, adcaput apponunt : &deinde, fi, 
mibi folo pendente relifto,ad fuas habitatio 
nesredeunt : quibus itaperaftis, fiidem* 
grotuspoftea manducet & bibat, acindeac 
convalefcentiam fanitatemque redeat, &ac 
habitationcm propnam remeet, illum eju! 
affinesac propinqui cum maximis fufcipiuni 
carnmonijs.At perpauci funt qui tam grande 
prastcreant periculum,quum eos ibide nemo 
poftea viCitct. Qui fi tunc inibi forfitan dece- 
dunt, nullam aliam habet poftea fepulturam. 
Ahos quoq; coplures barbaros habent ritusj 
quo*evitandarproiixitatis hic omittimus 
gratia. Diverfis vanjfq; medicaminibus in 
fuis morbis& tfgritudinibus uruntur, qux 
fic a noftris d^fcrepant &difconveniunt, ut 
mirarcntur haud parum quattter inde quis 
evadere poffet. Nempe,utfrequentididici- 
mus experientia , quum eorum quempiam 
febncitarc contigerit, horaqua febris eum 
afpenus mquietat, ipfum in fringentiffimaa 

aquam 



Am£ric* Vespvtii. 8j 

qiiam immergunt & balneant,poftmodum- 
ue per duas hdras circa ignem vaiidum, do~ 
ec pLurimum calefcat,currere & recun^ co- 
um, &poftremo ad dormiendum deferunt, 
uo quidem medicamcto complures eorum 
anitatireftituividiimis.Di«tisetiam,quibus 
ribus quatuorve diebus abfq-, cibo&potu 
>erflftunt,frequentiffimis utuntur Sangui- 
tem quoq; fibi perfsepe comminuunt non in 
»rachijs, faluaala» fedin lumbis & tibiarum 
>ufpis,Scipfos etiam ad vomitum cum certis 
icrbis quas in ore deferunt medicaminis 
;ratia pierumque provocant, &multisalijs 
emedijs antidotifque utuntur,qu^lpjapL|n 
linu.mer.are foret Multo fanguine 3 multo- 
]ue flegmatico humore abuhdant, cibario- 
um fuorum occafione , qux ex radicibus, 
xu&ibiis, hert>is, varijfque pifcibus faciunt. 
Dmni farris granorumque aliorum feminc 
:arent. Communis verb eorum paftus, 
five vi&us, arboreaqusedamradix eft,quam 
in farinam fatis bonam comniinuunt, & 
banc radicem quidam eornrn jucha, alij 
:hambi , alij vero igname vocitant : alijs 
:arnibus > pra?terquam hominum perraro 
vefcuntur, in quibus quidem hominum car- 
nibusvorandis ficinhumani funt& irnman- 
fueti, utinhocomnem feralem, omnemve 
beftialem modum fupcrent : 6mne§ enim 
hoftes fuos quos aut perimunt* autcat^os 
detinet tam viro^ quam fceminas indiftinclc 
cum ea feritate deglutiunt, utirhil ferum, 
nihiive btutum magis dici vel infpici queats 
%uos quidcm fic efferos inimanefque fore d 



26 Navigati* Prima 

varijs in locis mihi frequentius contingi? 
afpexiffe, mirantibus illis qubd inimicos. 
noftros ficquoque nequaquam manducare- 
mus. Et hoc pro certo majeftas veftra regia 
teneat : Eorumconfuetudines, quaspluri- 
mas habent,fic barbara?funt,ut hic ntinc fuf- 
ficienter fatis euarrari non valeant Etquo- 
niamin meishifce bis geminis navig;ationi- 
busj tamvaria diverfaque, actamanoftris 
rebus& modisdifferentia perfpexi, idcircd 
libellum quempiani, quem Quatuor diajtaSj 
llve Quatuor navigationesappello, confcri^ 
bereparavi, confcripfiquc, inquomajorum 
rerum a me vifarum partem diftincle fatis, 
juxtaingeniolimei tenuitatem collegi, ve- 
xuntamennon adhucpublicavi. In illo vero 
quoniamomniaparticularitcr magis ac fin- 
gillatim tangentur, idcirco univerfalia hic 
folummodo profequens , ad navigationern 
noftram priorem perficiendam, a qua pau- 
lifper digreffus fueram,jam redeo. I n h o c 
navigij noftri primordio notabilis commo- 
ditatis res non vidimus, idcirco, ut opinor, 
quod eorum linguam non capiebamus, prar- 
terquam nonnullam auri denotantiam,quod 
nonnulla indiciain tellure illaeffe monftra- 
bant. Htfcce vero tel lus quod ad fui fitum 
pofitionemque tam bona eft, ut vix dari me- 
liorqueat. Concordavimus autem,utillam 
derelinquentes, longius navigationem pro- 
duceremus. Qua unan ; mitate fufc^pta, 
nos dehinc aridam ipfam collateraliter fcm- 
per fcc1:antcs,necnongyros multos,{calafc]ue 
plurcs circumeuntcs/ & interim cum multis 

^arijfq; 



A.MSRici. VisVvVtT 87 
irarijfque locorum illorurn incolis conferen- 
tiam habentes, tandem certos poftaliquot 
diesportui cuidam applicuimus inquonos 
grandi a periculo altitono fpiritui compla- 
cuiteripere. Hujusenim modiportn quam» 
primum introgreffi fuimus , populationem 
unam eotum,hoc eft,pagum,aut villam fuper 
aquas, ut Veneti^, pofitam comperimus, ia 
quaingentes xx. aedesaut circiter erant,m 
modimi companarum, ut pra?ta&urn eft, 
efFe&ar, atque fuper ligneis vallis folidis & 
fortibus firmiter fundat^pr^ quarum porti- 
cibus levaticij pontes porre&i erant, per 
quos ab altera ad akeram tanquam per eom~ 
pa&fffimam ftratam tranfitus erat. Igitur 
hujufmodi populationis incolae quampri- 
mum nos intuiti funt, magno propternos 
tirrrore affe&i furit : quam pb vem fuos con^ 
feftim pontes omnes contra nos elevave- 
runt, Scfefe deinde in fuis domibus abdide- 
runt. Quam rem profpe&antibus nobis, 
&haud parum Admirantibus, ccceduode- 
cim eorum lintres vel circiter fingulas ex 
folo arboris caudice cavatas, qt*o navium 
genere utuntur, ad nos interim per xquot 
adventare confpeximus , qttorum naucleii 
cffigiem noftram habitumque mirantes, ac 
fefecircum nos undique circumferentesmos 
eminus afpkiebant, Qups nos quoqueex 
adverfo yrofpicientesj plurima eis amiciuae 
figna dedimus, quibus eos,ut ad nos intrcpi- 
di accederent exhortab.amur , quod tamen 
tfficere contempferunt. Quam rcm iiobis 
pcrcipientlbu« inox ad eos remigare ince- 
F 4 pimus^ 



88 Navigatio Primo 

pimus, quinequaquamnos prsftolati funt, 
qumimmo omncsconfeftim in tervam fu»e- 
rum,datis nobisintenm fingis, ut illos pau- 
mperexpeaaremus,ipfi emm extcplo rever- 
iun rorent. Tumq; in monte quendam pro- 
peraverunt, aquoeduftis bis odo iuvcculis, 
&inhntnbus fuispra:fatis unafecuaiTum- 
P«s,mox verfus nos regreffi funt.Et poft hac 
cxjuvcncuhsipfisquacuorin fingulis navni 
noftrarum pofuerunt, quemfaciedi modum 
nos haud parum admirati tunc fuimus, P rou{ 
vcftra fatis perpenderc poteft majeftas Cx- 
terumquecum hntnbus fuis pramiiffis intet 
nos navefq; noftras commixti funt,& nobif- 
cum ficpaafice lo(]uud ^ ^ 

noftros fidehflimos efle reputaremus Inte- 
rea vero ecce quoq; ex domibus eorum pr*- 
rnemoratis ge n s non modicaper mare nati- 
tans adventare ccepit,qaibus ita advenienti- 
pus & navibus noftris jam appropinquare 
mcpientibus^ec tamenproinde mali quic- 
quam adhuc fufpicaremur.rurfum ad eaiun- 
dc domorumeorum fores.vetulasnonnullas 
conipeximus, qua; immaniter vociferantes. 
&co E lummagnis clamoribus implentes, fi- 
^unetinmagnje anxietatis indiciuproprios 
cvellebant capillos f quajresmagnam mali 
iuipKione nobts tuncattulit. Tumq; fubito 
*aaumeft, ntjuvencula: illaquasin noftris 
impofueruntnavibus, moxin mareprofili- 
ret, ac !lh qui i n lintribus erant, fefe a nobis 
elongantcs mox contra nosarcus fuos inten- 
derentmofq; dunflime fagittarent. Qui vero 
«donnbusper marenatantes advcniebanr, 

fingu- 



_ 



Ameiuci VfcsrvTii. *9 
mgulis latentes in undis lanceas ferebant, 
^xqiubuseorum proditionem cognovimus. 
Bttum non folum nofmet magnammiter 
lefendere, verumetiam iilos graviter oflfen- 
iere incepimus. Itaut plures eorumfafelos 
rumftrageeorum nonparva perfregerimus, 
k penitus in ponto fubmerferimus : propter 
}uod reliquis fafelis fuis cum damno eorum 
maximo reli&is, per mare natantes omnes 
in terram fugerunt , mteremptis ex eis , 
viginti vel circiter , vumeratis verb pluri- 
bus : & exnoitris quinque duntaxat Ixfib, 
qui omnJs ex Dei gratia incolumitati re- 
ftituti funt. Comprehendimus autem & 
tuncex prxta&is juvenculis duas, & yiros 
tres, ac dehinc domos eorurn vifitavimus, 
& in illas introivimus : veriim in eis quic- 
quarh, nifi vetulas duas & xgrotantem vi- 
rumunicum,noninvenimus : quasquidem 
eorum domos igni fuccendere non volui- 
mus, ob id.quod confcientia* fcrupulum 
hoc ipfum efle formidabamus. Poft hxc 
autem ad naves noftras cunV piaetaftis ca- 
ptivis quinque f emeavimus, &eofdem cap- 
tivos, prasterquam juvericulas ipfosincom- 
pedibus ferreis alligavimus. Eajdem vero 
juvccul#,caf tivorumq-, virorum unus fuper- 
venienti no£te a.nobis fubtiliflime evafe- 
runt. His itaque pera&is, fequentidie conV 
cordavimus, ut reli&o portu illo, longius fe- 
cundum coilem proceder.emus, percurfifi|ue 
txxx. fere leucis, N gentem aliam quandam 
comperimus,lingua&converfationepenitus 
a pnore diverfam, Convenimufque ut 
F 5 claffem 



5»© NAVIGATIO PjUMA 

claffem inibi noftram ancoraremus, & dein> 
Ce in terram ipfam cum naviculis noftris 
accederemus. Vidimus autem tunc ad litus 
inpiaga gentium turbam im. milliaper- 
ionarum vel circiter exiftere, qui quum nos 
appropinquare pcrfenferunt, nequaquam 
nospra?itolatifunt, quinimmo cunftisqua 
ftabebant reli&is^omnes in fylvas & nemora 
diffugerunt. Tum vero in terram profilien- 
tes, & viam unam in fylvas tendente, quan- 
tus eft bahfhe ja&us perambulantcs , mox 
tentona plura invenimus, qux ibidem ad 
pi icandum gens illa tetenderat, & in iliis co^ 
pioios ad decoquendas epulas fuas ienes 
accendcrat, acprofcfto beftiasac plures va- 
riarumfpecicrum pifccs jam affabat. Vrdi- 
mus autem ifiibi certum aftari animal, quocf 
erat, dcmptis alis quibus carebat, ferpenti 
fimijhmum, tamque brutum ac fylveftreap- 
parcbat, ut ejus non modicum miraremur 
fematem. Nob svero per eadem tentoria 
longuisprogrcdientibus, plurimos hujufce- 
modi fcrpentes vivos inrenimus, qui lfaatis 
pcdibus, ora quoque funibus ligata>ne & ea- 
dem aperire poffent hab^bant, proutde ca- 
nibus aut fcris alijs, ne mordere queanteffici 
folet. Afpeftum tam ferum eadem pra? fe fe^ 
runt animalia, ut nos illa venenofa putantes 
Jiullatenus auderemus contingere.Capreolis 
jnimgnitudine, brachioverocum medioin 
longitudine sequalia funt . Pedes longos ma- 
tenalefquc multum acfortibus ungulisar- 
J?atos, necnon& difcoiorempeliem diver- 
fiffimam habent, roftrumque ac faciem verl 

ferpentis 



Americi VfSPVtil. 9* 
fetis geftant,aquorum n^* u ^ 

*umfic protenditur, utammaha illa vetos 
£S uidicaremus, & mh.lommus 
•iSlr&ivrfcitut: Panemfuumgen 
idfm ex pifcibus quos m man ptfcantur 
£.«. Pr.mum ennn P.fatulos ipfosin 
ferventi aqua aHquant.fper cxcoqunnt 
Deutde verocontundunt & comp.ftant & m 
Snes conelutinant, quos fuper prunasin- 
fSe ,o°rent,&tandem inde poftea mandu- 
S ^losqutdempanesprobantesquambo- 
rios effe repetimus. Al.a quoque qr.am 
rnuUacfculenta c.bariaque tam ,n truft .bus 
cmammvarijsradicibus rettnent, qu*lon 
lumenumemre foret. Onum, autem a fy - 
|s ad quas aufugerant non «to £ g ^ 
rebuseorum, utamplmsde nobts «uuhe. 
rent, auferre voluimus,qumimmo m eiidem 
tentonjs Petmulta de recuhs moftr^ 
in locis qtte perpendere pc .ffcnt , dcrcl n 
queutes adnaves noftras fub noclcmicpe- 
Smus. Sequentiv.ro dte quum exonn 

exiftere percepimus, adqupsin - 
acceffimus. Et quamvis fe noioa midos 
oftenderent,feipfos tamen .nter nos V ci nv - 
cuerunt, &nobifcumpraa i care acconvei- 
M cum fecuritate cceperunt,a,mcos noftios 
fe plurimum fore perfimulantes , mfinuan- 
tefque iilic habitationes eorum non effe, 
verumquodpifcandi gratia adycnerant : & 
idcirco q rog.tantes, ut adeorum pagos cum 
ds aeced&nus, ipfi etenim flOf taig«* 



9i Navigatio Pri mx 
amicos recipere veJlent i & hanc quidem de 
nobisconceperac amicitiam, captiVorum 3 
lorum duorum. quos tenebarnus occafione. 

m„gnarogandi nnportunitate, concordavi- 
rnus xxii,. ex nobis cum Utisin bono 
apparatu, cum ftabth mente, fico r r«ne- 
ceffi as,om„es ftrenue mori . Q*£ fc J§| 
nobifcnm per tres ext,tiff e ' n tdie>&tre SC um 
fi a S*mteriam4; illam exceffiffemus' 
ieucas,adpagum unum novedumtaxatdo- 
morum vemmus.ubi cum tot tamq; Barbans 
csnmonys ab eis fufcept, fuimus,ut fcribere 
penna non va eat, utpote cum choreis, & 
canncis, ac plandibus hilaritate & Iauitia 
mixt.s, necnon cum ferculis dbari^quo 
«nultis. Et ,b,dem node illa requiev.U s! 
«o, propnas uxores fuas „obi s cum omni 
prodigahtateobtulerunt : qu*qu,demnos 
iic importune fohcitabant, ut vix eifdem re-. 
fittere fufficeremus. Poftquam autem ,U,c 
nofte unaciim media die perftitimus, ineens 
admitabihfque p opu l us ab fq uc cun£tatfonc 
ftuporeque ad nos infpiciendosadvenit.quo- 
rum ieniores nos quoque rogabant.ut fecum 
ad alios eorum pagos, qui longius interra 
era„t_ commearemus , quod & quidcm eis 
annuimus. Hicdiaufacilenoneft.quantos 
ipfi nobis impenderunt honores. Fuinius 
aiitemapudquammultas eorum populatio- 
nes.perintegros novemdies cumipfiseun- 
tes , ob quod nob=s noftr, qui in navibus 
remanferant, retulerunt focij fe idcirco ple- 
rumque ln an^ietate timoreijue nonmini- 



mo 



Ambricx . Vbspvtxi. 91 
moextitiffe. Nobisautembisnovemleucis 
autcircitcr in eorunitetra cxiftcntibus, atf 
navcs noftras rcpcdare propofmmus. Et 
quidem noftro in regreflu tam copiofa cx 
cis virorumac niulierum multitudo accur- 
rit, qui nos ufque ad mare profequuti funt» 
ut hoc ipfum mirabile forct. Quum^ue 
noftri quempiam ex itinere fatigatum iri 
contingeret, ipfi nos fublevalpant, &iniuis 
rctiaculis, inquibus dormitant,ftudiofi$me 
fubvehebant. In tranfitu quoque flumi- 
num,qu# apud eos plunma funt & maxima, 
fic nos cum fuis artificijs fecure tranfmit- 
tebant, ut nulia ufquam pericuia pfrtimef- 
ceremus. Plunmi etiam eorum eos co- 
mitabantur rerum fuarum onufti, quas nofrs 
dederant, in retiaculis iliis quibus 4or- 
miunt vc&ates plumaria, videlicet, pr&iitia, 
neenon.arcus multos fagittasque multas 
ac infinitos diverforurn colorum pfiracos. 
Alij quoque complures fupeileclilem fuam 
totam ferentes, animalia etiam fua fecum 
ducebant. Et quiddam admirabile dicam, 
quod isfe fortunatum felicemque putabat, 

Jiui in tranfmeandis aquisnos mcoiio dor- 
ove fuo tranfve&are poterat. Quam~ 
pnmum autem ad mare pertigimus^ &fafe- 
los noftros confcendere voiuimus, in ipfo 
fafeiorum noftrorum afcenfu, tanta ipfo- 
rum nos comitantium & nobifcum afcen- 
dere concertantium, ac naves noftras videre 
concu|)ifcentium ■prcffura fuit, ut noftri 
idem fafeli pene pr& pondere fubmergeren- 
tur, In ipfis autem noftr^is eifdem fafeiis 

reccpi- 



5>4 N.AVI.GATIO Pr;IMA 
recepimus exeis nobifcum quotquot potj*i 
mus,aceosad naves uoftras uique perduxj 
mus. Tanti etiam illorum per mare natap 
teSjcVuna nos concomitantes advenerum 
ut tot adventare moieftiufcule ferremu* 
quum fiquidem plures quam mille in noftra 
xiaves^ licet nudi & inermes mtroiviffen 
apparatum artificiumque noftrum, necnq 
& navium ipfarum magmtudihem mirar 
tes* Aft tunc quiddam rifu dignum acc: 
dit : nam quum machinarum tormentorurr 
que belhcorum nolirorum quaedam exon< 
rare concuperemus» & propter hoc impofit 
igne, machina? ipfis horridiflimx tonuiffen 
pars iilorum maxima, audito hujufcemox 
tonitruo, fefein mare natitans pra?cipitavi 
veluti folita? funt rana? tn ripa fidentes : qu 
fi fbrtaflis tumultofum quicquam audiuil 
fefe in profundum luti latitaturae immei 
gunt,quemadmodum &gens lllatuncfecc 
runt,ilhque eorum qui ad naves auf igeran 
fic tunc perterriti fuerunt, ut nos facVmoft: 
nofmetreprehenderemus. Verum illos mo 
fecuros efle fecimus , nec amplius ftupidc 
effe permifimus, infinuantes eis quodcur 
talibus armis hoftes noftros perimeremu 
Poftquam autem illos illatotadiein navibi: 
noftris feftive tra&avimus, ipfos a nobis abi 
turos effe monuimus, quoniam fequenti nc 

. £te nosabhincabfcedere cupiebamus. Qu 
audito, ipfi cum fumma amicitia benevc 
lentiaque mox a nobis egrefll funt. In ha 

-gente eorumque terra quammultos eoru: 
titws vidi coguovique» inquibus hicdiutii 

immc 



AMfcRlcr Vespvtxi. 9$ 
■nmorari non cupio. Quum poftea .noffe 
eftra queat majeftas, qualiter m quavis na- 
igationum harum mearum magis Admi- 
xnda annotatuquedigniora conlcripfenm, 
: lnhbeUumunum ftyio geographicocol- 
•gcnm, quemiibellum Quatuor ditftas in- 
tuiavi, & in qito fingula particulariter & 
nnutim notavi : fed hadenusa me noti 
mifi,ob id qubd illum adhuc revilere colla- 
onareque mihi necefle eft. Terra iilagente 
lulta popuiofa eft , ac multis divedifque 
mmahbus & nofttis pauciffinie fimihbus 
ndique denfiflima : demptis leonibus, urfis, 
2rvi$,fuibus, cepreohfqUe, &damis,qtue & 
uidem deformitatem quandam a noftris re- 
inent: equis, ac mulis,afinifque, &: canibus, 
c omni minuto pecore, ut funt oves & fimi- 
a, necncm & vaecinis armentis penitusca- 
ent : veruntamen alijs quamplurimis vario- 
um generurri animalibus, qua; non faciie 
iixerim abundantes funt, fed tameiiomnia 
yiveftr.ia funt, quibus in fuis agendis mini- 
iie utuntur. Quid plura ? Hi tot tantifq* 
iverforum modorum ac coiorum penna- 
uroqueahtibus faecundi funt, utidfitvifu 
narratuque mirabile. regip fiquidem illa 
pultum amcena frueriferaque eft fylvis ac 
lemoribus maximis plena, quas omni tem- 
>ore virent, nec eorum u nquam fcha-fiuunt* 
it u&us ctiam innumerabiles & nqftris om- 
uno diffimiles habeiit, THtecce. tellus ia 
prrida zona fita eft direde fubparalelo, qui' 
;ancri tropicum defcribit, tinde polus hori- 
contis ejufdem. £s viginti ttibus gradibus 

elevat 



f$ Navigatio Prima 

elevat in finc ciimatis fecundi. Nobis an« 
tem inibi exiftentibus nos contemplatuii: 
populus multus advenit , effigiem albedi- 
nemque noftram mirantes : quibus unde ve 
niremus fcifcitantibus , e coelo invifenda 
terra: gratia nos defcenduTe refpondimus 
quod 6c utique ipfi credebant : in hac tellur 
baptiftena fbntefve facros plures inftitui 
mus : in quibus eorum infiniti feipfos bapti 
zarifecerunt, fe eorumiinguacharabi, ho 
eft, magnae fapientia? viros vocantes. E 
provinciaipfaParias abipfis nuncupata eft 
Poftea autem portum illum terramque dere 
linquentes, acfecundum collem tranfnavi 
gantes, & terram ipfam vifu femper fequen 
tes, dccclx. leucasaportu lilopercurri 
mus , facientes gyros circuitufque interin 
multos, & cum gentibus muitis converfante 
pra&icantefque : ubiin plerifque locisau 
rum, fed non in grandi copia, eminus quun 
nobisterras illas"reperire, &fiin cisaurun 
foret, tunc fiifficeret cognofcere. Et qui 
tunctrcdecim jam menfibus in navigatiom 
noftra perftiteramus,& navalia noftra, appa 
ratufque noftri, toti pene confumpti erant 
hominefque labore perfrafti : communen 
internos de reftaurandis naviculis noftris 
quae aquam tindique recipiebant > & repe 
tunda Hifpania inivimus concordiam : ii 
quadumperfifteremus unanimitatc, prop< 
fortu unum eramus totius orbisoptimum 
in quem cum navibus noftris introeuntes 
gentem ibidem infinitam invenimus, qu^ 
noscum raagna fufcepif amicitia : interr; 

auteir 



AMBRICI VESPVTIf. 
utem illa naviculam unam cum reliquis 
aviculis noftris ac dohjs novam fabricavi- 
mis, ipfafquc maehinas noftras ac tormenta 
lelhca, quaunaquisundxq; penepcnerant, 
n rerram fufcepimus, noftrasq; naves ab eis 
xoneravimus,&poft h^cin terra traximus, 
'z refecimus correximusq; > & penitus repa- 
avimus. In quare ejufdern teliuris incoia?» 
ldn parvum nobis adiuvamen exhibuere, 
[uinimmo nobisdefuis vi&ualibus ex affe- 
ru largitilponcefuafuere,propterquod ini- 
n perpauca de noftns confumpfimus :quarri 
[uidemrem ingenti pro beneplacito duxi- 
nus,quum fatis tenuia tiinc teneremus,cum 
[iiibusHiipaniam noftram nonmfiindige- 
es repeterepotuiiTemus.Inpor^tu auteni iilo 
cxxxi i . diebus perftitimus, frequentius ad 
)opulationes eorum cum eis euntes, ubi (hv 
*uli nobis non parvuin exhibebant hono- 
:em. Nobis autem portum eundem exire, &c 
iiavigationem noftram rerle&ere concupif* 
centibus, conquefti funt illi 'gentem quan- 
dlam valde ferocem, & eis infeftam exiftere, 
quicerto anni tempore per viam maris ii\ 
ipfam eorum terram per infidias ingreffi, 
nunc proditorie, nunc per vim quam muitos 
eorum interimerent,manduearentque dein- 
de : alios vero in fuam terratn fuascjue dor 
mos captivatos diicerent , contra quos ipfi 
fe vix defendere poflent,. nobis^ infinuantes 
gentem illarn quandafn inhabitare infu- 
lam, qux in mari ieucis centum aut cir- 
citer erat. Quam rern ipfi nobis cum tanto 
affcfta ac qucrimonia commemoraverunts 

6 nt 




£8 KAViOAflO Piuma 
ut eis ex condolentia magna crederemu$, 
promitteremufque, ut de tantis eos vindica- 
remus injurijs : propter qudd ilhlastantqi 
nonparum effecli, fefe nobifcum venturq* 
lponte fua propria obtulerunt, quodplurife 
ob caufas acceptare recufavimus, dempt| 
feptem, quos data conditione recepimus, ut 
foli in fuis lintribus in propria remearent 

J[Uoniam reducendorum eorum curam fn- 
cipere nequaquam intende1>amus, cui corv 
ditioni ipn quam gratanter acquieverunt 
Et ita illos amicos noftros plurimum effe&o! 
derelinquentes,abeis abfceffimus. Reftaura 
tis autem reparatifq; navalibus noftris, fep- 
tcm per gyrum maris, ventointer Gnecurc 
& Levantem nos ducente , navigavimu: 
dies. Poftquosplurimis obviavimus infu- 
lis, quarum quidemaliae habitatas, aliae vefc 
defertae erant. Harum igitur unitanderc 
appropinquantes, & naves noftras inibi fi- 
ftere facientes, vidimus ibidem quammaxi ; 
mum gentis acervum, qui inliilam illam Itj 
nuncuparent, quibus profpe&is, & navicuii? 
phafelifque noftris viris validis, & machini* 
tribus, ftipatis, terra*eidem vicinius appro; 

{>inquantes, quadringentos viros cummu- 
ieribus quammultis juxta litus effe con- 
fpeximus : qui, ut de prioribns habitum eftj 
omnes nudi meantes, corpore ftrenuo erantj 
necnon bellicofi plurimum, validique appa- 
rebant, quum fiquidem omnes armisfuis, ar- 
cubus, videlicet, & fagittis, lanceifq; armati 
effent , quorum quoque complures parmas 
ctiam,quadratave fcuta gerebant, quibus fic 

oppor- 



apportune fefe pr#mufiiebant, uteosinja- 
:uiandis fagittisfuis m aliquo non imf>edi- 
:ent. C^uumque iri phafelis hoftris terras 
pfiqtiantuseft fagitta? volatus appro^taffe- 
nus, onvnes cituis in mare profilierunt, & 
nffnitis emiflis fagittis fefe contf a nbsftre- 
iue,ne interram defcendere poffemus, de- 
r endere : occeperiint. Gmnes veropercor- 
ms ^iverfis coloribus depr£ti, &varijs vo~ 
ucrum petinis ornanerant : quoshrqui 110- 
?ifcum venerant afpicientes^illosad prarlian- 
ium paratos effe, quotiefcunque fic pi&i, aut 
aviu-m plumis ornati funt, nobis infinua- 
/erunt. Intantum autem iritroitum terfat 
lobis impedierunt, .ut faxivomas machinas 
loftrasin ebs coa&ifuerimus emittere, qua- 
rumaudito tumultu, lmpetuque vifo, nec- 
rion ex eis plerifque in terrafri mortliis deci* 
diffe profpetlis, omnes in terram fefe rece- 
perunt. Tumque facto inter nos cohfilio 
xli i.denofeis ih terram poit eos concor- 
davimus exilire, 8c ad verfus ebs rhagrio ani- 
mo pugnare, quod & quidem fecimus. Nani 
tum adverfum illos in terram ctirii armis no- 
ftris profiiivimus, contraq; ilii fic fefe riobis 
bppofuefurit, ut duabus ferme horis cohti- 
huum ihvicefh geffef imus pra^iiurh^pra^ter id 
quoddeeis magnam facerehius vitWiam* 
«em^tiseorurnperpaucis,quo5 baliftarij co- 
ltibririarijcjue nbftri, fuis iriteremefurit telis, 
quodidcirco ita effe&umeft, qtiia feipfosa 
hobis aclahceis ehfibuf^ue noftris fubtilitev 
fubtrahebant. Veruntarrien tanta demum 
in eos incurrimus violentia , ut iilos cum 
Q Z gladijs 



loo Navigatzo Prima 

gladijs mucronibufque noftris cominusat 
tingeremus. Quos quidem quum perfen 
fuTent, omnes in fugam per fylvas & nemor; 
converfi funt, ac nos campi yi&ores, inter 
fe&isex eis vulneratifque plurimis, deferve 
runt. Hos autem pro die llla longiore fug 
nequaquam mfequi voluimus, od idquo 
fatigati nimiuin tuncefTemus:quin potius a 
naves noftrascum tanta feptem illoruni qr 
nobifcum venerant, remeavimus lastitia, u 
tantum in fe gaudium vix ipfi fufcipere po{ 
fent.Sequenti autem adventante die vidimu 
per infulam ipfam, copiofam gentium ap 
propinquare catervam, cornibus inftrumen 
tisque alijs,quibus in bellis utuntur, buca 
nantem : qui & quoque depi&i omncs, a 
varijs volucrum plumis ornati erant, itau 
tueri mirabile foret : quibus perceptis, e 
initonirfum inter nos deliberavimus confi 
lio, ut fi gens ha?c nobis inimicitias pararei 
nofmet omnes in unum congregaremus, vi 
deremufque mutuo femper, ac interirn fata 
geremus, ut amicos nobis illos cfficeremu* 
quibus amicitiam noftram non recipienti 
bus,illos quafi hoftes tra&aremus, acquot 
quot ex eis cornprehendere valeremus, fer 
Vos noftros ac mancipia perpetua faceremus 
&tuncarmatiores ut potuimus,circa plagan 
ipfamingymm nos collegimus. Illi vero 
ut puto,pra? machinarum noftrarum ftupore 
nos in terram tunc minime prohibuerunt 
cxilire. Exivimus igitur in eos in terrarr 
quadrifariam divifi lvii. viri finguli decu 
tionemfuum fequentes, &cumeislongun 

manuah 



Americi Vespvtxx? 8/ 



lanuale geflimus pradium. Verumtamert 
oft diuturnampugnam, plurimumque cer- 
rnien, necnon interemptos exeis multos, 
mnes in fugam coegimus, & adufque popu- 
itionem edrum una profequuti fuimus : ubi 
omprehenfis ex eis x x v. captivis, eandem 
orum populationem igni combuflimus, & 
nfuper ad naves noftras cum ipfisxx V. cap- 
ivisrepedavimus, interfe&is ex eademgeri- 
:e vulneratifque plurimis, Ex noftris autem 
nterempto duritaxat uno , fed vulneratis 
;xi i. qui omnes ex dei adiutorio fanita- 
em recuperaverunt. Ca?terum autem re- 
:urfu in patriam per nos deliberato ordina- 
:oque, viti feptem illi, qui nobifcum illuc 
venerant, quorumquinque in pr^miiTo bet- 
io vulnerati extiterant, phafelo uno in in- 
fula ilta arrepto, cum captivis feptem, quos 
iitis tribuimus, tres, videlicet, viros, & qua- 
tuor mulieres in terram fuam cum gaudio 
magno, magna virium noftrarum Jadmira- 
tione rcgrefli funt. Nofque Hifpani» viam 
fequentes, Caiicium tandem repetivimus 
portum, cum ccxx ii, capti vatis perfonis, 
decimoquinto O&obrisdie. Annodomml 
M. ccccxcvi I i. Vbi l^tiflime fufcep- 
ti fuimus, ac ibi eofJem captivos noftroS 
Tendidimus. Ethascfunt qua? in hac navi- 
gatione noftrapriore, notatu dignioracon- 
fpexinius. 



G } AME- 



Navigatio 



Secvn&a 



AMERICI VESPVTI 

Navigatxo Secvnda. 

QVantum ad fecunckriai navigationi» 
curfum,& ea qua? in llla memoratu dig- 
na confpexi,dicetur in fequentibus.Eandeh: 
igiturinchoantes navigatione', Caliciuexi- 
vimus portu, ano doniini m. cccci xxxxi* 
undecimo Maij die. Quo exitu fa&o, no; 
curfum noftrum Capiviridis adinfulas ariri 
picntes, necnon ad infularum magna? Cana« 
ria? vifum tranfibcuntes, in tantum naviga- 
vimus, ut infula? cuidam, qua? Ignis infuh 
dicitur,appHcaremus : ubi facla nobis de lig- 
nis & aqua provifione, & navigatione noftri 
rurfiim per Lebeccium ventum incepta.poft 
enavigatos x i x. dies, terram quandarn 
novam tandem tenuimus, quamquidem fir- 
mam exiftere cenfuimus , contra illam dc 
qua fafta in fuperioribus mentio eft, & quae 
quidem, terra inzona torrida extralineam 
«quino&ialan ad partem Auftri fita eft : fu- 
pi-fL quam mendionalis polus fe cjuinque ex- 
altat gradibus extra quodcunque clima, di- 
ftatcjueeadem terra a praenominatis infulis, 
Ut per Lebeccium ventum conftabat, leucis 
quingentis. In qua terra dies cura noctibus 
^quales xxvn- Iunij, quum fol in cancri 
tropicoeft, exiftcre reperimus. Eandem 
terram in aquis omnino fubmerfam,nec non 
magnis fluminirus perfufam e{fe inveni- 
pius^ <ju$&quidern fernet plurimum viri- 

dcm* 



lem, & proceras akiflimafque arhotes ha- 
>entem monftrabat, unde nemineminiUa 
tfetunc percepimu!>, Tum veroconftiu- 
nus, & claffem noftram ancoravimus, folur 
is nonnulhs phafeli s, cum quibus in terram 
pfam accedere tentavimus . Porro nos adi- 
:um in illam quaereates, & cireum eam fa- 
pius gyrantes, ipfa.m ut prsetadum eft,fic flu- 
minum uncns ubique perfirfam invenimus* 
ut nufquam locu&efTes, qui maximisaquis 
non immadefceret. Vidimus tamen mte- 
rim per flumina ipfa fignaquam multa, qu6* 
admodum ipfa eadem tellus inhahtata 
cffet & iricolis multis foecunda. At quo- 
niam eadem figna confideraturi, in ipfam 
defcendere nequibamus , ad naves noftraa 
reverticoucordavimus, quod& quidemfe- 
cimus. Quibusabhincexancoratis, poftea 
inter Levantem & Sero-ccum ventumcolla- 
teraliterfecimdum terram, fic fpiranteyen- 



leucis, fiinipfam penetare infulam valere- 
mus. (^ilabor omnis inamsextitit: quum 
fiquidcm iiiico in iatere maris ftuxum, qui a 
Seroeco ad magiftralem abibat, fic yioten- 
tumcamperimiis,ut idem mare fe navigabilc 
non prxheree. Quibiis cognitis inconve- 
nientibus, confilio faclo " ^nvenimus , ut 
navieiumnoftrumper mare ad magrf ralem 
refte&eremus * tumque fecundum terram 
ipfam in tantum navigavimus, ut tandem 
portui uni applicaremus, qui beliiffim am in- 
fulam» beUi#numque finum quendarrr m 
* ' r G 4 Y 'Cju§ 




*©4 Navigaiio Secvnda 

cjus ingreffu tenebat: fupra quem nobis navi* 
gantibus, utmiilumintroire poifemus, irri- 
menfam in mfula ipia gentium turbam a 
mm quatuor ieucis aut circiter diftantem 
vidimus. Cujus rei gratia laetatt non parum 
extitanusJgitur paratis naviculis noftris, ul 
in eadem iniulam valam vaderemus, lintrem 
qtiandam, inquaperfonce complures erant, 
exaltoniari yenire vidimus : propterquod 
tunc convenimus, uteis invafis lpfoscon- 
prehenderemus : & tunc ilios navigare, & ir 
gyrum, ne evaderepoffent circunaare occe- 
pimus : quibus fuaquoque vice nitentibu* 
vidimus iilos, aura temperata manete, remu 
fuis omnibus furfum ere&is, quafi firmos ac 
refiftentesfefigntficarevelle : quamremfic 
idcircoilioserrlcere putavimus, ut indenqs 
in admirationem converterent. Quum vero 
fibi nos cominus appropinquare cognovif- 
fent, remis fuis inaquam converfis, terram 
verfus remigareinceperunt. Attuncnobif- 
cum carbafum unam quadraginta quinque 
dolio tumvolatu celerrimam educebamus, 
qux tunc tali navigio delata eft, ut fubtto 
vnetum fupereosobtineret.Quumq; irruen- 
di in illos adveniffet commoditas, ipfi fcfe 
apparatumq; fuum inphafelo fuo ordinate 
fpargentes, fe quoqucad navigandum accin- 
xerunt.Itaque quum eos praeterij{femus,tunC 
fugere conati funt. At nos nonnuiiis tunc 
expeditisphafelis, validis viris ftipatis, iilos 
tunc comprehendere putantes, mox ineos 
incurrimus : contra quos bis geminisfere 
honsnobis nitentibus, nificarbafusnoftra, 



AMHRICI VESPVTIli 10% 

iuje cuvfu eos prajterierat, rurfum fuper eos 
everfa fmffet, illos penitus amittebamus. 
^uum vero ipfi fe eifdem noftris phafehs 
:arbafoq; undiq; conftrifltos effe perfpiceret, 
)mnes,qui circiter vigintierat,&aterradua- 
nis fere leucis diftabant, in mare faltu profi- 
ierunt ; quos nos cum phafeiis noftris tota 
[uofequentes die, nuilos ex eis,nifi tanturn- 
modo duos,prendere potuimus, ahjs omni- 
businterramfaivisabeuntibus. In lintre au- 
tem eorem quam deferuerant, bis gemirii ju- 
venesextabant, non de eorum geiue geniti, 
fed quos in tellure aliena rapuerant, quorum 
fin^ulis ex recenti vulnere viriiia abfcide- 
rar?t:qu« res admirantionem non parvam 
nobis attulit. Hosautem quum m noftras 
fufcepiffemus navicuias, nutibus nobis ittfi- 
nuarunt, quemadmoduilli eosabipfis man- 
ducandos abducerent : indicantes interim 
qubd gens hxc tariV effera & crudelis, huma- 
narum carnium comeftrix, Canibali nuncu- 
paretur. Poftea autem nos ipfam eorum lin- 
tremnobifcum trahentes, &cum naviculis 
noftris curfum tcrra eorum verfus arripi 6tes, 



ftrasmedia tantum leucaaplaga illadiftan- 
tes ancoravimus, quum in litore populum 
plurimum obcrrare vidiffemus, in iliam cum 
ipfisnavicuiis noftrisfubito properavimus, 
dudis nobifcum duobusillis, quosiniintre 
anobisinvafa comprehenderamus. Quam- 
primum autem terram ipfam pcde contigji- 
mus : omnis trepidi & feipfos abdituri in 
vicinas nemorum iatebras diffugerunt: 




G S 



io€ Navigatio SecvndA 

* •• * - / • • . 

Tum verb uno ex illis quos prehenderam^ 
abire permiffo, & plurimis illi amicitia? % 
ms, necnon nolis, cymbalis, ac fpecuhs plc,- 
rifque dans, diximus ei, ne propter nosc« 
teri qui aufagerant expavefcerent, quoniarr 
corum amici effe plurimum cupiebamus.Qu: 
abiens jufla noftra folerter implevit, gentt 
illatota, quadnngentis, videlicet, fere viru 
cum fceminis multis a fylvis fecumadnoi 
cdudis. Oui inermes ad nos ubi cum navi 
culis noftris eramus,omnes venerunt,& cun 
quibus tunc amicitiam bonam firmavimus 
reftituto quoque eis alio,quemcaptivum te 
nebamus, & pariter eorum iintrem, quan 
invaferamus per navium noftrarum focios 
apudquos erat eis reftitui mandavimus.Por 
ro ha3C eorum linter quse ex folo arbori 
trunco cavata, &multum fubtiliter erTecl:; 
fiicrat,longa viginti fexpaf!ibus,& htaduo- 
bus brachijs erat: hanc quum a nobis recu- 
perarTent, & tuto inloco fluminis repofuif 
fent, omnes a nobis repente fugerunt, ne< 
nobifcum amplius converfari voluerunt 
Quo tam Barbaro fa&o comperto,illos mala 
fidei,mala?que conditionis exiftere cognovi 
mus. Apud eos aurum duntaxat paucu- 
lum, quod ex auribus geftabant, vidimus 
Itaque plaga illa reli&a & fecundum ean 
navigatis o&oginta oirciter leucis, ftationen 
quandam naviculis tutam reperimus, ir 
quam introeuntes tantas inibi compenrmi! 
gentes,ut id admirabile foret. Cum quibu' 
fa&a amicitia, ivimus deinde cum eis ac 
complures<eoruni pagos,ubi multum fecure 



Americi Vespvti*. *07 
miltumque honefte ab eis. fufcepti fuimus» 
1 abeis interim quingentos uniones uni- 
;a nola emimus, cum auro modico, quodeis 
>x gratia contulimus. In hac terra vinum 
k fruftibus fementibusque expreflum, ut 
nceram cerviiiamve, albam& rubentem bi- 
bunr.meliusautem ex myrrha? pomisvalde 
bonis confeaumerat: exquibuscum multis 
quambonis alijs fruaibus guftui fapidis,& 
corpori falubribus, abundanu-r comedmuis; 
propterea quod tempeftive illuc advenera- 
mus. Ha:c eadem inflila eorum rebus fu- 
pelleaiiive quammuituni abundans eft* 
genfque ipfa bonx converfationis & majoris 
pacihcentiaj eft,quam ufquam alibi reperire- 
musaliam. Inhoc portu decem& feptem 
diebiiscumingenti placito perftitimus, ve- 
nientibusquatidieadnos populis multis,nos 
effigiemque noftram & aibedinem necnori- 
veftimcta armaque noftra,& navium noftra- 
rum magnitudinem admirantibus. Hi etiam 
nobis gentem quandam eis infeftam occi- 
dentemverfus exiftere retulemntr qiiasgens 
! infmitam habebat unionum quantitatem, 
| quodcjiie qtios ipfl habebant uniones^eifdeht 
inimicis fuis in belligerationibus adverfus 
I eos habitis abftulerantmos quoque &quem- 
admodum ilios pifcarentur, &quemadmo-, 
dumnafcerenturedocentes. Quorum difta 
I vera ptofeao effe cognovimus , prout & 
| m^jeftas veftra poftha?c ampliusintelligere 
1 poterit. Reliaoautemportuillo,&:fecuii- 
1 dum plagam eandem,in quam continue gen-* 
fes affiuere profpiciebamus curfu noftro 

pro~ 



xoS Navigatio Secvmda 

produ&o, portum quendamalium reficien- 
dx unius navicula? noftrae gratia, ftibivirnM 
in quo gentem multam effe comperimusr, 
cum quibus nec vi,nec amicitia converfatio- 
nemobtinere valuimus : illis fiquandoque 
interram cum naviculis noftris defcenderc- 
mus, fe contra nos afpcre defendentibus, & 
fi quandoque nos fuftinere non valerent, in 
fylvas aufugientibus, & nos nequaquam ex« 
peftantihus : quorumtantambarbariem nos 
cognofcentes,abcis hinc difceffimus. Tunc- 
que inter navigandum infulani quandam ir 
mati leucis a terra qui ndecim diftantem vi 
diinus quam fi in ea populusquifpiam eiTet 
invifere concordavimus. In illam igitu: 
accelerantes,quandam mibi invenimusgen 
rem, qux omnium beftialiffirna fimpliciffi 
maque omnium quoque gratiofiffimabeni 
guiffimaque erac. Cums quidem gentisri 
tus & mores ejufmodi funt. 

De ejufdem gentis ritu & morihus* 

HI vultu ac geftu corporfs brutales ad 
modum cxtant finguliq, maxillas herb; 
quadamviridi introrfitm repletas habebant 
quam pecudum inftar ufque ruminabant, it, 
ut vix quicqu^m eioqui pcffent : quorttn 
quoque ringult ex collo pufillas ficca 
tafque cucurbitas duas, alteram herb^ ipf 
quam in ore teneb^nt, alteram vero farin 
quadam albida , gypfo -mimito fiiniii pte 
nam gcrebant,habito bacilloquodam, quer 
in oVc fuo madefa&um mafticatumqu 

faepm? 



Americi Vespvtii: 109 
ipius, in cucurbitam farina repletam mitte- 
>ant,&deinde cumeo de eadem fanna ex- 
•rahebant, quam fibi poft'h«c in ore utrinq; 
3onebant,hcrbam ipfam, quaminoregefta- 
i>ant,eadem farina refpergitando: & hoc fre- 
luentiffime paulatimque efficiebant. Quarn 
rem nos admirati, lliiuscaufam fecretjwnq;, 
mtcur lta facerent, fatis nequivimus com- 
prehendere. H#cce gens 3 utexperimento di- 
dicimus, ad nos adeo familiariter aduenit, 
ac fi nobifcu fspius antea negotiati fuiffentj, 
& longaevam amicitiam babiuffent. Nobis 
autem pcr plagain ipfameum eis ambulan- 
tibus colloquentibutque, &interim recen- 
tem aquam biberc defideraritibus, ipfi per 
figna, fe talibus aquis penitus carere infi- 
nuantes, ultro de herbafarinaque quam m 
ore geftabant orTerebat : propter quod rcgio- 
nem eandem aquis deficientem, quodqueut 
fitim fublevarent fuam, herham ac fannara 
taleminoregaftarent intelleximus. Vndc 
factumeftjUtnobis ita meantibus, & circurn 
plagam eandem una diecum iriedia illos 
concomitantibus , vividam aquam nufqiiam 
invenerimus, cognovenmufque quod ea 
quam bibebant aqua, ex rore noclu fuper 
certis folijs, auriculis afini iimilibus, de- 
cidente coile&a* erat. Qux quidem folia 
ejnfmodi rote nodurno tempore feimple- 
bant : ex quo rore, qui optimus eft> idern 
populus bibebat : fed tamen talibus folijs 
pleraque eomm loca deficiehant, Ha^ccc 
gens viclualibus, qux in terra folida fnnt, 
pcnitus carent : quinimmo ex pifcibus 

quos 



IIO NAVXGAflb Secvnba 



quos in mari pifcantur vivunt. Eteniri 
apudeos,qui magni pifcatores exiftunt, pi( 
ciumingens abundat copia, ex quibusipi 
plurimos turtures,ac quambonos pifces alio 
plures ultro nobis obtuieruut. Eorum uxo 
res herba,quam ln ore viri ipil gerebant,nul 
quam utebantur : verum lmgulajcucurbitar) 
unam aqua impletam, ex qua biberent habe 
bant. Nullos domorum pagos, nuliaqu 
tiguriagens ha?c habent, praeterquam foli 
grandia quaedam, fubquibus afolis fcrvon 
fednonabinibribus feprotegunt : propte 
quod atitumabile eft, quod parum interr 
illa pluitet. Quurri aute ad piicandum mar 
adierint, folium unum adeo grande fecur 

3uifque pifcaturUs erfert, utiiio in terrar 
efixo, & ad folis meatum verfato, fub illiu 
Umbra adverfus seftum totum fe abfcorida 
Haecce in irifula quammulta variorurri gene 
rum animalia funt* quaeonlriia aquamlutu 
lentam bibunt. Videntes autemquodine 
commodi ilihil naricifceremur, nos relicT: 
illa aliam quandam infulam tenuimUs : i 
quam nos ingredientes,&recentem uride bi 
beremusaquam inveftigantes, putantesin 
terim ipfam eandem terram a nullis elfc ha 
bitatam, propterea qubd in ea neminem ln 
ter adveniendum profpexeramus, dum pe 
arenam deambularemus , veftigia pedur 
quammagna nonnulla vidimus, e* qtiiSti 
cenfuimus, quod fi eifdem pedibus reliqii 
membra refpondebant, homines irt eaden 
terra grandiffimi habitabant. Nobis auter 
itaper arenam deambulantibus, viam unar 



Americx yisfrvtl.f* tii- 
nterram deducentem compedmus, fecun- 
iumquamnoVemdenobis euntes, lnfulam 
pfam invifere paravimus, obidquodnon 
juam fpatiofam lllam, nec quam muitas in 
ia habitare gentes exiftima vimus, Pererrata 
gitur fecundum eandem viam una fere leu- 
ta, quinque in convalie quadem,quae popu- 
lat* apparebant, vidimus cafas : in quas m- 
►roeuntes quinque in illis reperimus muhe- 
tes, vetulas, videlicet , duas & juvencuias 
ores t qua; quidem omnes fic ftatura procerae 
erant, ut inde vai^e miraremur . Ha; auteni 
protinus ut nos intuita; fun$,adeo ftupefaclae 
:>ermanferunt, ut aufugiendi animo penitus 
deftcerent. Tumque vetulas ipfa? hngua 
eorum nobifcum biandiufcule ioquentes, & 
fefeomnesincafamunam recipientes, per- 
multa nobis de fuis vi&ualibus obtulerunt* 
Eardem verb omnes longiflimo viroftatura 
grandiores erant,& quidem seque grandes ut 
Francifcus de AlbiciOjfed meiiore quam ndS 
fumus proportione compafta?* Quibus ita 
compertis, pofthaecunacojivenimus, ut ju- 
venculis ipfisper vimarreptis, easinCafti- 
liam quafi rem admirandam abduceremus: 
in qua deliberatione nobis exiftentibus,ecce 
triginta fex, vel cireiter viri* multo quam 
fcemina; ipfas> altiores, adeo egregie compo- 
fiti, ut illos infpicere dele&abile Foret,cafarn 
ipfam introire occceperunt : propterquos 
tanta tunc affe&i fuimus animi turbatione* 
ut fatius apud naviculas noftras quamcum 
taligente effe duxiffemus. Hi eten im inr 
gentes arcus & fagittas* necnon & fudes 



fii Navigatio Secvnda 

perticafque magnas inftar clavarum fere- 
bant. QuiingreiTi loquebantur quoquein- 
terfemucuo, acfinos comprehendere vel- 
lent. Quo talipericulopercepto, diverfa 
etiaminter nos tunc fecimus connlia : unij 
ut illos in ipfa eadem cafa invaderemus:alij; 
vero nequaquam, fed foris potius & in pla- 
tea, &alijs > ut nufquam adverfus eospu- 
gnam qusereremus, donec quid agere vel 
lentintelligeremus, affeverantibus. Intei 
quae confilia cafam illam fimulate exivim us. 
& ad naves noftras remeare occoepimus 
ipfique qukntus cft lapidis jacitus , mutuc 
femperloquentesnos infequutifunt, hauc 
minorequam nos, utautumo, trepidantc 
formidine , quum nobis manentibus ipf 
quoque emiaus manerent, & nifi nobis am 
bulantibus non ambularent. Quum ver< 
ad naves noftras pertigifTemus, & m illas e: 
ordine introiremus , mox omnes in man 
profilierunt, & quammultas poft nos fagit 
tasfuas jaculatifunt, fedtunc eos perpau- 
cum metuebamus : nam tunc machinarun 
noftrarum duas in eos,potius ut terrerentui 
<juamutinterirent,emifimus. Quarum qui- 
dem tumultu percepto, omnes confeftim ir 
montern unum propinquum fuga abierunt 
Etita ab eis erepti fuimus, difceflimufqw 
pariter. Hi ojmne^jiudi, ut de prioribus ha- 
bitumeft, eunt : appellavimufque infulan 
illam Gigantum, ob piroceritatem eorum 
Nobis aute ulterius 8ca terra paulo diftan 
tius traufremigantibus faepius interdurr 
curn eis pugnafle nobis accidie, ob id quoc 



(liicquam i teihtfe fua fifai tolli heqilaquarri 
>ermittere veilent. Et Uttque.quidem repe- 
ferdte Oaftilije propofitum jam nobism 
hentem fubierat, ob id potiffimum, quod 
iho jam fere anno ih maHrperftiteramus>nec 
lifi tenuem aiinientorum neceffanqrumque 
iliorum munitionem retinebamus. Quas 
juidem adhucex vehementibus, qliosper- 
:uleranius> folis caioribus jam contammata 
iniquinataque erant, quumab exitu noftro 
a Campiviridis infuhsufque tuhc continue 
aer torridam navigaffemus zonam, Sc tranf- 
verfim per linearh a^qiiinoclialem bis , ut, 
pramabitum eft\ Ih qua quidem yoiuntate 
nobis perfeverantibus , nos a laboribus 
fublevare noftris fandi&cd cohiplacuit 
fpiritui : nempe receptum quempiam prd 
rurfum hovahdis havalibus noftris nobifc 
qu£rentibits, ad gentem quandam perveni- 
rrius, qu& noscum maxima fufcepit amici* 
tia, & quam quidem unionum periarum- 
ve Orieiitaiium comperimus ih nuinero 
maximo tenere. Prbpterqubd quadragmta 
&fepterh diebus ibi perftitimus , & cen- 
tum decem & nOvem uhiohiim marchas* 
pretio , ut a^ftimabamus , quadr aginta nori 
fuperahte ditcatos, ab eis cpmparavimus-. 
Narh nolas, fpecularia, crvftallihofque non- 
hulios, nechonleviflima eieari foiia eistan- 
turh propter ttadidimus. Nempe quot- 
ttuotquiiibet eorum obtineretuhiorres, eo§ 
ferO fqla hola donabat.Didicimus quoque m* 
terdumabeiSj quomodoSc ubi illos pifcar ' e - 
tur. tfUi&quidemoftredlas , fcj|iu&Bg naf- 
K J cuntu* 



ii4 NavigaYio Sbcvmo/a 

cuntur, nobisplures largiti funt. Et paritti 
nonnullas mercati fuimusrubi in quibufdam 
centum &triginta uniones,in quibufda vetc 
non totidem repenebantur.Noveritq; ma5, 
itas yeitra, quod nifi permaturi fint,& acoifc 
cnihjs in quibus gignuntur, per fefe exci« 
ciant,omnino perfefti non funt . Quimmc 
m brevi, ut faspius ipfe expertus fum, emar- 
ceicunt, & in nihil redafti funt. Ouum verc 
matunfuerint, in oftrea ipfa inter carnes 
pr*ter id qtiod ipfis carnibus hasream, U 
ieparant : & hujufcemodi optimi f un t. Efflu- 
Xis igirur quadraginta & feptem diebus, nec 
xion gnne illa, quam nobis plurimum ami- 
cam effeceramus, relifta, hincabeisexccffi* 
mus, ob plunmarum rerum noftrarum indi- 
gentiam, venimufquead Antigli» infulami 
quampaucis nuperab annis Chriftophorus 
^olumbus dilcooperuit, in qua reculas no- 
itras ac navaha reficiendo, menfibus duobus 
oc diebus totidem permanfimus, pluresin- 
terdum Chnfticolarum inibi converfantium 
contumehasperpetiendo, quas, prolixus ne 
nimium fiam , hic omitto. Eandem vero 
miulam vigefima fecunda Iulij deferentes* 
percuria unius m^nfis cum medio naviga- 
tione, Calicium tanHem porturri oftavo 
tnenfis Septembris fubivimus : ubi cum 
ijonore profeftuque fufcepti fuimus. Et 
iic per dei placitum finem noftra cepit fecun- 
«anavigatlo. 



AME< 



AmeiUci Vespvtxt: ti$ 



KMEK I CI VESPVT II 
Navigatio Tertia. 

k #E in Sibillia exiftente, & a poenis atqub 
tyllaboribus, quos ineer pra^memoratas 
crtuleram navigationes, paulifper requiet- 
ente, defideraiiteque pofthaxin perlarmn 
srram remeare, fortuna fatigationum mea~ 
um nequaquam adhttc fuura, feremffimo 
Lli dominoEmanueli Portugallice regi mifit 
n cor, nefciout qmd, ut deftinatonuncio 
iteras regales fuasadme tranfmitteret, qui- 
>us plurimum rogabat ut ad eum apud Lu- 
)onam celerius me transferrem : ipie etemm 
ttirabiliamihi plunma faceret. Superqua 
:e nondum tunc deliberavi : quinimo ei per 
sundemmet nuncium me minus bene diipo- 
fitum, & tunc male habere fignificavi. Ve- 
rum fiquandoquereconvalefcerem,& maje- 
ftati ejus regia? meum forfan complaceret 
obfequium, omniaqua;cunque vellet exani 
mo perficerem. Qui rex. percipiem, quod 
me ad fe tunc traducere nequirem Juliapum 
Barthoiomasum Iocundum, qui tunc in Lu- 
bona erat , rurfum ad me deftinavit cunv 
commiflione, ut omnibus modis me ad eun- 
dem regemfecum perduceret.Propter cujus 
fuliani adventum & preces coa&us tunc fui 
ad regem ipfum meare : quod qui me no ve- 
rant omnes, malum e(Te judicarunt. Et ita 
a Caftiiia, ubi honor miht non modiaxs 
exhibitus extiterat,acre* ipfeCaftiii^exifti- 
Hi jmatiojiexm 



Xl6 NavIGAUO TeRTIA 

raationem de me bonam conceperat, profi 
&us fum : & quod deterius fuit , hofpite jr 
falutato, ac mox coram ipfo rege domin 
Emanuele meipfum obtuli. Qui rex de ac 
ventu meo non parvam vifus eft concepifl 
tetitiarn, plurimum me interdum roguan 
ut una cum tnbus eis confervantia? navibu 
quaj ad exeundum, & ad novarum tcrrarur 
inquifitionem praparatai eran^proficifti vei 
lem: & ita, qma regum preces prsecepta fun 
ad ejus votum confenfi. 

TempHSfrofitlionutertU. 

IGiturab hoc Lifbon^ portu cumtribu 
confervantia? navibus die Maij decim 
M- d. I. abeuntes, curfum noftrum verfu 
magna? Canaria* infulas arripuimus, fecun 
dumquas&ad earum profpe&um inftante; 
enavigantes, idem navigium noftrum collatc 
raliter fecundumAphricam ocadentem ver 
fus fequuti fuimus Vbi pifcium quorun- 
dam,quos Phargi nuncupant, muititudinem 
maximam m arquore prendidimus, tribus in- 
ibi diebus moram facientes. Exinde autem 
ad pat tem iilam Aethiopi*, qua? Befilicca di« 
citur , deveiymus : qua? quidem fub torrida 
iona pofita eft , & fuperquam quatuorde- 
cim gradibus fe feptentrionalis erigit polus 
inclimatepnmo : ubi diebus undecim no- 
bis de lignis & aqua provifionem parantes 
reftitinms, propter ld quod Auftrum ver» 
Jusper Atlanticum pelagus navigandi mihi 

ineflbt 



Americi Vespvtu. uy 
effet affeaus. Itaque portum JEthiopia: il- 
m poft hxc relinquentes , tunc per Lebec- 
um vetumin tantum navigavimus,ut fexa- 
nta & feptem infra dies infulsg cuidam ap- 
icuerimus , quae infula feptingentis aportu 
>dem leucis ad Lebeccij partem dtftaret: In 
uibusqtudemdiebus pejus perpeffi tempus 
timus, quam unquam in man quifpiam an- 
«rpertulerit,propter ventorum nimborum- 
eimpetus , qui quamplurimum nobis intu- 
;re gravamina , ex eo quod navigium no- 
rum lineae ^praefertim aequinoftiah conti- 
.uejunftumfuk. Inibique iri menfeluniQ 
yemsextat, ac dies no&ibus «qualcsfuiit, 
tque ipfe umbra? noftrse continue verius 
neridiem erant. Tandem verb omninotanti 
ilacuit novim unam nobis oftendere pla- 
>am, decima feptima, fcilicet, Angufti, juxta 
mam, leuca fepofiti ab eadem cum media» 
•eftitimus, & poftea affumptiscymbis non- 
lullis in ipfam vifuri fi inhabitata effet, pm- 
Fe&i fuimus Quam & qiiidem incolas pht- 
rimos habitare reperimus, qui beftijs pravio- 
res erant, quemadmedunvmajeftas regiaye- 
ftra poft bxc intelliget. In hoc vero in-, 
troitus noftri principio gentem non percepi* 
mus aliquam, qitamvis oram ipfim per figna^ 
plurima, quse vidimuSypopuio multo reple- 
tam effe intellexerimus. De qua quidem ora 
pro ipfo ferenifsimo Caftiliae rege poffeflV 
rium -epimus, invenimufque illammultum 
ifrricpriam ac viridem effe , & apparentiae 
bonae. Eft autem extra lineam ajqtiino- 
ftialem Auftrum verfus quinque gradibus: 
H $ , &ita 



118 Navigatio Tertia 

&itaeademdie, adnaves noftras repedavi 
mus. Quia vero lignorum & aqua; penp 
riampatiebamur, concordavimus, iterumi 
terram altera die reverti,ut nobis de neceffl 
rijs provideremus : in quaquidem nobis el 
tanrious, vidimus ftantes in unius monc 
cacuminegentes, qux deorfum defcendei 
non auderent, erantque nudi omnes,necnp 
confimilis effigiei colorifque, utdefuperic 
ribushabitum eft. Nobis autein fatager 
tibus,ut nobifcum converfatum accederen 
nonficfecuros eos efficere valuimus, utc 
nobis adhuc non diffiderent. Quorum ot 
ftinatione proterviaque cognita, ad nav< 
fub no&em remeavimus, rek&is in terr; 
yidentibus lllis, nolis fpecuHfque nonnul 
lis, ac rebus alijs. Quumque nos mmai 
cminus efTe profpicerent , omnes de ipf 
montc propter reculas quas reliqueramu 
defcenderunt, plurimainter fe admirationi 
figna facientes. Nec tunc de aliquo, nij 
de aqua nobis providimus. Craftino auten 
cfFeclo mane, vidimus e navibus genten 
eandem numeroquam anteamajore, w paffin 
per terrarn ignesfumofque facientem : und< 
nosexftimantes, quod nos perhocadfein 
vitarent, ivimusadeos interram, ubitun< 
populum plurimum adveniffe confpeximus 
qui tamen a nobis longe feij fos tenebant. 
iignafacientesinterim nonnulla, ut cumeij 
interi ? Ts in infulam vaderemus. Proptei 
quod fa&um eft, ut ex Chrifticolis noftrij 
duoprotinus ad hoc parati, periculo ad tales 
cundi femetipfos exponerent,ut quales gen- 

ta 



AmbjuSi Vespvtii: 
$ ipfi forent, aut fi quas divitias fpeciefve 
bmaticas ullas haberent,ipfi cognofcerent. 
'liapropter in tantum navium prsetorem 
Jgitaverunt, ut eis quod poftulabant an- 
ueret. Tum verb illi ad hoc fefe accin- 
entes, necnon plerafque de rebus fuis^mi- 
utis fecum fumentes, ut inde agtntibus 
ifdem mercafentur alias , abierunt a nobvs, 
ataconditione, utad nos poft quinque dies 
d fummum remeare foliciti effent : nosete- 
iim lllos tamdiu expecT:aremus. Et ita tunc 
ter fuum in terram arripuerunt, atqueno$ 
d naves noftras regreffum cepimus, ubi 
xpe&andoeosdiebus odlo perftitimus : in 
aiibus diebus gens permulta nova dietim. 
ere ad plagam ipfam adveniebat, fednuf- 
juamnobifcumcolloqui yoluerunt. Sep- 
:imaigitur adventante die nosin terram ip* 
fam lterum tendentes, gentem illam mulie- 
res fuas omnes fecum adduxiffe reperimus. 
Quam verb primum illuc pervenimus, mox 
exeifdem uxoribus fuis ad colloquendum 
nobifcum quamplures miferunt, foeminis 
tameneifdem non fatis de nobis confidentf- 
bus. Quod quidem nos attendentes, con- 
cordavimus ut juvenem unum e nobis, qui 
validus agilifque nimium effet, ad eas quo- 
que tranfmitteremus : & tuncut minusfoe- 
minse esedem metuerent,in naviculas noftras 
infroivimus. Quo egreffo juvene, quum 
feipfum interilias immifcuiffet, acillaeom- 
nescircumft^ntes contij3gerent palparent^; 
cum, & propter eum non parum admiraren- 
tur : ecce intcrcade monte foeminauna val- 
H 4 



%tQ KAyiGATlO T^RTIA 

Jum magnum manu geftans advenit : quj 
poftquam ubi juvenis lpfeerat appropiavii 
tah eum yalli fui *du a tergo percuflit, ut fli 
tnto mortuus in terram concideret : quen 
Confeftimmulieresalia? corripientes, iilun 
in montem a pedibus pertraxerunt , viriqu 
ipfi qui in monte erant, ad lituscumarcu 
bus & fagittis advenientes,ac fagittasfuasii 
nos conjicientes, tali gentem noftram affe 
Cerunt ftupore , obidquodnavicul*illa?i: 
quibus erant, harenam nuvigando radebani 
nec celeriter aufugere tunc poterant , ut fu 
mendorum armorum fuorum memonan 
nemo tunc haberet: & ita complurescon 
f:ra nos fagittas fuas ejaculabantur. Tun 
vero in eos quatuor machinarum noftra 
rum fulmina, licet neminem attingentia 
cmiiTmus. Quo aiidito tonitruo, omne: 
curfimin rrtbntem fugerunt, ubi muliere; 
jpfa?erant,qu# juvenem noftrum quem tru- 
cidaverunt/nobis videntibus i n frufta feca- 
bant, necnon frufta ipfa nobis oftentantes, 
ad ingentem quem fuccenderant ignem tor- 
rebant , & deinde poft hax manducabant. 
Vinquoqueipfi fignanobis fimiliter facien- 
tes, geminos Chrifticolas noftros alios fe pa- 
riter peremifTe maducarTeq;infinuabant:qui- 
bus, qui&utique veraloquebantur , inhoc 
lpfo credidimns. Cuj us nos improperij ve* 
hementiusp!guit,quum immanitatem quam 
in mortuum exercebant , oculis intueremur 
tpfiproprijs. Quamobrem pfures quamoua- 
dragintadenobis in animo ftabiliveramus, 
Ul omnes oariter terram ipfarn impetu pe-. 

|entes 4 



entes, tam iromane faftum , tamque beftia- 
&m ferociarn vindicatum vaderemus. Sed 
oc ipfum nobis Naviprsetor non permiiit: 
t itatammagnam ac tam graveminjuriam 
affi, cum malevoto animo» & grandi appro- 
rio noftro, efficiente hoc Navipra?ceptore 
loftro, impunitis illis abfceffimus. Poft- 
uam autem terram illamreliquimus, mox 
nter Levantem & Seroccum ventum , fe- 
undum quos fe continet terra , navigare. 
►ecepimus,plurimos ambitus, plurimofque 
yros lnterdum feftantes : quibus duranti- 
>us gentes non vidimus , qux nobifcum 
*rafticare, aut ad nos appropinquare vo- 
uennt, In tantum vero navigavimus , ut. 
ellurem unam novam, quse fecundum Le- 
jeccium fe porrigeret , invenenmus. Irt 
}ua quum campum unum circuivifTemus, 
:ui fanfti Vincentij campo nomen indidi- 
rnus,fecundum Lebeccium ventum poft hxc 
[lavigare occoepimus : diftatqueidem fanfti 
Vincentij campus a priore terra illa , ubi 
Ghrifticolae noftri extiterunt interempti^ 
pentum quinquaginta leucis ad parterh le- 
vantis s-qui &quidem campus ofto grad^bus 
extralineam asqumoftialem verfus Aiiftrum 
eft. Quum igitur ita vagantes irernus, qua- 
dam die copiofam gentium multitudinem, 
nos naviumque noftrarum vaftitatem mi- 
rantium , in terra una atia effe confpexi- 
mus , apud quos tuto in loco mox refti- 
timus, & deinde in terram ipfam ad eos 
ex naviculis noftris defcendimus : quos qui- 
dera mitioris eflfe conditlonis qu&m priores 
H j rcperi- 




iiz Navigatto Tejltia 

tepenmus r.nametfiin edomandis illis dit 
eiaboravimus, amicos tame noftros eos tan 
dem effecimus : cum quibus negotiando pra 
tticandoque varie quinque manfimus die 
biiSy ubicannas, fiftulas virides, plurimurr 
groffas, & etiam nonnullas ih arborum cac* 
minibus ficcas invenimus. Concordavimu! 
autem, ut ex eadem gente duos, q u i nos eo 
rum Iinguam edocerent, inde traduceremus 
Quamobrem tres ex eis, ut in Portugalliarr 
venirent, nos ultro comitati funt. Et quo 
niam me omnia profequi ac defcribere piget 
dignetur veftra noffe majeftas quod nos por- 
tum illum 1 'niucntes, per Lebeccium ven- 
tum, & in vifu terraifemper tanfcurrimus 
plures continue frciendo fcalas plurefquc 
ambitus, ac interdum cum multis populis 
loquendo, donec tandg verfus auftrum extra 
Capricorni tropicum fuimus. Vbi fuper 
horizonti iflum meridionalispolus tnginta 
duobusfefeextollebat gradibus, atquemi- 
norem j m perdideramus urfam, ipfaque 
xnajor urfa multum in fima videbatur, fere 
in fine honzontis fe ofteutans, & tunc per 
ftellas alt rius meridionalis polinofmetip- 
ios dirigebamus,qu* multo plures, multoq; 
majore^ ac lucidiores, quam noftri poli ftclla? 
exiftunt: propterquod plurimarum illarum 
figuras confinxi , & pracTfertim earum qua? 
pnorisacmajoris magnitudinis erant, una 
cu"n declinatone diametrorum, quascirca 
polum auftri efficfunt, & una cum denota- 
tione earundem diametrorum, & femidia- 
xnetrorum carum, prout in meis quatuor 

dimis, 



Amerxci . Vespvti*" n$ 
iigtis, five navigationibus infpici facile po- 
cerit. Hocce vero navigio noftro, a campo 
(an&i Auguftini mcepto. feptingentas per-* 
rurrimus laucas, videhcct, verfus Ponentem 
rentum, & verfus Lebeccium fexingentass 
]uasquidem dum peragraremus, ff^quis quap 
vidimus enumerare vellet, *non totidemei 
papyrea? charta: fufficerent. Nec quidem 
interdum magni comnlodi res invenimus» 
demptis infinitis cafise arboribus, & pariter 
plurimis,quae laminas certas producunt,cum 
quibus Sc miranda alia permulta vidirrnis, 
qux faftidiofa recenfitu forent; Et in hac 
quidem peragratione decem fere menfibus 
extitimus. Inqua cognitoquod mineralia 
nullareperiebamus, convenimus una, utab 
inde furgentes alib per mare evagaremur. 
Quoinitointer nos confilio, mox edi&um 
fuit,acinomne ccetum noftrum vulgatiim, 
ut quicquid in tali navigatione praecipien- 
dum cenferem , ldipfum integriter fieret. 
Propter quod confeftim edixi, mandavique 
ubique,ut de lignis &aqua pro fex menfibus 
rnunitionemomnesfibi pararent : Namper 
navium magiftros nos cum navibus noftris, 
adhuc tantundem navigare pofle judicatum 
eft. Qua quidem, quam edixeram, fa&a 
provifione, nos oram illam linquentes,& 
inde navigationem noftram per Seroccum 
ventum initiantes, Februarij decima tertia» 
videlicet, quum fol asquino&io jani appro- 
! pinquaret, & ad hoc Septentrionis hemi- 
iphjerium noftrum vergeret, in tantam per- 
vagati fuimus» ut meridianum polum fuper 

hori* 



124 NAVIGATI.O TERTIA 

horizonta illum quinquaginta duobus gra 
dibus fublimatum invenerimus , ita ut ne 
#ninoris urfas ' nec majoris ftella: amodo in 
fpici valerent. Nam tunc a portu illo, 
quo per Seroccum abieramus , quingentj 
leucis lorfge jam fa&i eramus , certia, videli 
cet Aprilis. Qua die tempeftas ac procellan 
mari tam vehemens exorta eft,ut vela noftr 
omnia coliigere, & cum folo nudoque mal< 
remigare compelleremur , perflante yche 
mentiffime Lebeccio, ac mari intumefcent< 
& aere turbulentiflimo extantc. Propte 
quem turbmis violentiflimumimpetum no 
ftrates omnes non modico affe&i fuerun 
ftupore. No&es quoque tunc inibi quam 
maximae erant. Etenim Aprilis feptima, fo 
le circa Arietis finem extante , ipfa? eseden 
no&es horarum quindecim repertae funt 
hyemfque etiam tunc inibi erat , ut veftra fa 
tis perpendere poteft majeftas. Nobis auten 
fub hac navigintibus turbulentia , terran 
unam April ; s fecunda vidimus , penes quan 
viginti circiter leucas navigantes appropia 
vimus : verum iliam omnimodo brutalem 6 
cxtraneam effe comperimus , in qua quiden 
necportum quempiam, nec gentes aliqua: 
fbre confpeximus , ob id , ut arbitror, quo< 
tam afperum in ea frigus algeret , ut tan 
acerbum vixquifquam perpeti poffet. Por 
ro in tanto periculo , in tantaque tempefta- 
tis vmportunitate nofmettum reperimus, u; 
vix alteri alteros prasgrandi turbine nos vi 
deremus. Quamobrem demum cum na 
vium prastore pariter concordavinuis , u 

conna 



AmerJci VespvtiE i*t 

connavitis noftris omnibus , terram illam 
tinquendi , feque ab ea elongandi , & irt 
Portugallia remeandi figna faceremus.Quod 
ronfiimm fanumquidem &aitile fuit, quura 
5 lmbi no&e foium adhuc illa perftitiffemus, 
difperditi omnes eramus : nempe quum 
func abijflemus , tam grandis die fequen- 
:i tempeftas in mari excitata eft , ut peni- 
:us obrui perdite metueremusv Propter 
juod plunma |>eregrinationum vota, nec- 
non alias quamplures casremonias , prout 
lautis mos effe foiet, tuncfecimus. Sub quo 
:empeftatis irifortunio quinque navigavi- 
*ms diebus, demiffis omnino velis. In 
Juibus quidem quinque diebusducentas& 
^uinquaginta in mari penetravimus leucas, 
ineannterdum aequino&iali , necnon mari 
k auratemperatiori femper appf opinquan- 
lo, per quod nos a pr^miffis enpere peri- 
rulis altiflimo Deo placuit. Eratque hu- 
ufcemodi noftra navigatio ad tranfmon- 
:anum ventum & Grejcum, ob id qubdad 
Sthiopiae latus pertingere cupiebamus, a 
juopermaris Atlantici fauceseundo , mil- 
e tercentum diftabamus leucis. Ad illam 
lutem per fummi tonantis gratiam Mai j bis 
juinta pertigimus die. Vbi in plaga una 
id latus Auftri,qua2 Semliona dicitur,quiri- 
iecim diebus nos ipfos refrigerando fuimus/ 
Et poft hqc curfum noftrum verfus infulas 
Lyazori di&as arripuimus: que; quidem infu- 
i$ a Serralionaipfafeptingentis&quinqua- 
jintaleucis diftabant, ad quas fub Iulij 
iicm pervenimus > & pariter quindecim 

inibi 



nS Navigatio QjvartS 

inibi nosreficiendoperftitimusdiebus. Poi 
quos inde exivimus, 5cadLifbona? noftri 
recurfum nos accinximus, a qua ad occiden 
tis partem tercentum fepofiti leucis eramus 
& cujus tandem deinde portum m. d. i i cuc 
profpera falvatione & cun&ipotentis nut 
rurfum fubivimus cum duabus duntatf 
navibus, ob id quod tertiam in Serralion? 
quoniam amplius navigare non poffet, igr 
combufferamus. In hac aute m noftra terti 
curfa navigatione, fexdecim circiter menfc 
permanfimus : e quibus undecim abfqu 
tranfmontaneae ftellae, necnon & major 
urfse minorifve afpeftu navigavimus , qu 
tempore nofmetipfos per aliam meridional: 
poli ftellam regebamus : qua? fuperius con 
memorata funt, quae in eadem noftra terti 
fa&a navigatione, relatumagis dignacor 
ipexi. 

AMERICI VESPVTII 
Navigatio Qv; arta, 

REli Q\r M autem eft, ut qux in quart 
navigatione noftra profpexerim edifl[e 
ram. Quia verb jam quae longa narratior 
fathifco, & quoque haec eadem noftra nav 
gatio ad fperatam a nobis finem minime pei 
du&a eft, ob adverfitatem infortiinium\ 
quoddam , quod in maris Atlantici nob 
accidi t finu: idcirco brevior fiam. Igitur e 
lif bona? portu cum fex confervantia? nav 

bi 



A M B R I • C I V S S P VTl I 1 IZy 
aisexivimus,cumpropofitio,infulam unam 
erfus horizontem pofitam invifendi, qu« 
leicha dicitur, & divitiarum muitarum ta- 
K>fa, necnon navium omnium, five a Gan- 
etico, five ablndico mari venientium, re- 
sptus five ftatio eft, queniadmodum Calicia 
xeptus five hofpitale omnium navigan- 
um eft , qui ab oriente in occidentem , $c 
converfo vagantur, prout de hoc ipfoper 
'alicuthia? viam fama eft. Qua? quidem 
ifula Melchaplus ad occidentem, Calicu- 
ua vero ipfa plus ad meridiem refpicir, 
uod idcirco cognovimus, quia ipfa ma- 
>ecl:u triginta trium graduum poli ant!arc"H- 
fitaeft. Decima ergo Maij die, m* d.i i i, 
obis unde fupraegredientibus,curfum m>r 
rumad lnfulas Vindes nunciipatas, primo 
teximus : ubi rerum neceffariarum muni- 
ina, necnon & plura.diverforum modb- 
m refngeramina fumentes, duodecim in- 
rdum inibi diebus ceflantes, perventum 
iroccum poft hxc enavigare occcepimus^ 
aum Navidominus nofter tanquam pra?- 
mptuofus capitofufq; ptxter neceffitaten^ 
omnium noftrum unanimitatem, fed fo- 
m ut fefe noftri & fex navium pra?pofitum 
lentaret, juffitutiri Serrahonam Auftrale 
erhiopia? terram tenderemus. Ad quam 
frbis acclerantibus, &illam tandem incon* 
eftu habentibus, tam immanis tk acerba 
borta tempeftaseft, acventus contraritis, 
fortunaadverfa invaluit, utin ipfam,qua 
)ftris ipfi videbamus oculis , per quadri- 
mm, appiicare lton vaiuerimus : quinimo 

coa&i 



12.8 NAVIGATIO QVARtfA' 

coafti fuerimus, ut illa rch&a ad pribrdn 
navigationem noftram regredcremur.quan 
doquidem nos per Sudueftium , quiventu 
eft inter meridiem 6c Lebeccium , reaffu 
mentes tercentum per lllam ar&itudinei 
navigayimus leucas. Vnde fa&um eft , t 
nobis extra lineam asquino&ialem tribt 
penegradibus jam tunc exiftentibus * teri 
qu^dama qua duodecim diftabamus leuci 
apparuerit : qua?apparitio non parva nos e 
fecitadmiratione. Tcrra etenim illa, infu 
in mcdio mari multum alta & admirabil 
erat, qnq leucis duabus longior , & una dil 
tatior non exiftebat : in qua quidem ter 
iiunquam quifquam hominum aut fuen 
aut habitaverat : & nihiiominus nobis ii 
feliciflima fuit. In illa enim per ftolidu 
cpnfiliumfuum & regimen, prsefecius n 
vium nofter navem fuam perdidit: nenv 
illa a fcopulo quodamelifa * & mde propt 
hoc in rimas diverfa, fandi Laurentij nocl 
ouas Augufti decima eft, in mari.penit 
fubmerfaextitit , nihil indefalvo manem 
demptis tantummodo nautis : eratque nz\ 
cadenl doliorum trecentorum , in qua n 
Atx totius turbf totalis potentiaerat. Quu 
autemomnes circa illamfatagcremus, ui 
forte ipfam e periculo fubtrahere valeremi 
dedit mihi in mandatis idem navium praei 
#us,iut cum navicula unareceptum quet 
piam bonum, ubi puppes noftras fecure ot 
nes recipere porTemus , apud infulam ea 
dem inventum pergerem ; nolenstamen ij 
idemprajfe&us, utnavcm raeam, qu» r 



emhautismeisftipata, <k in navisjpericii- 
antisadjutorio intehta Foret, mecurntunc 
raducerem, fed folum ut edixeratportum 
num inquifitum irem & in ilio navem 
team ipfam mihi reftttueret. Qua jufiione 
ecepta, cgo ut mandaveratj fumpta mecunt 
autarum meorum medietate , in infulam 
)fam* a qua quatuor diftabamus leucis, pro- 
erans, pulcherrirnum inibi portum, ubi 
laffem noftram omnem tute fatisfufcipere 
offemus inveni. Qno comperto, ofto ibi- 
eni diebus euhdem navium pr&feftum cunt 
iliqua turba expeftando perftiti. Qui quum 
oh advenirent>molefte hoh parum perfculis 
tque qui rriecum erant fic ooftupefcebant, 
t riltiio confoiari ritodo vellent. Nobifc au- 
itti iri hac exiftentibus ahguftia, ipfa ofta- 
a die ^uppini uriani per a*qiior adventare 
OnfpeximuS i cui tit nos percipere poffent, 
nox obviani ivimus , confidetites fperan- 
uha qiiod ad iheliorem portuhi querh- 
iam ho^fecum ducerent. Quibus duni nos 
ppropinquaffemus, & viciffim nosrefaiu- 
afferhus, retulerunt illi nobis^ ejufdem pra^ 
fefti hoftri haveni ih mari penitus, demptis 
lautiSj peiditanl extitiffe. Qux nuricia, ut 
:ontemplari veftra poteft majeftas , me no» 
>arva affecerurit moleftia, quuni a Lifbona, 
iti quam reverti habebam , miile longe exi- 
fensleucis, iri longo remotbque mari me 
:ffe fentirem : nihilominus tamen fortunae 
iofmet fubjicicntes ulteritis proceftimus, re* 
/erfique ih prirriis fuimus ad memoratam 
nftdam^ ubi hobis de lignis & aqua in con- 
1 femn* 



ija Navigatio t^VARTA? 

fervantie; meae navi providimus. Eratveri 
cadem infula penitus mhofpitata inhabita 
taque muUa aqua vivida& fuaviin illafc: 
turiente, cum infinitis arboribus innumdi 
que volucribus marinis & terreftribus, q| 
adeo fimplices erant, ut fefe manucomp| 
hendi intrepide permitterent. Propter quc 
tot tunc prendidimus, ut naviculam una 
ex illis adimpleverimus. In ea autem nul 
aliainvenimusanimalia, preterquam mur 
quammaximos,&lacertas bifurcam cauda 
habentes, cum nonnullis ferpentibus, qu 
etiam in ea vidimus. Igitur parata nobis i|j 
bi provifione , fub vento inter meridiem 
Lebeccium ducente perrexiinus , ob 
quod a rege mandatum acceperamus, 
qualicunque non obftante periculo , praec 
dentis navigationis viam infequeremur. I 
ccpto ergo hujufcemodi navigio , portu 
tandem unum invenimus , quem Omniu 
fan&oru abbatiam nuncupavimus, ad quer 
profperam annuente nobis auram altimrn 
infra x Vi i . pertigimus dies : diftatque ide 
portus tercentum a praefata infulaleucis : : 
quoquidempottu nec prasfe&um noftrur 
nec quenquam de turba alium reperimu 
ctfi tamen in illo menfibus duobus & diebi 
quatuor expe£taverimus : quibus effluxi 
vifo quod illuc nemo veniret , confervant 
noftra tunc & ego concordavimus, ut fecui 
dum latus longius progrederemur. percu 
fis itaque ducentis fexaginta leucis , porti 
cuidam alij applicnimus , in quo caftellu 
unum erigere propofuimus : quod & qu 



Americi Vesjpvtii,' 131 

Jem profe&ofecimus, reli&is in illo viginr*. 
juatuor Chrifticolis nobifcum exiftentibus, 
[ui-cxpxxfc&i noftri puppe perdita collecTri 
uerant. Porro m eodem portu prad^itum 
onftruendocaftellum, & brefilico puppes 
loftras onuftas efficiendo , quinque perftiti- 
uus menfibus , ob id qubd pra? nautarum 
>erpaucitat£ , Jk plurimorum apparatuum 
icceffitate 3 longius progredi non valebamus. 
^uibus fuperionbus ita pera&is , concorda- 
r irnus poft hex inPortugalliam reverti : qua 
em per Grejcum tranfmontanumq; ventum 
ieceife nobis erat efficere. Reli&is igittir 111 
aftello pre/ato Chrifticolis viginti quatuor, 
c cum ilfis duodecim machinis, ac alijs plu- 
ibus arrnis una cum provifione pro fex me- 
ibus fufficiente , necnon pacata nobifcum 
elluris illius gente, de qua hic minima Et mc 
io, licet infinitos inibi tunc viderimus, 
um illis pra&icaverimus.Nam quadraginta 
ere leucas ctim triginta ex eis in infuiam 
pfam penetravinms. Vbi interdum piurima 
»erfpexiiTius, que; nuncfiibticefcQns,libello 
neo quatuor navigatiohurn refervo. Eftque 
aclemterra extralineam qpquino&ralcm ad 
>artem auftri o&odecim gradibus , & extra 
-ifbone nieridianum ad occidcntis partem 
riginta quinq; prout inftrumeta noftra mo- 
trabant. Nos navigatione noftram per Nor- 
rordenfium, qui inter Gra?cum tranfmoiita- 
uimque ventus eft, cnni animi propofitoad 
lanc Lif bonas civitatem proficifcendi ini- 
iantes, tandem poft multos labores', mufc 
aqiie pericuta in hunc ejufdem Lif bon^ 
I % por- 



U* NAVIGATIO Q^VARti 
portuminfra LXXYiiidies xxvin.Iuntj 
M.d.iv. cumDei iaude introivimus.Vbi ho- 
norifice multum, & ultra quam fit credibil* 
feftive fufcepti fuimus , ob id qubd ipfa toq 
civitas nos in mari difperditos efle exiftim^ 
bat, quemadmodum reliqui omnes de turb 
noftra per praefe&i noftri navium ftultar 
pr«fumptionem extiterant. Quo fuperbiat 
modo juftus omnium cenfor Deus comper 
fat. Et ita nunc apud Lif bonam ipfam fubf: 
fto, ignorans quid de me ferertiflimus ipl 
rexdeincepsefEcere cogitet, qui a tantisla 
boribus meis jam cx nunc rcquiefcere plur 
mum peroptarem. Hunc nuncium majefta 
vcftrae plurimum quoque interdum con 
mendans, 

Ambricvs Vespvtivs 

mLifbona* 



*J5 » > 

PETRVS MARTVR 



]>E INSVLIS NVPER 

REPERTIS , ET DE MORIBVS 

incolarum earundenu 

X mearum decadum libellis 
in vulgusemiffiscolligerehV 
cet , fugitivos quofdam ad 
vicina Dariehis appulfbs dari€jncs% 
noftrorum libellos admiran- 
tescjixiffe, terras fealiquan-. 
ip*^m^m do incoluiffe, quarum habi^ 
atores inftrumentis uterentur ejufcemodi* 
cpoliticelegibus parentes viverent, atriaq; 
c templa lapidibus conftritfta magnifice p 
>lateas etiam, ftratafque vias ordine com- 
)oftto,ubi negotientur,haberent. Easnunc 
erras noftri repererc : qui autores fuerint, 
njomodo res procefferit,attente audiat quif- 
juis peregrinarum regionum conditrones 6c 
3opuli mores fcirc defiderat. De infula Cu- 
;>a, quam Fernandinam placuit appeilari, 
Hifpaniola; occidentali proxima. Septen- 
trionalis tamen adeo , ut Cancri tropicus 
tnediam fecet Cubam,Hifpaniola vero atro- 
pico ctiftet ad a?quatorem gradus aliquot 3 
pauca tetigimus ha&enus. In hac infula fe^ 
i«m funt oppida erefh : primarium a divo 
EacoboHifpaniarum patrono nomenfumit. 
Nativum eft ibi aurum , & montanum, 8c 
ftuviale: aurofuffodiendo invigilatur. Quo 
aftno UbeiU mci portas clauferunt, tres Hif~ 




i$4 R. Petri Martyius D£ 

pani exantiquioribus Cube; civibus, Fran 
cifcus Fernandes Cordubenfis : Lupus O 
cho, Caicedus 6v Chriftophorus Morantes 
novas qu^rere terras inftituunt. Eft inquie 
tus & feniper magna rAoliens Hifpanorur 
animus*. tna inftrtiunt ejus gerteris navigia 
rmae appellat Hifpanus Caravellas , proprij 
IuCubaop *mpenfis, habita a gtibernatore Dieco Valel 
pida cxet- quem navigandi poteftate ex angulo Cub; 
c*tata # occidentali, qui fan&i Antorrij nomen adep 
tus eft, altum capiunt cum centuin & decer 
viris. Eft hic angulus ad rcficiendas naves,a 
aquationi, ac lignationi aptiffimus : coelo ta 
tum & aqua contenti fex adnavigant inte 
Zephyrum & Auftrum dies ac dimidium 
quo tempore fex tantum & fexaginta f 
•miliiaria percurrilTe a^itrantur. Staban 
auteminancorisubicunquefol cadens illo 
deprehendebat, neperignotum pelaguser 
rantes, fcopulis illiderentur , aut arenofi 
vadis impliciti mergetentur. In infulam in- 
cidunt ingentem, nomine Iucatanam, cu 
jus iuitium incola? Eccampi vocant Qp 
pidumin litore fitum adeunt , magnum a- 
deo, utCayrum illud noftri dixerint,hofpi- 
taliter ab incolis noftri fufcipiuntur; ingrefti 
fumma funt repleti admiratione, turrita* 
domos, templamagnifica, vias ordine ftra- 
yuratana *? s ac P^ a , te? 5 > ac nundinariaibi agi commer- 
Jnf, cta reperiunt : lapidea? funt domus, aut ex 

lateribus & calce, arte & induftria con- 
fe£be: ad prima domorum impluvia, &pri- 
mas habitationes per duodecim aut decem 
gradUSafcenditur, non tcgulis tanturrufcd 
. culmis 



itmis aut herbarum fruticibus cooperta? 
nut. Mutuis/femimeribusafficiunt, bullas 
Liieas &ex auro fabrefa&a monilia perpul- 
ireformata barbari noftris, noftri autem 
lis fenceas ac laneas veftes , vitreos etiam 
ilculos, &auricalcheatintinnabula, mu- 
^ra illis grata , quia peregrina, funt impar- 
ti. Specula floccifaciebant noftra , quia llh 
Lcidioraex quibufdamlapillis affequuntur. 
eftitaefthecgens non lana, quia pecudes 
onhabent,gonfapiomille modis St varijs 
Lcatocoloribus. Fceminae a cingulo ad ta- 
m induuntur, velaminibufque diverfis ca- 
it&peftorategunt, & pudice cavent , ne 
is autcrusillis vifatur. Templa frequen- 
nt, ad qux primarij vias ex proprijs domus 
ernunt : idolorum culturx indulgent, funt 
icutiti : fumma fide negotiantur, permuta- 

0 tamen fine pccunijs : crines ornarit. Vnds 

1 habuerint interrogati per interpretes, di- 
int.aliqui,tranfijfle aliquando virum quen- 
im formofiflimum per eos rra£tus,qui eis id 
ifigne in fui memoriam reiiquerit. Alij, ob- 
(fe lucidiorem fole hominem in eoopifi- 
o,certinilhabetur. Aliquot ibidiescom- 
lorati jam videbantur incolis efle molefti: 
ttllius enim hofpitis eft grata mora longa: 
Miimeatum capiunt, re£ta tendurif ad occi- 
2ntem per provinciam Comi & Maiam di- 
as ab accolis:pra:terlap6 funt, aqua tantum 
:ligna ex itinere capietes : barbari litorales_ 
oftras-adrriirabantur naves mari inriatates, 

i guas vifendas & fceminaj permixte viris 
i infatibus paflim prodibat.Na ex mari non 
I 4 fi^ 



x$6 R. Petju Ma^tvris ©e 

fine ftupore illorum *dificia,fed precipue ti- 
plalitoribusproxima, in modum arcium^ 
re&a profpe&abant. Iacerc tandem ancotai 
C2|ccliium, pl acui t a dmilliaria centum, deceminpro 
vincia, cui nomen Campechium, cujus op 
pidum eft domorum trium millium, amic 
le invicemcompleauntur,nauticam noftro 
rum artem, navigiorum magnitudinem, ve 
la, ampluftra,refque casteras barbari attonit 
admirabantur. Vbi exciuTorum tormento 
rum tonitrua , fumofum ac fulphureum c 
doremque ignitum fenferunt, a Deomiti 
f ulmina arbitrabantur. In atrio regulus nc 
ftros benigne magnificeque hofpitatus ef 
Poft fumptas more illorumepulas in quibu 
pavones hahent & altilia, volucres etian 
montanas &neitioralcs,acaquatiles, perdi 
Ces,tt>turnices,turtures, anates, & anfere: 
cuniculos : ultra hec lupos,leones,tigres vul 
|>es,&quadrupedes agreftes, ut apros, cer 
vos & lepores. Du&i funt noftri cum regic 
comitatu ad latum compitum inoppidila 
tere fitum , oftendunt noftris quadratun 
quatuor graduum ere&um marmoreum,par 
timextenaci bitumine, partim ex lapilli: 
pulpium, cui hominisinh^rebat fimulacrun 
fuperfculptum, adhairentibus iili duobu: 
quadrupedibus ignotis, qui marmorei ho 
minis uterum, uti canes rabidi videbmtui 
yelledilacerare. Serpens bitumine ac Japil 
lis compa&a, pedum longa feptem & xl. ut 
bos magnus marmoreum leonem vorans 
recenti cruore irrorata fimulacro aftabat* 
jp ?osimi folo affixierant tres tigni, quos tres 



ij lapidibusfufFultitranfverfabant. In eo 
co reos puniunt,in cujus rei argurnentum, 
ratas yiderunt innumeras cruore iliitas & 
mfraftas iagittas, & mortuorum offa in vi- 
numsortemconje&a. Doraus &: hicfunt 
i calce & lapidibus asdificatas. Reguio La- 
iri nomen indiderunt , quiaLazaridieter- 
im ceperunt. Abeunt ad miliia inde, ad 
ccidentem femper, quindecim. ProVin- 
amcaptant nomine Aquanii, cujus oppi- 
uni Mofco dicitur, regulus Capoton , nlti- 
la acuta. Hoftihter mfpe&at noftros hic 
^guius, infidias noftris ftruit , petentibus. a- 
uam, trans coiiem proxinuim fontes effe 
inuunt, qua iter erat per anguftas femitas. 
ix mutatis m fronte coloribus, Sc arcuum 8c 
elorumgeftamine,fraudem fenfere, tende- 
euiterius noftri recufant. Paiantes & im*r 
►aratos adoriuntur noftros barbari, mille 
LmpliuSvfternunt fugientes noftros, ccenofo 
n iittore (erat enim ibi mare ccenofum) im- 
>iicantur,duos &viginti fagittistraiifverbe- 
:atos perimunt,retiquos majori exparte vul- 
aerant. Tribus &triginta, inquiunt, ciaffis 
ipfum prajtorem Francifcu Fernandem vul- 
neribuspercuffum, Fere nuilus evafitinco- 
lnmis. Si ad monftratos colies procefliffent, 
peremptifuiffent ad unum. Mcefti ergo re~ 
deunt qui fuperfuere ad Fernandinam infu- 
lamunctevenerant, ac cum fletu & gemiti- 
bus ob reli&os & praefentes vulneratos a fo- 
cijs recipiuntur. His mteiie&is Cubx Fer- 
nandina? gubcrnator Diecus velafquem, 
quatuor Caravallarum claffem inftruit cum 



ij8 R. Petri Martyris de 

hominibus circiter trecentis. Huic claflicu- 
\x pra;fecit nepotem fuum Ioannem Gri 
faiuam, additis fubpre;toribus Alfonfo Avi 
Ia> FrancifcoMontegio, &commendataric 
Petro Alvaradt,nauciero autem eodem An 
tonio Alamino prioris clailicula: re&ore Idt 
iter capiunt, fed Auftralius aiiquato ad mil- 
liaforte feptuaginta , turrim ex alto vident 
terram minime. Ea turri ducc, infulamap- 
prehendunt nomine Cozumellam , qua fua- 
ves fe olfeciffe odores fpatio trium millia- 
rium vento mde perflante, inquiunt. Ambi- 
tu reperiunt effe milliariorum quinque ac 
quadragima : plana eft, gleba fortunatiffima: 
aurumhabet» fed peregnniim aliundcalla- 
tum : melle abundat & fruticibus ac hor- 
tenfibus, volucribus etiam &quadrupedi- 
bus. Eft horum incolarum , ut brevibus 
abfolvam, ea ceconomia & politia, qu#de 
lucatana: domus, tempia, vi?, commer- 
cia, virorum ac fcemirrarum geftamina ex 
gofipino, nonlaneo vel ferico : domus la- 
pidea?, culmo conte&c> ubi fit lapidum pe- 
nuria: fcd ubi fit lapicidinarum copia, la- 
minislapicleisconteguntur, marmoreos po- 
ftes in plerifque, vcluti apud nos plera:quc 
domus habent.Turres ibi vetuftas dirutarum 
veftigia redoientes repererunt, unam pra? 
casteris graduum o&odecim, ut ad illuftria 
tcmpla confcenditur. Noffaras funt admirati 
naves, & nauticam artem, voiuerunt hofpi- 
tes primoimpetu, benigne eostandemad- 
miferunt : turrim confcendunt duceprima- 
rio, quem facerdotem credunt : vexillum 
- i • in 



Insviis nvter repertis. 139 
i cacumine fiftunt, regi Caftellanmperium 
%dicant, San£he crucisfnomen infulaeaf- 
jnant , quia ad nonas Maij San&ecrucis 
ito funt lhfulam ingtefli. Cozumellam ve- 
>,mquiunt,appellari a regulo Cozumeliao, 
ijus majores ipfe jadlat ftiiffe hujus rinfula 
ibitatores. Camerasinturrireperere fta- 
lis ttim marmoreis, tum ficlilibus urforum 
mulacris inftructas , quos unifono cantti 
atoinvocant, fuavibus adolent odoribus, 
bi penates eos colunt: resibi divina cele- 
rataeft, funt recutiti. Regulus hic elegan- 
:r ex gofipino velamine indtittis, pedis 
nius digitos abfciffos habebat : natanti 
ifcisvorax, qui Tubefon dicitur, uno 
x>rfu digitosraptaverat, latite copiofeque 
oftrosaluit. Poft tridunm abeunt adocci- 
ent,emfemper, videntprocul montes, Itt- 
atana erat inftila qtise a Cozumella quinque 
intum millibus paffuum diftat. Iucatana? 
atus meridionale capiunt,putato continen- 
i proximum circunleunt, iilam nequeunt 
iniverfam,obfreqttentes fc6pulos,& ob are- 
lofavada. Ad jarn notum latus boreale A- 
aminiis nauclerus naves reducit. Ad idem 
>ppidum Campechitim &: Lazarum regu- 
tim , ad qttem priores fuperiori anno profi- 
Sfcuntur, placide fufcepti ad oppidurn invi- 
tantur: invitaffe pcenituit: ad iapidis ja&um 
ab oppido noftros fiftere jubent:accol§ abire 
imperant, aquandi petunt copiam priuf- 
quam difcedant noftri , puteum atergo reli^ 
aum monftrant : licere inde aquam haufi- 
re , aliunde minime kiquiunt : perno&amm 

• eftin 



■ 



*40 R. Pbtri Martvris Dfi 
cft in vicino putei campo diffidunt barbai 
armatorumtna circiter miliia caftralocii 
non longe a noftris : pars utraque nodei 
duxit infomncm : tlli noftrorum eruptic 
nem in pagum, noftri barbarorum impetur 
repentinum veriti, tufranun clangonbus. f 
tympanorum boat u fomnolentos excita 
bant :ubiiUuxit, accedunt barbari, appel 
lantinterpretes Cubenfes noftros, quorur 
idioma,fi non idem, confanguineum tamer 
tace thure? mter utrunque agmen accenfi 
minanturinternecionem, ni pnusabire pro 
peravermt quam fax extinguatur : noll 
le hofpites proteftantur , fax confumitur 
devemturad manus, pcrimunt e noftris u 
num, quem fagitta male fcutatum reperit 
multifenuntur : ad tormenta quxapud pu 
teum erant locata, fe reducnnt noftri, ut in 
de globos jaculentur in barbaros: rctroce- 
dunt ad opp<dumbarbari, militesferventi 
ammocupiebantillosperfequi, vetuit Gri- 
lalua praetor. Inde procedunt ad Iucatan* 
calcem ultimum, ducentorum reperiunt effe 
rnilhanum, amplius produftam ab onente 
sn occidentem: portum petunt egregium >C ui 
nomen dedere Portus defideratus. Ad terras 
deinde transfretant alias . & terram prehen- 
duntlucatan^ vicinam aboccidente : dubi- 
tant fit mfula nec ne , continenti effe anne- 
xam arbitrantur. Eft ibi finus quem fufpi- 
canturambitumutraque terra, nilcerti, Ca~ 
luacarri, alias Oloan ab accolis hec tellus ap- 
pellatur, Flumen ingens ibi repertum, dat 
luofurore m pelagus potabiles aquas , duo- 



X^VtlS tfVfcSfc INVINTIS. I4X 
jm\Mhum fpatio a praetore Grifaluaap- 
cUarum flumen. Admirati noftras moies 
lari natantes barbari accolae utranque_ flu- 
lims ripam ad fex miliia armatorum, fcutis 
ureis, arcubus &fagittis, enfibus etiarn la- 
is,&haftisaduftis armauobfident, prohi- 
^ituri defcenfum & litus tutaturi* Stat ea 
Locie parsutraqueiri alis, prima luce ecce 
^anoas cnciter centum armatis plenas: dixi- 
nus aiias, Canoas effe lembos umligneos : & 
lic fe Cubenfes interpretes , & hi fat eom- 
nodo conveniebant in lingua: pax oblata 
>er interpretes admittituri accedit una Ca- 
loa, reliqua: fiftunt. Canoa? reclor quid nd* 
tri quaentent per alienas terras percontatun 
turum cupere refpondetur , permutatione 
amen, non gratmto aut vioienter. Redit 
lanoa, quid aftum fit regulo referunt 
lauta; s accerfitus regulus venit libens : narr 
*atu,dignum: cubicularium ad fevocat re* 
juius/ cubiculatia jubetafferre ornamenta, 
lt pratorem noftrum Grifaluam ornetim- 
perat, a calceo incipit aureo illum mduere, 
DCreas,thoraCem, & quicquid armorum ex 
ferro aut calybe folet cataphra&us nofter 
aliquis proditunis ad pugnam fibi fumere^ 
univerfum id ex auro miris modis formato 
regulus Grifalu^ impartitur. CompefatGri- 
(alua fericeis, laneis ac iineis veftibus, rebuf- 
6ue alijs noftratibus. In hujus Iucatananni" 
tio,quando in Cozumellam trajecerunt , in 
Canoam pifcatoriam incidemnt i novem 
inerant hamis aureis pifcantes incolaj jner- 
mes , capiunt omnes iiii timeiites. Ex lllis 

unum 



R. Petri Martyris db . 

unum agnovic hic regulus, fe tantundem au 
nmiffiimmincraftinum poilicetur ad Gri 
laluam, quanti ponderisvir llle reperiretifi 
negavitredemptionemfocijs invitis 
illum retinuit ac difccifit, quidukrafac^ 
recogniturus ad milliacetum circiter, ad 2* 
phyrum femper, finum ingentem reperiurii 
mquotresparva; infulce fite crant, adeun 
grandiorem: proh crudele facinus, proh tru 
culentas hominum mentes, ftomachoclau 
datportasquifque pius ne perturbetur, pue 
ros puellafquc fuis dijs immolant paflim/nn 
rccutiti, fimulacra qux colunt , partim fun 
marmorca quasdam, alia fi&ilia : marmorea 
mter imagines exftat leo pertufa cervice , | 
quam miferorum fanguineprojiciunt, ut m 
de fluat in lacunam marmoreara. Quibii 
casrimonijs miferorumfanguinem litentre 
feramus. non junguiis, fedpe<ftoribus apper- 
tis ex infaufta vi&ima cor eruunt, ex cuju< 
calicfo crurore idolorum labia illiniunt, reli- 
quumfluere patiunturin lacunam : inde in 
apertum, cor &€xtracomburunt,gratum fu- 
mum dijs fore arbitrantur. Ex idolis unum 
eft virile quod inflexo capite lacunamfan- 
guinariamfuperinfpeaat , tanquamaccep- 
tans facrificium hoftiarum. Torulos bra- 
chicrum & foemorum , ac furarum pulpas 
cdunt, pracipue fi hoftem bello vi&um fa- 
crificaverint. Rivuro concreti fanguinis, ve- 
luti ex carnificina exeuntem repererunt. Ejc 
infulis vicinis ad id facinoris miferos tranf- 
portant, capita cadaveraque ibi truncata vi- 
derunt innumcra, integra etiam pleraque 

vela- 



IHSVLIS JNVPER B.BPERTIS. I^J 

relaminibusconte&a. Vniverfi traihisiUi 
lurogemmifqueabundant. Pererrans inlli- 
amunuse noftrisin-duos femifufTufos ur- 
eos alabaftrinos perpulehre iaboratos lapii- 
is incidit, diverforum coloru plenos. Ajunt 
apillum fe reperiffe, qui mhfus eft ad guber- 
tatorem, vaioris duorum miliium Caftella- 
loiumauri. SacnHcij hanc lnfulamappella- 
unt.-Extant & in hujusCoiiuacaha?iateri~ 
>us alias fitas infulae, in quibus folas muiieres 
tabitantfine virorum^commercio. Putant 
liqui Amazonico vivere more, qui pruden- 
ius rem ponderant, ccenobitas effe virgines , 
eceffu gaudentes, uti apud nos, & multis ia 
ocis apud veteres Vaftaies, aut Bona? dee; fa- 
re. Certis anni temponbus trajiciunt ad ea$ 
iri, non cpitus caufa, fed moti pietatejcam- 
>os & hortos iiiis copofituri, quo cultu queat 
ita ducere.Fama tamen viget,effe alias infu- 
as foeminaru fedes, fed corruptaru, que/ma- 
niliam a teneris fcindut,quo faciiiusqueant 
agittariam artem exercere:ad cafq; trajicere 
oitus caufa viros, nec retinere mares. Fabu- 
am puto- Adlitus ergo Coliuacane terre^ fc 
.pplicatnoftri^placidenegotiantiuv aureum 
cgulus cacabum, arrnillas, tcrques , bullas, 
nultacj*, preterea diverforu generu mon?!ia 
ioftris impartitus eftmoftri contra noftrati- 
)us ilium alacrem reddut. Figerc hic pedcrn, 
kcoloniam deducerecupiebant r prohibuit 
jrifiiuapraetor, defperatis animis vixerunt 
;o temporecommiiitones in praetore. Tur- 
itis conftat aedificijs haec provincia , of>pidis 
impiiff. quindccim,k alicui vigintrmillium 

domo- 



14+ R. PBtSU MARtYRls I>* 

domorum fe aliqui vidiffe atteftantur. Su* 
non tibique connexa? domus, horcis & corti- 
businteifecantibus, mtiltas diftant afeipfis 
plateas habent moembus circumfeptas , I 
quibus fora nundinafque exercent, vias or 
dineftratas^furnos^fornacefquej calcem ai 
teteres codoshabent, figulos , lignariofqui 
fabros , & artifices j meehanicarumque ar 
tium omnium opifices affequuntur egregids 
Potanchanus hic rcgulus dicitur, regio Pal 
maria, ejus oppidum regium ajunteffe do 
rnorumquindecimmiliium. Quando novo 
hofpites fufcipiunt , qui pacem in illis terrf 
admittunt, in amicitia? foedus fibiipfiscuri 
novacula vel gaudio lapideo fanguittis pa 
rumper ex lingua vel manu, aut Jacerto, ve 
alia quavis corporis parte , hofpite infpe 
&ante eruunt> Sacerdotes vivunt cdelibes & 
incorrupti. Quid fit coire hemo intelligit 
donecnubat. Nephas & mortepiandumefi 
aliter accidere. In fceminis mira caftitas. Li- 
cet unicuique potenti,poftqtia unarn duxerii 
uxorem, habere pellices qubtquot voluerit 
fed nuptaadulteriocomprehenfa vehditura 
rnarito,primario tameri principi* a quoli 
cet mulieris propinquis illam redimere. >je- 
mini non conjugato phas eft jungi in menfa 3 
vel eadem lance vefci, aut poculo bibere, pa- 
remque conjugato fe prasbere. Atiguftc 
Septembriq; menfe quinque ac triginta dies 
abftinent , non a carmbtis modoi quas affe- 
quuntur optimas, fed neque pifcibus vefcun* 
tur* aut re aliqua qua? fanguinem riutriat: 
hortenfibus ac legumiriibus illos dies pera« 

gunt 



InSVLIS NVPER RfcpfcftftS.' 10 



tnt.Menfes viginti dierum numeroclau- 
int^ annum vero menfibus vigintr.aliquot 
i dies lautos egere. Abeunt, litus idem fe- 
uiti, reguium convemunt alium, cui nome 
^dere Ovandus ; regulus ubi noftros aurum 
tpere mtellexit , laminas conflatas attulit 
ireas, fe copiam ejus metaiii defiderare 
a?tor fignificavit per interpretes. Poftero 
e aureuiti hominis fimulacrum, pigmeum» 
ibeiiumque aurenm, 6c artificio vario lar- 
un jubet afferri, caiculorumq-, ferta, pe£to~ 
lium, &bullarum copiam, &diverforum 
inerum ornamenta & variorum colorum 
piilos noftris eft impertitus,dapibus quoq; 
utiffimis perfapide conditis* faturavit. In 
:ore invitatos properanti curfu, frondenti- 
is ramis ex reguli madato ere&is, ilico fce- 
iscontegebanr,inertes in ramis ferendisfa- 
liliares, regulus percutiebat fceptro, quod 
lanu geftabattfervi demiffo vuitu quaxunq; 
erbera patienter fuftinebant. Interrogatus, 
binam auri tanta colligeretur ccgia, proxi- 
fos digito monftravit montes, & fluminaab 
lis decurrentia. Sunt hi flumini^us ac lacu- 
us adeo affuetuut idem illis fit natare,quod 
;rra incedere. Merguntur flumine quando 
urum placet colhgere, manufq; arenis effe- 
Lint plenas, demum de manu in manum cri- 
rantes arenam,aurum deligunt.Spatio dua* 
um horarum dicunt auro implere cannulam 
igitalem. De fuffumi}S&harumterrarum 
idoribus dulcia molliaque dici queunt, quae 
>r£termittimus, quia magis ad effceminan- 
los animos faciunt» quamad honosmores. 

K Pueium 



146? R. Fetri Martyris db 
Puerum annorum duodecim oblatum a rc 
gulo recufavit praetor, puellam admifitpuj 
chre ornatam, focijs invitis puerumabjecii 
Ex lapiliis ab hoc regulo habitis, unum I 
bunt eflevaloris duorum millium caftella 
norumauri. Difcedunt tandem ab hocre 
gulo auro & gemmis onuiti. Grifaluapr$ 
tor uuame Caravellisad patruum guberna 
torem deftinat ad Fernandinam cum nuntii 
&habitibus, auro & gemmis. Litusinter^ 
fecantreliqui occidentem verfus, una ver. 
propius fere litus abradebar, qua Francifcu 
Montegius fubpraetor vehebatur : dua? pe 
altum pendebant in profpe&u : admirati ac 
cola?, rem novam miraculo afcribunt. Duo 
decemadMontegium veniunt Canoa?, pe 
interpretes colloquuntur, behigne fs invi 
cem falutant , fupplices orant mcote ut.def 
cendant, magna pollicentur firegulumpa 
trix adierint : precibus eorum negat Mon 
tegius fe poffe annuere, quia focij nimis a f< 
diftarent, contentos tamen dimifit, datij 
quibufdam noftratibus muneribus illis gra- 
tis 1 , quiaignota funt. Celebreoppidum aliuc 
adeunt , ad litus fe applicant una tres Cara- 
Valhe, prohibehtur ab accblis defcendere, 
fcutis, arcubus, plenis pharetris , &ligneis 
latis enfibus atque haftis aduftis armati, ad 
noftros prodeunt , fagittas jaculantur emi- 
nus illi, tormentorum globulos in barbaros 
Hoftri. Machinarumftrepitum admirati, ac 
futore perterriti aiifugiunt, pacem optant, 
Iam commeatus noftris deficiebat, jam quaf- 
fataslongisitineribus naves erant.Adinfu- 

lam 



I N S V L I S N VP B R R £ ti> E R. T I I47 
am igitur Fernandinam fa&is & repertis 
Lntedidisrcontentus Grifalua, focij haud- 
[uaquam revertuntiir. Nunc divertendum 
:ft parumper, & aiia navigatio pertra&anda, 
Jiincadhas progredietliur terras, quas no- 
iti repejrierunt. Dicens idem Velafquen gu- 
jedmbreodem fere tempore^ quo claffem 
am quatuor Caravellarum paraverat* aliam 
leftinavit unius Caraveliae tant-um, &uno 
tergantino cornite , cuni viris qiiinqueac 
Riadraginta. Violcritas hi manus xn accolas 
xercuerunt, Idoiorum feclatores funt & re- 
utiti, propterea licefe ilios trahere ad au- 
um fuffodiendum jtota.verunt.Sunt litori 
ontinentis inftiodum proxim? parv? infuie} 
nuite;, ubertate foli, &fortunatiffima glefra 
>eat2B, Guanapan , Guanguan, QuitiHa : ex 
ma iftarum tercentum rapiunt utritifque 
exus accolas ( huic infula* pofuere riorhetl 
Jancl:^ Marina*) iii Caraveliam hbs incul- 
sant, & ad Fernandinam teiidunt, Berganti- 
lum cum focijs quinque ac vigiriti reliri- 
juuntjqui dent operam venationi hominum 
ilteriori. portus quem prehendit Caravella, 
Carenas cticitur ': diftat is ab angulo Cubae? 
primario divi Iacobi millia ducenfa quin- 
guaginta. fiaec infula eft l6ngi{rima,pbrrecT:a 
kb oriente ih bccidentem , qiiam cancri tro- 
picus interfecat. Miferorum vindiclam quf- 
rente fbrtuna , e cuftodibus in terrarn def- 
cendunt quidam, pauci remanent. Nacli 
bccafionem recuperand^ libertatis infulares.» 
raptis iioftrorurn telis ruitnt in cuftodes « 
)peximunt fefc defiltunt in mare reliqui : Ca- 
K * caveH&- 



t$ R. Petri Maktyris de 

ravellapotiunturinfulares, regere illa didi 
cerant,redeunt in patriam: fed primo in ean 
dem infulam vicinam defcendunt, Caraveb 
lam exurunt, tela fecum afportant, lembi, 
trajiciunt adfuos, reli&os noftros cum Ber 
gantino adoriuntur, profternunt, perimunt 
quievalere,infelicesad Bergantinum profo 
giunt. Arboreft litoriproxima,cruceinejtt 
arboris cacumine locant, & fuperiorem ar 
boris cortice his vcrbis infcribunt. Vannui 
Aldarieci. Eft Darien fluvius, incujusrig 
fitum eft oppidum putati continentis prima 
rium. Re intelle&a gubernator, in relicrori 
auxiliumpropere mittit navesduas beilato 
ribus onuftas,fero fapiunt : res jam a&a erat 
cruce fequuti litus adeunt: literas leguntar 
boriinfculptas, no aufi funt fortuna tentare 
cum defperatis egregie armatis prajcipuere 
cedunt : ex infula proxima ifti tanquam le- 
pores abducunt utriufque fcxus quingentos 
eadem caufa arbitrati jure merito poffe « 
cfficere,quia recutiti.Idem his evenit ad Fer 
nandinam applioatis,unam e navibus feroci- 
ter aggrediuntur,acriter dimicando,cuftode! 
Hifpanos perimunt quofdam, casteri fefe in 
inare projiciunt, & ad fociam, quae proxima 
erat, Caravcllam adnatant, unaomnescum 
fuperftite Caravella raptatam adoriuntur, 
Dubia fuit quatuor horarum fpatio vi&oria, 
pro libertate recuperanda tam viri quara 
fcemina? rabide pugnabant, ne adeptam amr 
mitterent pra^dam, Hifpani acrius dimica- 
bant : vicerunt Hifpani tandem : quia per- 
tra&andis effent agiliores : ia mare fefe 

t XQ t 



\ InVvIIS NVPER fcEPERTlS? X49 
rojiciunt vi&i barbari, cum lintribus re- 
□lliguntur, tum ferro perempti incertami- 
e, tum aquis fuffocati circiter centum: 
efuere ex Hifpanis pauci, ad Divilacobi 
ppidum & aurifodinas trahuntur. Ad aliam 
ehinc tendunt e vicinis infulis, qux funt 
bi frequentiores,quam in noftro lonio fym- 
legades, quarum congerieni Archipelagus 
ulgus appellat:hoftiliter fufcipiuntur,quot- 
uot e navibus defcenderunt, perempti aut 
ercuiffi funt. Putant hanc effe infulam. 
oannes quidam Pontius, unius claflicul* 
**feftus adivit,& perturbatosreliquit : fu- 
;atur abaccolis, Floridamq; iippeiiaverunt, 
luiarefurrectionis dieeamirifula reperiret, 
rocat Hifpanus pafcha floridum refurredio- 
lisdiem. Sex&viginti, inquiunt, {evidiffe 
nfulas,fed acolono prius pra*erlapfas,tan- 
juam Hifpanise Cub«q; cuftodes, in quibus 
renientes oceani procellae illiduntur. Nati- 
mm in plerifq; granatum aurum reperiunt, 
aionilia& ifti varia geftant:& larvis utuntur, 
:um ligneis deauratis, tum aureis perpulchre 
>rnatis.Opificesfuntubiqueargutiffimi. Ex 
[arvisunam fecumattulit Frandifcus Chie- 
regattus, exea colligere licebit, quali pol- 
leant ingenio. Novacularum ftruftriram 
mirum eft videre , ex lapidibus flavis 
quibufdam diaphonis uti cryftaiiinis eas 
formant , & cum eis radunt hatid fecus 
ic fi ex cgregio chalybe fa&aj effent: 
fed <mod fpeftatu dignum eft, quando 
obtufam jam habent ex exercitationc 
aciem, noncotc., non lapide , neque 
K | pulvere 



*5<> R. Fetri KlAntvai 



S B! 



pulvere lilas acuunt, fed tantum aqua lmpo- 
litatemperantun Sunt & apud hosinftru* 
mentorum&elegantium rerum millegene- 
ra, qux longum effet narrare. Redeamns 
ergoundefumus digrcffi, ad Cozumellam, 
Iucatanam,ac Collucanam five Olloam, tar- 
ras dites ac elyfias recen ter repertas a quibus 
diverterani revertor : ubi quanti fint mo- 
menti tradus illi cognitum eft. Cube. inful* 
habitatores Hifpam, gubernatore Annun- 
tte, novam claffem inftruunt Caravellarurn 
decem, cum vins qumgentis, additis, uti le- 
vis armatur*,equis duobus bergantinis,quo- 
rum opera utuntur ad vadofa litora, freque- 
tMim fcopulorum difcrimina tentanda» 
Jbquos navibus ; lmponunt, quinque mares, 
icemellas vero fedecim bello aptas. Fernan- 
dum Corthefium , qui tunc eratpr*tor ur- 
banus,generalem eligunt claffem, guberna- 
torem&pratorem, fubpra?tores , vero Ai- 
iqnfum Fernandem Portucarerium , Fran- • 
cilcumMontegium, Alfonfum Avilam, AI- 
veradumcomendatarium Spatenfem, Ioan- 
nem Velafquen, Diecum Ordaffum: ventum 
lequuntur eundem,abangulo Cub* ultimo. 
ad occidentem. Quamprimum Francifcus 
^ernandesCordubenfis, mox Ioannes Gri- 
lalua, ad profpe&um inful? facrificiorum, 
de qua mentionem fecimus, deveniunt , in- 
iperatus acer turbo captare terram vetuit, 
verfis illosveftigijs ad Cozumellam Iucata- 
««orienta emfera tempeftas tranfportavit. 
iortimihabetuniciim ha?c infula, cui no- 
»*en loannis porta, latine indiderun t, , 
• ' fex 



INSVUS KVPER. HEPBHTU. l$t 
x oppidis tantum contenta eft , & aqua 
Jtteah , aut cifternali , numiaibuscaret 6c 
>ntibus,quia piana,quinque tantum ac qua- 
raginta mille paffuum fpatio ambitur. Au- 
igiunt incola? ad fylvas nemorofas, oppida 
slerunt prse timore : vacuas domos ingre- 
iijntur noftri, patrijs fruuntur cibis, domo- 
Lm ornatus variorum colorum, aulaea, ye- 
sfque ac lodices, amaccas appellant , ex. 
Jnfapio nativo reperiunt. Habent etiam 
inumeros libros. De his cum caeteris ad no- 
im Caefarem noftrum adved:u,s late dice- 
us. Perluftrant uriiverfam noftri miiites» 
>mpofitis tamen agminibus, nequavis in- 
rueret : paucos repererunt accolas, una fce- 
tina comite, per interpretem Cubenfem, 
icatanos tres alics ahdudos a primis Hifpa- 
ts,fbrmhiam hortantur,ut abfentes acccrfat 
igulos. Fceminajfamiliares erat accola? cum 
i dud:i,a fcemina vocati per nutios veniunt 
iguli, fidem amicitfa? praeftant, domos pa- 
ias alacres repetunt, multa ex raptis fupel- 
dilibus reftrtuuntur, idololatras & recuri- 
>s effe reperiunt : pueros puellaftjue Cemi- 
us immolant. Sunt Cemes ntiaurnor.um 
:murum fimulacra qux colunt. Interrb- 
afus a me Alaminus Isfaiiclerus, Franeifcus 
lontegius,& Portucarerius riuntij,qui regi 
uiriera attulerunt unde immolandos ha~ 
eant, pueros puellafque : Ab infulis colla- 
fralibus,inquiunt venum ducuntur permu- 
ttione auri aut aliarum mercium.Nufquam 
nim feralis moneta? dira folicittido in tarri 
aitc* terrarum fpatio habitatores premit* 
JSL 4 Jdem 



i$% R. Petri Martyris de 
Idem ajunt de reliquis nuper invetis infulis 
e quibus duas nominant, Deftam & Seftam 
ubi nudi degunt, pueromm puellarumqu* 
inopiacanibuslitant. Canes aiuntcomeden 
dos, uticuniculosalit gens noftra, non fun 
latrabiles,roftro vulpmo,quosadefum defti 
nant.pullos caftrant, adfobole procreandan 
fceminarum copi£m,marium numerit exigtji 
fervant, ut de ovibus paftores noftri : pigue 
fcnnt caftrat ufq; ad quadrimcftre mirum I 
modum. Ab his facris noftri Hlos deterrerii 
nephas effe oftcndunt, legem petuntquan 
fequatur,effe deum unicum qui ccelu creavi 
ac terras, bonorum omnium datore, fub tri 
plici perfonatinituminfubftantiaiacilcper- 
iuadent:Cemes perfringi patittntur, Beata 
yirginis imagine depiftam a noftris pr^biti 
in facro fui tepli loco fiftunt^templtim ac eju; 
pavimenta verrunt & abradunt, cruce ob ip- 
fitis dei atq; hominis laudc,ob falutehumani 
generis fuper impofitam recordatione ado- 
randam receperunt, in templicacumine una 
ingenteiigneam locant. Conveniunt omnes 
deipara? Virginis cum tremorereverenti fi- 
guram fuppliciter veneraturi. Per intcrpre- 
tes fignifTcarunt hi acco!# effe in lucatnna 
vicina infula Chriftianos captivos feptem, 
quiad eam,tempeftatibus raptati, appnlerat: 
quinque tmtum milliorum fpatio dirimi- 
tur a lucatana ha»c infula. Quinquaginta 
viros cum duabus caravellis pritorGorte- 
fms ad id negotij deftinat perquifitorcs, 
Cozumelhnos tres fecum advehunt cum 
literis ad Chriftianos , fi qtii reperiantur; 



Xnsvlis nvpbr kepertis/ 153* 
[uam egregium facinus fint a&uri, fi ali- 
[uem adduxerint, oftcnd.it, rem ardenter 
ommendat abiliis xianque fperat lucidio- 
em fole fe tra£hiUm illorum omnium noti- 
iam habiturum. Abeunt bohis avibus* 
exdieseisaflignanturad reditum, oclb ex- 
>ecfcarunt : demiffos in terram Cozumella- 
ios nuntios trucidatps aut dete-ntos fufpi- 
:ati funt : illis reiiclis, redeunt ad Cozu- 
nellamnoftri. De difceffuex Cozumella 
;ogitabat jam univerfa claflis, oppofita iliam 
ris maris detinuit. Ecce aboccidente Ca- 
loam infpedant venientem ab lucatana, 
3hriftianum unum ecaptivis advchit, fep- c 
ennio is vitam degerat apud.lucatanos,Hie- 
ronymum Aquillarem nomine, virum Afti- 
jetanum Vandalum : quogaudio fcinvicem 
rtierint complexi, cafus loquatur : infelicem 
fortem fuam, & fociorum una amifforum 
2iiarrat,auditur attentis mentibus: nec diffo- 
iium fore arbitror,nectuasbeatitudinimole- 
ftum, fi rem, ut accidit, recenfuero. In meis 
decadibus mentio fada eft de nobiiiquo- 
dam Aldivia ab Darienfibus miffo. Sintfs 
Vrabse in putato continehti habitatoribus, 
ad Hifpanioiam. Admiranti Coiono, proregt 
&; fenatui regis (ad quos pertinet putati con- 
tinentis remedium) fignatum qua rerum 
omnium penuria urgerentur : finiftrisavi-* 
bus mifer Aldivia provinciam fufcepit : ir* 
lamaicae infulav Hifpaniola? Cuba?que la- 
terali a meridie profpefhi repehtinus vor- 
texin arenofas detulit fyrtes. Ea voracia 
caecaque vada HiJpani vocant viperas, & 

& 5 qua- 



i/4 Pethi Martyris de 
guadranter viperas, quia ibi mult* nave 
implicantur,uti viperina cauda lacerti : dif 
cinditur Caravella, vix Aldivi*&e focii 
tnginta hcuit in Caravell* fchapham de 
lcendere : firje remis,fine veiis mifere raptan 
tur apelago dcfluenti i diximus nanque ir 
J-Jecadibus, effe ibi maria perpetuo fluxu la- 
Pentia in occidentem : tredeam crrarunt 
diesinkijqubtenderent, nilefui aptumre- 
pereruntunquam,.feptemexeisconfumpfit 
tames, fuerunt ipfi marinis pifcibus e fca,in 
lucatanam tranfportantuh Superftitesiam 
mediadeficientesin crudelis reguli potefta- 
tem mciderunt. VaIdiviam.pr*toremun4 
* iocios quofdam trucidavit, moximmola- 
vitCemibus,demumcum-unitatisamicisco- 
medi t.Hoftes autem,aut appulfos hofpttes hi 
depafcunt, de reliquo, a carne humana ab~ 
«lnent. Hic Hieronymus Aquillaris, & 
locij iex m tertiiim diem immolandi fer- 
vabantur, nofte ruptis vinculis truculentf 
nianus tyranni evafere : ad regulum huic iti| 
tenlum, fupphces confugiunt : admittuntur, 
ied m fervitutem. Admirandum auditu eft 
de huiiis AquiILirisgenitrice rubi rem intel- 
iexit,ilhco mfanivit pvx doIore,Hcet in urbe 
tantum filmm audiverit, in poteftatem car- 
nes humanas edentium incidiffe. Hxc R 
quando carnesaflktasinfpeftat, aut verubus 
affixas, clamoribusdomumreplet, inquiens: 
En matrern omnium miferrimam, cn filn 
meifmfta. Habita igitur epiftolaprstoris 
AquilJans perCozumellanos nuntios,Coram 
regulo Heto, q U i Taxmarus dicitur, quid 



Cozu- 



Insvlis nvbbr repertis: H1 
Jzumellani afferant enarrat, de potentia 
gis eorum, quiad eas partes appulerunt» 
que virorum fortitudine, deillorurn be- 
ncentia in amicos, de faavitia in detre&an- 
;, veleorum poftulata refpuentes, multa 
ifferit : trementem r-eddidit Taxmarum P 
*t 6peram,ne hoftes fuam.ditionem ingre- 
intur, fervum rogat, fed pacato veniant 
imo. Pollicetur Aquillans pacem, 8z y fi 
>us fuerit, contra hoftes auxilium & favo- 
n. Aquillarem deniittit, trefque illi dat 
niliarescomites : ita junftim trajiciuntex 
3zumella in lucatanam, ad flumen, Alami- 
> nauclero regente,alias repertum tendunt: 
ices ejus arenis erant conclufa?, uti de 
ylo iEgyptio legitur,n*antibus Etefijs,pro~ 
erea majoribus non licuit navibus adverfo 
imine procedere, qpmvisfit aiias hujuf- 
odi navibus aptum fufcipiendis. In Ber- 
ntinos & navium Hntres ducentos viros 

littus exponit prastor. Per Aquillarem 
ix offertur. Quid fihi velint percontantur 4 
colx : Dapes inquit Hieronymus Aquilla- 
5, Spatium erat ingens arcnofum ad latus 
ppidi^iliuctendant,infinuant aceole;. Eunt, 
oftero die afferunt gaHinas ofto , earurn 
lore, qux funt pavonibus neque minores, 
eque infipidiores, fufFufci coloris, &tan- 
im Maijcij, quantum vix fufficeret decem 
tmelicis. Eft autem Maijcium frumenti 
ranum quo ipfi panem conficiunt, noftro. 
anico non mtiltum difiimile. Proteftantur 
naut inde difcedant, propere ingensarma- 
3tum ad noftros difcedere renuentes mul- 

tkudo 



i$6 R. Petri Martyris db 
titudocontfurrititemm, quidfibi velintp* 
aiienas terras vagantes interrogat: pacem j 
cupere, per Aquiliarem refpondent noftr 
& renim permutatione dapes , aurttmqu< 
fi aurum poffident : nolie fe pacem ai 
bellum cum eis, refpondent : abeant itc 
rum, ni maliat ufque ad unum trucidar 
nolle abire, noftri mquiunt , non habit 
cibormn copia, quasalendis mihttbuspra 
fentibus fufficiat : craftinum adferenda<ifaa 
na fTgnant. mentiti funt: mane fequenti nc 
ftris, quicaftralocarant inarena, &fueran 
perno£tati,tantundem affcrunt epularum, c 1 
fui reguli nomine jubent abire. Cuperef 
oppidum videre,& potiores dapes, noftri di 
cunt.Recufant llli, & tcrga vertunt fubmur 
murantes : inedia noftn urgebantur, viclur 
quserere coguntur. In terram mittit fubpra; 
toresprjetor cumviris centum quinquagin 
ta. Per diverfa tendunt ad oppidana ru*a 
eturmis unnm, obvij barbari male tra<3a 
bantrnon Ion^e aberant focij, audito ftre 
pitu, laborantibus focijs opem ferunt. Alia 
ex parte pra^tor tormenta in Bergantinos& 
fchaphaslocat, adlitus feapplicat ctim reli- 
quis militibus, litus tutaturi, &prohibitttri 
defcenfum properanti curfu ad pugnam pa- 
rati, occurrunt Barbari, fagittis & jaculis e- 
minus noftros impetunt, feriunt imparatos: 
viginti circiter tormenta in hoftes prastor 
exoiierat : ftrage globorum & ftridore, ac 
flammarum eruptione perculfi, perrurban- 
tur palantes crurum tenus, in aquas fe proji- 
ciunt:& noftri hoftes infequuntur fugientes, 



IKSVIS-S NVPBR REPERTl^ Xj7 
inacumperterrms oppidum ingrcdiunrux: 
onnnuocurfubarbari trajiciunt oppidum, 
ic domos deferunt. Ad fluminis npam pro- 
sntuHi dicunt effe oppidum, quantum non 
ufim dicere, mille quingentorum paffuum, 
it Aiaminus nauclerus, & domorum quinq; 
c viginti millium : ftringunt ahj, ingensta- 
nen-fatentur&celebrc :■ houis lnterfecan- 
ur domus. quae.umt egregie lapidibus & 
alce fabrefaftsc, maxima induftna&archi- 
e&orum arte. Ad quarum fedes habitabiies 
>er decem & duodecim alicu bi gradus afcen- 
Sttur,& fpatijs inter jedis fecantur. Nemini 
[uide licet vicini murum trabibus onerare, 
unt domus omnes trium domorum incer- 
apedine .feparats, culmis tamen & paleis 
;ooperta? majori ex parte, lapideis iaminis 
)lera?quc. Quadraginta hominum railiia 
>arbari profeftffunt eo die pugnse interfuif- 
"e, vi&os tame apaucis obnovum pugnadi 
renus cum tormentis : & quia pr*tor in ter- 
am equites fexdecim expofuerat, qui pugna; 
nterfuerunt : a tergo barharos adorti, tur- 
cnas findebant celeri curfu , non aliter 
quam fi grcges ovium interficerent, peri- 
mendojferiendoa dextris & afiniftris : mira- 
Gulo perculfi miferi hsefitabantmeq; exercedi 
teia locus dabatur, ide animal arbitrabantur 
homin6 equo annexurmuti de centauris nara 
eft fabula, Duos & x x. dies funt potiti oppi- 
do, laute fub.te&o noftri, fubdio barbari 
efurientes degunt : neque funt aufi noftros 
adoriri : munitiorem oppidi partem, veluti 
arcc tuti etegcrut, no&arnifi£ frcticuftedijs 

iufpeai 



i?8 R. Petri Martyrjs db 

fufpe&ifempereruptione timentes, fomn 
vacabant. Potanchanum.dicitur ab accoi 
oppidum, & a viftona ibi adepta, Vidoriai 
noftri appellarunt. Mira etiam de atriorui 
ruralium ad delicias in pra^dijs a^dificiorui 
magnificentia,magnitudine atque eleganti 
cum folarijs, impiuvijs, & tabulatis egregi 
more noftro : ut quatuor Hiipani rura 
quoddam ingrefti, per horas quatuor in c 
vagati fuerint, antequam ipfiu-; exitum c 
magnitudinem compenre potuennt. P 
interpretes tandem & captos in pra5lio,regi 
lum &: ejusprimarios accerfunti ut ine.rm 
& fupphces veniant : datur opera, p^rei 
dido,domus quifque fuas repetit,pacem i|l 
prxftant lege propofita, ut ab horrentib\ 
humanorum corporum ca?rirnonijs erga rn. 
iies & pcrniciofos damiones, quorum lfmul; 
cra venerantur,abftinerent, noftroque De 
Chrifto coeli terrarumqite fatori,ex Virgir 
munda prajftito, & ad humani gerieris lev; 
mencrucifixo, dirigant mentis oculos,utqti 
regiHifpaniajfefubditos fbre profiteantu 
Pollicentur utruhquei quantum brevit; 
temporis paffa eft inftruuntur,reftitutos nd 
ilratibus muneribus contentos reddunt. ! 
coelo miflos arbitrantur viros,qui adeb pauc 
numeroaufi fint contra ingentem multitu 
dinem manum conferere : noftrbs & illiqui 
bufdam aureis donis afFecerunt, fervas etiar 
viginti donarunt.His ita reli£t-is,alias eorun 
demlitorum terras qua?fituri abeunt, finur 
repetunt fub Grifalua repertum abAlamint 
cifi nomen dedere Bian ian&i Ioannis : Bia 

voca 



ItfSVLIS HVPER &Ef»ERf I $. %$? 

rocat Hifpanus finum , pacatis animis ve~ 
liunt accolae. Ab litore oppidum erat di- 
tans milliarej domorumajunt millequin- 
entarum, fupertumulo ere&unrad oppidi 
ofpitia invitant noftros, dimidiam oppidi 
artem offerunt, fi perpetui velint eiTe habi- 
atores fecum: putant,vel potanchamenfium 
xepio perterritos, adquos jamforte fama 
ervenerat,vel fub talium viroruumbra fpe- 
affe in vicinos hoftes favorem & auxilium 
abiturbs. Perpetuis nanque mtituis fe bel- 
s conficiunt imperij cupiditate. Recufant 
ternam fedem , annuunt temporaneam. 
Ledeuntes adlitus, noftros fequitur popu- 
is, fcenas illis & ramata mapalia fumma 
nm diligentia erigunt,& tutiflimis tegmini- 
us a pluviacooperiunt : caftra ibi locant,ne 
larcefcant focij. Prastor Alamino nauclero 
c Francifco Montegio dat negotium , ut 
lius temeoceidentem veftigare intendant* 
^iTosintelim ipfe recreaturus, &curaturus 
lucios. In Potanchano manet ergo prsetor 
im reliquis, Berga^tinos prsebet ituris duos* 
omines qttinquaginta. Adhunc ufque fi- 
um lenis erat decurfus aquarum : ubi pauld 
lferius ad occidentem ad navigarunt, acfi 
ic montibus altis a torrente raperentur, ita 
npetusillos asquoris brevi fpatio adquin- 
uaginta a focijs tranlportavit milliaria : in 
quarum concurfum incidunt. A lasva vafta 
laris planicies fefe oftendit,qua2 defcenderi- 
bus ad occidentem undis obviabat, titi duo 
lgentia flumina,quando tonveniunt ex ad- 
erfo , ita videbantur a mcridic venierites 



160 Rv PEfR.1 Martyris de 
aguae, tanquam hoftibusin jus alicnumpe 
dem mrerentibus, pnmis poifeflbnbus vell< 
obfiftere.Ex oppofito terram viderunt longi 
a kcva & a dextra, minime flu&uabant, inte: 
eos confli&us vorticibus agitabancur in di< 
verfa, qui fcre illos deglutierant finc fpe vita 
diu hxfitarunt, fledunt proras, adverfo tor 
renteundevenerant, luftantur remisvelif 
queinnixi, fiiperarevix poterant lmpetum 
quado feceflifle putarunt adminus paffuuo 
duo millia, una no&e quatuor fefliiflere 
tra&os invenerunt. Vicerunt tandem illu< 
grave certamen deo favente. Duos &vi 
ginti dies in eo parvo maris fpatio confun* 
pferunt»ad focios tandem redeunr, rem ape- 
riunt, finem eum efle terram Colluacansj 
putatique continentisadjudicarunt. Terrani 
vero procul vifam a fronte , vel continent; 
noftroannexam, vel Septentnonalibus con- 
jungiplagisad Bachalaos, dequibus latein 
decadibus, Reftat adhuc res hxc in dubib, 
detegetur aliquando. Dum Alaminus & 
Francifcus Montegius hasc fecreta invefti- 
garent a rege provincise. qui Multoxumana 
dicitur, per unum exejus proceribus prar- 
di&o imperantem oppido,nomine Quintal- 
bitor,multispr«tiofis mirifque modislabo- 
ratis muneribus aureis argenteifque,&; lapil- 
lis ornatis noftri donantur : ftatuunt ad 
novum Caefarem noftrum mittere decolo- 
nia deducenda, gubernatore Dieco Velaf- 
cjuen inconfulto, qui eos cum mandatis mi- 
ferat, ut provincijs peragratis, &redempto 
auro, regrederentur. Confiliurn ineunt, in 

diverfa 



liverfa tendunt ■» errorem fore proponunt 
ijiqui:pars major fuffragatur , non effe de 
jiibernatore Curanduni, quandoquidem res 
d majus tribunal, ad regem fcilicet deduco* 
etur; vicit populus. A^Benigno regecom- 
neatum capiunt» Admiiha inde duodecirh 
ngleba fortunatiffima condends cononiae 
ocumaffignant,generale eligunt gubernato- 
em,pratoreipium Corthefium; nondefunt 
[ui putet eo invito Js magiftratus alios creat, 
'dcondend* urbis regimen, Portucarerium 
I Montegium,de quibus fatis:nuntios adre- 
;emmittendos eiignrit eode Aiamino nau~ 
iero duce, quatuor fponte fua primarij no~ 
:ras vifuni terras veniunt, tegemque adeo 
•otentem, utejus autoritas janvininfinitum 
»rotendatur : ducuntur & fcemina» dux^ qu# 
loftrismore patriopareant & obfequantur* 
►ufTufca gens eft, auricularum torulos uter- 
]ue fexus perforat, gemmatofq*, aureos per- 
>endiculos circumferunt . Sed viri quicquid 
ift inter inferioris labij marginem extre- 
num, &dentium inferiorum radices pertu- 
ant (uti nos auro digitos geftando tircumli* 
>amus) ineo labiorum foramine ampliorij, 
amina fubtili retinente interius prodeun- 
:em, argenteum Carolenum aequat ejus mo- 
•ulis rotunditas 5 craffitudo digitum, Foedius 
ne vidiffe nunquam recordor. Ptitant ta- 
nen ilii elegantius nihil effe fub orbe lunar, 
^uo exemplo quam vane ruatgens huma- 
ta in fui csecitatem, quamque fallarhiir om~ 
les edocemur. Exiftimat Aethiops nigrum 
:olorem candido puichriovem /,'putat & 
L candi- 



i6i R. Petrx Martyris db 
candidus aliter : detonfus capillato,barbatu 
imberbi fe credit efle fpe&abiliorem. Appe 
titu ergo urgente,non ratione fuadente ten 
ditgens humanaad meptias hujufmodi, re 
giturquc fuo fenfu quascjue proviricia, u 
inquitdivus Hieronymus, vana eligimus» 
certis & commodis abhorremus. Vnde ha 
beant aurum fatis di&umeft, fed undeai 
gentum noftri funt admirati. Montes altc 
oftendunt, horum cacumina perpetuis cane 
fcunt nivibus, & paucis anni temporibu 
verticem oftendunt, ^ob nubium aut nebuls 
rumdenfitatem. Planaergo velmitia mon 
tana, aurum procreare videntur, afperi veri 
montes & gelida? eorum valles argentutr: 
aurichalcum etiam affequuntur. Secure 
bellicas nanque ac ligones foflbrios apud ho 
inveniunt , ferrum aut chalybem minime 
Ad munera ergq regi allata deveniamus, £ 
alibris ordiamur. Diximus libros haben 
gentes has:libros attulerunt una cum caeteri 
muneribus,hi Colluacanae novi coloni, pra 
curatores, nuntij multos. Scriptibiliafun 
eorum folia ex interiore arborum tenui cor- 
tice,fub iibro fuperiore creato. Rarum ajuni 
effe, utividemus, nonin faliccoaut ulmeo, 
fed uti cernere fas eft in palmularum efui ap- 
tarum tela dura folia exteriora interfecantej 
velutiretia foraminibus & maculisanguftis 
contexta, bitumine tenaci retiacula compin- 
gunt. Ad optatam hinc formam jnollefafta 
convertunt, & extendunt ad libitum, dure- 
que fa&aliniuntgipfo Putandum eftautem 
cosaliqua gipfo cofanguinea materia tabcl- 



Insvlis nvpbr is i£j 

las vidifle. Credendum eft gipfo in farinam 
cribrato fuperfultas, in quibus qmcquid ve* 
nitinmcntem, fcribi poteft,deinde fpongia 
vel panniculo deleri,ut denuo reiteretur. £x 
ficuum tabellisfiuntlibelii, quos magnarum 
domorum difpenfatores per forafecumfe- 
runt 5 rtiloqiie metallico merces emptas coap* 
tant,delendasquando jam in cornputatonos 
codices traduxerint. Non foiiatim libros 
concinhant, fed in longuni diitendunt, ad 
plures cubitos ; materias in quadratas redu- 
cttnt partes,non folutas, fed tenaci bjtumine 
flexibiliadeoconjun&as, ut ligneis copa&a? 
tabeiiis, argutilibrarij videantur manus fu- 
bijffe. Quacunque pateat liber apertus, 
dux fefe facies infcripta? offemnt, duae pagi- 
nx apparent, totidem fub illis latent, mfi 
protendatur in longum. Subuno nanque 
folio muita conjuhcta folia confiftunt. Sunt 
chara&eres a noftris valde difiimiles,taxillis, 
hamis, laqueis, limis, ftellifque ac formis 
ejufmodi, lineatim exarati noftro more, 
Aegyptias fere formas semulantur : interli> 
iieatim hominum ,.animaliumque fpecies, 
regum pratfipue ac procerum depingunt, 
quare credendum eft gefta elTe ibi majorurri 
cujufque regis confcripta, quemadmodurf 
jnoftra fit tempeftate. Videmus fa^penumero 
eos generalibushiftorijs,fabulofis etiamco- 
dicibus, ipfius rei, qux narratui%ad allicien* 
dos emere cupientium animos* autorurn fi- 
guras interferere,arte quoque grata fuperie- 
res tabulascompingunt, nildifferre a noftris 
claufi videtur; legum qupq; & ftcnficioriim 



I$4 R- PfitKi Martyris t>i 

cajrimoniarumque ritjus, aftronomicasque 
annotationes,& computationes quafdam,fe« 
rrunandique rationes & tempora,libris conv 
medant. Annum ab occafu heliaco Vergilia- 
rum incipiunt, & menfibus claudunt lunari- 
bus. Menfem autemaluna nominanttona: 
quum mefes fignare intendunt, tonas inqui- 
unt : lunameorum lingua tona dicunt. Dies 
autem a fole, unde tot foles quot dies:eorum 
idiomate fol tonaticus dicitur, alicubi tamen 
ahter : fed niillaratione moti, annum diftri- 
buunt in menfes viginti,menfes autem etiam 
diebus viginti concludunt. Templa qua? fre- 
quentant, aurcis ornant auleis, & fupelle&i- 
libus gemmeis admixtis, die illucefccte thu- 
rificant templa, piafque fpargunt preces ante 
rerum initia. Horrendumfacinusin facrifi- 
cijs, 8c iftorum tracluum habitatores omnes 
pro vidimis pueros puellafque facrificant, 
eo modo quo fupradi&um eft.Quo tempore 
femina jacit ln terram, & quando jam fpicat 
fegetes, populos fervos pretioemptos, ante 
depaftos, & praetiofis veftibus ornatos fuis 
Cemibus deftinat facrificandos : perdies vi- 
ginti immolandos circunducunt,tranfeuntes 
p er vicos oppidani fuppliciter falutat, veluti 
inter coelites propediem annumerandos. 
Acrialia pietate Cemes venerantur, fuum 
proprium fanguinem offerunt, e lingua, 
hicelabijs, ille ex auribus, aliquiape&ore 
Vel femore, aut cruribus, multi acutis nova- 
culis vulneratim emungunt fanguinem» 
quem manu receptum roratim proje&uni 
ccelum verfus, per templi pavimenta con- 

fpergunt, 



Insvhs nvper rbpertis. iSj* 
fpergunt, ita placatos reddi deos arbitrantur. 
A viiia Ricca,id eft>novacoloma,diftat mil- 
liaria novem oppidum domorum quindecim 
millium, veteri incolarum riominc Cemo- 
bal, nova Sibylia : regulum reperiunt clau- 
foshabentem immoiandos fervos qtiinquc: 
abdudosregulus fupplex repent, inquiens 
perniciem mihi regnoq; huic meouniverfo 
aftruitis, fi fervos immolandos mihi aufcre- 
tis.Irati noftri Cemes fata onmiaVagurgulio- 
nibus corrodi,vel grandinibus detui bari, aut 
ficcitateconfumirvel torrentibus imbribus 
vaftan permittent ceffantibus factiftcijs. Ne 
defperatt defcifcerent Cempoalani, minus 
malttm elegerunt, in praefentia rati non effc 
terapus cis invitis prohibere, quin veteres 
ritus exerceant, fervos reftituerunt. Licet 
ilii.s facerdotes gloriam arternam, &perpe- 
tttasdelitias polliceantur, deorumque fami- 
liaritatem poft hujus feculi procellofos dies: 
mcefti tamen h^c promiffa aufcultabant, 
raaluiffentqueliberari. Sacerdotes Quines 
appellant, fingulari numero Quin, ccelibes 
vivunt ,& incorrupti. Cum timore reve- 
renti facerdotes venerantur : hoftium&in 
bellocaptorum ofta carnibus exeHs in fafci- 
culos ligata, ad Cemium pedes fufpendunt, 
veluti vi&oxix trophaea, luctouum titulis 
fuperpofitis. Notandum aliud : Referunt, 
anniculos }am ptieros puellafque cum pi js 
cjerimonijs, facerdotes in tempHs aqua in 
crucem cum urceolo capiti fuperinje&a 
bapttzajre videntur , verba non recipiunt» 
a&u$ & murmura licet animadvertere. 

t 3 Kcque 



i66 R. Pbtri Martyris de 

"Nequeilli, uti Mahumetici aut Iudasi, pu* 
tant eorumtempla vioIari,fialienigen#leg« 
quifquam eorum facris mterfit. Delibris, 
templis,ac facrorum ritibus fatis di&um pu^ 
tamus, ad alia regi allata munerade venia* 
mus. Duas attulerimt molas, uti trufatiles, 
unamauream, argenteam alteram, folidasj 
tenuestamen : circumferentia fer£ pari fpi- 
tanarum o#o & vigintiponderis Caftella- 
norum, efY aurea tnum milhum o&ingeiv- 
torum. Diximus caftellanum effe monetam 
auream, quseducatumtriente fuperat. Ejus 
centru occupat veluti regis in throno fedetis 
cubitalis imago dimidia,ad genu ufq; veftita, 
Genij fimilis, eo v\iltu quo no&urnos lemu- 
respidoresnoftri pingrre funt foiiti, c$m- 
pusramis, floribuseffigiatus t eademeftar- 
gentajfacies, Fere idempondus utrunquc, 
metallum purum. Aurea etiam grana ru- 
dia, non conflata^ inargumetum auri nativi, 
ut ciceres aut lentes attulerunt. Torques 
quoque aureos duos, quorum alter conftat 
catenuilis o&o, quibus inferti funt rtibri la- 
piili, non pyropi tamen, duo & triginta fu- 
praducentos : virides autem tres & ocTroa- 
ginta fupra centum, non fmaiagdi tamen. 
Ejufdem funt exiftimationis illi, qua hi apud 
noftros nobilcs. Ab ejus torquis fimbria 
tintinhabulapendent auresfeptem & vigin- 
ti, fi^urisquatuor gemmeis auro ligatis in- 
terfe&a DepenHent a fingulis aurei perpen- 
eliculi. Torquis altereft quituor catenu- 
lanm iurearum,per gyros rubris ornatarurrt 
Japillis centum duobus ? viridrbus autem cen- 

tum 



iNSVtlS HV*1* *IPBR"tI-$i 
Lim feptuaginta duobus, fex& vigintiau- 
soriim tintinnabulorum eleganter com— 
torum. Inipfius torquis medio decem 
nnt infcrOB magn» gemmajauracircumli- 
atz, a quibuscentum perpendiculj iuipenii 
'gregie iaborati. Conaceos cothurnos di- 
rerforum colorum afferunt, forte duodeam, 
ios auro, argento Uios» gemmis ahos fultos, 
oloribus tum giaucis, tum vindibus, a fin- 
;uiis tintinnabuia pendent aurea. Tiaras 
nitras, varijs gemmis infutas, glaucis iap- 
>hyros jemulantibus refertas portant. Dc 
:riftis, zonis,& flabellis piumeisquidreferre 
jueam non fentio. Si quid unquam hono- 
is humana ingenia in hujufrnodi artibus 
amt adepta , principatum jure merito ifta 
confequentur. Aurum gemmafque non ad- 
mirorquidem : quainduftria, quoveftudio 
fuperet opus,materiaftupeo: mille figuras,Sc 
faciesmille perfpexi, quas fcribere nequeo. 
Quid oculos hominum fua pulchritudine 
«que poffit aliicere, meo judicio vidi nun- 
quam. Notarumnobis volucrum funt pen- 
na3iucidiffima% uti pavonum autvhafiano- 
rum caudas vifas admirarentur : ita & nos 
iilorum pennas, quibus & flabclla&criftas 
conficiunt ? & elegantia ornantcunfia. Ghu- 
cos, virides^flavof^ue ac rubros,ac candidos, 
fuffufcosetiam colores pennisineffenativos 
xnfpeximus : auro cunfia illa inftrumenta 
confingunt. Gaieas attulere duas gemmis 
eiaucis coopertasuinam tintinnahulis aureis 
hmbrratam, & aureis pluribus laminis,dno- 
bus aureis calculis tintinnabuia fuftinenti- 
L 4 bus; 



\6% R. PfcTRI MARtVRlS DE 



bus : alteragemmiseifdem, fed quinque ac 
viginti fimbriataueft tintinnabulis aureis, 
Criftata viridi volucre conum occupate>cujus 
pedes,roftrum, &oculi,aurea. Smgula verb 
tintinnabula finguli fuftinent aurei calculi, 
fufcinas quatuor tridentes pennatas varip 
coloribus intextas,quarum dentes funt genv 
mei,filis aureis colhgati.Eodem ordine icegi 
trum ingensgemmatum cum duobus aureij 
tintinnabtths, Aureumctiam brachiale, cal> 
ceosex corio cervino, aureo filo confutofl) 
folea candida fub]efla:ex lucido lapillo fc 
miglauco , una & candtdo circumfeptuni 
auro fpeculum , fphingem, forte lapiderc 
diaphonium auro circumligatum : magni 
lacerti caput,& cochleas ingetes duas,anatej 
aureas duas , & variarum volucrum fpecies 
aureas. Quatuor & pifces cephalos aureos & 
cxaurichalco virgam : pennis miris modis 
infuta omnia. Portarunt bellicas pelta^ 
& ancylia. Scuta quatuor & viginti aurea 3 
& argentea quinque. Mitram plumis va- 
tijs contextam, in cu jus fronte media lamina 
infculptaeftaurea,effigiataCemiidolo. Fi- 
guram quatuor aliasfepiunt in modumcru- 
cis aureae lamina? > variorum animalium, 
leonum puta, tigrum, & luporum capita, 
virg ; s & tabellis formata an ; malia, ipforum 
corijs fupermfutis, aurichaiceistintinnabu- 
lisornata, &diverforum animalium conjs 
integra, & egregie confefla. Lodices va- 
rias ^ofTapinas, candido, nigro & flavoco- 
loribus intextas, duas auro &gemmis dites, 
trcs^ue alias pennis & goffapino intextas 

fcacorum 



:acorum ludo,quod argumentum eft & fca- 
arumfritillos habereeos inufu. Aliama 
rontc nigro, candido, rubroquc coloribus 
ltrinfecus rafam fine varietate. Aliameo- 
em modo intextam, aliorum colorum, rota 
lgra inedium tenente, radiata pennis lucen- 
bus intermixtis : candidas & alias lodices 
uas periftromata, autea, & fagulum patrio 
lore viri geftanien, &textas interiores, & 
apitis velamina varia tenuiffima,& pieraque 
licXpulchravifu magis quam prsetiofa, qnx 
rhitror iam ( plurimortimlecT:orum ingcnij, 
luodharum rerum cognitio paru fit fru£H- 
era, taediofa potius fore, quam deleftabilia 
larratu. Pr#termitto & innumeras na- 



^ penculis, & de monftris,& adverfis rnul- 
is, quibus interdum non abfque vitce difcri- 
nine exerciti fuerunt, qua? in fuis annota- 
ionibusquifque ediflcrit, in noftrocjtie re- 
>io rerum Indicarum fenatu leguntur , ex 
rarijs&multis eorum indicibus & privatis 
iteris hxc pauca collegi . Munerum taniert 
latores& Ferdinandus Cortefitts, claffis ip- 
fitis prasfe&us, & condedae Colonia? novx iri 
extremisterris autor, aregio Indico fenatti 
contra reftttm juftumque fecifTe jttdicantut. 
qui inconfulto Cubx eubernatore, qui 
cos autoritate regia miierat, provinciarn 
fufceperint afrejus mandatoalienam, qui- 
que venerint, licet ad regem, fe infaltitato. 
Per procuratorem fu^itivos latrones, & 
ix(x majeftatis reos Cuhx gubefnator ap- 
pcllat, ac in jus vocat. IUi autem fe ma jus 




multo 



tyo R. Petri Martyris t>M 

multo pr^ftitiffe regi obfequium, veniffequ 
ai majus tnbunal arguunt. Petit capit 
puniantur gubernator. Petunt magiftratu 
xfti, & fumptorum tot laborum & periculo 
rum prajmium. Prajmium & mul&a difTet 
tur:ut pars utraque audiatur, ftatutum 5 
fancitum eft. Iam ad Darienenfes Vrab; 
fihus-inputato continenti habitatores venia 
mus. Darienem diximus efle fluvium ii 
occidentale Vraba» finus cadentem latus. Ii 
Jiujus ripa Hifpani coloniam,regulo Cematt 
vi armorum pulfo, poftierunt. Colonia no 
men ex voto pugna? teniporc promiflb dixe 
re, Sanfta Maria antiqua. Ad hos diximu 
irtcalce Decadum fuiffe miffos eo anno qui 
fcriberedefijmus,duce Petro Aria Abulenfi 
viros mille ducentos, id petente Vafco Mu 
gnos Balboa, qui pnmus auftrale pelagus la 
tensadhucdetexerat> & Darienenfibus pra: 
erat. Appulfo ad Darienem Petro Ari 
gubernatore, cum ampla regia poteftatc 
dixi mus fuitfe deftinatos per diverfa curr 
varjs peditumturmisdiverfos centuriones 
Brcvibus abfolvam,quiahorrida omnia, fua 
via nulla : ex quo noftra? Decades defierunt 
nil aliud a&um eft, nifi perimere ac perimi 
trucidare ac trucidari. Ad voluntatem 
creavcm rex Vafcum : nequivit diu ferrc 
Petri Arias imperium : diffiderunt animis: 
confuderunt omnia : interceftit tempus, 
Iomnes Ca'*cedus Francifcana? reiigionis 
pulpitarius Vafco promifit filiam in uxorem 
Petri Ar a*. Ars int a r rerum duces, qua con- 
veniant, nuila reperitur, Dtffident multo 

acriuS; 



Insvms nvpSR xepertis: 171 
:rius, &resad talemcafum dedu&aeft, uf 
xafionem na&us m Vafcum Petrus Aries, 
:oceiTuperpra?tores urbanos formato, ju- 
llari Vafcum mandaverit, & una primarios 
linque alios : lnquiens Vafcum tociofque 
sfeftiotii ftuduiffe in mari atiftrali,ubiclaf- 
zulanavigiorum quatuor Vafcusipfe con- 
ruxerat, adauftraliapurati continentis li- 
>ra inveftiganda, dixiffe Vafcum commili- 
rnibus trecentis,quos fecum habef.En quid 
p tot laborum &c periculorum mecum par- 
cipes alieno femper fubjefti imperio eri- 
ms? Quis ferre poffit jam hujus guberna- 
:>ris infolentiam : litora haec fequamur quo 
:>r.s dederit, &inter totElyfias provlncias 
im vafta? telluris unam eligamus, in qua 
lobis ipfis quod vitaefupereftjiberi .jam tan- 
lem vivere poffimus. Qujs hominum no? 
eperire poterit, aut repertis vim inferre? 
les adgubernatorem delataeft : Vafcum ab 
\uftro accerffit Pejtrus Aries:paret diftoVaf- 
;us : in catenas conjicitur, negat Vafcus tale 
:onfilium cogitaffe: teftes quamintur male 
^a&orum qui patraverat : ab initio di&a 
:oliiguntur : morte dignus cenfetur: peri- 
mitur. Italaboribus & periculis , quae fubi- 
vit innumera mifer Vafcus, quando majores 
fe titulos adepturum fperabat, finem impo- 
fuit. Clafficulam Petrus Aries ipfe, uxore iti 
Dariene relicla, confcendit , fcrutaturus H- 
tora : nondum an redierit intelligimus : ne- 
que ipfi deeft fortuna. Iam alius eft defigna- 
tus gubernator, difhis Lupus Sofa, ex fortu- 
natis infulis, ubicxtitit prorex, revocatus 

abDa* 



lyt R. PfitRI Martyris de 

ab Dferiencquid ftomachi fit habiturus fir. 
dient Petrus Anes,boni judicent : nil tinqi 
gloria dignum fub eo aftum eft : nimiurrrri 
xniffumabinitiofuirTehipxarguitur : iliir 
autem nimis indulgentcm,& parum feverj 
incorrigendis erroribus.De hoc fatis.Omil 
quasdam repetamus de flumtneingcnti Dj 
baidaprofundiflimo, quem noftrioblatita 
dinem ac magnitudincm ejtis immenfai 
Grandem vocitarunt: qui labitur in ultimu 
Vrabas finus angulum, perportas (utiNili 
in Aegyptium mare)feptem.Cu|us copiofai 
defcriptione reperies in Decachbus noftri 
Quodejus montana fint auro ditiffima, < 
accolarum quos fuperijs rebus accurate ii 
terrogavimusrelatu, dixi. Dabaidae arcar 
fcrutaturi Vafcus & prretoresalij compofit 
agminibus advcrfo flumine cum navibus d 
verfarum fpecierum, quater confcenderun 
quadraginta millia pafluum primo, mo 
quinquaginta, detnumo&uaginta, extran 
vcrfoalia*,. O ingens facinus, 6 noftram dt 
teftandam ignaviam, gens nuda veftitan 
inermis armatam in omni fere conflictu prc 
fligavit femper,trucidavit ad unum,aliquan 
do vulneribus confecir omnes.Sagittis bell 
gerentes vencnatis hoftem laceifentem im 
petunt:& qua vifu hoftiun carnes afTcquun 
tur dete&as,i&um figunt certiffimum. Ha 
bent&jacula, qua^pugna? temporctam cre 
bra jaculantur eminus, ut more nubis folen 
hoftibuseripiant. Habent & ligneos dtire 
fa&osenfes latos, quibus cominus certan 
ferociter, fi ad manus deveniatur, &#afcun 

ipfun 



IHSVLJS NVPER KiPERTlS. 173 

fum muitis vulneribus confecerunt ali- 
Lando. Ita flumen Dabaida propuifantium 
colarum rabie exploratum relinquitur. 
eftatutde Hifpanioia rehquaruminiula- 
m genitrice ac ceu primaria earum, de qui- 
ls narrareinftituimus, pauca dicamus. Re- 
rcitus eft in ea fenatus,qumque iunt addia- 
dices,qui univerfis illis tradibus leges prx- 
:ant. Sed propediem in ea coihgere au- 
rn 3 iicetfitauropraegnans, definent, quia 
ffores deerunr.ad exiguum mifen accoke 
dadi funt numerum, quorum operaauro 
eendo ufi funt. Abiumpti funt ab initio 
iliis acnbus, fame multo plures : qu'o anno 
dicem, qua panem nobiliumconficiebant, 
uerunt, & a maijcio grano feminando pa- 
; populari abftinuerunt : reliquos vanj 
orbi , ignoti ha&enus , anno millefimo 
lingentefimo decimo o&avo, qui tanquam 
orbofas pecudes contagiofo halitucosin- 
iferant, ik una, ne mentiamur,auricupidi- 
s : in quo effodiendo, cribrando ac legendo 
iferos poft jafta femina,otiofis ludis ac tri- 
ndijs, & pifcationi, aut parvi cunicuii vena- 
oni affuetos, inhumane nimisexagitarunt. 
im per regium univerfum fenatum fanci- 
imeft, utliberi reducantur in popuios& 
>riculturse generationique indulgeant,Ser~ 
iautem & aliunde empti, adid aurifodina- 
im opificium trahantur. De auri mort;fera 
ime (aris diaum. Auditu eft mirandu,quan- 
im in hac infuia coalefcant ornnia. O&o & 
igintiin ea funt torcuiaria ereda, quibus 
lagna faccari copia cxtorquetur. Saccareas 

ajunt 



174 Pbtri Martyris db 

ajunt cannas altiores craffiorefque in hacii 
iula creari quam alibi ufquam reperiantu 
kd craflitudinem Iacertaiem ajunt & viril 
ftatur*,ac femis altitudinem nutriri,& quc 
majus, ValentiaeHifpanae, ubiineens facca 
copiaquotannisehcitur, ubicunque facc; 
reis cannis invigilatur , quinque vel fex, ai 
quando copiofrus, feptem phialas cann 
.quaeque radix parturit : in Hifpaniola vigii 
ti aut trigintainterdum. Quadrupedum e 
in ea copia immenfa. Auri rabida fit 
a cultura Hifpanos hadenus diveni 
Triticum augetur in immenfum, ita i 
centefimum aliquando reddidiffe dicatu 
ubi curafit, in coliibus aut montanisjugi 
ad Boream prsecipue verfis , tritico ferenc 
intendere. Coalcfcunt & vites in eifdej 
partibus. De arbtfribus vero caffiam fiftulaj 
jgignentibus , ex infulis putato continen 
vicinis afportatis ( de quibus mentionem fi 
cimusin Decadum libellis) quid dicemu 
Tanta eft jam copia, ut poft paucos annos 1; 
bram fimus unciae loco a pharmacopolis hz 
bituri. De fylviscoccineis, dequereliqu; 
hujus beatadnfula-prasrogativis, & natur 
in illam porre&a beneficentia, fatis multaii 
Decadibus.Placuit tamen pleraque repetere 
quiaagrandium negotiorum molearbitrc 
ad hujufcemodi rerum recordationem mul 
torum leclorumingeniadivertiffe: neclabi 
detorquent , qux funt fapida, modo materi 
pretiofa pretiofis veftibus induatur. 

FER 




FERDINANDI CORTESII 

>E INSVLIS NOVI- 
TER INVENTIS 

NARRATIO, 
A D 

Carolum Quintum Impe- 
ratorem. 

ARGVMENTVM. 

ERDINA.NDVS Cor- 
||tefius natione Hifpanus, Sa- 
cxx Csefarea? & Catholicae 
majeftatis in luchutan gene- 
ralis pnefe&us,ut magnanirai 
virimos.eft, a civitate Cem- 
poal quindecim levis arma- 
xxtx equitibus, & peditibus quittgentis Hi- 
panis ad dominum Muteeauma primatem 
ltarum regionum dominum fubigendum 
rroficifcitur. In itinere milites quidam, 
Otdaco Velazquex fuadente deficere ftudet» 
neos de more animadvertit,iter profequen- 
i hoftiliter obvi j fiunt incolae e Tafcaltecaf, 
}uos fundit, vincit,& Yafallos Sacxae Catho- 
icaeMajeftati facit una> cum alia proviacia 
juaxacingo nornine,iiliscomitantjbus ctvi- 
fttcm Chuuukeal capit, diripit, imperataqi 

\ ..jfaciuatv 




176 R. PETRI MAR.TYRIS DB 

faciunt. Nunciat Dominus Muteezum; 
nead ejus regionem proficifcatur. Conft 
tuit Cortefius proficilci. Tranfcendit mor 
tes afpernmos,nivibus aitifiimis refertos ;e 
quibus mgens fumeus giobus afcendit vii 
mirabile. Hifpanis modis varijs obefleftt 
det, & delere Dominus Muteezuma. Tar 
dem annuente Muteezuma ad celebrer 
civitatem Temixtitan illius regiam profi 
cifcitur in lacu mirabiliter conititutam, vifi 
prius varijs, &egregijs civitatibus. Obviu 
fit Muteezuma omnibus provinciarum prc 
ceribus afliftentibus, variapompa, & cerc 
monijs introducitur Cortefius : quo intfl 
du&o Dominus Muteezuma fe in vafallun 
fubdit Sacrac Catholica? Majeftati, & obe 
dientiam exhibet Cortefio, & fu# nationi 
originem refert. Bergantinos conftruendo 
curat quatuor praefe&us Cortefiusiquibus, f 
civitas defe&ioni ftuderet,litori militespof 
fet exponere. In civitate Tcmixtitan exi 
ftenti Cortefio nunciatur, Dominum Mu 
teezumaQualpopocacum alijs inHifpano* 
in civitatc Verse Crucis reli&os, concitalTe 
Dominum Muteezuma levi carcerisgenerc 
mancipat , & Qualpopoca cum conjuratis 
adduci committit, quem adduftum publicc 
comburi jubet. Narrantur a Cortefio mi- 
randa Domini Muteezuma palatia ad ejus 
habitationes, narrat prasterea varias dornos 
voluptatis caufa extru&as, in quibus varia 
animalium volantium, & quadrupedum gc- 
nera continentur. Narrat Domini Mutee* 
zuma obfequium nullo Chriftianoprincipt 

com- 



mparandum, narrat religioforum mores, 
habitum.rcligionern^ue, & quibus ex re~ 
sidolorumimagiiies tonflent. Sacnficij 
adurnin pueris, aut alijs majoribus facri- 
andi^defcribitMefchitarum,&religiofa- 
m domuum modu. Convpcat Muteezuma 
oceres omnes eidem Vafallos , ut Sacrar 
ithoiica? Majeftati fe fubdant jubet, quod 
equuritur, & Cortefius auri pluri'murn>& 
ria aliaemblemar.a ab eis petit, & obtinej, 
■rtumineaad naves ftifcipiend-as inveftl* 
t,& invenit in ftuvio nomine Panttco. Au- 
tfdinas inveftigat,& invenit plures, &-di- 
5;. Domos Sa.Catho. Majefta. extruendas 
bet a Dommo Muteezuma, qux mira arte 
celeritate conficiuntur. Narrat autum s 
gentum, veftes, vafa, aliafque expltimis 
ira arte contexta muneraa Domino Mti- 
lezuma Cortefio data , Sacrae Catholioe 
Reftati tranfmittenda. Dum ipfe Cor- 
jfius Sacrae Catholica -Majeftatis rqs diri- 
it,amulus Didacus Velazquez Pamphilura 
Jarvaez c&ingentis peditibus, o&uaginta 
quitibuS, &tormentis plurimis ad.ealoca 
ecem & oclo navibus maio animo deftinat, 
ioc Cortefio ntinciato, reli&is pnefidio Hi- 
Ktis in celebri civitate Temixtitan , tre- 
entis peditibus ei obviam proficifqtur, ut 
[uidvelitcognofcat. Multa hincindecve- 
nunt,ut concordia intercedan-quse cum jion 
iiccederet, magnanimus Cortefius Nsrvaei 
iggreditur,& capit, & ejus milttes fibi focios 
•eddit. In civitate VerasCrucis exiftenti 
Sortefio nunciatur, ab incolis e Culya 
M- Hifpanoa 



iyB FeHdinandi Cortesii 

Hifpanos prafidio civitatis Temixtitam im- 
pofitosoppugnari. Prarfectos cum HifpWi 
ad varia loca tranfmirfos magna celentafc 
convenire jubet, & nullo repugnante cele 
brem civitatem ingreditur : , quem una ciin 
Hifpanis in fortilitio aggreditur lnnumer 
Indoru multitudojpluri s fortilitio exeurtf 
domos comburunt, turnm expugnant, mi$t 
ti exHifpanis interimuntur,& vulnerantiit 
& ipfe Cortefius vulneratur, & ftiis Dominu 
Muteezuma fortuito cafu interfkitur. Plu 
ries Cortefium colioquijs decipere ftudeij 
Indi. Vafei* Cortefius intrepidus permanel 
annona?, &commeatuum caritate cumpre: 
mereturj civitate egredi cum focijs& auri 
coriftituit : & mira difficultate, & periculi 
egreditur, amiffis Hifpanis plurirriis,& aiiro 
Illum infequuntur Indi per leucas yiginti,8| 
die no&uque affidue eos oppugnant. Devc- 
niunt ad prbvinciam Tafcaltecal, benign< 
excipitur a Domiriis illius:vulneribus medt 
carriina adhibent* ex Hifpanis moriuntuj 

JJures, aliqui rriaiici permanfere, & ipfe pra* 
e&usCortefius finiftra* manus digitisduo* 
busmutilis* fanitatiprifti:i« rioridtimrefti- 
tutus bellum hoftibus e Culva* & fcedeix 
jiin&is rriovere coriftituit Cortefius: &irico- 
lis S Tafcaltecal, & Churultecal opem fe- 
reritibus caftra movet cohtra provinciatri 
Tepeaca* quarri viginti dierum fpatib pbti- 
tiir,ex ea quofdam, quia humariis vefcimtut 
carriibus, fervituti afT.ribitj potitur provin* 
cia Guacachula, & ali js quibufdam. Beraari* 
tinos duodecim conftruendos curat, qiubus 



Ar&VMENTVM, ijp 
ivitatibus inkcii conftitutis obeffapoffit* 
laves duas ad equos, & arma adducerida 
um pecunijsad infulam Hifpanamniittit* 
/idebis prat-ia iririumera, &: belli eventum 
.ricipitem z tandeni Hifpana viitus quai^ 
a fiti&guo irigdnio polleat Cdrtefiusiie&o* 
>ptixn cernes. 

ARGVMENTl FiNIS. 



FERDINANDI CORTESII 

I SECVNDAM DB 
HbVA MARIS 

tEAMl HISPANIA 

NAB.RATI ON£Mo 

I <- \ & B 

Carolum v. Romandram 
. Imperatorem^Pr^fatiO, 



A navi quarri fextadeclrria .menfis 
^ Iulij, Annp Millefimo, <juirigerite~ 

firiio dedrhohonb,ek frac nova Maje- 
~7 ftatis veftri Hifpania expedivi,ceifi- 
dirii veftra» latarri, otpirticularsm de.om- 
bui, tjuie in hUldcis poft meum ad ventum 
M Z gete 



Igo FerdihAndi Cortesxi 
gefta funt, & fucceffere, infcrmationc tranf- 
mifi, quam Alphunfo Fenandez, Puerto 
Carrero, & Francifco de M^nteio procura- 
toribus civitatis Verae Cruci a me nomine 
Majeftatis veftrae a fundament^conftrucl:*, 
perferendam tradidi. Et poftea c iia occa- 
flonem non fum nadus , partir defedu 
navium, & ctiam quia in acquirend.& ccm 
ciliandis his regionibus & provincijr^axi.. 
me eram anxius & occupatus, & quciam 
de pr<edi&a navi, & dictis procurat/ibus 
nil ad nos allatum fuerat , ulterius Mrfta- 
temveftram certiorem non reddidera de 
his qux huic patriae infunt & gefta f re, 
qux tanta & taha funt, ut quemadmom 
alias pnmis informationibus Majeftati - 
ftra? fraftfiniffis demonftraveram, meri 
novi orbis Imperator appellari poffit. ] 
hic fortaffis Imperialis titulus non min< 
eft cenfendus , quam ilie Germanorun 
quem Dei Optimi Maximi auxilio, & clar 
fuis virtutibus Catholica Majeftas vefh 
imprasfentiarum obtinet. Et fi figillatii 
tes qua; in iliis habentur exprimcre aggrc 
derer, nunquam finem imponerem. Ideo 
forte plenam (proutcelfitudo veftradefide 
rat, & ipfe teneorj notitiam non exhibuerc 
iila mihi clementer veniarn dare dignabituj 
quum ad hoc fcribendi munus inhabiiis fin 
nec temporis opportunitas adfit. Omnibu 
tamen ingenij mei viribus operam dabo om 
nimodam rei veritatem exprimere. Et illu 
praterea, quod Majeftatem veftram fcir 
©porterc cognovero, Et fimilitcr mihi mdu! 



Argvmentvm- m 
jeat celfitudini veftr* fupplico,fi ad unguem 
juomodo & quandores gefta? Cmt nonre- 
:enfuero. Et fi aliqua civitatum, villarum 
k ipforum dominorum nomina prjetermi- 
~ero, qui audito Majeftatis veftra? nomine 
cfe illius fervitio fponte obtulerunt, & in. 
fubditos & vafallos fubdidere. Quando- 
quidem gravi quodam infortunio, quod no- 
bisnuper evenit, ut in hujus noftri operis 
progreflu celfitudini veftrae latius innote- 
fcet, fcripta & monumenta omnia qux cum 
aarum regionum incolis inunumcongeffe- 
ram,varijs cuni rebus amifi* 



FERDINANDI CORTESII 

PE NOVA MARIS 
OCEANI HISPANIA, 

Narratiofecunda, 

PU I M A relatione, fereniflime ac 
lnvi&iflime Imperator, civitates & 
villas , qux regaii Majeftatis veftra» 
fervitio k obturerant,quafqueacqui- 
fitas retinebam, expofueram. Innuebam 
prstereamihirelatum effe de quodapotenti 
domino, qui MonteZuma appellabatur, qu£ 
iftius provinciai incote fecundum eoruro 
M 5 ! $otnt 



t$z Ferdimahdi Cortesx I 

Computationem per no.naginta aut centu 
leucas ab ipfo, maris litore & portu, ad quem 
applicueram abeffe putabant. Divino frefl 
auxilio, accelfitudinisveftra? nominis cel^ 
britate adquascunque locaquae inhabitaret 
penetrare cbnftitueiam Et praeterea recolo, 
me quq ad iftms magni domini acquifitio- 
nern ultra proprias vires obtulifle. fueram 
enim celfitudini veftras ingenue pollicitug, 
quod illumautcaptivum haberem, aut inte- 
i;imerem, aut omnino fuae regali coronae 
fubjicerem. Et hac fententia a civitate Cin- 
pual (quam Hifpalim appellari placuit) fex- 
tadecima Augufti profectus fumquindecira 
levis armatura? equitibus, & peditibus .qiiin- 

fentis melius ad bellum accin&is & aptiori* 
usquos invenire potui. Et pr#fidiocivi- 
tatis Veras Crucis dimifi peditescentiim & 
quinqu^ginta & equites duos,qui fortil tium 
lt\\ aircem ibi conftruendam modis omnibus 
curarent, ^uaepene jam confe&aeft, & reli- 
qui illam provinciam Cinpual, & montana 
contermina diclcBcivitati pacifica, quibus in 
locis arbitror effe ad qujnquaginta millia 
hominum ad pugnam aptorum, & quinqua- 
ginta villas, ac caftra Majeftati veftras fidelia 
& fyncere fubje&a, quemadmodum hacle- 
nus extitere & in praefentiarum exiftunt, 
quoniam admeum adventum fubjxieban- 
tur domino MonteZuma, & ut mihi retule- 
rant, non diu fuereilli fubditi. Etquam- 
primo, & regalis potentias Majeftatis veftr* 
Ifamaad illorum aures devenit, ilicoaccla- 
marunt velle eflCefubditos Majeftatis veftra?» 

Sc amick 



Narratio Secvnda? 
camicitiammeam defiderare. Rogantes 
ifuper, eos k przhbato dommo Monte- 
iumadefcnderem, quieos v,, & tyranmde 
ibditos detinucrat, qui hberqs ab eu acci- 
iebat, ut illosdijs futs facnficaret. Sunt 
quidem fidelescelfitudinis veftrae fubditi, 
oCque in fide permanfuros arbxrror, ut a 
vatfati domini tirannide hberentur, tum 
■tiam quoniam a me hadenm bene tuti tue- 
: e, & rhaximis fum eos profecutus favori- 
3us Etpro maiori munimine eorum, qui 
ncivitate remanebant, aliquos ex pnmati- 
bus cum quibufdam ^lijs, qui mihi in itmere 
non parum profuere mecum eduxi, Et quo- 
niam,ut opinor, in prima relatione Majeftau 
Veftrsfignificaveram, ahquos, qut niecum 
tranffreuverant fuifle alumnos, famihares, 
&amicos Didaci Velazquez, ilh molefte te- 
rebant, quod talia ad Majeftatis Veftra: no- 
men, Scincrcmenttvm, forti ammo £t relici- 
ter exequercr, & ex ipfis quidam voluere a 
me deficere, & ab ea patria recedere, & pra:- 
cipue Hifpani quatuor quorum nomina iuftt 
Ioannesfcutifer,p.idacus Armeno, Condi- 
falvusDumbria nauclerj.quos pilotos norru- 
nant,& Alpbonfus Pennno,qui (utipfiiua 
fponte profsfli funt) conftituerant parvam 
triremem abducere, quam bergantinum ap- 
pellant : uvpfo portu exiftentem cum pftne 
lccarnef-illa. Etinterfeao nauclerpcum 
eadem proficifci ad infulam. Fernanchnamj 
ut DidacoVelazquez fignificarent menave 
adMaieftatem veftram tranfmittere, &ad- 
monete eurade omnibus qua: ea miporta» 

4 rent^ui^ 



X§4 FERDfNANDI CoRTEs I I 

rentur,&quadida navis ltereffetfaaura: ut 
didtus Didacus Velazqucz naves inwfidiji 
collocaret, quo diftam .navem capere poffet, 
quemadmodum re ipfa poftea executus eft 
Etenimquamprimum cognovit navemeam 
tranuviffe,juffit navem(quam caravelam ap- 
J>ellant)ut navem meam apprehenderet,fub- 
iequirq jod tamen exequi non potuit. Quo- 
ttiammmium iiavis noftra fuerat progreffa 
Confeffifuhtprajtereaalios cjufde effefen- 
tentux, ut diftum Didacum Velazadez cer- 
tiorem facerent de antedifta navi. Vifis con- 
feffiombusdiftorum dclinquentium, fecun- 
dumjuftitiam, &prouttemporis neceffitai, 
& Majeftatis veftr* fervitium poftulabat, 
pumvi: quia pr«tcr familiares alumnos & 
amicos DiDaci Valazquefc.alij quoq-, provin- 
ciam exire admodu defiderabant, cumvide- 
rent di&am patriam tam latam &tot homi- 
nibus refertam,paucitatem Hifpanorum co- 
fiderantes,idem fentiebant: ratus fi ibi naves 
rcmanerent,illi qui defideriodefe&ionis fla- 
grarent,&qui patriam exire cuperent,fadl]i- 
meeifdem ex : repoffent, &ipfe pene fdus 
remanerem Etpropterea ea cjux gefferam in 
Dei Optimi Maximi,& Majeftatis vcftraj fer- 
vitioin hispambusimpediripoffent. Simu- 
lavi navcs easad navj^andum non fore ido- 
tieas,illafq; i n limisfubducgdascuravi.Qua- 
propter fpem omnem abjecere migr-andi ab 
ill s locis. Et ego iter meum fecurius pere^i, 
& ab r quc aliquo timore, auoniam poftquam 
difceffiffem 4 civitate, gens cuftodi» a me 
conftkuta nullo pafto mihi deeffe poterat. 

Tianfa&i $ 



Tranfaftis decem diebus, poftquam naves 
ubduxeram : cum exiffem civitatem Veras 
:rilcis,& pef venHfem ad civitatem Cmpual, 
\ux abeft acivitate Verse Crucis per quatuor 
eucas, ut indeccepturn iter profequerer 
continetautem leucaquatuor milharia Ita- 
ica) fignificaverunt mihi habitatores civita- 
is Vera? Crucis, quatuor naves per ea littora 
vagari,& pr^fedum, quem m civitate Veras 
crucis dimiferam ad,eas fcapha tranfvectum, 
& ipfos eidem indicaBe,qualiter erant naves 
Francifci de Garay locum tenentis,& prac- 
fediininfula de Xamaycan, & veniebant ad 
novas detegendas provincias. Et eundem 
meumprxfedum eifdein navibus commo- 
rantibus aperuiffe, qualiter ego ■ nominc 
Majeftatis veftrsc habitandam fufceperam 
illam provinciam, & «dificaveram civitatem ' 
diftantem per unam leucam ab eo loco ubi 
naves conftiterant , & quod eo fecum profi- 
cifci poterant, mecjue cemorem reddendum 
de eorum adventu curaret, & fi aliquibus iil- 
digerent, poffent in earelevari. Subjunxit 
idem prsfedus, quod eos fcapha fua m por- 
tum anteiret,quem a&u demonftravit . Et 111 
navibusexiftetes refponderunt,diaum.por-; 
tumvidiffe,quoniam ante eundem progvefh 
fuerant 5 & quod confilium ejus exequeretur. 
Cumq; ipfe pra^feaus fcapha ad portum itec 
vertiffet, naves eam non funt fubfecuta;, nec 
demonftratum portum petiere, & ulterius 
per ea litora vagabantur, & quod ipfi incol^, 
pofteaquam in portum non venerant, qualis 
effet eorum animus, penitus ignorabant, 
U S & ilico 



1§£ FerdinAnDi Cortesi j 
& llico ad eam villam, ubi naves ancorasjc* 
ciflTe cognoveram, profedurus difcefli, q U * 
eft ad tres leucas infra civitatem Vera; Cru- 
cis,&cumnullus ex Hifpanis pramornina- 
tis terram cepiffet, ut eorum voluntatem, & 
intentionemexploratam haberem, pereadg 
IitoraprogrefTus fum. lamque perJeucam 
aberam abeifdem navibus, cum mihi tresex 
pr*dic1:is navibus focij obvij fafti funt. Pri* 
mustanquam publicus notarius, &duoalii 
tanquam teftes,utfui prarfedi nominemihi 
monitionem facerent,pro fedi fuerant,quam 
lnicnptis attulerant in qua continebatur^ 
quod ipfe me certiorem per eos faciebat, 
eumad eam regionem primb adventaffe,& 
quodin ea habitare conttituerat, propterea 
me commonefaaebat,ut inter me & eundem 
pra?fecT:um terminos ponerem, quoniam ipfe 
coloniamfuam collocare volebat perquin- 
queleucas infra villam Nautel,qu<eabeft per 
ctuodecim leucas a civitate, quarin pra?fen- 
Tiarum Almeria nuncupatur. Quibus au- 
ditis refponfum dedi, quod eorum rrajfeclus 
perfonaliter ad meveniret, proficifceretur- 
que fuis navibus ad portum Vera; Crucis, ibi 
colloqueremur, & exeo tunccognofcerem 
quah effet intentione, & fi forte naves Cux 
autipfms mihtes neceffitate aliqua preme- 
rentur.modis omnibus eifdemopem feren- 
dam curarem, eo maxime poftquam fervitijs 
Majeftatis veftra? innitebantur , & ego nil 
aluid mente & animo agitarem, nifi ut fe 
offerret occafio, quo celfitudini veftns poflfe 
rem gratam efficere quam evenhTe putnbam, 



pr^feao fuo, & illius militibus in Maje- 
atisveftrs fervitijs exiftentibus yopem tu- 
ffem Etillimihirefponfumdedercquod 
ullo pafto eortim prsf e&is, atit ahquis co- 
iitumterramattingere volebat, auteoubi 
ffem convenirc dubitans eoldem 

farriria aiiqua, pofteaquam ad me yenire re- 
ufabant loco, ubi conftiterant imuiiffe,ie-, 
■uta nofte fecveto. me collocavi ad httus 
rfariscoiitra locum ubi naves ancoras jece- 
ant,ibiquedelitui ufque ad horam duode- 
imam diei fub{equentis,animovolvensp^-. 
■eautn,aut aliquem exnaucieristerram cap- 
•tirumi ut ab.eis fcifcitarj poffem, quidnam 
ietent,quas regionesperagraffentl&fi qtud 
damnilocisintdliflfent) certiorem Majefta- 
tem vedram facere poffetn. Nunquam ta- 
menipfe, aut comitum aliqms defcendit,& 
pofteaquam nullus defcendebat , mandavi 
tribus illis, qui ad me cum monitione ante- 
dida advenerant, ut ornamenta fuaexue- 
rent, iliifque tres ex meis commiiitonibus 
induendos curavi,qu< propere ad proximum 
Httus profe&i exiftentibus in navibtis aecia- 
marunt, quibus vifisilico fcaphaduodecim 
quiinnavibuserat v : ri baiiftis & pixidibus 
fulciti <Sunt ^ttem pixides parvaemanuales 
bombard*., auas vuteus iciopetos vocat) 
litori p.ppHcufire. Hifpani vero, qui. ad eos 
acciama /erant , a littore feceffere , & non 
aiiter quam fi umbra indigerent ad dumeta 
ibi proxima ex induftria profecli funt,&hoc 
pa&o b fopha quatuor profiiiere, duo bali? 
ftis, 8c reliqui pixidibus armati, qui circum- 

Kfti 



x88 Fehdinandi CoRTBsir 

feptiacoaimiiitonibusfluos in litoce infidi 
collocaveramcaptiomnesfuerunt. Vnuse 
captivisnauderuspi«feauth, quempr*p 0 
lueram civitati Ver* Crucis.interemiffet ad 
jedtopixidi fuoigm, mfi lgnis fomentode 
Juiflet, qui m fcapha remanferant ad nave 
retroceffere, qu* antequam fcapha ad ea 
adventaffet, jam ventis veladederant ante 
quam ab ilhs qui in fchapha erant, aliqul 
cognofcerent, abeifdem quatuor qut captiv 
apud meremanferunt intellcxi,qualiter per- 
venerant ad fluvium quendam mfra per trf 
ginta leucasinfra Almeriam, & incolspl* 
cide^ hbeti animo eos (ufceperanr, & diict 
pecunia omnta neceffaria eifdem fuerant 
elargiti,& viderant aliqutd aun,quod incola 
ad eos atrulere in modica tamen quantitate, 
Jiam tantmn alnrum rerum permutatione 
adtrta pondera auri receoerant &adlittus 
non i pervenerant , fed penes confpexerant 
fluaida colomas in ripa fluminis conftitutas, 
erant enim tam prope*ut facilhmee navibus 
conlpicipoffent.Nullum ibi lapideum extat 
*d:ficium,fed domus omnes expalea & limo 
habentaltamanafabricata, qua; omniapo- 
Itea clanus & latius accepi ab illo magno do- 
inino Mo ! nteZuma,& quibufdam alijs, quos 
ipfe fecumretinebatex difta patria,&abln- 
do, quivehebatureifdemnavibus, diftiflu- 
minis accola, quem etiam 'pfe captivum de- 
tinueram, & eundem Indum cum nuncijs 
difti domint magni MonteZuma ad domi- 
num lllius flaminis, qui Panuco riuncupa- 
tuiy dcftmavi ufc.eum alloquerentur, &ad 

fervi- 



Ka>b.ratio Secvni>a~ vif 

-rvitium & devotionem Majeftatis veftrs 
Ilicerent. Et iffc Panuco oratorem adme 
eftinavit unum ex fuis procenbus. ..& 
prout dicunt) dominum unuis coloma?, 
L me fuo nomine donavit veftibus qui- 
lufdam ^mblematibus & pennis vanjs, 
^unciavitque pi^terea illumcum umverla 
pfms patria admodum defiderare iubeile- 
r e ftrai Maieftati,& meam cupere amicitiam, 
goquoduebona quae ex Hiipanijs attule- 
am/eidem fum impartitus, exqmbus plun- 
num voiuptatis accepit, & adeo quod quan- 
[onaves Francifcide Garai, quatum fupe- 
iusmemini, reverf^fuut adillaloca, mihi 
llico nunciandum curavit, diclas naves a 
>relibato flumine quinqiie dierum ipacio 
tbeffe, & qtiod eidem indicarcm an llli, qui 
rehebantut illis navibus, effent a mea pa- 
ria 5 quoniam ipfe omnia neceffana imparti- 
■etur, &navibus jam fceminas quaidam, o£ 
rallinasimportarifecerat. f ; . 

Per provinciam Cinpuai tnbus continuis 
Jiebusprogreffus fum fereniffime ac potcn- 
iffime domine, omnibusin loas bene acce- 
ptus. Ouarta vero iuce provinciam aham m- 
jreffiisYui Sienchimalen nuncupatam, m 
luaeft oppidum munitiffimum tuto, &ar- 
duoloco fitum, eftenimad iatus afpernmt 
tnontis, & ad illud ingreffusnonpatet nui 
locum in "graduum fimi.Htudinem : querrv 

i pedites & ipfi difficillime, fnncolejo- 
S ctuerivelint,tranfirepoffunt; Inplani- 

ciint plurimej ville> & pagi ulque ad 

q^entas s trecenta& ? ducentas, & centum 
| ' habi- 



i^o FerdinAndi CdRTEsik 
jhabitationes, & loca h«c fubfunt Domin< 
MonteZama. illi me grato exceperuni 
animo, & necefTaria ad profequendum ccep 
tumiter contribuere : lriaicaruntque eos op- 
tirrie fcire^qutfd ad eorum domuium Monte 
Zunia invifendum jproficifcebamur, & prc 
comperto haberem illiirh fyncere mihi aml 
cum, ipfumq; eifdem hiandaife, ut me q-art 
gratiflime reciperent : ego autem eifdem df 
omnibus nobiscoriceffis fatiffeci, gratiafqui 
immortales cgi de ebrum gratoin rios ariij 
rrio, & impenfisofficijs. Expoiui prastere* 
eifde, qubdadaures Majeftatis veftr^ illiu* 
farha ^eryenerat, & propterea Majeftasve- 
ftra mihi feriofe injurixerat, utillumMaje' 
ftatis yefttx nomine in viferern ; lllucque il« 
Jiusvideiidi gritia tantuni profieifcebar,& 
ficmontiscacurtien tranfgreifus furri, quod 
eft m fine iltius provincia; : &illud vocamui 
Cacumen dei nominis * illud enim primo iij 
iiHspartibus tranfivimus, cjiiod e ttamar- 
duum Jk excelfurri ut par fioi m Hifpanijs; 
qub ad difficu lcate tranfeundi, inveriin poffe 
fiirii tem,il!i!dtam<Jhriitotrarifiyi,^ 
ini i umi , s defcenfi fintaiia^yilli 

ca r (irn, quod Tey*nacan apo< llatur 

fub &x, qiiariirn nco i* rib . qvoq; benignc 
excepere non minu > zm llli cx SienrhJ. 
nialen; declaf; ruritque borium dbmini r 
MonteZuma in nos iriimurn, &al(aem 
teukaVqua» nb is ! i fuperius aneranti 
rrigoreho- pz&fotxriittr orhmBits integre' 
mincsaliqui , Et inde ^ e s irium dierun^acib- 
moriuncur^ ioca fine domiJmSs & inculta emenf mus, 

/ropter 



propter fteriliiatern, defeftum aquarum & 
ntenla frigora,deus cordium kratator tefti* 
ft, quxy quanta* & quaiia, & pr adertim fitu 
ameque perpefli fuerimus, & prajppue ex 
naximo grandmis, & aquaruni turbine,qui 
n llla mhabitata regione nos inte ; rcepit,quo 
Lirgente rauis fummuitosex iioftrisfrigore 
>erituros. Mbrttii tariien fiint plureslndi» 
mosnobifcum exinfuia FeLnandinaduxe- 
amus pannis, '& veftibus obfiti* poft eos iii 
blitudine pera&bs dies aliud excelfum mo- 
is cacumeiH non adeb tamen ardtttim , ut 
)i-fhumextitetat, pertranfivirrius, mcujuS 
/ertice tiitris rnodicai maghitudinis erat 
5 ene coiumnis lapideis fuhiiis* quibusapud 
eios in th \ ijs, & locis alijs facrofanftas lma- 
gines veneranda? imponuntim iri quadeos 
Euoscollocarant. Circundabantturrim pra?~ 
diaapiurima incifa ligna infttuecorigefta, 
& forte ultra milie currus, & ab everitu ap- 
pellavimus ligriorum verticerii. In defcehfu. 
autem ipfius verticis eft vallis multum habi- 
tata inter duos afperrimos montes coftituta* 
& prout conjicere potuimusi ^iabitatores 
fatispauperes erant : & per duas leucasper 
loca femper habitata progixffus deyerii irr 
planiorem regioriem t in qua riobis vifum efl: 
dominum iliius prtfvlftcifc refidere debere* 
ibi enim rnelius aedificat^ domus exiftebant, 
quam aiiquo in loco ubi fueraitius, omne^ 
fcrant ex quadratis iapidibus & noviter cbtir 
fttu&£, iliis enim dwots.mult«magnak& 
fumptuofe aute & o^time fabrefa^te^ 
queordinat^inerant habitationes. Vaiiis 



19* Ferdinandi Gortbsii 

hc;c,& colonie; nominantur Cartaney,earurtt 
dominus& habitatores \$to vultu nie rece- 
pere, & commode funt hofpitati. Poftea- 
quamillumaliocutus fumveftrg Majeftatis 
nomine,& eimei adventus adhas regiones 
caufasexpofui,abeopetij anfubeflet domi- 
110 MonteZuma , aut fi alterius cujuflibet 
fa&ionis exifterct. Illi maximam attuiit 
admirationem perfcrutatio mea, & refpon? 
dendodixit : Qiusnon eft fubditus, &fub- 
jedusdomino MonteZuma, innuens quod 
fere univerfo terrarum orbi dominaretur. 
Tunc eidem vires potentiam, & etiam in va- 
riasgentes&nationes ampla Majeftatisve- 
ftre; lmperia abunde recenfui, & plurimos 
potentiores Dominos MonteZuma, Celfi- 
tudinis veftre imperio parere, quod fibi gra- 
tum fuit auditu,& fimUiterDominum Mon- 
teZuma, & reliquos incolas illarum provin- 
ciarumfacere oportere, eumcme ilico, ut fe 
in vafallum veftre; Majeftatis lubderet requi- 
fivi,addendo,quod fi fe in veftre; Celfitudinis 
vafallu fubderet, efietinde piurimum favo^ 
ris, &honoris confecuturus. Et ut Maje- 
ftas veftra dignaretur illum benigne fufci- 



quid auri Ceifitudini veftr^ tranfmitten- 
dum. Et repiicavit fe quidem aurum tene- 
re, aliquid tamen ex eo fe mihi daturum ne^ 
gavit, fi dominus fuus MonteZuma eidem 
11011 commififlet, & fi ipfe Dominus eidem 
mandaret corpus proprium, aurum, & quic- 
quid poffidebat, impendere paratus exifte- 
oat,& ne illum exacerbare,& ne ab inccepto, 




&inita 



N A R A? I O S E C V M D A? tjj* 
Hnita fententia defiftere cogerer, melius 
[uam fieri potuit omnia diffimuiavi* &ipu 
efponfum dedi,me fperare dorriinuni Mon^ 
eZuma propediem eideni mandaturum, 
modaurum & ahaquae obtinebat* &com- 
nodedare poflet nobis impartiri deberet* 
luc mei videndi caufa venere & duo alij 
>roceres, qui eadem invaite domiriiafua 
)btincbantj alter per quatiior ieucasinde- 
cenfu, alter vero per duas in afcenfu ejufd£ 
allis, obtulere torques quofdam aureos mo^ 
iici tamen vaioris, & momenti,&; o&o fef- 
os,ibifuimus fpacio quihqiiedierurn. Illis 
ontetis reli&is petvenimus adrefidentiam 
L-nius ex Dominis fuperiiis nominatis per 
luasreucasiriafcenfu vallis Y*AaImaftitan* 
jus dominium & coionia continuabatur 
iffiduisconjundis^&adhasrentibus domibii* 
&#difici)sperquatuor ieucasin ripacajuf* 
iam fluminis, quocl ea valle pranerlabitur, 
Enproximo. collerefidet Dominus in opti^ 
tna&tutaarcej cui fimiiem nori effet irive- 
iiire in media parte Hifpaniarum. Arx eft 
muris validis circumdata antemuralibus, & 
fbffis profundiffimis, &in coiiis verticeeft 
Eoiortia habitationum ad quinquies mille* 
domus apte confttu£h* , aliquantulum lbt 
hominesditiores, quam inferiuscerftebart- 
tur,hic berie fuimuSj & ipfe loci dommiis fe 
domiriiMonteZuma valallum profeffuseft, 
hic dies tres confumpfu partirri ut rriiii- 
tes reficererri a laboribus, quos in tran- 
feurida inhabitata fupradi&a provincia 
perpeffi fuerant 3 partim ut expedarem 
* H quatuos: 



1M Fb rdisAndi CoRTtsti 

' l 9 ua " l ?- r ex incolis e Cinpual, qui mecun 
proficifcebantur, & eos nuncios jam mife 
ramexCatamian adeam magnam regiont 
quam TafcaltecaJ appellant, quam non mul 
tum abefle affirmabant, quod etiampofte 
apparmt, & fignificarunt mihi, quodincol; 
dicta regionis erant maxima fecum junft 
amicitia, &acerrimi hoftes domino Monte 
^uma, &omnis illa regio erat contermin; 
regioni MonteZuma,& aflidue duaiiila: pro 
vincisbellainter fe nutriebant &putabant 
quodipfimaxime lastarentur meoadvenai 
&omnem poflibilem favorem mihi efle pre 
ltituros,fi dominus MonteZuma aliquit vel 
let contra me aut machinari,aut obftare IIHi 
tamen diebus, quibus fuimus in praJibati 
valle qm fuerunt ofto, nunqua di<3ti nuncii 
ted ie re ; quefivi tunc ab ilhs primatibus i 
Cinpual, qui aderant, cur difti nunci, non 
redijflent 111, refponderunt, quod forte 
regiomultum aberat, &tam brevi tempore 
reverti non poterant. Ipfe profpiciens ilio- 
rumadventumdifferri, &incoIase Cinpual 
mihi omnimodam&tutam didx provincis 
amicitiamproponere, illuc profeclurusdi- 
iw j ? l Vr^ s vaIlls e S re ""u, murus feftis 
lapidibusfabncatusexiftebat, inakitudine 
hominis cum dimidio,qui ineipiebat ab uno 
montium & ad alium protcndebatur, &erat 
latitudinis vigmti pedum.incujus muri fum- 
mitategradumconftituerant adpedem cum 
dmiidio, in quo dimicantes & lapides eii- 
cientesconfiftere poflent, &illius ingreffus 
nonerat amplior decem pafluumfpacio,& 

hoe 



ltemuralis, &ingreffus non redus, fedinv 
^liquum duclus, a quibus fcifcitatus fum, 
quem ufum murus ille ibi foret cortftitu- 
^retuier-e ea de caufa fabricatum^quohiam 
coii/mibus illius proviricia; Tafcaitecal 
mftituti erahti qnx Domino MonteZuma 
Iverfabatur , & iiii hoftes effe fconfueve- 
uit, & incol* ejufdem vallis affidue illis 
elluminfctebant, & me hortati furit, poft- 
ram ad vide iidiimMonteZuma eorum do- 
linuni proficifcebar, nulio pa&o inimicor ; 
m fu-orum regionem attingerem,quoniam 
affimi exiftebant, & forte aiiquid mali, & 
Kbmmodi mihi, & rheis inferre poffent, & 
li ine femper per regionem domirii M.ohte- 
;uma deducendum curarent, &.iri ca fernper 
ptime reciperer, ■& commode hofpitaren- 
ur. IUi verb e Ckipual, quod nullo pafto 
orum confiiijs parereni admoriuere, fed per 
egionem Tafcaltecai profequi deberenl, 
.uoniarii quicqiiid ilii mihi' fuggefferaht, eo 
nimo factirabant, ut ab iiiius provincia? 
:micitia fegregarer, omnefqiie iili e Monte- 
^uma erant i nicuii, & proditores, & fi eoruni. 
wbisfidem adhiberem, ebme deducerent, 
.mde pofteaexire non poffem. Etquomam 
;goplusfidei adhibebam hdminibuse Ci^- 
pual, quameMonteZuma^, eorumconfiiio 
adhsefi fecutusincaeptum iter per territorium 
Xafcaitecai. Commiiitones meos tnajori 
cura & induftria, quibus fieri pdttut con- 
ducebam. Et forte fortuna feptem comita- 
tusequitibus antecedeba quafi media^ieuc^ 




fpatiOs 



fpatio, illud animo voluensquodmihij 
ftea occurrit, uc regionem perluftrare 
quod fi quid eveniret mihi tempus ad co 
gendos, & ad pugnam ordinandos mili 
fuppeditaretur . Poftquam fueram per leu< 
quatuor progreffus, in cujufdam parvi co) 
afcenfu duo ex meis equuibus confpext 
Indos ahquos venientes pinnas capitib 
fuis gerentes (quibus maxime in feello 
ornatum utUntur) enfibus & brevibusp; 
misfulcitos, qui quamprimum equites vic 
runt,dederunt tergafugae, tunctemporis 
eos advolavi,eosque revocandos commifi, 
quod minimetimerent fignificavi, eopac* 
ad eosprofe&i fuimus, erant numero qui 
decim,qui fe ilico conftipavere,ut nobifcii 
certarent,&vocifetare coeperunt innuent< 
quodillicjuiinvallequadam latebant eif< 
fubvenirent, &adeo nobifcum viriliter d 
• certavcre, quod duos equos perimerunt < 
tres vulnerarunt,&duos equites.Ifto interii 
prodieread quinque millia hominum,& hc 
inftantiadvenerant ocloex meis equitibu 
praelium inivimus, & aliquando eos retrocc 
dere coegimus, donec adventarent Hifpan 
quibusnunciatum miferaequite exmeisu 
properarent,& in eo certaminealiquid dam 
ni illis intulimus, quoniam ipforum interfe- 
cimus ad fexaginta fine aliqua noftri ja&ur; 
aut incommodo, quamvis viriiiter &auda- 
fter pugnarent, tamen cum efTemus equi- 
tes, poteramus in eosirruere, &tutoretro- 
cedere, audito noftrorum adventu abjerej 
ecant enim pauci numero, Poft eorum 

difceiTum 



fceffum yenerunt ad nps nuncij,qui fe mi& 
•saDominisi illarum provinciaruni affere*» 
int, &cum illis duo e?; nuncijs, quosjam 
nnmemQravi ad provinciam Tafcaltecal 
;ftinaffe,affeuerates > quod Domini proyin- 
arum eorum qu# fuccefferant, erat penitus 
ifontes ; quoriiam erant communitates, 6c 
lud fine illorum confilio perpetraverant, & 
laxime contriftabantur , offerentes fe ad 
juos occifos perfolvendum, % mei amici- 
am admodum cupiebant, &adeosabfque 
lettt fraudis^roficifcerer, qupniam \xto d£ 
cato animo me fufciperent.Refpondi, quod 
lis gratias maximas agebam, voiebam^; eo- 
im morem gerere volun.tati : eanocle rnihi 
i focijs neceffe fitit in campis degere per 
jucse fpatium,ubi ea evenerant apudtorren-* 
em quendam,tum quoniam tarda erat kora, 
am quoniam milites itinerisLabore preme^ 
antur, ibi difpofitis f vigiiibus & excubijs t| 
quitum quampeditum, donec iliucefceret 
onftitimus, &; inde agminccompofito,(ante 
k retro,qui agmen tutarentur collocatismi- 
itibus,& pr^eeuntibus pra;curforibus)difcefI\ 
korto jam fole cum adparvum oppiduluni 
Jerveniffem» alij flipradi&i duo nuncij ex 
rafcaltecal mihi flentes obvij fa&ifunt,S? 
ndicarunt gentes illas uteos interimerent» 
liis vincula injecifle, & ea no&e furtim au«* 
fu^erant, no per binos lapidis jaftus apparuit 
mviltitudo Indorum optime armatorum, $C 
elato clamorepr^liari nobifcum ccepere, fa- 
gittas & jacula in nos projiciendo : ego adhi- 
fcitis interpretibus quos mecum adducebam* 
" ■ N 3 affiftent^ 



1$!$ Ferdi nanbi Cortbsii 

affiftente notarioeos monere ccepi, mefc 
Cum pacem defiderare : quanto plusmom 
bam, tanto plus armata manu contra nosii 
ftabant : & vifo quod monitioncs non pr< 
derant, ccepimus nosdefendere, &eoide! 
offendere, quantum vires fuggerebant : & ( 
certando, nos devenimus intra forte centui 
milliaarmatorum bellatorum, qui nos und 
que circundederant. Certavimus acriten 
die ufque ad horam ante folis occafum, qu 
eo tunc hoftes fe recepere, & fex bombardi 
fex pixidibus,quadragintabaliftis, tredecii 
equitibus, qui fupererant,& fupranominat 
peditibus multum hoftibus damni, & terr< 
ris injeci abfque meorum ja&ura, & detr 
mento praster laborem pugnandi, fitimj 
famem. Et vere apparet,ea die Deum Opt 
mum Maximum pro nobis contra hoftes nc 
ftros pugnaffe: cum in tanta hominum ma 
titudiue tamardenti animo, &dexteritat 
ad bellum concitata, & tot generibusarme 
rum fulcita illasfi permanferimus, &Iiber 
Ea no&e cafrra pofui ad quandam parvar 
turrim in proximi collis verticeconftitutt 
qua» dijs fuis erat dicata. Dieillucefcent 
(quoniam ipfe eis bellum inferebam) tor 
menta cumduc?ntis viris incaftris reliqui 
& tredecim equitibus, & Hifpanis centun 
Una cum qusdragintis Indis, quos e provin 
cia Ginpual eduxeram, ad eorum damn; 
profecTrus fum. Aritcquam hqftes fui colli 
gendi copiam haberent, fex pagos igne con 
liirnpfi ufque ad centum habitationes pr< 
$ucuitet continentes, & captis forte trecen 



KARRAtlO SBCVNDA? 
is utriufque fexus perfonis meos fofpites 
n caftra reduxi, quamvis ufque ad eanobib 
:umcertando infecuti fuerint. Pofteroau- 
em die fummo mane forte centum, & qu*nr 
magintamilliahominu caftra noftra^dora 
unt, & tanta erat hoftmm multitudo , ut 
Uis loca omnia operirentur, & tam audacter 
& ftrenue adoriebantut caftra, ut llloruni 
aliqui eadem mgreffi fuerint, &mevseu9* 
Hifpanis coiigrediebantur^ In eo? nrm- 
mus, &itaDeo Optimo Maximo opemfe- 
centeeffecimus, &quatuor horarum .-ipMp, 
caftranoftra itamunita reddidimus, utno- 
bis in eis confiftentibus nullo pa&o dam- 
num inferre poffent, cmamvis fepius m nos 
irruerint,& fic nos pugnantes m no&em iere 
detinuere* quaappropinquante recroceffere. 
Secundo die £oflquam ad turrim caftrame- 
tatus fueram, ante iucem magno omiiium 
filentio, adeoquodnullus hoftium refave- 
rit cum equitibus,centum peditib,us,& Indis 
amicis meis caftns egrefftis fum ? &difcurren$ 
ad decem colonias igne confumpfi, quarum 
una afcendebat ad ter mille domos, &cum 
habitatonbus illius colonia? tuncnobispu- 
gnandum fuit, quoniam pr^ter eos nullus 
nobis erat moleftus, cum reiiqui abeffeiit : & 
quia S%n€tx Crucis infigma prascedebant, 8c 
pro catholica fide, & pto Ceifitudmis veftras 
regalifervitio pugnavimus, omnipotens tot 
vires feliciter fubminiftravit, quod ablque 
nofho incommodo ex eis multos ncci dedi- 
mus , & ante mendiem maxima hoftmm 
jnultitudine undiwe aiBuente a^epta jam. 



vi&oria in caftra nos receperamus. Tertia 
autem luce legati ab eifdem provinciarum 
dominisad nos convenere, anerentes velk 
Majeftati veftra? fubjici, &mihiefTe amici 
rogantes mfuper, ut lllorum commilfis erro 
ribusindulgerem, cibariaque &aliaexplu 
mis, quibus Uti utuntur, & pennis fabre* 
facla, qux apud e*)S maximi ajftimantur, no 
bisattulere, illisrefponfum benignumred 
didi, commemorans eos triinus belle fe 
ciffe, tamcn eos inamicos fufcipiebam, ift 
dulgebamque omnibus, quascontra mepep 
petraverant. Quarto die in caftra noftrain 
troivere qiiinquaginta Indi, & prout elicert 
poti^iinter incolas omnes maxima? autori 
tatis , qui arTerendorum cibariorum grat^ 
adventaffe fimulabant, circumfpiciebantqiw 
curiofe noftrorum caftrorum ingreffurn 
egreffumq; &cafulas quafdamquibusinha- 
bitabamus, Illi vero e Cempual me fecretc 
rnonuerunt, utanimadverterem, quoniam 
illi erantanimoiniquo,& nulla alia de caufa 
in caftra noftra pervenerant, nifi explora- 
tum,quibus modis nobis maxime obeffe po£ 
fent, & pro comperto haherem eos nulla de 
alia caufa eo adventaffe. Ego unum exipfis 
fecreto capiendum curavi, & adeo fecreto, 
quodnullus fociorum praefenfit, &adhibn 
tis interprctibus illi timorem injeci, ut de his 
quje ab eodem petere' vera referret, qui mihi 
faffus eft, quod Sinte^al provinciaz iliius fu- 
premus dux, & praefe&us maximis homi«? 
num copijs poft collem contra caftra noftra 
litebat , ut futura no#e nos incautos 

adori* 



TSfARRATlO ■S.BCVNDA.' loi 
tdoriretur, afferebat enim quod jam trjbtis 
liebus nobifcum peviculum certando fece- 
at, nil tamen 'profi.cere potuerat, & admo- 
lum optabat nobifcum no&u congredi, ne 
»quitesnoftri-tormenta&enfes commihtio- 
ubus fuis terroreminferrent,&ipioscaftra 
loftra exploratum deftinaverat, & loca per 
auaead nosfacilis effet ingreflus, &quopa- 
ftoeas.cafulas comburere poflent. Er ihco 
alium capiendum curavi ex eifdem qmnqua- 
irnta, & eadem quaj a primo audiveramle- 
tondus quoque narravit & eifdem verbis, & 
poft quam iili duo erant conformes, alios 
quinque & poftremo reliquos omnes quin- 
quaeinta capiendos commifi, & eifdem ma- 
nusamputandascuravi, eofqueut Domino 
fuofignificarent, dimifi, quoddienoauque 
& quandocunque ad nqs proficifceretur, ex- 
pcrireturquales effemus futun. Tutioraca- 
ftra noftra reddidimus, & imhtes m locis ne-^ 
ceffariiscoliocavi, &hac fententia fuimus, 
donec nox fuperveniret, qua fecutahoftes 
jam binis vallibus,adquas fe fecreto perven- 
turos putabant, ut nos circundarent & pro- 
pius acee<J.erent, utillud quod animo pro- 
pofuerant, executioni mandarent , coilem 
defcendereccepcrunt. Cum jam ad omnia 
accindus &paratus exifterem, mihivifum 
eft,fieos caftris noftris appropinquare per- 
rnitterem, aliquid incommodi nobisfacilUV 
meevenire poffet, quoniam no&enoncer- 
nentes iniiites, qui meeum effent, depofito 
timore in nos irruerent, & etiam,quia seftrt 
milites Hifpani pius timoris haberent eos 



io* Ferdinandi Cortesii 
non videndo,& pratterea timui, ne modo ali 
quo cafulis noftris ignem injicerent, quod fi 
eveniffet, tanto incommodo nobis fuiffet, 
quod nuilus noftrumevadere valuiffet, con- 
ftitui equitibus ut eos deterrerem,turbarem* 
que, in hoftes impetum facere, quod ex fen, 
tentia fucceflit. Nam quam primum nos 
contra eos equitibus fine timore aut clamote 
audaderirruentes audivere, depofitis armis 
per montes fefe dejecere,& tanta multitudo 
le dejicientium fuit, ut illis plena elTent om- 
nia circumvicina loca, dimiferunt etiam ci- 
baria,qu# fecumattulerant, quibus uti vole- 
bant, fi nofte eanos non debellaiTent, aut 
pemtus eradicaffent, & eo pa&o tuti reman- 
fimus. Hisconfe&ls aliquot diebus caftris 
nos continuimus 3 & ea egrefli non fumus nifi 
circum circa, ut quorundam Indorum in- 
grefllim tueremur, qui nobis prselia levia 
maximis clamoribus inferebant, & aliquam- 
diu fuimus in caftris no fine mcerore. Poftea 
vero una noftium acceptis centum pediti- 
bus, equeftribus omnibus,& Indis mihiami- 
eis poft cuftodia prima? vigilia; caftrisexivi. 
&poftquam aberaper fpacium unius leuc^ 
a noftris caftris, quinque equitescum equa- 
tus, quibus infidebant, corruere, qux nullo 
pa&o ulterius progredi potuerunt, & eos in 
caftra remifi cohortantibus focijs, ut ipfe 
cum eifdem reverti deberem,quia illud malo 
omini afcribebant, ego vero animo voluens 
deum praeefle natura? iter incoeptum profe- 
cutus fum, &antequam illucefceret, invafi 
duas colonias,, in quibus multos imeremi* 

ea* 



NA»*Afia SecvndA. 20 J 

eastamen igne concremari nori fum paffus, 
nevifoincendiomeadeffe reliqux coionias» 
qux proxima: erant praefagirent. ;£t poftS 
quam dies advenerat aliam coloniam ador- 
tus fum adeo latam, quod ut ex in veftigatio- 
nepoftca perme diiigenter fafta cognitam 
eft, in ea erant viginti rmllia domorum, ilii 
incauti &rad talia imparati, inermes exibant 
domibus , & fceminae pueris mixta- nudas 
paffimpervicos cernebantur, quibus dam-s 
lium inferre cceperam, , videntes quod niiilo 
paftoobfifterepoterant, aliquiex primati* 
busdichs colonias ad me fupplices. venere, 
rogantes ut ulterius eifdem damna lnferri 
fion paterer, quta volebant Majeftati vettra* 
fubjici, & effe mei amici, & quod optime 
confiderabant eos fui -damni fuiffe autores, 
quoniam verbis meis fide non adhihuiffent, 
£ed pofthac optime cognofcerem, eos pras- 
ceptis meisobtemperatum iri, & effent fide- 
1-es, & vere Majeftatis veftrae fubditi, &de- 
pofitis armis adquatuor millia hominum 
mihi prsefta fuere, & optima ad quendam 
fontem cibaria nobis attulere, Sc ficeis paci- 
ficis reli&is in caftra fumreverfus. Inca? 
ftris exiftentes maximo timore percuifos 
offendi, fufpicantesaliquid mali nobis eve- 
niffe, propter di&orum equitum bpfum, 
qui incaftracum equabus fuisrfdierant, qui 
audita vi&oria, quam Dei clementia nobis 
concefferat, & quod noftr*amic:ti« fuerant 
conjunclajcoloniae, maximo gau iorepleti 
funt. Et fciatMajeftas ve^ra, qnod nullus 
noftrumerat, quinon maxime fibi timeret* 

cum 



*o4 FerdinAndi Cort^su 

cttm tantum in eorum provinciam penetraffe 
nos videremus, &in tanta&tali hominum 
multitudine, & fi n e aliqua fpe fubfidij, & 
adeoutproprijsauiibus audiverim, &dicc- 
bant in fuis colloquijs>& publice PetrusCar- 
bonero, quod ego eos illuc deduxeram, unde 
nunquam exirent, & plus dumcolloqueren- 
tur militesincafula quadam, necmecerne- 
rent, aufi funt dicere, quod fi parum prudens 
exifterem 9 & eos unde exire non poffent, col- 
locarevellem, iiluc fubfequi non deberent, 
fed adnaves reverti, &fifecum ire vellem, 
p6ffem, fin minus, me ibi defererent, & plu^ 
ries, uthuic lllorum opinioni acquiefcerem 
ilifti tere. Ego eosjubebam bono effe animo, 
& quod recordarentur fe veftra? Majeftatis 
iubditos , & quod nunquam Hifpani alibi 
animis defecera nt, & eramus in ea felicitate, 
utacquirere poffemus Ma. V. majora regna 
& imperia, quam in univerfo terrarum orbe 
comperiantur , & quod tales nos pr^ftare 
Qporteret, quaies decet optimos, &ChriftU 
colas contra infideles pugnanfes,&quod in- 
alio feculofummam fadicitateacquireremus* 
& in hoc majori potiremur honore & gloria, 
quam ahqua unquam natiofuerit haclenus 
confecuta,; confiderarentq; Deum Opt. Max, 
cui nil impoffibile nobis adeffe, qu'odluce 
clarius confiderare poterant ex vi&orijs, 
quas ejus auxilio obtinuerant , quibus tot 
hoftium periere, & ex noftris nullus penitus. 
Dixt pneterea multain hanc fe ntentiam, & 
certeregali Majeftatis veftra? favore animis 
maximc refipifcere cceperunt, eafdem in 

meam 



tneam fententiam traxi, mihique obedientes 
recididi, &ad finem incceptis noftnsimpo- 
ncndum paratos difpofui. Pofteta vero dic 
hora decima ad me profe&us Sicutengat to- 
tiusilhusprovincisedux* & prafedus, cum 
quinquaginta ex primatibus eorum &Magi- 
fcacin, qua: primaria dignitas eft totius llhus 
provinaa;, & aliorum plurimorum principu 
&dominorum inea nomine deprecaulunt 
ut eos in cclfitudinis veftra? regale iervitium 
reciperem, & mcam amicitiam, fuifq*, praete- 
ritis erroribus parcer£, quoniarri llli nuliarn 
noftrt notitiam,aut confuetudinempnus ha- 
buerant, nec qui effemus cognoverat, modis 
tamenomnibustam diequam noftu pericu- 
lumfecerant, neaiicui fubjicerentur, nullo 
criim unquam tempore dida provincia ahcui 
infervierat, nec alium externum habuerat» 
authabebatin dominum, fedabhominum 
memodafemperliberi vixerant,&femper fe 
defenderant ab illo potenti domino Mutee- 
2uma & illius pattc&avo, & quamvisilia 
provincia tota effetilli fubjedaeofdem ta- 
men fubje&os nunquafacere poterat,quam- 
visundique circumdarentur,& nullum apa- 
triaexitum obtinerent,& nnllum faiis ulum 
habebant, quia iil ftta provincianoncon.fi- 
ciebatur, nec permittebant extra provin* 
ciameosemptum proficifci, nec utebantur 
veftibus bombicinis , co namque loci non 
nafcitur ob intenfa frjgora&alijs plunmis 
rebus ad ufum humanum , neceffarijs care- 
bant,quia undicjue claudebantur,qu« omma 
placide & ex animo patiebantur, neahcm 

iubjice- 



ibff FerdinAndi Co&rfcsn 
iiibjicerentur, & idem mecumagere omni- 
busviribus fuerant experti, ckaperte vide- 
bant, quod oinnia quas experti erant, nec i\- 
lorum vires eifdem prodefte potuerant, & 
malebant veftra? Majeftati fubjici, quam 
crudeliter trucidari, 6c domos iiias deftrui, 
vaftarique & conjuges liberofque abduci, 
Ego refpoudi,quod ipfi cognofcere poterant 
ipfofmet eorum damnis fomenta praeftitiffe* 
6c ad eorum provinciam veluti amicam, 
propitiam &: favorabilem venire cogitabam. 
Quemadmodum ilh e Cempoal multoties 
retulereeos effeAeffe defiderare, & prppte- 
rea pr^emiferam nuncios meos,ut eos de meo 
adventu certiores faceret, & amicum meum 
animum ineos demonftrarent, quemadmo- 
dum ex iilis e Cempoal gratum effe percepe- 1 
ram> me fine aliqua refponiione,& fine metti 
procedentem ftuffent aggreffi, & duos ex. 
equis lnteremiffent, & aiios vulneraiTent, > &: 
poftquam mecum pugnaverant legatosfuos 
ad me deftinaverant, gefta illa omnia illis 
infcijs non fui voluntate* aut confilio pro- 
ceffifTeafTeverantes, &quod eommiinitates 
quasdam illis inconfultis motae fiierant, & 
illi eas jam redarguerant^St meam amicitiam 
defiderabant, &ipfe credideram eaexvero 
animo profecta,refponderam per eos propo- 
fita mihi cordi effe, & libere fequenti die 
tanquam ad amicos hofpitatum veni apud 
eofdem, & qualitertota fequenti die me in 
itinere quoque oppugnaverant, donecnox 
fuperveniffet,aliaq; omnia per eofdem con- 
*ra me gefta & perpetrata ? recenfebam, Quae 



eMa.veftraefacras aurcs obtundam, prae- 
Jtmitto, & conciufive, ilii remaafere fub- 
iti Majeft. veftras, & fe & bona eorum eide 
lajeft. veftras obtulere : & taies ha&enus 
lveni, & in futurum me inventurum fpero* 
routin progreflu latius Majeft. veftraepa* 
sbit. Ea turri & caftris eifdem me contmui 
lebus fex, cum adhuc iliis non coiifiderem» 
ec recedere volui , quamvis piuries ipfi 
nixis prascibus affiagitaflent, utaccederetn 
dquandani magnam civitatem ubi univerfi 
llius provincias prbceres 8c domini refide- 
iant^dohec omhesiili domini ad caftrame 
ogatual venetint, utcivitatem ingrederer* 
l melius neceflfaria in civitate, quam in ca- 
tris fuppedltareht. Et moiefte ferre dke- 
>ant poftquarn eorum eramamicus.tam rna- 
ura fuiflem fottitus hofpkum. Ideo eorum 
>recibus vidus,civitatem fum ingreflus,qu« 
eucis fex aberat adrftis caftris, & turri, qui- 
>us confederam . qua: civitas eft adeo ampla* 
teadmirabiiis, quod quamvis plurima, qua? 
ecenfere poflempr£termittam, tamen iilud 
idhuc incredibiie videatur , quoniam eam 
irbitror effe ambitu iatiorem Granaten fi 
;ivitate munitiof emque, & tam coafpicttis, 
kforte opuientioribus Mifieijs, & hiajori 
>opuio,quam erat Granata, eo tempore, quo 
l noftris e Maurorum faucibus erepta eft, & 
milto abundantiot rebus patrijs , ut pahe 9 
ivrbusjpifcibus, tam exfluminibus quam ia- 
:ubus, & his quae in venationibus capiun- 
tir, rebufque aiijs,quibus pro ipforum vicht 
iuuntur optimis. Hac in civitate eft forunu 

"iii 



»o8 fERDINANbl C0R,TEslI 

in quo quotidie cernttntur ultra trigihta 
millia hominum ementium, & vendentutm, 
ultraaha plurima parva fora, quas in ci vitatc 
reperiuntur. Hocin foro habentur omnia 
indumentorum genera venalia, qtiibus illi 
uti confueverunt, funtibi loca difpofitaad 
vendendum aurum,argentum, lapillos, alia- 
quegeneraemblematum, & plumarumtaii 
bene compcarttm» utin nuilis foris atit pla- 
teis univerfi terrarum orbis ornatiores com- 
periri poflent^fttnt ibi venationcs adeo apt$ 
ut nullis optimis ex Hifpanijs cedere debe- 
ant,venduntur holera & herba? medicinaleS; 
ligna carbonefque ih bona quantitate, ha- 
bentur balnea > & denique inter cos viget 
afpe&us cujuflibet boni ordinis & regula?, & 
eft natio multas rationis,&: talis,quod melioi 
fibiin Africa non etTet comparanda. Ifta 
provincia habet valles, planicieirn ornatas, 
laboratas & feminatas, adeo quod nil a cujj 
tura vacat, &c utcoliigere potui gens ifta fe- 
quitur Venetorum, Ianttenfium,Pifanorunv 
que rdgimen* Quoniam nullum habenl 
dominum* plurimi ftint dorriini, omnes in 
cadem.civitate moram trahentes. Incnlae 
patrwp4lnt coloni, & iftis dominis fubjacet, 
&; quinbct proprias habet civitates, fed uiius 
plus alio & pro negocijs emergentibus, & 
bellis in utium convenittnt omnes, & fuis 
rebus confulunt & conftituunt* Arbitra^ 
mur eofdem ordinem aliquem in admini- 
ftranda jufticia* &utmali caftigentur obti- 
nete,quoniam quidam ex fuis incolis, uni ex 
noftris ftibtraxerat aliquid auri, illud nun- 



N A TX R A T I O S £ C V N D £ 20$ 
ivi eorum Magifcacin, qui eft rnajor intct 
is, illi diiigentiam oranera adhibueiunt, 
eundem infequendum curarunt, ufque ad 
landam civitatem quae ad)acet provijnci* 
i Churultecal nominatam, illumque re- " 
.xere,&ad manusmeas redigereunacum 
iro, & dixerunt, ut ilium punirem, ego 
attascgi, quodeam adhibuiffent diligen- 
im,& refpondi,quod poftquam illi erant \ n 
a provincra ilium corrigerent fecundum 
>rum morem, nollebamque me ingerere ad 
miendos fuos exiftens in fua prosrinaa. II- 
m recepere, & prascone praevio, qiu de- 
fum ejus alta voccrecenfel3at, pr^fatum 
lagnum forum cogebatur circum re, & eo 
idoiikim fiftere juffere ad moiem quan- 
amad inftir theatri, qua ftabat-inmedio 
ifti fori. Prceco vero di&am moiem afccn- 
ens,reiteratb diius deliftum, & crimen alta 
oce recenfebat, & illius caput lignoinmo- 
1 mailei in fummitate rotunde fahrefa&o, 
crcuffere, donec animam omnibus viden^ 
ibusredderet. Vidimus pranerea plurimos 
arcere tentos, quos ajebant ob furta, & aiia 
>ereos commifla crimina detineri. In hac 
>rovincia fecundum computationem,quam 
iiligenter fieri curavi, funt centum & qmn- 
juaginta millia domorum , una cum alia 
parva $ rovincia eidem adharenti Gnafin-r 
:ango nuncupata, qui eifdem legibus& cpn^ 
fuetudine vivunt , fine dommo. Qui & 
non minus fubditi funr regali Majeftaus 
veftra? corona?, quara illr provinci» Tai- 

caltecaU . _ 

O Curn 



Kuwjj Cum cffcm fercniflime & potentiflime 

?£ minc in bdla S eie ™ cum incolis 

• iftiuspatn« cTafcaltecal,quatuor ex poten- 
tioribus fubditis Domini Muteezuma ad 
mcprofe#ifuntcum ducentis eis famihari- 
bus, & dixerunt ea de caufa adventaifeut 
mihi nunciarent» qualiter eorura dominus 
Majeftati veftra: fubjici defiderabat,& me- 
cum mire amicitiam, & quid fibi conftitucre 
pro annuocenfu Majeftati veftra: perfolven- 
do defiderabam, tam in auro, argento,vefti- 
mentisfericis, &bombicwis, quamalijsre- 
bus,quibus provinciaabundaret»quaeomnia 
impartirctur, dummodo ejus provinciam 
non ingrederer, & illud tantummodo defi- 
derabat, quoniam fuaprovinciaerat fterilis, 
& commeatibus non affluebat, & molcfte 
ferrct, fi aliquid incommodi aut pcnuria? fu- 
ftinercmunacumcommilitonibus meis. Et 
cifdem ad me dedit ad mille pondera auri & 
totidem veftesex bombice quibus illi maxi- 
me uti folent. Hi mecum degere pro majori 
parteillius belli, &perbelle videre potue- 
Hirir, quantum Hifpani valcant , & inter- 
fuere, dum pacem & fcedus cum ilfis domi- 
nis Tafcaltecal inivimus, &ad quadomini' 
&univerfi ineohe fefe obtulerant veftr* 
ttrocaia. Majeft. fervitia. Et, prout videbatur, eis 
hujufmodi maxime difplicebant, quia varijs 
modis me fecum abduceretentarunt 3 a{Teren- 
tes promiiTa & oblationes, quasilli domini 
& mcola? fecerant, non foreexanimo, nec 
fyncere amicitiam contraxiffe, &illud, ut 
libere ipfis confidcrem, oftenbcbat ut poftea 

tut* 



Nakhatio Secvnda; 

ttio mihi incauto infidiarentur. Incote 
'cro Tafcaltecal piuries me admonuerant, 
le fubditis domi^ii Muteezuma aiiquo 
>a&o confiderem, quoniam crant vere pro- 
luores & omnia fraudulenter agebant , & 
[ominus lllorum fraudibus univerfam illam 
irovinciamditionifusfubegerat, &me ad- 
nonere volueraht, ficut facerc tenentur veri 
imici,&quidiu cognoverunt Muteezuma. 
Vifa diffenfione, & fimultatibus ambarum 
wnium inde non parum voluptatis furri 
:onfecutus, quoniam multum ad rem mearn 
ja pertinere co§nofcebam,&facillime habe- 
rem aditijm ad illos fubigedos,uixta ld corrij 
mune adagium : Ex monte procedit, quod 
montem comburit. Etiam mente revolue- 
bam illud facri Evangelici verbi didum: 
Omne regnum in fe divifum defolabitur, 
modo tamen hos, modo illos fecreto alio- 
quebar, &gratias unicuique agebam deiilo^ 
rum optimo animo, confilio, & admonitio- 
ne, & plus me amare praefen^s, & quos allo- 

3uebar profitebar, quara aiios qui aberant & 
e quibus maledicebant. Fuimus in hac 
celebricivitate dies viginti,&nunci)Mutee- 
xuma, quos apud me fuiffe fuperms retuii, 
me hortati funt, quod proficifci deberem ad 
civitatem ChurukecaU qu* aberat pev ieucas 
fex, & cives & incolse illius erantmaxima 
amicitiaconjunai domino eorum Muteesu-* 
ma, & ibi ipfius animum faciiius compre- 
hendere poffem, utrum defideraret, P^pfi* 
cifcerer ad fuam provinciam, & quod ahquis 
ipforum ex eacivitate poffet irealiocututr* 
1 Q % corum 



2.1% Fekdikanx>i Gortssii 
eorum dominum, fignificatum ea, quaeegc 
injunxuTem, & reverti cum refponfo, & 
comp^rtumhabebantalios nuncios meinca 
praeftolari, ut colloqueremur. Eisrefpon- 
fum dedi,mihi placere iiluc proficifci>& quo- 
damdie, quem eifdem indixi recederemus. 
Poftquam vero domini e Tafcaltecal rer 
fcivere ea, quae cum pra?dictis nuncijsege- 
ram, & conftitueram difcedere ad illam civi- 
tatem, memceftitia pleni convenere rogan* 
tes, nullo pafto illuc proficifci deberem, 
quoniam jam mihi infidias praeparaverant, 
iit me una cum commilitonibus neci darent, 
& ad hoc negotium ipfe Muteezuma , ex 
provmcia didx civitati contermina, dcfti- 
navcrat ad quinquaginta millia hominum, 
& conftiterant per duas leucas a prcefata 
civitate, & ipfi obfidebant iter confueturn 
qua proficifci deberem & novumconftruxe- 
rant, altis fofiis refertum, inquibus pra?a- 
cuta? fudes fixa? folo contcgebantur, ut equi 
in eas prazcipitarentur , & eo modo confo- 
derentur, & ex induftria multos vicosob- 
ftruxerant, &in fupremis&fubdialibusdo-. 
jnorum pavimentis lapides undique congef- 
lerant, ut nos civitatem ingreffos capere pof- 
fent, &deindede nobis ad libitum difpo- 
liere. Et ad detegendam veritatem eo uterer 
argumeriro, quod nunquam domini illius. 
civitatisme vifum aut allocutum venerant, 
cum jam diu venifTent illi de Guafancigo,qui 
pius aberant quanvipfi : & mitterem eos 
evocatum , & viderem an venirent. Illis 
fratias ingentcs«gi, &ab eispetij mihiali- 

<JUQ$ 



Narratio Secvnda.' 21$' 
uos concederent, qui eofdem meo nomin^ 



abebam enim quaidam, qux cum ilhs com- 
lunicare defiderabam, commodum Maje- 
tatis veftra? concernentia, eifdem nuncijs 
aufam mei adventus explanavi, ut eam lihs 
narrarent. Qui nuncij eo funt profe&i, 
k: mandata mea expofuere dominis iilius 
:ivitatis, & fecum advenerunt tres perfonx, 
laud magna? exiftunationis, & retulere, no- 
nine dominorum lliius civitatisadventaffe, 
k eos non potuiffe ad me proficifci affere- 
>ant,quiaadverfa detinebantur valetudme: 
llifque intentionem meam ad illos perfe- 
rendamexponerem. Illiautem exTakalte- 
:al mihi fignificarunt, eos effe mter cives 
nullius autoritatis, & prsedifti cives meirri- 
dere videbantur,&: eis fidem non adhiberem, 
nlfi domini civitatis ad me perfonatiter pro- 
ficifcerentur. Eofdem nuncios audivi & re« 
fpondi, quod tam alti & potentis pnnapis 
(qualis eft Majeftas veftra) legatio humihbus 
perfonisexponi non debebat, Scnedumiph 
nuncij,fed &ipforum domini vixerant tante 
dignitatis,quibus difta legatio a me explica- 
ri deber J t,& propterea jubebam,quod tnum 
dierum fpacio coram me comparerent veftre; 
Majeftatiobedientiam pra;ftituri, &infub- 
ditos fe fubje&uri, pr^via proteftatione, 
qiiod fi ei affignato termino non compa- 
verent, caftra mea in eos moverem , tan- 
quam contra Majeftatis veftrae rebellcs, & 
fnbjici recufantes ditioni Mayeftstis veftra;, 
& ad hanc caufam nifi m^ndatum manu 




propna t 



«4 FbRDXNANDX COHTBSII 

propria, & notarij fubfcriptum , cum lau 
commiflione veftrae Majeftatis, ineodecau- 
fam mei adventus commemorando, & quod 
ifta? provincia% & mult* aliaj erant veftr* 
Majeftati fubjedaj, &illi qui libentianimo 
vellent fubjici veftra? Majeftati , bene a me 
haberentur,& eos maximis eram profecutu* 
rus honoribus & favore & econtra rebelles. 
Sequenti verodie venerunt adme fereom- 
nes domini di&a? civitatis fe excufantes, 
quod prius non venerant, hoc evenifle inde 
affirmabant , quia illi ex proyincia in qua 
morabar, erant eorum hoftes, & non aufi 
fueranteo accedere, quiafe foretutosnon 
arbitrabantur, &^uod aliquid mihi detulif- 
fent contra eos,animoarbitrabantur,fed illis 
fidem adhibere non deberem, tanquamab 
hoftibus corum nominis prolata , & quod 
non ita erat, & fi fecum ad eorum civitatem 
accederem, ibi cognofcerem prolata per eo- 
rum hoftes efle falia & vera efle onx ipfi pro- 

J>onebant, Et exinde Majeftati veftra? fe 
ubjtciebant& permanfurierant,& quod pa- 
rerent & omnia qua; Majeftatis Veftra? no- 
mineimpofuiffem, parati erant contribuere, 
& omnia hxc notarius, interpretibus adhi^ 
bitis, fcriptis demandavit, & tunc cum eifde 
proficifci conftitui, partim ne animodefe- 
cifleviderer, partim quoniam ibifperabam 
poffe omniafcclicius qua?mihiincumbebat, 
componerecum Muteezuma, quoniamilla 
civitascft contcrmina illi provincia? (utre- 
latum eft) fubjefti enim Muteezuma illic 
tutb proficifcebantur, & econtra cum in eo- 
• rum 



Narratio Secvnda. Z19 
umitinere nullum obftet impedimentum, 
ma re coenita domini e Tafcaltecal maxime 
ndoluer?, & multoties me multum mare 
«ffirmarunt, & ppftquam jam fe Majeftati 
Veftrxdediderat, & meam amicimm uuve- 
rant mecum ire volebant, & o omnlbu ""^Z 
bus qua; evcnirent o P e ferre,& non obftante 
quod multum reluftatus fuenm, & precibus 
abeis contenderim ne venirent, quoniam 
neceffitasnonimpendebat.tamenadcentum 
millia hominum ad pugnam aptorum me 
fubfecutafunt & me comitata funtperleu- 
cas duas a civitate, &ab eo loco maxtmo ro- 
gatumeo, prster fexmillia hominurnom- 
nes receflere & ea node caftra pofm ad que- 
dam fluvium.qui duabuskucis aberat ab ipla 
civitate.partimut expedirem didos homines 
'1 Tafcaltecal qui mecum venerant.nc ahquid 
fcandali tanta multitudo ciyitau inferret, 
partim quia nox appropinquabat, & ea nora 
nolebam civitatem ingredi. Poftero d* 
omnes cives mihi obviam venere, tubis« 
timpanis utme exciperent cum multisalijs 
perfonis, qus apud eosrehgiofshabentur, 
veftibusfuis folitisindutis canendo&pial- 
lendcut facere folent in fuis Mefchit.s,quas 
proecclefijstenent, &ea folennitateufque 
ad inereffum civitatis nos pcriuxere, 8cm 
. j.. —.11^0,.. nt 10 auaegocum 



optima domo collocarunt, m qu aeg 
univerfismeisfocijsfui comode hofpitatus, 
& ad vota nobis cibaria attulere, levia tame. 
Et dumiter faceremus adcivitatem, muita 
eorum fienorum quae nobis aperuerannn- 
cols ex Tafcaltccal, oftendimus, quoniam. 



*i<J Ferdinandi Cortesii 

iterobftrufuminvenimus, & aliudnovitc 
fabrefadum & fcrobes altas aliquas in qu 
hom.nesdec.debant, &vias aliquas.nciv 
tateobftrulas & lapides congeftos in pavj 
ment.s fubd.ahbus, .& ift a nos vegetiores 
v.g.lant.ores rcdd.dere. Ibi mveni nuncic 
Al.qp.OS a Muteezuma miffos, ut nuncio 
S qu ' a P U£ lmeerant alloquerentur, n: 
tamen ad me fe m commiffis habere dixe 

[3'.' antUm J Ven,ffe ' uta billisnuncij 
intelhgerent quld mecilm egjffent aut con 
it.tu.ffent, ut ea domino fuo poffent nuncia 
re, & Cic me allocuti d.fceffere. Et unus e: 
pnmat-bus nunci,s Muteezuma qui mecun 
crat, cum h.s profedus eft. Et his tri bus die- 
bus qu.bus.b. moram traxi, mihi minimuni 
altmentorum contribuerunt,& indies pejus, 
&raro me v.fum, &a!locutum veniebam 
iJom.ni & pnmates civitatis. Et dumex 
hoc ahquid timoris haberemus, interpreti 
meo quondiano (quas eft foemina ex illis 
indis, quam accep. in Putuncham, qui c ft 
flu vius Gr,zalua>,de qua etiam in prima rela- 
t.one Ma.eftati Vertr* tranfmiffa metionem 
iecO .ncoia qua^mex Tafcaltecal aperuit, 
non longe maximam mulritudinem homi- 
num h.bjeaorumMuteezuma i n unum con- 
vcn.ue Et quod omnes habitatores civi- 
tatiseduxcrant uxores, filios.&bonacupie- 
oant nosaggredi, omnes interimere,&fi f e - 
cum veliet abire illam fofpitem confervaret. 
quatomnia retufit illi Hieronymo AoiUari! 
miem habui m Iucatan,& de quo alias ■ Maie - 
ft«i Veftrsmentionemfeci, qui ooftea hxc 

xnihi 



nihi expofuit, & illico incolam quendam 
llac pranereuntem capiendum curavi, 6pb 
Uo fecreto in loco collocato diligenter per- 
:un&atus fum, & ea mihi aperuit quae fcemi- 
laexChurultecal interpreti meo retulerat, 
k propterea ex prasmiflis & etiam prasceden- 
ibus indicijs quaeprius videramus in itinere, 
:onftitui meliuseffe illos praevcnire,- quam 
prsveniri, & dominos omnes lllius civitatis 
liloquendi gratia convenire curavi, quos, 
pofteaquarri convenere, in magna quadam 
iulacollocavi,&interimjuffi milites effe iri 
armis, & ad omnia paratos , quo illico in 
eam muititudinern Indorum , qui habita- 
tioni mea? inerant ex proximiori loco irme- 
rent. Et fic evenit, quoniam poftquam 
convenerantdomini in ea aula, eosvinftos 
ibidem reliqui, equum afcendi, & emiffo 
pixidis fono taliter egimus, quod duarum 
horarum fpacio ad tria millia hominum neci 
dedimus. Et ultra Majeftas Veftra cogno- 
fcat, quaSter contra nos fe accinxerant. 
Antequam exirem hofpitio, omnesferevi- 
cos obftnxerant,& erant ordinati : & tamen 
quoniam illos Jncautos aggreffi fuimus, 
facile fiit eos diffipare, maxime, deficien- 
tibusecrum ducibus, quosin aula in vincula 
con]eclos detinebam.Ignemquibufdam tur- 
ribus femuriitis domitnis, in quibus fe tue- 
banttr injici mandavi, & decertando civita- 
tern totam peragravi : in hofpitio tameii 
opvimo reliclo prasfidio.Et eo pa&o quinque 
horarumfpaciopopulum omnem e civitate 
mgrare coegi ; opem ferentibiis quatetr 
O j millc. 



n8 Ferdxn Andi Corteji t 

Irolle virisex Tafcaitecal, & quadringenti 
c Cempoal. Poft meum reditum ad hofpi 
tmmeosdominoscivitatis, quos in vinculi- 
detmebam, allocutus fum, &abillisqua>re- 
barri» cur me ea proditione interimere curaf 
fent : refponderunt caufam ab ejs non prove- 
nifte, fedabincoliseCulva fubditis domiai 
Muteezuma,qui eos ad tale facinus fuafioni- 
bus fuis impulerant,& dominus Muteezuma 
perleucam cum dimidia collocaverat ab ea 
civitate (utipficogitarepoterant) ad quin- 
quaginta milha armatorum,ut illud exeque- 
retur : fed tamen eos jam cognofcere fe fbrfc 
deceuos, & me rogabant unum, autduos ex 
ilhsfolutosdimitterem, quoniam illi polli- 
cebantur reducere popuhim quem ejeceranv 
& foeminas,liberos, & bona qu« eduxerant,( 
&utillisparceremfupplices rogabant, pro- 
mittentcs, quod in pofrerum an nullis fe de- . 
cipi permitterent, & volebant eife veri & fi- 
delcs Majeltatis Veftra? fubditi. It poftquam 
ftueorumerrores & crimina maicimedete- 
ftatus, &reprehendi,duos exejsdmifi. Se- 
quenti vero diecivitas adeo habhata vide- ' 
batur, &foeminis, & puerisreferia, &pa- 
cificus popu!us,non aliter, quam fi nil eve- 
niflet : folvique omnes reliquos civitatis do- 
minos, quoniam funt polliciti fe Mjeftati 
Veftrajperpetubinfervituros, Eteoxigfnti 
dierum fpacio, quibus ibi moram traxirnus, 
fuit civitas tam pacifica, & videbatur ion • 
aliter, quam fi nullus fuiffet interemptus,iut : 
defuiffet : &fora, & commercia fua hate- 
bant, & exerccbant per civitatem, quemai- 

modun 



NARkATlO SecVHDA: 119 
lodum prius facere confueverant^ffecique, 
uod incola; e Churultecal & Tafcaltccal 
edere, & amicitia jungerentur, & amici ex 
jimicis efficerentur , quos a paucis annis 
mneribus fibi conciliaverat Mutee*uma, 
B h&ftes reddiderat incolis e TafcakecaL 
Jivitas hxc Churultecal fita eft in locopla- 
o^&intra mceniahabet viginti rmlliado- 
ciorum, & totidem in fuburbijs, funt foli 
ornini, &habentconfiniafcparata > nec ali- 
uLparent,nec aliquem cognofcunt m domi- 
, U m aut fuperiorem, & habent regimen fi- 
aile iiKohse Tafcaltecal, ^ens ifta meliori- 
B utitur ornamentis quame Tafcaltecal. 
>mnes pofthancciadem funt, &£uerunt fi- 
kles fubjeai Regali Majeftati Veftrx, & 
pero eos in futurum permanfuros.Ifta regio 
^ftfcecundiffima, quoniam latam habet pro- 
yinciam&confinia,& iocapro majoriparte 
irrigua, &civitas hajcab extra eftvifupul- 
cherrima quia eft plena, & turribus maximd 
referta, & Majeftati Veftrae vera refero,quo4 
exalta turricujufda Mefchita: profpeftans, 
tecenfui ad quadringentas turritas Mefchi- 
tasindi&acivitate. Etex omnibus provin- 
cijs, quasha&enusinhis fegionibus videraV 
hxcaptior eft ad Hifpanorum habitationg, 
quia in ea habentur pafcua, & aquse habiles 
ad alendas pecudes,qus alia loca, quae ha&e- 
fjusperagravimus,non habenr, quoniam cae- 
teris in provincijs tanta eft hominum copia^ 
quodnullafit provinciarum portio, etianrt 
minima, qux cukura vacet,& tamen rnultis 
in locis panis defedum patiuntur, funt etiant 

pau- 



2IO FBRfcltfAKDI CoRTEsi t 
pauperes muiti, & mendicant addomosf 
templa, guemadmodum fieri foletin Hifba 
nijs,&ahbi. r 

Allocutusfumillos nuncios Muteezum, 
circa proditione, quam mihi paravcrant do 
minie Churultecal, &qualiterpraxudi do 
rnini aflerebat e venifle,& pnmordia habuiff 
a perfuafione Muteezuma, &quod h#c pro 
ditio non videbatur mihidigna tantoviro 
quahsiplorumdominuserat : &hinc mit 
tcbat honoratos nuncios fuam mihi inee 
rens amicitiam , illinc vero qu^rebat mfh 
proditone mfidiari viribus alienis, ut fe ; 
crimine procegere poffet, & excufare, fi re' 
ad vota noii fuccederet, & pofteaouam 
iple promiflam fidem fregerat, nec polli- 
citis ftcterat, nec in ore illius veritas com- 
peneb?.tur , ego quoquc fententiam muta- 
veram, & fipnusad ejus provinciamipfius 
videndi & alioqu"ndi tantum gratia, & u t 
lecum amicitia & confuetudine jungerer, 
nunc eam ut hoftis ingredi properarem, ejus 
provmna^ damna omnia, & incommoda, 
quaehoftis afFerre poteft, inferre defidcrans, 
quoegomaximedolebim : cupiebam enim 
libentius eumamicum habere, &illum om- 
mbus m rebus, quas inhis partibus geftu- 
ruseram, confulere, & datum mihiabir 0 
confilium exequi. II !i V ero refponderunt 
rnecum diu fuifle, nec adaurcs fuasperve- 
Ijifletaiem proditionem, &nuIIo paftoad- 
duci poterant, ea quaefafta fuerant, fuiffc 
fentenrta & confilio domini Muteezuma 
commifla, & a me expofcebaat, ticanteqiu 



con~ 



NARRATIO SECVNDA 2ZI 

ronftituereVejusamicitiae renuntiare, &bel- 
umcontraeum fufcipere, prout afferebam, 
)ptime prius omniacognofcerem,&: ad veri- 
atem eruendam cunda experirer, & unum 
:x eis dimkterem, qui proficifceretur ad do- 
niiium fuum alloquendum, & propcdiem 
everteretur. Suntab ifta civitate ad iocunx 
ibf Muteezuma refidebat,viginti leucae.Re- 
pondi mihi placere & aliquot exeis dimifi» 
Sdpfiuna cumalio qui prius difcefferat,poft 
jies fex reverfi funt, mihicpie attuiere dono 
lecem puroauro paropfides,&: miile & quin- 
zentas veftes, & commeatum gailinarum, & 
Panicacap (quod genus eft potus, quo utun- 
:ur) & retulerunt dominum fuum Mutee- 
mma moiefte tuiiffe paratas mihi infidias 
per illoseChurultecal, &mc certoperfua- 
fum, quodiile huic negotio pra&ftitiffet con- 
(ilium & favorem, quia ipfe mihi hde aftrin- 
gebat, lta non procedere, & gente iiiam effe 
fuam, quas ubi fupra conftiterat, motii ta- 
men proprio non ejus mandato conveniffe, 
fuafione illorum e Churuitecai.quiaerant ex 
duabus provincijs, quarum aitera vocatur 
Accancigo, altera vero Yzuchan, quarftmfc, 
conterminaj regioni Tafcaltecai, Scpropter 
propinquitatem quoddam fcedus inter fe 
iniverant, ut alter aiteri opem ferat, &ea 
de caufa convenerant, non auteiruejiis rnan- 
dato, & in futurum viderem ipfius operibiis, 
fi illa qua? ei nuncianda miferam , . forent 
veia veinon. Etdeniio meenixe rogabaty 
ut.ad fuam provinciarn proficifci non debe- 
rem» quia erat fterilis» & multa pati poffetrt 

&ubi- 



*** Ferdinandi Cortbsii 

&ubicunque permanerem, mitterem illui 
ijua-fitum quae vellem, ea enim perficeret & 
adimpleret. Refpondi iter meum ad illiu 
provinciam non pofle evitari, quoniamd» 
ipfo Mutcezuma & illius provincia tcneba 
Majeftati Vejftra? figillatim omnia referrc.E 
mecredereea quae retulerant nuncij, fimula 
bam, &propterea quia aliter fieri non potc 
rat, nifi ut illum inviferem, quodnioleft 
noferret,& fi aliud animo volueret male fib 
evenire poffet, & #gre ferrcm illatum fibj 
damnum & incommodum. Illevero poft 
quamcognovit mcconftituifle ire illum vi 
fum,refpondit,quod fcelix illuc progrederei 



prsfentiarum fe continebat, &adme defti 
iiavit multps e fuis, ut me illuc comitareturj 
quia jam ingreflus eram e jus provinciam,cul 
piebant me deducere perea ioca & itinera 
ln quibus infidias mihi parafle putavi, ut no 
male mul&arent perea qua; pofteaevenerc 



tia per eam provinciam deftinaveram, viderj 
plurespontes & angufta itinera, per quasfi 
fuiflemus progefli, facillime executioniin^ 
tcntione fuam mittere potuiffent. Sed Deuij 
Optimus Maximus quiMajeftatem Veftrarr 
ateneris annis tutatuseft, profpe&ans noi 
Regali Majeftatis Veftra? fervitio intentos 
aliud iter demonftravit, & quamvis eflet 
afperius,tamen non erat tot periculis fubje- 
ftum, ut illud, quo nos deduccrc nitebantur 
Cfuod nobis hoc pa&o monftratum eft. At 
iftacivitate Churultecal funt gemini excerf 




quoniam Hifpani multi,quos ad 




rnontc* 



N A B.R ATX p S B C V N » A. *2| 
lontes, & frigiditatis maxims, & in finc 
jefis Augufti habetur in illis tantu nivium* 
t in eorum vcrtice non fit aliud ccrnere 
reternives : &abeorum altero qui excel? 
or habetur, multoties tam die quam nodc 
greditur ingens fumeus globus ad inftar 
iagn* domus, & fupra illius verticem tolli- 
ur ufqucadnubestam re&o tramite & ve- 
xiter, ut fagitta globum illum velocitatc 
on aequaret , & quamvis maximi , & vehc- 
icntes in illorum montium cacumimbus 
agentur venti,tamc globum illum fumeuni 
impare aut obliquare non poffunt. Sed quia 
;tnper optavide omnibus his in locis exi- 
tcntibus vera figillatim Majeftati veftrae re- 
eTrcquoniam lilud profpiciens vifus fum 
idcre miracuium,ut iecretum perfcrutarer, 
lecem ex commilitonibus meis Hifpanis, & 
os quos arbitrabar perfcrutationi hujufmp- 
li idoneos fore, cum aliquibus incolis ejus 
>rovinci«illuc perfcrutatum ire jufli, & illis 
eriofe injunxi, ut modis omnibus di&unv 
nbntemafcenderet & fecretumilliusfumi, 
k unde & qualiter exiret perfcru tarenmr, 8c 
|uantum ejs poflibile fuit, ut di&um montc 
ifcenderent, laborabant, nunquam tamen 
llum fcandere valuerunt, obftantibuscre- 
)Jiscinerum turbinibus quiadi£io monte. 
:grediuntur, magnis nivibus, &intcnfo fri- 
;6requodinillis montibus vagabatur : ap- 
srppinquaverunt tarnen cacumini* &adeo 
juodcumeffSt ibi, inccepit exire ille fumeus 
;fptius tanto cum impetu & ftrepitu , ut 
dpns vidcrctutcorruGre» Sc mk&o negotiov 

xtvcm 



ii4 FerdinAndi Cortesi I 

jreverfi funt, portances multum nivis &gla- 
ciei, vibebatur enim eis rerri novam in m\ 
£ artibus tam ealidis conflitutos nos effe vi- 
iiiros, fecundum fententiam nauclerorum. 
quoniam affirmant iftam provinciam fitafr 
in vigefimo gradu, qui eft in paralelloinfuli 
Hifpana:, ubi affidue verfantur maximi calo 
res : & dum irentcmsefitum hoc fecretu,offe 
deruntquoddam iter, & ab incolis quos fe- 
cum mifera percun&ati funt, quorfum illuc! 
itertenderet, ipfi retulereillac iri adCulva 
& illud effe optimum iter ad Culva, &nor 
illud, per quod nosillide Culva deducerc 
volebant, & Hifpani progrefli funt per llltid 
ad fines montium ufqtie, iter enim eft in me- 
dio dicTorum montium : tande patere coepif 
planities e Culva, & magna civitas Temixti- 
tan, & lacus qui continentur in ea provincia : 
quos inferius celfitudini veftras referam, & 
Hifpani illi quos miferam ad perfcrutandum 
fecretum, cum focijsreverfi itinf exultante? 
invento bonb itinere, & cum ab illis&ab 
incolis provincias fadus fuiffem certior de 
novo bono adinvento itinerc, nuncios ipfius 
^luteezuma fum allocutus , eos monendoj 
quod deducerent me ad eam provinciam perl 
adinventum iter, & non per illud quoipfil 
conftituerant : Refponderunt , quod erat 
magis planum & brevius, & cur me per illud! 
non deducerent,dixere caufam hanc fubeflej 
quia debebamus tranfire per provinciamj 
Guafacingo, cujus \nco\x erant hoftes Do^! 
mino fuo Muteezuma, &inea non potera-j 
mus invenire commeatum & neceffariaj 

prouij 



Narratio Secv.ndA.'- 21$ 
rout per loca domini fui,fedpoftquam con- 
itueram ire lllac, ipfi comraeatum aliunde 
ferri curarent, & maxima anxietate tranf- 
mnus timentes, ne illi in fua malitia Vel- 
;nt perfeverare,nobifque denuo miidiaiu& 
uiajam omnibus innotueiat quod illuc 
rogredi volebarn,- non videbatur ad rera/ 
ertinere retrocedere, nc iiiud timori & pu- 
llanimitati afcriberetur: Eteadie, qua a 
;hurultecal difeeffimus > emenfi quatuoc 
iucas, devenimus ad pagos quofdam fub di- 
ione civitatis 'Guafacingo, ibi ab incolis 
tene vifus, meque donarunt quibufdam- 
ervis, veftibus, §c parvis fruftulis aurj, quae 
>mnia parvi erant momenti, " quoniam 111 
irovincia fua talia non habentur, qui funt 
adionis ilrorum e Tafcalteeal,& circundan- 
ur undique provincijs, Domini Muteezu- 
na, & adeo, quod nullum eft illis com- 
nercium, nifi cum incoiis propria? patrise, 
Sddeo mifere degunt. Sequenti die afcen- 
li faucem ihter duos montes fitam,de qujbus 
Majeftati Veftraj retuli, &in ijpfius defcen- 
h poftquam oculis noftris patebat provm- 
■ domini Muteezuma, venimus per qtian- 
dam iiiius provinciam , qure appelhtur 
Ghalco, perduasleucasantequam perveni- 
remus ad Iqca/habitata , invenimus opftr 
mum hofpitium noviter extru&um ex tig- 
his & palea, in eo mecum focijs omnibus 
commqde collocavi cum omnibus Indis, 
quos mecum eduxeram -ad quatuor ^miUia 
hominum ex iftis provinci]S , vidciicet 
ex Tafcaltecal, .. Guafacingo, Churultecal, 
P &Cern- 

BF 



12$ FerDINANDI CORTESlf 
& Cempoal,nobis neceffaria viftui conceffi 
re, &habuimusin omnibus habitationibi 
ignes multis injedis lignis,quia frigora &a 
goresmaximi vigebant, duobus enimalti 
fimis montibus circundabamur, quibus m; 
ximanivium multitudo inerat. Eo quidail 
Muteezuma nomine ad meprofe&ifunt^qi! 
videbantur proceres, & inter eos ajebant v<! 
niffe fratrem ipfius Muteezuma, &quat<! 
mihiattulere mille auri pondera fui domiij 
MuteeZuma nomine, & me rogatum vol< 
bant, ad illius civitatem ukerius proficifcej* 
di animum exuerem, quia illius provinci 
annonaecaritate premebatur, &itererata 
illamdifficile, tota enim erataquis circurq 
vallata&ad eamnon nificanois invehipd 
teram, eft autem canoa lembus uniligned 
conc^vus, quibus ad aquas transferenda 
utuntur (illas incola? Accaler nominantj 
aliaque multa difficiiia effein itinerecomj 
mentabantur, & illi fignifTcaremquidabej 
poftularem. Quoniam lubens omniamiH 
ubicunquelocorum exifterem abeodempel 
tita proculdubio in fignum tributi mittendl 
ctiraret, & ufque ad mare & quocunque ani! 
mo meo libuiffet. Ipfos blande & aniM 
excepi,^ eofque aliquibus qua? ex Hifpanij;; 
attulera donavi,qua? maximoin precioapu« 
eos habebantur, apud illum prasfertim quemi 
ftatrem Muteezuma effe ajebant, & nomine! 
domini fui expofit^ legationi in ha*c verjbaj 
refpondi : Ego y fi in manu & poteftatemea 
effet ab hac provincia receffus,libentiori ani- 
*no quam ipfe defi^at, ab hisregionibus uA 

magna-j 



Narratio S e cvn d a» &j 

lagnariimo Domino veftro moremgerere, 
scederem, fed facra? Catholiea; Majeftatis 
orriini & rcgis rriei praecepta & tnandata id 
le exequi non permimint. Illius juffu haric 
igionem petij, & inter alia qui a- Gatholica 
/lajeftate magnoque Imperatbre rhihi in 
omminls data funt,illud fuit iniprimis,ut de 
lagnanimo domirioveftro Muteezuma, & 
lius tam celebn civitate Majeftatem fuani 
srtiorem facerem, cujus eelebritas diuad 
jiis facras aures pervenit, iliudque vos ora- 
ds velim, ut rrieo nomine domirio vcftro 
tuncietis , nleuni illuc iter ajcjuo gratoque 
riimo ferat , quaridoqiiidem adventus lfte 
neus domino veftro,aut illius provinciae da- 
lumaliquod, aiit iricommodum afferre noii 
>oteft, fed piurimum utihtatis, honoris, & 
herementi. Et poftquarii dominum veftrum 
illocutus fuetOj fi mea cohfuetudirie uti rio- 
ueriti ilico pedem referam, fatis enirii mi.hi 
jftillum aiioqui, utinter hosquibus modis 
!acratiffirrii mei potentiffimique regis nego- 
:ia iri his partibus gubernari cjueant, confti- 
tuarrius, qux non poffent per interpofitas 
perfonas quamyis idoneas, &quibusmaxi- 
fea fides fit adhibenda, conftitui., Et hoc 
habito refponfo receffere. tri hoc hofpitio, 
aequoiuperiusmentionehabui* cogitararit 
(proutex indicijs & pra3parationibtiscon)i- 
cere potui) ea nocle.nobis obeffe, & aliquod 
damnurn infefrei hoc percepto remediunl 
adinveni. Propterea poftquani cognbve- 
rant, me mutaffe fententiam, fecreto juffefB 
iilos virosi qui in riiontibiis erant ablcOnditi, 
P % Jttoficiici 



ai8 Ferdinandi Cortesii 

}>rbficifci ad hofpitium prsedictum, & con 
pe&i a meis vigihbus,& excubijs difceffere 
Pofterodie indeprofe&us perveni adcolo 
niam quandam, quam Amaqueruca appelj 
lant, qua? fubjacet provincia? Chalco, qu;| 
habet in colonia principali, & villis per dua 
leucas circumcirca plus quam tria millia ha 
bitationum,& in haccoloniafuimus optim<! 
hofpitati in pulchra domo ipfius Domini 
Multi, qui ex primatibus videbantur, m 
vifum & falutatum venere, afferentes eorun 
Dominum eos ad me deftinaffe, ut me iU 
cxpe&arent, & de omnibus quibusindige 
rem, & mihi & meis providere curarent 
Hujus provincicB dominus mihi largitus efl 
mille pondera auri, & quadraginta fervos, 6 
duos dies fuimusibi, commode &uberrimj 
nobis omniaquibus indigebamus, fuppedi 
taverunt, Poftero die cum ad me veniftenl 
quidam principales, fignificarunt, quod 
dominus Muteezuma me expe&abat, difceffl 
&eano&e fuimus in quadam parvacolonid 
abinde per leucas quatuor, quae adhajrej 
raaximo lacui, & ferme illius media pars iij 
aquasprotenditur, acontinente verohabet! 
afperrimum montem cum rupibus & lapi- 
dibus ingentibus, & ibi modis omnibus? 
conabantur nobis obeflc, aliter autem quam; 
quasrebant , evenit : conftituerant enimi 
nos noftu incautos ofFendere, & cum tanj 
diligens, & vigilantiffimus diu no&uque 
effem , cogitationes eorum irritas feci : &] 
eanode vigiles ubiqtie collocavi, & tales») 
quodtam ab exploratoribus illis, quiaqua 

canouis t 



Na&ratio SecvnbA 
anonis vehebantur, quarn ab eis,qui monte 
efcendebiant confpici & videri potiut, an 
orum opinionem exequi potuiffent : mane 
iventi funrad viginti exploratorcs iliorum 
noftris interfecli,adeo ut pauci ad dominos 
[uieos miferunt, reverfi fint. Et cum nos 
emper ad quaecunque paratos ■& promptos 
:ernerent,conftituerunt mutare fententiarn, 
fcnostanquam amicc^ dcducere. Sequenti 
iicfummo mane cutn difcedereconftituif- 
im, prafto fuere duodecim viri ex prima- 
:ibus, ut poftea percepi, inter quosmajori 
Fulgebatdignitate juvenis annorum viginti 
q.uinque, quem omnes maxime veneraban- 
tur,&adeoquod quando lediea qua vehe- 
batur defcendit, reiiqui omnes anteibant. 
faxa & paleas qua ille progreffurus erat.e 
medio inneris auferentes, Et poftquam me 
convenere, fe Domini Muteezumanomine 
veniffe commemorarunt,ea de caufa ut mihi 
initinereadeffent : & domino fuo condona- 
rem,quod ipfe obviam eoufque non venerat, 
quoniamadverfa valetudinc detinebatur,& 
emfdem celebris civitas non multum difta- 
bat, & poftquam conftitueramad tttum pro- 
ficifci, ut cora colloqui poffemus, ut cogno- 
fcerem quaii effet in Ma^eftatem Veftram 
animo. Nihilominus enixis precibuscon- 
tendebat, ne illuc progrederer , quia lbi 
muitum penuria & iaboris effemperpeffu- 
rus-, muitum comminabatur , ibi mihi de 
neceffarijs provifum iri non poffe dirare, 
quemadmodum animo coceperat : & in mul- 
tum inftitere prasfatilegati, & tantum u? iul 
P j aiiu4 



a$o Ferdin Andi Cortesii 

almd fupereflet, nifi aperte dicerent, fi illuc 
proncifci perfeverarem, obftare velle. Ego 
yero illis bemgne refpondi, & mitioribus 
yerbisquibus fieri potuit : afferens, quodex 
iftomeo adventu nil fibi incommodievenire 
poterat/; fed plurimum utilitatis, & eos qui- 
bufdaquae mecumadduxeram ex Hifpanijs, 
donatos dimifi, & llico difceffi magna comi- 
tante caterva. Nam comitabantur me viri 
qui maxim* videbantur autoritatis,ut pofte* 
apparuit, & femper progrediebamur propc 
ripam lllms magni lacus, &a domo rn qua 
hofpitatus fueram,vix per leucam profeftus, 
vidi in ipfo lacu paryam civitatem, qua? tan- 
tum anobisaberat quantum continent duoi 
jaftus balifta?, habentem ufquead bismilld 
habitationes in ipfo lacu fitam,ad quam nul-j 
lum terra patebat iter & etiam multum turJ 
jitamquantum viderepotuimus, & progref- 
fus leuce fpacio ingreffus fui viam ftratam 
manu, &arte fabncatam in ipfo lacu latam 
quantumequeftris Hifpanahafta exteditur, 
^ eadem fermeper leucam profeai ad civi- 
tatemquandam devenimus, qua elegantio- 
rem ha&enus non videramus, quamvis effet 
ambitu non amplo. hac exigua in civitate 
erant domus ornatiflima?, & non tantum ad- 
mirationem afferebant domus beneedifica- 
t*, quantum domorum fundamenta, qu« 
miro artificioin aquiserantconftituta, curn 
fut reiatum eft) in hcu ipfo fit fita civitas, 
hacin civitate, quaafcendit adduo millia 
domorum, belle fuimus & laute nos exce- 
pere, & primates, & dominus lllius civitatis 

fum-i 



Karr-atio SecVnda. %i l 
immopere expetebat, ut ea node ibi quief- 
Hjcni, nuncij vero domini Muteezumaad- 
lonuerunt, neillic veliem pernocfcare, led 
ertres leucas progrederer ad civitatem no% 
line Iztapaiapa,qu* fubjacet unicxfram- 
.usdominiMuteczuma. Egreffus veroiihus- 
iyitatis, ubipranfifueramus, cujtis nomen 
mprsfentiarum non occurnt, eftperlimi- 
em viam ftratam manu fabricatam, qu* du~ 
:it per unam leucam ad continentem utque, 
3c mihi civitati appropinquati obvmsfadtuS 
jft dominus iilius cumuno alio rnagiio E>o- 
tnino aiterius civitatis^qua: ab illa abeft per 
tres leucas, quam Canaaican appeiiant, « 
plurimi aiii proceres & domimqm me lbi 
expeaabant, mihique obtqierc quater milie 
9uti pondera, & quafdam fencas veftes,SC - 
perhumane mefufcepere, habet Iztapalapa, 
qusBeftadlatus unius magni lacus aqutfial- 
fe, ufqtte ad quindecim rmllia dQmorum, 
auarum maior pars eftin aquis, rehquaem 
continenti. Habet Dominus tiltus qu*- 
dam aita palatia, non tamen adhuc perfe&a, 
quafunt tam magna & puichra ficuti qush- 
bet iqu^ in univerfis Hifpanijs invemri pol- 
fent, &dico de magnis & bene conftru£hs, 
tam ex lapidibus quam ex tignjs,pavj*nentis, 
& omnibus quibuflihet generibus m pai^ 
tiis conftruendis neceffarijs, & reliquis do- 
mus fupeiieailibus, pra-terqua ligneishma- 
mentis; & figuris ditibufque ains panetibus 
& folaribus apttd nos adhiberi folitis,quibus 
ibi in fuperiortbus a terrahabitationibusuu 
monfolcnt. Jnfeviusvero habentvmdana 
T \ P 4 volup- 



zi* Ferdinandi Cortesii 

Voluptuofa,arboribus J floribufqueocioriferi, 
referta. Pifcnias prieterea five vivana optirm 
fabrefaaa, habentia lapideos gradus a fum- 
mo ad imum,habet amplum viridarium pro- 
pedictum palatium, cuiimpofittim eftpro- 
ipedtaculum vari js decoris aulisi & deambu- 
iationious. I n vitidariocontinetur ftagnum 
aqujedukis, in quadrangulum duaumele- 
ganterq; hpidibus expolitis conftruftum, & 1 
m lpfius ftagm ambitu ftat latum deambula-l 
tonum pavimento lateribus ftratum elegan-i 
tiHimo, adeolatum, quodquatuor homine^ 
Junih facilhme & commode deambulard 
pouent,5£qua;libetipfius pars continetqua-l 
dringentos paffus,& totum i n circuitu confiJ 
nct mille,& fexcentos paffts.pars vero illa de 
amoulatori, proxima viridarioeftarundiiii-J 
bus fabrefaaa, poft illas vero funt arbores & 
variaj odorifera» herbaj, in ipfo ftagno pluri- 
™ natare videntur cujufiibet generispifces 
&volucres, utannates.fulicas, & alisepluri- 
m x , U t ahquando ipfum operiant ftagnum. 
iequenti dieab eacivitate decedens mediaj 
leuca iteremenfus viam aliam ftratamme- 
dium hcus fecantem ingreffus fum, eademq; 
cuarum leucarum itineread illamcelebrem 
«vitatem Temixtitan in ipfo medib lacu 
con(:itutam pervenitur, illa viatantum pa- 
tet,quantumgemina: Hifpanjeequeftres ha- 
itx extenduntur, qua odo lundi equeftres 
tranfirecommodepoffunt.Ab utroque didaj 
itrata? y<a> latere funt tres civitates, quarum 
«namMeficaIcingoappclianr,qua:exiTiajori 
patte jacet in ipfo lacu, & alix dux, quarum 

akera' 



Nakratio SecVnd£ m 

.ttera vocatur Hyciaca, alia vero IJuchilo- 
nihicolatefi ipfiuslacus hasrent, & multaf 
lomus di&arum civitatum aquis ahluuntur, 
?rima ad tria millia,fecunda fex millia,& ul- 
ima quinq; millia domorum afcendere di- 
:untur,in quibus optiraas funt domus, & tur- 
;es, & max.imequibus ipfi domini inhabitat, 
Sfcfacra? sedeseorum, quas Mefchitas appel- 
lant.ubi fuas fundunt orationes,& deos ftros 
;dllocant. Ibi maximaluntfaliscommertia, 
juodex di&olacu cbnficere confueverunt, 
Bcfuperficie terra?, quam lacus inundat, & 
cum illud ebulucrit, redigunt in maffasad 
panis forma, & illud tam incolis, quam alie- 
nigenis vendunt.Et permedium leuca?priuf- 
quanvquis perveniatad ipfam celebre civi- 
tatem Temixtitan (ubidi&am viamalia fi- 
militer ftratafubintrat, qua? acontineti pro- 
greditur) efl: murus munitiffimus geminis 
turribus circumdatus tmiro in latitudinena 
geminae hominis ftaturas cum antemurali, & 
pinnis per totum ambitum,qui murus ambas 
prifatas ftratas vias apprehendit,& di&a ce- 
lebris civitas Temixtitan geminas tantum 
habet portas»una eft qua ingrediuntur,altera 
qua egrediuntur. Huc proccffere. mei falu- 
tandi gratia admilleproceres civitatis pra> 
di&a? omnes habittt confimili & decreto, 
fecundum eorum morem & confuetuxlinem, 
& cum appropinquabant quilibet eorum 
patria utebatur ceremonia, qua> taiis eft: 
Eorum quilibet prout erat in ordine dtun 
mefalutatum atcedebat, rnanu terratange- 
bat, & illam poftea deofculabatur in fignum 
P 5 maxim& 



s&54 Fe&dinAndi Cortesii 

maxima? reverentia?, &horam ibiconfum* 
pfimusantequamquilibet ceremoniam pei> 
fecitfet, &non ionge acivitate eratiigneus 
pons, qui in latitudine patebat per paffus de- 
cem, ibi intercipitur via ftrata,& hic pons eft 
ad aquarum fluxum &refluxum, quoniatp 
aquae paludisillius in modum maritimarum 
aquarum augentuir & irnminuuntur,& etiam 
ad civitatis tutelam, quia trabes illas iongasj 
ad libitum imponunt, &abducunt, exqui- 
bus pons ille conftruitur. Et in hujus pon- 
tis fimilitudinem funt multi per univerfam 
illam celebrem civitatem, ut poft in progref 
fu me$ narrationis latius referam,& poft* 
quampontemillum tranfivi, mihiobviam 
venit ille potens dominus Muteezuma ut 
me fufpiceret, & cum eo ducenti proceres 
nudis pedibus,& alio ditiori decreto habitu, 
quam primi, & bini procedebant in modum 
proceflionis, & admodum parietibus domo* 
rum han*entes, & viaeratampla, &deleda- 
tionem afferens, quia refto trarrriteper fere 
leucam procedebat, & adeo re&a quod pote- 
ramus confpicereab initiodi&a? via? ufque 
ad extremum illius,&ab utroque illius latere 
funt optim#, & magnse domus partim a4 
ufum mefchitarum partim ad habitandum. 
Etdominus Muteezuma medius progredie* 
baturinter duos magnos proceres, quorum 
alter erat ille magnus Dominus de quo fupe- 
rius memini,qui me allocutum venerat lefti-f 
ca inve&us. Alter vero ipfius Domini 
Muteexuma frater,qui dominabatur civitati 
a qua eodem die difccfleram, & hi tres eran t 

eodem 



j Narratiq Secvnda: 2$$ 
odem decreto habitu* hpc dempto quod 
>ominus Muteezuma habebat calciamenta, 
-liqui vero erant nudis pedibus, quamvis 
mnes mcola? calciamentis utantur. Alter 
dextris aker a finiftris domini Muteezuma 
rachia fuftinebant. Et appropinquans equp 
efcendi, ut eum ample&erer, quod ne face- 
em duo iili proceres, & ne illum attingerem 
nanibus inriuerunt * & primo Dominus 
vfuteezuma, & deinde il 1 i duo proceres ante 
ii&am patriam cerimoniam confecere, qua 
>erfec1:a juffit fratrem,qui prius eum comita- 
>acur, ut in pofterum mihi affifteret, & ipfe 
tfaero procere comitatus paululum antei- 
K Et ubi fuerat me allocutus, venere aiij 
juoque diicenti Domini (de quibus fupe- 
rius) me falutatum fuo ordine, & cerimonia 
: aaaquilibet ad iocum unde digrediebatur 
reveriuseft, Etquando allocutus fumdo- 
minum Muteezuma, torquem humeris meis 
impendentem margaritis,&adamantibiis vi- 
treis extraxi, illumcjuedomino Muteezuma 
inieci, & emenfa aiiqua parte itineris, adve- 
nit famiiiaris ejus afFerens torqucs duosin 
modum parvi marini cancri eiaboratos,pan- 
norubeis iimacis contexto involutos, quas 
ipfi maximi ajftimant, & a quoiibet torquc 
pendebant o&oaureicancri mirx perfe&io- 
nis ad latitiidinem uniuspalmi, & illico illos 
co.llo meo injecit, &c fecutus iter unde fuerat 
digrelTus abi']t, ordine & habitu ante di£B$ t 
donecad palatium quoddam amplum,& ele- 
gans in noftrum hofpitium pr^paratum de- 
veninuis.Sc illico me in magna aulam iun&is 

manibus 



i$G FerdinAnd r Cortesi i 

manibusdeduxit,qua*erat ante atriurn,quoc 
ingreffifueramus, meq;collocavit in ornatc 
divlti folio, quod mei collocadi gratia paranl 
jufferat, meq; llluibipraftolarijuflic, &pofl 
pufiilum meis optimis habitis hofpitijs ad 
me varijs, & pluribus rebus & ornamentis 
aureis^argenteis, & rebus ex pennis plumifcj; 
eleganter cofedisA quinq; millibus veftium 
ex bombice praciofe , varijfque modis labo- 
ratis, &contextis profe&us eit, quxomniai 
poftquam mihi impartituseft, confeditalte- 
ro folio non longo intervallo a meo diftanti,; 
quod fibi curaverat parari , &in haecverba 
locutus eft : t)iu eflquod ex majorum no- 
ftrorumannalibus, & fcripturis compertumj 
habemus,quod ipfe,& omnes qui in hac pro-j 
vinaa. negimus, hinc orjundi non fumus,] 
fed alienigena», qui ex rernotis orbis provin- 
cijs huc advenimus. Scimusque nos magno 
quodam domino Duce cui fabje&i eramus 
ad hanc provinciam perveniffe , qui nobis 
reli&ispatriamrevifit, &multo pofttepore 
ad nos redijt, invenitq; nosomnes incolas 
hujus pro vincia» in uxores duxiffe, colonias 
habitand s fufcepiffe, cVliberos prsetereas 
procreaffe , qui enitebatur nos hac pro-. 
vincia abducere,illud recufavimus, nec eun- { 
dem in dominum ukerius, & ducem recipe- 
re voluimus, & ipfe dom ; nus difceffit, & ha- 
denus certe credHimus,quod iilius fucceffo- ; 
res venturieffimt od fubigendas has provin- j 
cias,& nos tanquam propr os& veros fub J i- 
tosfuos affcrturos. Et confiderantes locinu 
^unde vos veniffe cjicitis, & ea qu«pr^di-j 

catis 



Narratio Sbcvsba? &i 
atis de magno & potenti Domino & . Rege, 
,ui vos huc deftinavit, vere credimus, quod 
uefit nofter verus Dominus, & eo maximc, 
,uia dicitis, quod diu. nos hxt loca habitaffe 
'ognovit. Ideo vobis propomte, nos vobis 
.mnino parituros, & vos in Domi numdhus 
rice & nomine, quem vos huc nufiffe aflen- 
is fufcepturos, & in hoc vobis nondeeri- 
mis,nec fraudem committemus,& univerUs 
provincis qua: mex fubjacet ditioni ad hbi- 
um imperare poteftis, quomam omnes 
uffa capefcent, & poteftis omnibus qua: 
poffidemus pro voluntate uti, eftis enim m 
propria provincia, & domo, ammo lseto 
eftote, &quieti vos date, fcio enimvosU- 
bores varios paffos, tam itinere quamafli- 
duisbellis, qushaaenus vobisfe obtulere 
Non me latet profedo qucex Punachanaca 
hueufque vobis evenere. Nec dubito qum 
incolafexChurultecal, &Cempoal vobis de 
me male dixerint, obfecro vos ne nttraea 
qusexperientia & propnjs oculis videbms 
credatis, prxfertim ab hoftibus meis dida, 
exquibusaliqui mihi fubjiciebantur,&aa- 
ventu veftro a me defecere, & ut a vobis 
favorem captent illa proferunt. Scio equi- 
dem,quod ipfi vobis afferuerant quod domos 
aureis parietibus, & aureum lohum poflide- 
bam, &meaomnia fupelleailiaerantaurea, 
& pariformiter eramdeus, & medeumfm- 
jrebam, & alia multa hujufmodi , domos 
fam cernitis ipfimet effe ex faxis , calce 
& terra. Et his didis veftes extuht cor- 
pi»s oftentans, & ait, nonne me vxdetis ex 



FerdinAndi Cortesii 
carne & offibus compa&um , mortalem & 
palpabilem, videtis eos jam fuifle mentitos; 
Habeo equideni aliqua fuppelle&ilia, qu a 
majoresmei mihi reliqiierunt, omniaqu* 
habebo veftra fintj & de his ad libitu difpo- 
rute,procedamadalias domosubi habitare 
foleo, curabo vobis pirovifum iri omriibus ifl 
rebus, vobis & focijs veftris con venientibuSj 
cc nulla adducamini mceftitia, imo latamiruV 
quia eftis in veftra patria,& dpmo : Ego paii- 
cis refpondi, & maxime tetigi ea,quse ad retri 1 
pertinereptitavij &potiffimiim utinanimu 
eorurri infuriderem , quod MajeAas Veftra 
illavereefTet, quem venturum arbitrabarfrl 
tur, & his peraftis difceffit &poftejusdifcef.! 
lum nobis attulere pariem^gallinas, fru£tu$i 
varios^aliaadufiim domefticum,& hofpi^j 
tij facientia,fuimufque ibi fex dierum fpacifr 
bene hofpitati,& multoties Domini provin^ 
cianllius me allocutumj & falutatum venie- 
bant. 

Iam CathoIice Rex initio hujus mea?nar-i 
rationis expofui, quod ego tempore quo£ 
villa vcrx Crucis difcefli, ut diligenter per- 
quirerem de hoc potenti Domirio Mutee- 
zuma,ibi dimiferarricentum &quinquagiri- 
taHifpanos, utirichoatama me arcemper- 
ficerent, & etiarri dimiferam multas villas, & 
caftra circumvicinaeidem civitati vetx Cru- 
cis Sacra» Majeftatis veftra*ditioni fubje&as^ 
& incolas vere fideles : fed durri efTerri iii 
civitate Churultecal mihi redJira? funt lite- 
rae a prasfe&o, quem ibi conftitiicram med 
itomine, quibus fignificabat, quod Qualpoi 

poca, 



ISfARRAT^ o SecvkdA* ' 
>oca dominus civitatis,quae Almeria appcl- 
atur, fignificaverat di&o przfedd per luos 
mncios, quod defiderabat effe vafallus ve- 
Ixx Majeftatis. Et quod eo ufqUe non pr$- 
titerat eam obedientiam, quam praeftare te- 
\ebatur, &ad offerendum fe cum univerfa 
ua provincia non venerat, per hoc ftetit* 
JUod illi neceffe erat tranfire provinciam 
juajfibiinrenfa erat>& quia timebat in tran- 
fttu IxdU mandare executioni non po- 
merat, & propterea adeurn rhittere dignare- 
turquatuor Rifpanos, quifecumaddi&utn 
prsefeftum perhoftiles provincias proficifce- 
fentur, quoniamillis ducibus confidebat fe 
tuto perventurum ad euhdem, & hoc pa&o 
obedieritiam debitam pteftare poffet, Qui 
prsfeaus illius vefbis fiderrt adfiibens, qua? 
nomihe diflti Qualpopoca fibi nunciabantur* 
<juod veniret ad pr&ftandum obedietitiarn^ 
ut ali jquoque fecerant, illuc quatuor ex fuis 
Hifpanisdeftinaverat, quos poftquamfuere 
domi diai Qualpopoca fimulans caufam ne- 
tis fe nori pfgftate mterficiendos curavit, & 
duos interfecerat, reliqui vulnerati per mon- 
m aufugerant, quo audito ipfe quinquagin- 
ta Hifpanis peditibus, dubbus illis equitibus, 
dtdecem millibus Indorunt amicorum no- 
ftrorum cohtra civitatem Almeriam hoftili- 
ter profedus fuerat, & certameri iniverac 
cumincolis Almeriae, &occiderant feptem 
Hifpanos, fed pofttemo diftarn- ciyitatcm 
Almeriam expugnaverant,&plures exincd- 
lis neci dederant. Di&os incolas migrare 
juf&rat, & civitatern igne confunipferat» 

deftru* 



z^o FerdinAndi Cortesii 
deftruxeratque. Et cum indi quos fecum 
adduxerat,effent eorum hoftes acerrimi, 
omniin hoc fuerantufi diligentia. -Qual- 
popoca autem & alij fibi fcedere junfti, &' 
qui ad id favorem prceftiterant, fibi ftigafa-i 
lutem comparaveraiit. Ex qnibufdaln in 
praelio captis fcifcitatus eft, qui effent iljty 
qui civitati & Qualpopoca opem tuliffent,& 
quare id facinus commiferant, & quid eosi 
impuliffet ad interficiendum Hifpanos, quos| 
ille miferat-di&o Qualpopoca. Illi veroj 
xefponderunt fuiffe illud commiffum facinus 
juffu domini Muteezuma , & quod canetfl 
quoque proceres,qui civitati opem tulerantJ 
mandato ipfius Muteezuma eo venerant, ut, 
poftquam difcefliffem acivitate Ver<e crncisi 
contra ibi exiftentes exirent, & eos qui defeH 
cerant ab illo,& Majeftati Veftra? fe fubjece- 
rant, &quodomnem poffibilem adhiberent 
diligentiam> ut Hifpanos interimerent ibi 
reli&os, ut Hifpani eifdem opem ferre nonj 
poffent, aut favorem prseftare, &quodpro- 
pterea ea fic evenerant. 
Muteezuma . Pera&isdiebus fexpoftmeum ingreffurn 
inCortefij in celebrecivitatem Temixtitan, cum aliqua 
jedigitur ejufdem vidiffem quamvis minima ad multa 
2 otcftatem, yideri poffunt, prasterea confideratis his 
qua^in provincia habetur, ratus fum ad rem, 
& incrementum ftatus Majeftatis Veftra, & 
noftram tutelam, & munime admodum per- 
tinere, fi diftus dominus Muteezuma in 
meam redigeretur poteftatem & quod fua 
) penitus non potiretur libertate, negratumi 
inMajeftatiVeftrae ferviendo animumeide 

mutarei 



Narratio Secvnda »41 
utare contingerct,&eo magis.quia nos Hi- 
ani fumus atiquantulum difttaies & «a- 
>rrurii,etfi nobts fuccenferet.poffentdam- 
ahquid & incommodi lnferre, &tanram, 
lodriullus noftmm tanti nuucius mali el- 
t futurus fuperftesi-partim quia maxime 
int poteritiav fartun quia fi liium apud L me 
jttnercmteliqu^provinciaEi quseideiub- 
ciebaritur, faciliusfe Majeftati Veftnt de- 
iffettt, utetiampofteaaccidit. Gonltitiu 
iitur lllum domi^quam mhabitaba rettnere, 
nisenimeam itaunitS, &tutam cogitabam. 
'tmihi cositanti nedum illumcapeiecon- 
enderem, aiiqutdfcandali aut tumn tus fu- 
fcitaretur» ariimo fuccurrit factnus lllud de 
tuo prxfeaus> querri dimiferam m ctvttate 
'erxCrucis, per litteras fuas mecemoretn 
•eddtderat iri civitate Atmerias perpetratum, 
Btante diao captte eXpianavi» &quemad- 
modum mihi cohftabat omhiaibi commiffa 
mffu & maridato eveniffed.ch Dbmmi Mu- 
reezuma, itaque coltocato prafidioin angu- 
ftnsvi.irum ad palatium Dommi Muteezu- 
ma profe&us fum ut ahas facere folebam, « 
aiiquamdiu cum eo nugatusfumy &ahqua 
VolumatS affereritiain mediurii protultmus, 
& poft mihi data aitqua munera aurea & hlta 
tuam filiafque aiioruria procerunaquibuldam 
eommilitonibus meis, expofmetdem exor- 
dmcqu* in civitate Nautecal five Almeria 
evenerant, & quod Hifpanos vnterfecerant. 
Subjunxi pneterea quod^ Qualpopoca, & 
reliqui ifta macbiriari fuerant mandato 
ejus > rion fua fponte (ut jpfi^ffkroabantj 



*42 FSRDINANDI CoRfESii 
fedquod Domino fuononaufifuerint noj 
obtemperare. Sedquianuliopaao perfua 
«kri poffem ea fuifle ejus mandato atqu 
confiliogefta, prout Qualpopoca & alij affe 
rebant,fed quod illa potius proferebant 3 ut f 
cxcufarent, ideo miht confukum efle videri 
ut mitteret evocatum didum Qualpopoc; 
cum fibi adjun£hs proceribus, ut ventas ap 
pareret* & praxudi meritasluerentpcenas 
& Majeftas Veftra ejus bonum animum ii 
candem cognofceret, ne qua fieret, ut pr.c 
gratiarum a&ione quam Majeftas Veftraei 
^ern agendam committere deberet, e contra- 
nocogeretur aliquid damni &incommodi 
cideminferendum committere, poftquam ; 
veritate eflet alienum, quod didus Qualpo* 
poca &conjundi proferebant.Et ilico quof 
dam ex fuis prsefto efle jufllt, quibus figillum 
tradidit, quod in brachioex gemmisgefta- 
bat, juflitque ut adcivifatem Almeriam(que 
kptuaginta leucis abeft a celebri civitate 
Temixtitan) proficifcerentur , & diaum 
Qualpopocacumalijs, qui dictos Hifpanos 
snterfecerant adducerent, & fi fponte venire 
nollent,eofdem vinftos adducerent,& fi eif- 
dem obftarent, quafdam commuiiitates in 
iuiauxilium, quas demonftravitcontermi- 
nas difta;civitati Almeria;evocarent,e6fquc 
vi capiendos cUrarent, & nullo pafto fine 
pr^hbatisadeum reverterentur. Qui man- 
datis parituri recerfere,quibus viarnTngreflis 
Dormno Muteezuma gratias egi de exafta 
per eurri adhibita diligentia in praJibatis ca- 
picndis, ca de caufa, quia cogerer reddere 

rationem 



1NAH.B.ATIO SeCVN&A. 24| 
ationem Majeftati veftra: de omnibusHi- 
i>anis,qui mecumtranffretaverant. Ad ho^ 
Wsf> ut poffem reddere veram rattouem Ve- 
\fx Majeftati» neceffe erat ut v.emret tt rno- 
aretutln bolpttio meo, donec ventas e u- 
:elcerer, & donec ille dmnt c^g*«W 
pareret petebamque ab eo ne illud»ge aut 
molefteWt, quiadomt meft W« c ^^ 
turus captivus, fedomm patteliber, &me 
&n ipfnvs obfequij» nec domimo quo- 
quo pafto interponere conftuuc : am> & A 
fuaoptione erat.quam paftem vellet Palat.j, 
inOuo moram tunc tempcms «ahebam,& 
Sdem fidem meampollicebar, quodhacde- 
tentioneniltsedij, aut moleftiae fibiconttn- 
Spoffedibatuft &ultra fuum ferv.tium, 
S ofum quoque adhiberetur, & omnibu. ad 
iibitum imperare proculdubio poffet. Girca 
hoc dTu fhimus altercati, &qua; h.ncinde 
Kiafoerintaongumeffet^umer^.^ 
Scm placere fibidomum.meam mecumacce- 
TJre orofeffus eft, mandavitque locutn ltt 
K^o^paranaum,8ce X ft^r^ 
cuo prieparato plutimi magm proceies aftue 
fe & dedudts veftibus & brachijs eorum 
gbdu& ls pedibus illtus leto^J 
ducebant, nohmultum ornatam, & maxtmo 
cumSio eum flentes leftica impofuerunt, 
t^gSSusad^ 
Jquo tumultu, quamvis P ofte *"f 

resMutee^uma illapervenere, i Ucoj arnnes 
iuffit quiefcre, & fic omn-s populus eo dte & 



fc44 FEKDlNANf)! CORTESll 
detcntus fuit, quietevixit, quia optime ho* 
tpitabatur, & idem fervitium habebat, quod 
prius domi fua; retinebat, quod fuit mag* 
num&admiratione dignum, utinfuturum 
referam, &focij mei quocjue eum, quibus 
poterantcommodis, &oblequiis proieque- 
bantur. J ? 

Dum Dominus Muteezuma a me detine- 
retur* qui ad adducendum Qualpopoca, & 
ahos adhasrentes, qui Hifpanos morti dede- 
rant,profedi fuerant, rediere adducentes ip*i 
ium Qualpopoca cum uno ex ejufdem filijs, 
& alios praeterea viros, qui dicebantur inter- 
finffe neci didorum Hifpanorum Jpfumque 
Qualpopocaledicain modum magnidomi- 
ni conduxere, quem poteftati mea; conceffe- : 
reana cum reliquis quem in carceremcum j 
- alijs intrudendum commifi, & manicis, & I 
corapedibusalligari, aquibus, poftquam fe ! 
Hifpanosinterimifle, confeffi funt, fcifcita- 
tus fum an fubcffent domino Muteezuma 
H^fatus vero Quaipopoca refpondendo k \ 
mepetijt, an effet alius dominuscuideberet 
iubjici, quah lnnucns quod nullus alms erat 
dominus, cui fubjici deberet, & erat vafallus I 
dommi Muteezuma, & poftea ab eifdem ; 
qua:fivi,an ea qux fecifTe nt/ecifTct ftia fpon- 
te, aut mandato, & confilio Domim fui Mu- 
teezuma, omnes dixerunt fua fponte non 
mandato fui domini, quamvis poftea dum 
fententia m eos proiata executioni manda- I 
batur, & comburi debebant , clamaverint 
unammes commififTe mandato Domini fui 
taIcfacmus,&fuo jufTucommiferant, & hoc 

modo 



Nahhatio Secvnd?: 241 

nodo fuerunt publicein platea {ineaiiquo 
umultu aut feditione combufti. Et eodem 
iie quo combufti fuere, quia jam confefli 
:uerant dommum Muteezuma fuiffe auto- 
•em pradibati homicidij in Hifpanos perpe- 
:rati , eundem in compedes collocari jufli, 
]uo fpedaciiio maxime animoconfternatus 
:ft, quamyis eodemdie poftquam miilta fe- 
cum fueram coilocutus eidem compedesexi- 
tnendos ordinaverini, quo fa&o fuit rriaxime 
recreatus, & plurimum voluptatis eftconfe- 
cutus, & deinde aifidue iili morem gerere 
quantumin me eratomnibus inrebusfum-» 
inppere ftudui,& prscipue quia publiee ubi- 
que locorum profitebar tamipfisincoiiS 5 qua 
Dominis provinciarum, qui ad me coriflue- 
bant, Majeftati Veftras fummopere placere 
quod Pominus Muteemma regnaret, ut 
prius regnare fblebat,hac tamen condieione, 
ut recognofceretlMajeftatem Veftram in iu- 
periorem, & Dominum, ut Majeftas Ve- 
ftrarecognofcitur abalijs omnibus, & quod 
ilii fubditi rem gratam Majeftati Veftrar 
facerent, fiin pofterum tenuiffent illumin 
dominum , & fuperiorem quemadmodum 
faciebant ante adventum meum, &tambe- 
nemefecum gefll, & fatiffeei, quodpluries 
ilium rogans commifi, ut domunifuam pro- 
ficifceretur, tamen rnihirefponfum femper 
dederat fe optime ibi in eadomo apud me 
commorarijcum nii fibi omnino deeffet,non 
aliter quam fi domt flife fuiffet. Nam fi 
domi. fnx effet facillime evenire poffet, 
quod domini provinciarum capta occafione 
<L 3 poffent 



potTentillum folheitare, &inducere ad pef- 
petrandum aliquid contra me contra voiun- 
tatem fuam, quod redundaret in Veftras Ma- 
jeftatis damnum, cui jam conftitueratquan- 
tum ln eo poterat femper infervire, & donec 
redderet certiores fuos, quid nam haberet iti 
animo, optime erat ibi, &quamvis aliquid 
fuper hac re eidem proponerent.illis rcfpon- 
derefacillime poterat, quod lpfe non eratitl 
fuapoteftate, &hocpa&o fe excufare pote- 
rat,&pluriesa me petijt ut poffet ire fpacia- 
tum quod eidem nunquam recufavi, ut irc 
poiTet fpaciatum ad alias domos,qua: volup- 
tatis caufa ibi conftru&a?erant,& aliquando 
exivit fpaciatum cjvitate quatuor, aut quin- 
queHifpanis comitantibus per duasleucas, 
& quotiefcunque revertebatur , videbatut 
|aetus& vultuhilari, & cum exibat donabat 
yarias gemmas, & veftes tam Hifpanis quam 
incolis,quem maxima caterva femper comi- 
tabatur, &ad minusad triamillia hominu» 
&eorummajor parserat proeerum, &Do- 
minorumillius provincia?, &aftidue convi- 
viaopipareparata, &tripudia celebrarede- 
le&abatur, qnx profe&o maximis poftea 
laudibtiG ab omnihus merito extolli debe- 
bant. 

Poftquam cognovi illum excordedefide- 
rare efTe in regali Veftra; Majeftatis fervitio, 
rogavi,quo ampliorem relationem Majeftatt 
Veftrae tranfmittere pqlTem de his, quann 
iftis locis &provincijs continentur, ut mihi 
* ifod . aurifodinas oftendendas curaret, quae fib% 
W.m??* ♦ placcre hilari yultu&verfeis demonftraviti 



N AKKATIO SJBC VNDA. %4tf 
\c co in ftanti quofdam familiarcs ejus accer- 
iri juffit, &adquamlibet provinciam in qua 
urum extxahebatur, mifit duos ex eis, roga- 
itque ut totidem Hifpanos fibi in comites 
lluc tranfimtterem, qui quo ingenio auium. 
:liciebatur confpicerent, quod Tacile execii- 
usfum, &ad qUamHhet proyinciam defti- 
iavi Hifpanos duos,qui comitarentur Indos* 
Erant autem provinciae quatuor, quidam ex 
mi devenere adprovinciam quandani,quam 
Ctmtla appeliat, quae abeft per leucas o&ua^ 
jinta a celebri civitate Tennxtitatt , cujus 
provinciar itkcolx fubfunt DominoMutee- 
Uma,6c ipfi oftenderunt eifdem tria lata flu- 
niina, &ex omnihus adduxere inditiaaurl 
puriffimi, quanquam modicum adduxerint» 
nonenimhabebant aliamftrumenta, fedea 
tantum,quibus ipfi Indi aurum extrahere fo- 
lebant, & v Ut Hifpani retulere , tranfgreffi 
funt tres provincias multis pagis, villis,& 
fcdificijsrefertas, itaut in Hifpania non re-» 
periantur meliores. Suntin iliis provineijs 
fflult^civitates, & coloni^ in magnaquanti- 
tate,& afferuereVidirTe habitationemquan- 
dam cum arcc quae eft ampiior, & magis mu^ 
nita caftro Burgenfis civitatis Hifpaniarum, 
^incolaeuniusexhis provincijs 3 qu&Tama~ 
ttilapa nuncupatuE>ornatiori habitu& ditio- 
ri incedunt incolis provincianim,quas ha&e** 
tius viderimus, &funt maximae prudenci^ 
Secundi vero profe&i funt ad Provintiam, 
qu£ dicitur Maiinakebe4ue,qiiasetiam abeft 
idifta magnacivitate Temixtitanper leucas 
feptuaginta, & plusvergitad iittor^ rnaris* 



248 FekdinAndi Cortesii 

&illi quoqujC attulere inditia auriex magtit 
flumine,qiii lilac pr#terlabit,ur. Tertij ver< 
aliam pro.vindam adiere, ubi funt gentes 
qila? differunt idiomate ab incohs proxinr 
yrovincKT Culva, quam Tenis appellant^ 
illius provinouE Dominus nomine Coateli 
camat, quia provinciam obtinet inexcelfi 
mon;ibus di&o Dommo Muteezuma no 
paret, & cuam a quia illius provincice incol, 
funt martialcs, & certamen ineunt haftis 1 
gintiquinq;, aut aliquando triginta palmc 
in longitiidinecontinentibus. Etquoniar 
ifti nonerant fubjccSti Domino Muteezum; 
Indi, qui profedli erantcum Hif anis, ear 
provincia ingredi non funt aufi, fi prius Do 
rninum illius.de eorum adventucertiore.no; 
facerent, ab eoqj falvum conductoim obtinc 
rent, ailerenteseos eam ob cauiain adveniffc 
ut fuas aurifodinas videndi copia eifde con 
cederetur, & quod meo&Domini Mutee 
zuma nomine dignaretur lllis eas oftendere 
Coatelicamatrefponfum dedit. Hifpani ec 
tuto &iibere acccderent, &aurifodinas in 
fpicerenr, &eaomniaqua? videre cuperent 
fedeos e Culvaquos fciebat mifTos nomim 
Muteezuma admonebat, ne provinciam fm 
ingrederentur, quia hoftium loco ejus habe^ 
bat. Ancipiti animo fuere aliquamdiu Hi- 
fpaniirentfoli annon : maxime, quia Indi 3 
quosfecumaddtixerant,eos admonebant, nc 
irent : quoniam ideo eos folos intromitte- 
bat, ut eos faciliuiinterficere pofTet: Tnvi&i 
tamen animo Hifpani ulterius progredi con- 
IHtueruttt. Fucrunt bene,& placideabinco^ 

m 



is&eorumDominofucepti, &eis oftende- 
unt feptem aut odo fiumina, ex quibus le 
urum extrahere dicebant. Hifpani ui^ cum 
ndis ex cfembus ilHs fluminibus aurum ex- 
raxere , & inditia praedi&orum fluminura 
ittulere,& cum eifdem Hifpanis di£his Coa- 
efeamat mifit admenuncios iuos, qiubus 
r e ac pro vinciam fuam Regali Majeftatis ve- 
ftrs fervitio offerebat , & eifdem ad me 
mifit qiuedam aurea emblemata, Scveftes, 
quibus incolae ilHus pi;oyincia? maximetitun- 
tur. Vitimi vero aeceffere ad aliam provin- 
ciam Tuchitebeque nominatam , qux eo- 
dem dire&o vergit ad mare per duodecim 
leucas a provincia Maiinaitebeque, iri qua 
iam fuperius dixi inventum fuiffe aurum, 
fcincofe ejufdem. oftenderunt duo flumina,, 
ex quibus pariformiter adduxere aimindi- 
tia. Et prout ex Hifpanis, qui ibi fuerant 
percipere pottii , provincia illa eft admo- 
dum apta ad conftituendas ibidem habita- 
tiones, & ad aurum extrahendum, petij 
a Domino Muteezuma,. quod in illa pro- 
vincia Malinaltebeque, quiailhadpraschaa 
-magis apta videbatur, conftrui faceret- unam 
habitationera pro Majeftate veftta & in ea 
c^onftriienda omnem poffibitcm adhibuif 
difoentiara, & taiem, quod duorum men- 
fium fpacio eo in loco jam femmavetant 
fexaginta menfuras fquas. anegas Hifpani 
vocant)ex quddam femine ab eis mayz,nun- 
cupato, exquopanemconficiunt, &d6cem 
menfuras ciceruni & eaeap, qut eft fto&us 
ainys-doia? fimilis, quo ftuau in pulverem 
JO CL 5 reda&o 



%$o Ferdi nakdi Cortes n 

redado vini loco utuntur,& tanta; in ea prc 
Vinciaefttfftimationis, ut pecunianim ioc 
omniain foris&ubique necelfaria, eodei 
acquirant. Ibique binas habitatfones am 
plas asdificari curavit, & in altera ultra habi 
tationemappofuerunt ftagnum, inquoerS 
quingentianferesex induftriaibi collocati 
qui ibifuntin maximo pra»cio,quiaeos quo 
tannis deplumant, & illoru plumis,& pentii 
Uturitur, & in dida habitatione collocarun. 
ultra mille & quingentas gallinas , & ali 
plunma ad domefticum u&m facientia, & 
rnultotiens Hifpani,qui eam viderunt, & or 
namenta diligenter perpenderunt, putarun 
aicendere diftas habi tationes ad viginti mil 
lia Caftellanorum auri, Similiter petij af 
codemdomino Mnteezuma, ut mihiapeii 
ret, fi i n littore Hlius maris eflet fluvius ali- 
quis, velfinus, quosnaves iliuc applicantej 
facile mgredi poffent, &tuto in eifdem fifte- 
re, qui retulit fe penitus ejus rei ignarum, 
Quo audito, hoc faltem peti j, ut mihi maris 
lllius panno dcpingi curaret littora, & finus, 
&fluminainmare confluentia, quo poftea 
poflem mittere meos Hifpanos adperfcru- 
tandum, &diligenter infpiciendum, &ipfe 
Muteezuma eligeret in eorum ducesincolas 
di&x provincia?. Quod poftea re effsciE* 
quoniam fequenti die mihi attulere linea 
panno pi&a omnia maris littora, finus & flu- 
mina in illud confluentia.Ibi confpiciebatur 
flumen quodda casteris magis amplum, proui 
ex ea figura colligi poterat, fn mare profluSs, 
& videbatur fluere inter geminos montes* 



Harr^txo Sbgvnda. 25 1 
ii appellantur Sanmyn in finu quodam, 
5 i naucleri haftenus putabant, quod divi- 
•retur provincia Mazamalco nuncupata, 
ffimt quos vellerndeftinare. Eteopacto 
ifidecerh Hifpanos,intet quos ahqurMari- 
madifciplma plurimum pollebant, & cum 
ucibus,quos dederat Muteezuma, progtcfn 
erluftrarunt omnia illa lutora a portu 
lakhi}meca 5 quem fah&ivan appellant, 
bi meis navibus applicueram, quasperlu-. 
ratio afcedit ad feptuaginta lcucas & ultra, 
tmillum fluvium,aait finum adinveneie,m 
iuem naves poffent ingredi, quamvisdicta 
lttbra habeant plura & maxima,& m omhij 
>usillisrluniinibus peridulum faciebantca- 
iois infidentesemiflain profundum bolide, 
feficdeveneread provinciam Quacalcalco, 
qua fupradiaus fiuvius prasterlabitiir, &il- 
iius provincia? dominus qui Tuchmtecla 
ntthcupatur.,illos benigne fufcepit,& eiidem 
Canoas cbnfignari juflit, quibus flumenm- 
ofedi poffent, &in illiusfaiice aqu*prbrun- 
litatem adduoscum dimidiohominum fta- 
tus invenere etiam eo tempore, quo aqu* 
rnaxime defiuxere, d§ dido fluvio ddati funt 
t>er leucas duodecim, & mtnor profunditas, 
q\ix difto fpacio continebatur, accedtt ad 
fextum hominis ftatum : &quatenUscon- 
jefturacohfequi potuerunt,afcendit ulterms 
berleucas triginta in taliprofunditate. In 
ipfius fluvij ripa funt magnaj & plunm* co- 
loni*, &univerfa itia provincta eil in plano 
fita,fertilis,& rebus orhnibus quac tellus ferre 
pohfuevit, cxuberaris, & gens quafi lnntime- 



F £r jd inakdi Cortesii 

rabilis. Hujusautem provincisincol* no 
iubjiciuntur domino Muteezuma, imo eit 
hoftesfunt acerrimi. Qgamobrem cumH 
fpamadillumvcnere, illis fignificatum vc 
lmt, ut lih e Culva nuilo modo ad fuam pro 
yinciam proficifcerentur,quia erant eius ho 
ftes . Cum ilh Hilpani ad me ifta relatum rc 
vern funt, luos cum illis mihi nuncios quoi 
dam deftmavit: quibus ad me quadam aufe 
dedit, & plura tygridu coria, & plura ex M 
mis contexta, & veftimeta:& mihi afferuere 
quodominus eorum Tuchintecladiu noini 
menm audierat : quoniam illi ex Pnchunca 
gui eftfluyiusGrifolu*, f un t eidemmaxim; 
junfti amicitia. eundernq; certiorcm reddi^ 
derant,quod illactranfiveram,&cum eifded 
fueram congreflus, quia me arena? hofpititi 
prohibebant, &eorumcoloni*: &quemadl 
mqdum poftea nos amicitiam iniveramus, & 
illi fefubdiderant imperio veftra? M-ijeftatis. 
Ideoille quoque feregali Majcftatis veftra 
lervitio ciim univerfa fua provinciaofTere- 
bat,rogabatq;, utiilumin amicum recipere: 
hac tame* conditione, quod incolaj provinci^ 
e Cuiva regionem fuam nullo pafto ingrede- 
rentur > & peterem e rebus, quacinprovincia 
dlacontinentur, quoniam eaomniaquasab 
eo expeterem, impartiri & exequi paratus 
exiftebat. 

Poftquam mihi reminciatum eft ab eis 
Hifpanis, quiabilla provinciaexploratum 
venerant, illam ad coloniam ibi conftituen- 
dam aptam & commodam,&abeifdem por- ] 
tum adinventum, anjmo admodum Ixta 



JNAfcllAflo StCVtotiXl 2$$ 
, quoniamabeo tempore, quoadregio- 
m hanc applicui, foliicitus fui de portu 
/eftigando in iittoribus iftis, &etiamut 
:>pe eundem invenire poffem locum ap- 
xi ad hdbitationesfacicndas, tamen eoufqs 
renire non potueramalittore inciprenta 
lumine Sandi Antonij, quieft proximus 
vio Grifaluas, ufquc ad fluvium Panuco, 
i eft in littore inferiori, ubi quidanv 
fpani mandato Francifci de Garay co~ 
liam fuam conftituerant , de quibus 
fthac mentionem faciam , & ut mclius 
ploratas haberera res illius provincia? & 
rtum antediftum, &incolarum iheis de« 
ntium in nos ammos, refque aliasadibi 
bitandum conducentes, alios quoque ex 
iis commilitonibus ad .fimilia idoneos 
m eifdem nuncijs, quos Tuchintecla do~ 
inus illius provincias ad me cum.muncri? 
s deftinaverat, proficifci jufii 5 deferentes ad 
maliquamunufcula, & abdido Domino 
to vultu recepti portum denuo explora- 
nt,& periculum fecere,ut allij fecerant, & 
irenere locum idoneum ad conftituendas 
bitationes,& coloniam deducendam in ea, 
de omnibus vera mihi retulere, & dixere 
nnia utenfilia ad colontam conftituen- 
madeffe. Efdominum illius provincia; 
aximc gaudere, & magno teneri defide- 
) inferviendi veftrs Majeftati. Quibus 
verfis cum ea relatione, ilico prsfe&uni 
m centum & quinquaginta militibus eo 
ftinaviadfortilitiumibi conftruendum,ad 
odconftruendura Pominus provincis fc 

©btulerav 



354 FerdinAndi CoRTESlt 

obtulerat,& pariforniiter domos omnes,qu 
bus pro noftri habitatione egeremus, & qu; 
eidem imponerem. Et iiico ubi colonia: 
locandam conftitueram,fex domos asdificai 
das curavitj eifde mdicavit effc (Ibi gratur 
quodin fua fifterentprovincia, & quodea 
inhabitaudam fufcipiebant. 

Superioribusnarrationis capitulis Pote 
tiffime Domine expofui, quod eotempoi 
quo ad celebrem civitatem Temixtitan pr 
ficifcebar, mihi obviam venerat quida ma 
nus & potens Dominus, qui fe miftum ad 
mino Muteezumaprofitebatur, &ut poft 
perceperam, erat eidem fahguine junaus, 
provincia, cui dominabatur erat contermi: 
provincise Muteezuma, & ejus provinc 
nuncupatur Aculiiacan, &caputprovinc 
eft civitas lacui falfo proxima, &exeap 
lacum ad magnam civitatem Temixtit 
canois fiint fexleuca*, fiquis autempedib 
{>roficifceretur , habet decem leucas, ha! 
civitatem Tefcucu appellant , habet in 
ultra triginta millia ddmorum; Illius dotf 
nus habet ibi miranda palatia & habitatij 
nes. Mefchitas praeterea & oratoria mag! 
&optime conftru&a, dominatur etiam du 
bus alijs civitatibus, altera abefta civits) 
Tefcucu fpacio leucarurn triurri Acurun 
altera vero fpicio leucariim quatiior qus 
OrumpaappaHant. Iftarum quaelibethit 
adqttater rhille habitationes. Habet pr 
terea dida provincia Aculuacan pagos & V 
las plurimas ♦ eft folum foecundiflimUm 
culturam, & tota regio, cui prajeft, ab u 



3tfA**A**b ■SBCVK'frA^ 2SS 
:«reeft contermina provinciae Churuite- 
U dequa diu meminimus. Hic dominus 
>mine Cacamin poft detentionem perfon^ 
>mini Muteezuma a me fa&a tam & Maje- 
tce veftra,cui fe fubdiderat,quam a dommo 
utcezumadefeccrat ; & quamvis pluries 
ummonerem, utregale fervitium & obe~ 
entuni Majeftati Vcftras exhibere vellet» 
onitus tamen 6c a me & di&o domino 
aiteezuma, nunquam parere voluit. Imo 
perbe refpondendo ajebat,quod fi quis vel- 
tab eo aliquid,ad provinciam ejus proficif- 
retur,& ibi expcriretur>quanti effet & qua- 
foret regale fervitium quod exequi tene- 
itur .Prasparaverat ut audiveram jam maxi- 
as copias maxime belligeras, & poftquam 
lum mbnitidnibus adducere iion potui do- 
inum Muteezuma fum allocutus, Zk ab eo 
itij quid nobis agendum in hacre cenferet* 
2 ille rebellionis contra nos fa&ae pcena- 
im expers petfifteret : refponfum dedit* 
Wt eum vi expugnare. Quod erat difficile 
£iu, quoniam magnus dominushabebatut 
:potens, eopijs maxime abundans militiaj 
ffis,&fine maximo difcrimine,& millitum 
biflione eum expugnari poffe non puta- 
at. Sed quia ipfe Muteezunia habebat 
i provincia iliitis Cacamacin plurimos ex 
timatibus qui cum eo morabantur, &eis 
abat ftipendium, eoscionftituerat alloqui, 
taliquos exmiiitibus di&i Cacamacinab- 
ucerent, qui poftquam eis fidem noftram 
eiiffemus, quod fecuri & tuti effent parti« 
us noftris faverent, fic^ue illum tuto expu- 

gnate 




%S6 FERfllMAHDI CORTEsIt 

gnare pofTemus. Quod & itaevenit, qui; 
di&usdominus Muteezuma itaegit cum eis 
quodilii induxerttnt di&um Cacamacm,u 
cum illis conveniret in dicta civitate Tefcu 
cu, ipfi quippe tanquam primates daret ope 
ramconfulere rebusad eommodumfui Do 
mini facieiitibus> & maxime triftarentursi 
ille aliquidfaceret unde periclitari, & ad ul 
timam internicionem dari poflet. Sub no 
praetextuin unticonvenere inamplo & ele 
gantipalatio di&i Cacamacin, quod efti: 
ipfo lacus littore, 6c eo modo aediricatu exti 
tit, quod fubtus illud Canois patet lter, quo 
in lacu exeunt.Ibi pr&paratas canoas fecret 
collocaverant^odemq; loci plures viros dil 
pofuerant,ut fi fdrte dictus Cacamaein obfi 
fteret, nec fe capi permitteret, eundem ^ 
capere poffent. Et cum omnes conveniffero 
illi conjurati primatcs Cacamacin appre 
henderunt , antequam a fuis audiretur, t 
canoas impofitum per lacum ad magnar 
civitatem deduxerunt,qttaj (ut fupetius dixi 
diftat perleucas fex, quem addu&umle&ic, 
impoiuere, ut tantttm dominum decebat, i! 
lumque mihi exhibuere, cui ilicocomped* 
injiciendos, 6c bene cuftddiri mandavi, £ 
communicato confiliocum Domino Mutee 
zuma, ipfius detenti fratrem nomine Celf 
tudiiiis veftras provinciae illi praefeci * qt 
Cocuzcactm nominabatttr* cui abomnibtj 
communttatibus, & Domiriis di£he provin 
cias debitam obedientiam exhibendammc 
disomnibus curayi, tanquam fuo Dominc 
donsc aliud per Majeftatem Veftram eff 

coi 



^titutum.Ec ita executum eft,quohiarn itl 
>fterum omnes eidem paruerunt tanquam 
»ominOi,ut priusparuerant di&oCacamacin. 
ille omhia qux illi Majeftatis yeftra; no- 
iine mandavi, iibentiffime& fidelvter fuit 
cequutus. Poft aliquot dies tranfa&ps a 
iptivitate diai Cacarnacin,diaus Dominus 
luteezuma omnes Dominos provinciarum 
Buriv & civitatum arcumjacentium con- 
ehire juffit, & mihi poftquam convenerc 
untiavit, uteo proficifci debercm, &pofif 
icum adventum talia fatus eft. Chanffimi 
ratres & amici^diu optime noftis vos ornncs, 
atres veftros & majores, mihi &aBteeeffp- 
■p meis fubditos extitiffe, &ame & ab 
ifdem optime tentos, & omnibus honon- 
luscondecbratosfuiffe, & vosquoque mihi 
kmaioribus meis ea exhibiuftis,qua: bom 6C 
ideles vafalli Doministuis prarftaretenen^ 
•ur Etiam arbitror vos illuc\ ab anteceffo^ 
ibus memoria tenere, noftrum gerjris ex his 
wovincijs originem nonducere, ledeloit- 
zinquis provmcijs huc adveSum. JNain 
maiores noftros huc adduxit quidam eoruiU 
Dominus, qui eos iivea dimifit atqne diicei-* 
fit,&longo poft tempore tedijt, & majorcs 
hoftros colonias hisin regionibus poluifle, 
& ex incoiis uxores duxiffc, & ex eis liberps 
procrcaffe invenjt, adeo quod ultenus te- 
cum proeredi noluerunt, necm DQminum 
fufcipere. Atiile difcedens promifit, quod 
aut perfohaliterrediret.aut alios f uonotmne 
hucdeftinaret totcbpijs, Saahpotenm& 
Joteftate, ut poflet eo^ad ^JjggJ 



*5* FerdinAnpx Cortbsii 

conftringere, Scitifque, quod eumhaacn 
mdtes expeaavimus. Nunc autem perc 
quajprajfensejus pr<efe£his nobis retulit 
rcge eo & potenti Domino, quem fe hucd 
ihnaffe ait, & a Joco unde huc adventaj 
profitetur, procompertohabeo,& vos fiir 
Iiter tenere debetis, quod hic vere eft il 
Dominus quem expeaabamus, co maxin 
argumento, quia prarfedus eisaffirmatd 
noftn notitiam illum habuuTe. Sed poite 
quam noftri majores ea^quae tenebantur fi 
*mnis fuis pr^ftare, non prajftitere, nos 
oportetfaccre : & Dtjs noftris agamus gr 
tias, quod illud, quod tam diu expeaavimi 
noftns temporibus evenerit. Idcirco v» 
omnes obteftatos velim, poftquam M 
quod, expofui, diu vobis -omnibus notui 
eft, quemadmodumme haftcnusin Dom 
num tenuiftis, & mihi parviftis,poft hac m; 
ximo&potenti huicregi pareatis, &illur 
SsT «nomnibusdominuin habeatis. Poftquar 
Cafar, Ma, . e velter dominus naturalis exiftit. Etilliu 
vicehuncejus pr^feftum in Dominumha 
betccohtc, Scobfervate, & omnia tributa 
obiequia quaj mihihaftenus impendere £o| 
hti eftis,huic ejuspra:feaoexhibete>quoni; 
ego panformitcr contribuefe, & omnibui 
cjus mandatis parerc aftringor, & ulteriui 
omnia exequi & prsftare, qu* de jure Do- 
mino pr^ftare tenemini, in quo remmihi 
gratiftimam facietis. H*c omnia pluribus 
iachrymis & majora imo trahens fufpiria 
corde, quam quilibet fari/poffet, protulit. 
Comitabatur rcliqui omnes proceres lachry-, 

xnaf 



Narh atio - Sbcvkj>a7 2S9 

as Muteezuma fiiis afliduis lachrymis,adeo 
paululum immorati fint anteijuam re- 
ondere poffent. Etprofeclo, fereniflkne 
omine,nulius affuit ex Hifpanis,qui eidem 
)n plurimum compateretur. Tandem fe« 
itis lachrymis refponfum dedere, qaod iili 
ih fubditos dedideiant, & eum in Domi- 
imhabebant & tenebant. Ideirco polliee- 
mtur fe omni a executuros quae ipfe.confli- 
iififet J & ea de caufa, & etiam rationibus per 
itn dedu&is l#to animo veikntiliius jufla 
cequi : & deinceps fe perpetuo fubdebant 
lajeftati Veftrae, & fe in vafallos offere- 
mt, 8c ibidem eorum quiiibet pollicitus e(t 
cequiea, qtia? regali Majeftatis Veftr^no- 
tine fuiffent impofita, & exhibere omnes 
Mitributiones &obfequia, qiia^ antea dido 
)omino Muteezuma praeftare foliti fuerunt 
creliqua omnia, quse regali Majeftatis Ve- 
xx nomine eifdem praecipereritur. Quae 
>mnia per aliquos pubiicos notarios con- 
;ripta funt, & de pramiiflis publicum confe- 
itinftrumentum,cujus copiam peti j pr xfen- 
ibtts Hifpanis multis.Poftquam omnes pras- 
atiDominife Majeftati Veftr^fubdiderat, 
iUocutus fum di&um Dorainum Muteezu- 
na,& ei fignificavi Maieftati Veftras aliouata 
luripqrtione pro quibufdam operibtts ftiis 
perficiendis optts effe. Rogabamcjue aliquos 
iluis,8tegofimiliter aliquosemeis Hifpa- 
nisdeftinarcm per provincias & habitatio- 
nesillorum Dominorum, qui feeo dieoh- 
tulerant , adhortandnm eos & rogandura 
quoicfe eaauti & atgcnti quantitate quam 



x€o FehdtnAnpx Cortesii 

ipfi poflidebantjultraeorum exigentiam^ 
jcftati veftraunfervirent, Scco pado appa 
ret» quod llli jam infervire ccepiflent, 
Majeftas veftralatius egregium eoruma 
mum in ferviendo perfpe&ttm haberet. 
flmiliter Dominus Muteezuma de eo, qu 
poflidebat, mihi ipfe lmpartiretur, quoni 
ca omnia Majeftati Veftrae mittere con 
tueram per nuncios, quos primo cum rel 
alijs Majeftati Veftrae eam tranfmiflurus. 
ille nihil moratus eodem inftanti petij 
mefibi Hifpanos confignari binos, quor 
varias provincias ad negocium hoc excqu< 
dum deftinaret. Quarum nomina,quonii 
monumenta omnia amifi, non fubveniu 
Illasenim provinciae funt plurimae &div 
f«, quarum aliquae per o&uaginta & t 
quaeper centum leucas aberant a difta ci 
tate Tcmixtitan, cum praedi&is autem I 
fpanis ire juflit quofdam ex fuis, quibus pt 
cepit, ut ad di&arum provinciarum &ci 
tatum Dominos proficifcerentur & exp 
nerent, quodego unicuique quandamai 
fummam quam ipfe conftituit imperare 
&hocexecuttimeft, namilli omnesDou 
ni, ad quos profe&i funt,contribuerunt ir^ 
pcratam fummam tam emblematum, qua 
auriin maflis & folijs, & aliorum quxif 
poflidebant, & fufo eo quod fundi potui 
ex quinta illorum portione, quasMajefta 
veftras debetur. Fucrunt triginta duo milhl 
&quadringenta pondera atiri ,abfq;fuppd 
le&ilibus ex auro, argento, rebusex plumj 
fa&is, parmis, gemmis & alijs pluribus rebi 

rnaxinl 



Narratio Sbcvhda? zBi 
flimi valor^qu» omnia Majeftati Veftrf 
nfignavi & fepofui, qu<e tranfcendunt va- 
:em ccntum millium ducatorum. Eranc 
cterea talia & tam mira quod varietate 
mm & novitate erant in$ftimabilia_: Nec 
tandum arbitror,quod omnes ex pnncipi- 
istam Chrifticolis quainfidelibus, dequi- 
isapudmortales inprasfentiarum mentio 
j>eatur,taliahaberi poffint.Et certeMajeft, 
?ftr« iUa,qu?B exponomimia viden non de- 
mt, poftquam ficfe habet ventas, quod 
, ru m qua; terra mariq; haberi poffunt,&de 
ubusipfe cognitionem aliquam habebat, 
nulacraad veram formarn tam aureaquam 
gcntea & ex gemmis, & ex plumis obtme- 
at,& in tali excellcntia & perfeaione,quod 
ene viva fpeaantibtis videbantur, quorum 
lihi nomodicaimpertitus eft pro Majeftate 
eftraabfq;alijs qu?fibi piffaexhibui. qu^ 
mnia ex auro fingi curavit,ut funt lmagines 
uvatoris crucifixi,, emblemata, torques,nu- 
lifmata, & aliaplurafc noftris, adquorum 
(Paeinem fimiiia fieri curavit. Acceffit etiam - 
ortlorii Majeftatis Veftrx argenti recepu 
dfracentum marcas,quod in vanas tam par~ 
WL quam majores fiendas paropfides diftr*- 
§g & fcutellas,pateras, coclearea, .quantum 
Uisdicerepotui. Vltiraha^cdiaus Mutec-; 
Lumamihidbnavit plura ornamentacx iuis 
mstaiiaerant, ut perfpeaoquod exomm 
Jarteerantex bombice, &abfque fenco in 
ioto terrarum orbe talia fien & texi non 
poffent, nec tot diverfis proprijs colonbus 
& laboribus ; & inter ea erant ahqua 
R 3 veftium 



t6z FerdinAndi Cortesh 

veftium genera, ad ufuni mulierum, & viro 
rum mirabilia. Erant praterea apparatu; 
pro le&ifternijs. qiubus cx ferico fa&i, meri 
to,comparan non poffent, erant alijappara 
tusquibusinecciefijs &aulisuti poflumiis 
erantculcitras leaifterniorum cooperimen 
ta,tam ex plumis, quam ex bombice variori 
colorum,fimiliter & mirabilium,&<alia mul 
ta, qu* cum talia & tanta fint, ea Majeftat 1 
Veftrarexprimere nefcio.Obtulitetiam duo 
aecim zerbatanas. Eft aute zerbatana lienun 
longum concavum, qua aves parvas infefta 
mur^exillis fpicula feuglobulos exiguositi 
modum fabarum excreta compados flati 
emittendo, quarum excellentiam etiam exl 
pnmere nequeo, quia i \\x elegantibus piftu- 
ns, & colonbus perfe&iffimis conftabant, ir 
ems extremitatibus & medio extabat aurum 
ad palmi altitudinem mira arte elaboraturrij 
&peramaureis filis contextam, &gIobuloi 
fupradiftos imponendos,quos aureos fe mihi 
daturum pollicitus eft, impertitus eft modu- 
lumadeofdem effingendos aureum, &alia 
multa, quorum mfinitus eft numerus. 

Si Majeftatem veftram potentiffime Do- 
minedevarijs & mirandis rebus iftius civi- 
tatis Temixtitan Dominio, & iftius Domini 
Mutsezuma obfequio certiorem reddere de- 
berem,acde ritu &confuetudinequam obti- 
nent incola?,otdine,& regimine tam ci vitatii 
quam aharum qua? fubjiciebantur difto Do- 
mmo Muteemma^longo tempore immorarl 
oporteret, & multosqui eas exponere fciret, 
habere necefle effet intali genereexercitatos. 

Ego 



N A K K A 1 I 0 S £ C V N D A. l£j 
;o non poflem de raille portionibus mrni- 
imrecenfere> fedut melius potero aliqua 

iilis qua? vidi exprimam, quae quamvis in- 
lte promantur,tarnen erunt tantae admira- 
)ni,quod vix credi poterunt,nos enirn prf- 
tites proprijs oculis intuendo eas vix intcl- 
ftu percipimus. Sciat tamen Majeftas Ve- 

a, quod fi in aliquo deficiam in prsedi&a- 
:m rerum relatione, plus peccabo minuen- 
quam augendo, tam in his quam inalijs» 
ijb recenfebo Celfitudini veftras, quoniaai 
quum mihi videtur & apparet ea quaeregi 
teo 8c Domino recenfere duxi, prasvia vcri- 
ite nii augendo aut minuendo aut interpo- 
endo exponere. 

Priustamenquam resiftius celebriscivi- 
itisTemixtitan, &reliquaquasin proximo 
tecedenti capite afferui recenfere aggrediar, 
ifum eft ut omnia melius percipi poflint, fi- 
iim provincias de MefTico, ubi di&a magna 
ivitas eft collocata,& ubi ilhusDornini Mu- 
eezuma regia confiftit, explicare. Provin* 
:iah£cexcelfis & afperrimis montibus chv 
:umfepta eft, & in ea planicies eft in circuitu 
id feptuaginta leucas, cui planiciei infunt 
jemini lacus, qui fere univeriam occupant, 
juia duo illi iacus ambiunt fpacium qiiin- 
juaginta leucarum, & in akero ex lacubus 
eft aqua dulcis,altero vero qui major eft aqua 
falfa. Iltavero planiciesabuno-latere fegre- 
gatur colliciilis quibnfdl, qui inmedio pla-> 
niciei confiftunt . Difti autem lacus in fine 
fun?,untur iri quadam ane.ufta planicie, qnas 
interdiaos colles&excelfos montes confi- 
E 4 ftit, 



164 FfiROlN ANDI CORTESJI 

ftit, qua anguftiae extenduntur pcr balift; 
ja&um, & per ea aiter lacuum ingreditu 
alium,& adcivitates Sccolonias que/indi&i 
lacubus exiftunt hbmines canois invehun 
tur, abfqueeoquod aliquis terramattingai 
Sedquiaeft magnus lacusfaifus, habct flux 
<krefluxumadinftar maris : quotiefcunqu 
aqua di <9:i lacus excrefcit, aqua falfa lngred) 
turlacum dulcisaque;,&adeo violenter,ac 
ingens & rapidus fluvius ingrederetur : l 
ccontrarip^quando decrefcit lacus alius, du; 
cis falfamingreditur. Et opulentailiacivit; 
Temixtitan eft fjndata in i!la magno ftlf 
lacu & acontinenti addi&amcivitatem,qu 
eft iter duarum leucarum, qtiatuor habe 
ingreiTus ftratis manu fabricatis vijs lati 
quantum extenditur lata Hifpanaequeftri 
lancea. Civitas eft tam amplaquantum ei 
Hi{palisaut Corduba. Illius prascipuivic 
ampliffimi Sc re&o tramite procedentes cer 
puntur,&omnesal!j quorundam media par 
in aquis, media in terris eft, per quos canoi 
invehuntur, Vici quoque omnes hahen 
fuos exitus, ut ab uno ad aliurn aquaper 
meare poflint. Omnes ifti exitus quorurr 
aliqui funt latifTimi, habertt magnas trabe? 
Optime dolatas, &talesquqd quibufdamin 
locis polTunt per eas tranfire decem juncl:) 
equi^es, Porrocum confiderarem, fiincola 
yellent in me confpirare quod commode 
idfacere poiTent (cum eo in finu conftituta 
fitcivitas) utfupradixi,c\ r amovendopontes 
egreffum&ingrefTum di&x civitatis facillt- 
|tie nobis erioere poffent, fic^ue nos fame 

enecare^ 



Nariiatio Sbcvhda *6f. 
inecare, priufqua ad continente' venire pof- 
emus.civitatem ingreffus propere Bergan- 
inos quatuor erigendos curavi a & tam ce- 
eriterperfe£ifunc&i;ales, ut eifde ducen- 
os viroscumequis iittori expqnerc poffem, 
nuotiefcunque iaobis videretur. Habet ifta 
preclara civitas plurimas piateas, ubi affidue 
fuahabent fora S$ commercia advendedum, 
&emena , um. Eftin ea.de civitate platea,qua2 
eft m duplp major plateaSalamatic^ civitatis 
undiq; porticubus circumdata, ubi quotidie 
ultra fexaginta millia hominum vedentium, 
tmentiumq; Cernuntur, ubi eft mvemre onv 
niageneramercium, quajin provincijsillis 
inveniri poffint, tam ad efurn quam ad vefti- 
tum facientia. Venduntur res ex auto argen- 
toque,plumbo, cupro,au,richaIco, lapidibus, 
offibus, conchilibus, corallis, &ex plumis. 
Venditur caix,politilapides & non pohti,la- 
teres crudi & co&i> ligna dolata varijs mo- 
dis,& non dolata. Eft vicus in quo vendun- 
tutvomni^ genera avium, ad aucupium, u£ 
gallin#, perdices, coturnices, ariates, turd!, 
fulice,turi;ures,paluvTibes, pafferes, arundim- 
bus collo aftriai, pfvtaci, milvi parvi, affcio- 
nes,timuiculi, aceipitres, fakones & aqiul^, 
&aiiqu<e ex iftis avibus rapina viventibus 
cumplumiscapite,roftro&unguibus. Ven- 
dunt cuniculos, lepores, cervos, xanes ca- 
ftratos parvos, quos ad comedendum edu- 
cant, Sunt viciad hcrbas vendendas, funt 
ibi omnes herb* & radiccs medicinalesqua* 
nafcuntur in tota proyincia. Sunt Do- 
mus pharmaca vendentium tam potabihv 
• " R $ q u am 



%S6 Fbr&inAndi CoRtEjri 

quam ex unguentis & emplaftris, funt barbi* 
toniorum domus, in quibus capita lavantur 
npmimbus & raduntur. Sunt etiam ibi ha- 
bitationes ubrconyeniuntad bibendum& 
comedendum pro pecunia. Sunt ibi plurintf 
oajuh, utmHifpanijs, qui portant oneia de 
domo eorum qui vediderunt,ad domum eo- 
rum quiemerunt.Sunt plura hgna,carbones, 
foculana, ftora» variae ad ledifternia, ah* 
iubtihoresadfediiiaornanda, cameras, au- 
lalque. Sunt omnia olera & prsfertim ccepe, 
porri,alha, nafturtium tam terreftre quam 
aquaticum,caules,acetofa,carduus. Sunt ibi 
frudus vanj,inter quos ffit cei;afa,pmna,qu* 
lunt fimilhma Hifpanis. Suntpoma, uva,& 
ahj fruftus plurimi, quos producit illapro- 
vincia multu fingulares. Vendunt mel apum» : 
cera, & mel arundinum ex Mayz, qux arun- 
dines habent tantum' mellis & funtadeo dul- 
ces, ut funt illae ex quibus zaccarum confici- 
tur. Venduntmellaex arboribus quibuf- 
darn, quas vocant in reliquis infulis Ma^nei, 
& lunt dulciora mufto decodo. Venc?unt 
etiamvinumindeconfeaum. Vcnduntva- 
na genera fili omnium colorum infuisco- 
rolhs, &cftfim;iisvico, ubi Grannatajven- 
dunturres cx ferico, fedin majori quanti- 
tate. Venduntur ibi colores pro piftoribus 
&omniagenera, ficut in Hifpanijs, &adeo 
illuftria,ut mehorafieri nonpoffent. Ven- 
duntur cor-a cervina onrimeaptatacum pilo 
& fine,aiba&tin^aco!onbus varijs. Ven- 
duntut fiftilia multa, & optima venvce fuf- 
fulta. Venduntur dolia ntaxima & parva 

cenophora, ! 



Narratio Secvnda; 
Sen0phora,olla2 &alia vafa fi&ilia, &aliain- 
imta genera vafculorum, & majori ex parte 
^ernice fuffultorum. Vendunt multum 
Vlayztam folidum quamcodum inpanem 
:onverfum, & de eohabent magna commer- 
:ia, & in folido & in pane, quod eundem re- 
:inet faporem^ quem in reliquis infulis reti- 
nerefolet. Vendunt Artocreas ex avibus 
& pifcibus recentibus, &falfis, crudis, & 
ro&is. Vendunt ova gallinarum,& anferum 
aliarumcjue avium maxima in copia. Venr 
lunt placentas ex ovis. Et denique ven- 
dtmt in diciis foris quicquid gingitur & crc- 
fcitinillis provincijs, qux ultraeaquaeex- 
pofui funt talia & tam di ver fa 3 quod propter 
prolixitatem, & quia eorum nomina non tc- 
neo,non recenfebo: & gcnus quodlibet mer- 
ciumhabet vicum proprium nulla data alia 
mercium commixtione, & in hoc optimum 
habent ordinem, & omnia. venduntur bene 
computatavelmenfurata, nontamen ha&e- 
nus vifum eft,quod aiiquid pondere vendat. 
Tnhujufmodi magna platea eft domusam- 
pla in modum judici j, ubifemper morantur 
t(ecem, aut dupdecim perfona? quae judicant 
& conftituunt omnia quse in di&a platea 
cveniunt, &dubiaqua? ihfurguntmalofque 
& delinquentes rniniri jubent. Verfantur 
indiftis plateis aha»perfona?, quasafliduedi- 
ligenter explprant,quid vendatur,& menfu- 
ras quibus venduntur bona* infpe&ant . In 
haccivitatefunt plurifna? Mefchita?, &do* 
mus idolorum pulcherrimis sdificijs, pro 
parochijs & vicis eoruma &in dignioribus 

ycrfaatUE 



%6Z Ferdinandi Cortesh 

verfantur homines qui pro religiofis mort 
fuohabentur&continue refident, procjui-. 
busprajterlocaubi idola collocantur, com- 
periuntur optima? habitationes, Omnesilli 
iuireligiofi nigris veftibusutuntur, necca- 
pillos minuunt, aut pe&untadie ingreffus 
religionis, donec exierint. Fili j omnes ferc 
primatum civitatis & dominorumprovin- 
cix eo habitu in reljgiombus verlantur i 
fexto & feptimo anno, donec eos parentes 
matrimonio copulare conftituerint: & hoc 
frecjuentius accidit in primogenitis, & eis 
qui in haereditate fuccedunt,quam in ceteris, 
Morantesiniliislocis acceffum admulieres 
non habent, riec ad eas domos mulieri patet 
acceffus,abftinent a cibisquibufdam,fed uno 
tempore plus alio. Et inter Mefchitas eft una 
fuprema,cujus magnitudincm Sc illius parti- 
culas 3c rcs humana lingua exprimere non 
poffet, quoniam ejus ampiitudo tantum pro- 
tenditur, ut intra ipfam (qua? altiflimo & 
vilido muro circundata e{V) poflit locari 
civitas quingentarum Domuum. Conti- 
nentur intus in circuitu circumcirca pul- 
cherrima5habitationes,quibus infunt magnj 
aulas, &deambulatoria, quibus refidentre* 
ligiofi ibi collocati : funt eo in circirtu qua- 
draginta turresaltiffima?, & bene conftru&ar* 
ad quarum penetralia itur per quinquaginta 
gradus, & minor inter eas eft tantae proceri- 
tatis,quanca; eft turris Cathedralis Eccle- 
fiae Hifpalenfis, & tam bene conftru&evi- 
dentur, tam exrolitis lapidibus quam ex 
tignis , ut eis politiores fieri nori poffent, 

aut 



autfabricariubique locomm Qmnes entm 
pohti lapidesSaVellorum ubi idola collo- 
cantur, varijsimaginibusconftant&teaa & 
ttena omniaqu* & pofita cernuntur, vatys 

confiftunt,& varijs mdnftris,figuris, & orna- 
menScia. Omnes fupradict» turres funt 
fepuiturs Dominorumiftms provincia:. Et 

capells in eifdem conftma* quambet fuo 
idLeftdicata^uiplusdevotionisattn^ 

bant Inbac amplaMefchitafunt tres latifli- 
^iau in quibus funt plurima idoia m,r* 
mfgnitudinis&altitudims, ^"js figuris& 
art&us fculpta, tam m lapidibus quam m 
teSo. Et diais aulis infunt aha parva faceHa 
Sftisportis conftruaa, & facella fimih ter 
JSam continent cceh clantatem, - ea lao ell* 
non ingrediuntur nifi rehgiofi, & llli ; noo 
omnes,& in illis ftmt imagines & ftatu* : ,do- 
lorum quamvis etiam extra , ut fuperms 
dixi, repinantur. Digniores d,aorum ,do- 
lorum ftatuas & eorum , quibus plus fidei 
adhibebant, fuis fedibi» ^^\fj^ t 
«ue»er gradus. Sacellaque ubi conftiterant 
mundare&luftrarecommifi, eaenim omn«* 
faneuine facrificatorum mortahum afperia 
cemebantur. Ibique glotiofs V^tc&ncrs 
Ifarue & rehquorum fanaerum imagines 
collocavi. Quaj omniaMuteezuma&incol» 
molefte tulerunt, & primo mihi fenifica-. 
runt, quod talijacommittere nondeberern, 
quoniam fi res divulgaretur per «1« . 
munkates, &loca, eosm.hifacilhmerebel- 
ks teddercpoffem. quia iHis arbltra ^^ 



i?o F*hdinAndi Cortes 1 1 

©mnia bona tcmporalia a di&is idolis fibt 
exniberi & concedi, & fi incolg paterentur, 
quod hbi tales contumeli* inferrentur, fuc- 
cenierent, nec ultenusquicquamillis exhi- 
berent, & fruftus terra: exiccarentur, quarc 
homines fame perire cogerentur. Eos quoti- 
<iianisadhibitisinterpretibusadmonui,quod 
maxime decipieUantur, fpem in illisidolw 
collocare,quos proprijs mambus ex immun- 
ditijs Conflaveranc , & eos fcire oportere, 
unum effe Deum omnium univerfalem Do- 
nnnum, qui creaverat ccelum & terram, & 
©mmaaha tam vifibiliaquaminvifibilia,qui 
panformiter illos creaverat , & nos alios 
©mnes,deumq; effe fii>e principio,& immor- 
ta em, &quodillifolicredere, eundemque 
iolum adorare, nec aham creaturam, aut rem 
ahampraeter folumDeum deberent,reliqua- 
queaha explanavi, qux taliin reexponere 
Icivi, ut lllos afua idololatria abducere pof- 
fem,& ad cognitionem veri fummi & omni- 
Potentis Deiinducere.Omnes& potjflimum 
Muteezuma, refponderunt , quod illi iam 
Jinhi expofuerant, fe non effe oriundos ex 
hac regione, & longa ante tempora majores 
luos ad has provincias adventaffe, fieri potu- 
*ffe,ut illi fint aliquoerrore duftiin hisre- 
bus quae colebant,cum jam diu patriam fuam 
«xiffent. Ceterum ego qui novifiime vene- 
*am, melius recordari poffem quq ipfi colere 
&credere deberent, &illisea impartiride- 
beremaceosdocere, ipfique fe paratos offe- 
tebantadea,qu?ipfis tanquam meliora pro- 
ponerera. £t diftus Muteczuma & ali j plures 



ex 



Karratio Secvnda. 2yi 

;x p-rimatibus affuere, dum idolaefacellis 
iejicerem, & dum illa raundargtur, & novas 
magines imponerem,& omnes hilari fronte 
it conjicere potui. Illifque feriofe mandavi» 
le impofterum idolis pueros facrificarcnt, ut 
Drius foliti erant, quia hoc Deo Opt. Max. 
idmodum difpliceret.& Veftra Majeftas fuis 
acris legibus prohiberet & praxiperet,quod 
juicunque interficit lnterficiatur.Illico ab ea 
facrificandi confuetudine abftinuerunt,&eo 
;oto tepore quo moratus funi in eacivitate 
lufquam vifumeft^ pueros aliquos interfici 
Mt idolis immolari. Imagines quibus ifti 
Sdem adhibent, funt majoris proceritatis 
Jatu cujuflibet maximi hominis. Confici- 
lntur ex omnibus feminibus & legumini- 
bus, qux ipfi in ufu habent tritis & mixtis 
infimul, illaque interemptorum profacrifi- 
:ijs cordium ianguine incorporant, qux pe- 
ftoreadhuc viventiumextrahunt, &illoex Idolorum 
:orde effufo fanguine farinam humedant in c °afe&io« 
tanta quantitate, qux fufficere poflit ad per- 
Sciendas magnas illas ftatuas, &eifdemper- 
fedlis & in facellis collocatis plurima morta- 
lium corda offerunt,& fimiliter eifclem facri- 
ftcant & corum faciem fanguine indeeffufo 
ilUniunt. Et pro qualibet neceffitate homini 
incumbenti habent propria idola, more prir 
fcorum getilium, qui fuaolim venerabantuc 
idola. Ita ut pro captando favore in bello 
idolum habent, pro fuarum fegetum cultura 
aliud, & deinde prore qualibet quam quas- 
runt, aut exoptant bonos fortiri fucceffus, 
pwBcipuum idolum habent* cjuod venergtur. 



%fi Ferdinand* Cortbsxi 

Hac celebri in civitate funt miiltac magnseS 
optimae Domus, &propterea funttotegre 
gi2E Domus, quia omnes pHmafij Doniin 
iilarum provinciartihi, & vafitlh Domin 
Muteezuma in ea fuas habent habitationes 
&refidcnt inea qtiadam annipafte. Sun 
ulterins prinii incolae ci vitatis ditiffimi, qu 
fimilitet cgregijs- potiuntur dbmibus ultr 
fpeciofas habitatibnes domus, egregios hor 
tuloshabcnt varijs floribus tamin fupcrid 
ribus quarh iii inferioribus habitatibnibu 
Pet viam ex qiiatuor ftratis,quibus civitater 
ingrediuntur , protenduntuf gemiiii aqu; 
dufhis, quoru amplitudb eftad parfus duoi 
altitudb vero ad homihis ftatuui, & unb e 
illisinvehitur dulcis aqua faporisoptimia 
craffitudinemhumanicorporis, quaj progrc 
ditur iiimedium civitatis, ex^uabibunt, l 
reliquisinrebus necerTarijs utuntur : alte 
vero alveus vacuus eft, & duhi ab unb e£ il 
lis immunditias dejicere vbliint. ih aliur 
aquas ducunt,donecmuiiddtur: &quia trar 
fit per pontes propter intervalla,quibus aqu 
falfa ingreditur, & egreditur , conducttr 
aquas pradi&as dulces pef cannales qubi 
dam in craflitudinem unius magni bovis,cji 
cxtenduntut quantum trabes di&orum pori 
tium, &illa eft ornmbus incoliscommuhij 
Condticunt undiqtte aquam venalem canoi- 
quamhoc pa&oecannalibus accpiunt, ca 
noas pontibus fubjiciunt, in quibtis ftiri 
homines, &aquacanbas implent^&implen 
tibus fatisfaciunt , & fimiliter in omnibi 
ingreffibus civitatis a & ubi exonerant canba| 

i 



Nahhatio Secvnda. 173 

titocns eftad qucm majorpars .commea- 
ium, qtu apporrantur ingrediuntur civita* 
m, funt paruas cafuias, quibus .tefident 
iftodes, qu.i pro.re qualibet ingrediente, aut 
IjfccivitatijCertnm qu.idpro ve&igali reci- 
iunt, & nefcio an Domino Muteezuma 
roveniat* aut 6ra?ciptue civitati^ quia ha- 
.enus non in vefttgavi, credo tameeffe Do- 
lini, auoniam in nundinis aiiarum pro- 
uiciarum, illud vedigal vifum eft coiligi in 
cnolumentum Dominorum proVinaarunv 
unt plurimi in omnibus publicis foris iftius 
ivitatis quotidie pperarij , & magiftn cti- 
ifcunque artificij ^rfcftolarite*, qui cperas 
uasconducanti Hujus civitatis nlcoUe _me- 
iorem rnpdum habent, & lunt {ubnliores 
irca vidum, &alia domeftica cfctens aha- 
inn provmciarum.&civitatum, quia Domi- 
m Siuteezuma femper nred^.rf^wr^ 
I omnes provinciamm Domini lilms va-f 
K conveniebant ih eadem , propterea 
labebant meliorem ordineni, & politiani 
I omnibtis. Et ne longior frm in rebus 
iftius magna* civitatis recenlendis, qutatani 
cito me non expedirem,ulterms nonfequar* 
hifiboc unum, qtiod-in obleqtnjs & victu 
Habent modum -ia Mifpanijs oblerva- 
tum, & fimifiter in fuis ordinatipnibus 
& conftitutionibus, Et dato ,/ qubd hx 
gentes fint barbarc, &,tam iegregate £ 
cognitione fumrni opificis , & acorn- 
munione reliquarum nationum , mirabtle 
eft videre modum ab eis in ommbus ob- 

femtum * S Circa 



274 FerdinAndi Gortesii 

Circa obfequia domeftica ipfius Domii 
Muteezuma, Sc res miras,quas ad magnani 
mitatem ftatus habebat, eft aiiquid fcribcr, 
9 dum, & ingenue polliceor Majeftati Vefttj 
quod unde incipiam lgnoro, necquomod 
finem imponere valeam,uteorum minim^l 
portionem finire poffim. Qu^ia ut Majeftai 
Veftraealias retuli,qu# barban Domini qua 
lis lfte eft potentia, aut opulentia major ha 
eflepoteft, qui fimulacra aurea & argente 
explumis& gemmis & omnibus genenbu 
qu# fub coelo funt in Dominio poffidere pol 
fet, & fimulacra aurea & argentea tam ben 
effigiata,ut artifex quilibet aptius aptare noi 
poffet. Eayero qua? funt ex gemmis, hu 
irianum judicium conjicere nonpoffet, qu< 
inftrumento tam perfede conficiantur. E; 
vero ex plumis talia erant, quod nec in cera 
nec in rebus ferici acu pictis mirabilior; 
fieripoflent. Non valui cognofcere quan- 

Dominium tum Dominium di&i Domini Muteezum; 

Muteczuma extendebatur:ille enim undique a fua magn; 

civitate mittit nuncios cum fuis mandatii 
per leucas ducentas, quibus omnes parenti 
quamvis habuiffet quafdam provincias fuii 
provincijs circumdatas,quibufcum bella geH 
rebat :&utcomprehendere valui, ejusDo- 
minium erat tam latum quanta? funtuniver- 
fa*Hifpaniae, quiaad fexaginta leucas ultra 
Putunchan, quieftrivus Grifalva?, nuncios 
fuos mifit ad civitatem nomine Cumatan,ut, 
illiyenirent praftatum obedientiam Maje- 
ftati Veftrae, qua? diftabata magna civitatci 
per ducentas & viginti leucas. Sedufque! 



Nakratio SecVhba. z%$ 
dcentum &quinquaginta noftri Hifpanisl 
ne vifum ire jufli funt. Omnes fere Domini 
iarum provinciarum, & maximc cifcumvi- 
ini refidcnt in illa civitate pro majoriparte 
nni, ut fuperius 'retuli. Et ut plunmum, 
lifti Domini habent fuos filios pnmogeni-^ 
osadfervitiadi&i Domini Muteezuma, & 
inilibet eorum Qorninoruni fuis in locis ha- 
ient caftra, & in eis milites fuos> & fuorum 
edituum, & obfequiorum coile&ores & 
ndderatores,quce ex omnibus provincijs fibi 
:veniunt,& computum habent de ommbus, 
]u«qua?libet provincia contribuere obliga- 
: U r . Habent charaftcres & figuras quafdarri 
npaWoquam faciunt,quas ipfiintelligunt, <, 
Et quilibet provincia habebat {eparatum 
Dbfequium , & contributiones fecundunl 
qualitatem fervitij, itaquod ad manusdidl 
Domini Muteezuma perveniebant omnia 
generarerum, quaein diftis provincijs com- 
periri poterant, &eum tam praefentes quam. 
abfcntes metuebant, qlio nullos mort^lium 
Dominos plus timeri crediderim. Habebat 
tam in civitate,quam extra, domos plurrmas 
voluptatis eratia mclius conftruaas quam 
dici poffit, & quasvere erantdignse magno 
principe, &Domino. Habebat incivitate 
ad ufum fuum paiatia tam lata & mirabiha» 
quod mihi impoflibile videtur magmtudi- 
nem, amplitudinem, & bonitatem lllorum 
recenfere. Idcirco me nonintromittam,ut 
aliquid de'e?senarrg, fedtantum hocunum, 
iiuod in Hifpanijs non funt illis fimilia. Ha~ 
ktaliud paiatium fete non minusbonurn» 



%7$ FSRDItfANDX CORTESII 
quam illud, in quo erat pulcherrimum viri 
«larium quibufdam profpecl:aculis eidem in 
fidentibus, & marmora", reliquaque orna 
ttienca erant ex jafpide optime elaboratc 
Illi palatio inerant habitationes, quibus poj 
lent hofpitari duo magni principes cue 
eorumobfequio, in hocpalatio erantdecen 
ftagna,ubi habebantur omnia genera aviur, 
aquatilium iftarum provinciarum, qmefun 
imilta & varia, &omnium altilium, &a« 
ufum voiucrum qtias mari aluntur, eran 
itagna falfa; aqua?, & ad ufum fluminibu 
verfantiuni eratit aquas dulces, quas aqua 
quodam conftituto tempore emittebant 
Ut ftagna emundarent, &poftea fuiscana 
libus ea repiebant, & cuihbet fpeciei Volu- 
crum impartiebantur cibum , qui eis era 
proprius, ita quod iliis qusc pifcibus nu 
tnuntur pifces dabant, & qux vermibii! 
vermes, & qua? Mayz, Mayz, & qua? alijj 
minoribus feminibus, minora femina con- 
cedebant. Et cerca refero Majeftati fteftr$ 
quod voIuct;ibus pifces edentibus ducent^ 
&quinquaginta libra? quotidie exhibeban- 
turexillis, quiin di&o falfolacucapieban- 
tur, his alendis volucribus dabant operam 
trccenti viri, nulli negocio ulteriusincum- 
bentes, Erant praeterea alij ad avibuspra»- 
ftanda medicamina pta3pofiti,curlibet ftagno 
profpedacula imminebant, & deambula- 
toria egregia & ftimptufa,quo diclus Mutee-l 
fcuma folatij gratia fecedere folebat.ln hujus 
palatij particula tenebat homines, pueros, 
foeminafque. a natiyitate candidos infacie, 

corpore, 



HARkXtio Secvnda 

capillis, fupercilijs, &palpebris' 
iabebat aliam etiam domum ampliflimara 
munitiffimam, inquaera; latum prani- 
tillum pavunento ex cruftis marmoreis 
•gregijs ornatum in modum latrunculana? 
:abute, & domus erant profundae, quaij 
id ftatum hominis cum dimidio, & ad 
rnagnitudinern fex patfuum in quadrangil- 
lo, '& in medio quarumlibet iftarum habi- 
fotionum, cernebatur volucris rapina vi- 
tam qu^rensatinunculo ufque adaquilam* 
qaotquot , ' comperiuntur iji Hifpanijs, 
plura genera qua? nunquam i'n Hilpanijs 
vifa funt, & in quolibet genere magnaco; 
pia, & inqualibet iftarum crat lignum, ubi 
volucresrefidebant, & aliudextramfrarete» 
& uni infidebant aves noftur.no tempore, 
cum pluviofumerat tempus, inalterovero 
^oierant effe exeuntes ad folem,- aera, 
dum aliqua "aegritudine laborant, Iftis orri- 
p\biv, voiucrrbus pro eorum cibo galhnas 
impartiebamur , & non aliud. In eodem 
palatio inferius quasdam aul^ magne pien? 
funt magnis caveis .& gtandibus itgnis ta- 
brefaft? & conjundt? , & in eis, ut pluri- 
mum, continebanmrieones, tygndcs,lupi, 
vutpes, catti varij. Et ornnium horum 
animalium tam volantium quarn quadrupe- 
dumeratmaximacopia, quibusad f^turit-*-» 
temgaliinas apponebant, & ad horum ani- 
mahum cuftodiam erant alij trecenti viri, 
Erat illi alia domus,ubi plurimos viros& fce- 
minas monftrofos, pumiliones,gibbofos, & 
adukermos, & alios maxim^ deformitam 
' S 3 vircts 



17$ FerdinAndi Cortesii 

yiros habebat, & gcntis quodhbet monftri 
luasobcinebacfeparatas habitationes,& pre- 
crant eorum lnfirmitatibus elefti homines 
Keliquas domus voluptatis caufa coftrudas 
m diftacivitate praetermitto, cum & phires 
Cnt&iverfimodas. Obfequij fui ordo talij 
Domefticu IUucefcente die,quingenti aut fexcenti 

Muteczuma ymt>rincipales domum fuam petebant, qui 
obfcguium* Jeaebant&fpaciabanturperaulas, & deam- 
bulatoria, qu^erant indomo, &ibimora- 
bantur, non tamen ingrediebantur ad ejus 
confpcftum, &eorum familiares, &illi, q U j 
cum eisafTociati erant, ocdupabant duoaut 
tria palatij impluvia, & vicum maximum, & 
hi per diem continuum ibi moram trahe- 
bant,nec difcedebant nifiadveniente nofte, 
eceodem-momento, quo difcumbebat Do- 
nnnus Muteezuma, ipfi quoque difcumbe- 
bant, & non minus lauta convivia eifdem 
apponebantur, quam eorum Domino, & fa- 
mihanbus fuis portionem fuam impartie- 
bantur. Penuariacella & vinariaomnibus 
vementibuspatebant, omnibufqueefunen- 
tibus & fmentibus cibum, potumque impar- 
ticbantur. In afFerendoeidem cibo talisob- 
lervabatur confuetudo, trecenti aut plures 
adoleicentes epuias innumeras afferunt, & 
tam tn prando quam ccena, omniaeenera 
rerum comcftibilium &m ex carne quatn 
piicibMs, fruftibus, &oleribus,qu*ea inre- 
gtone haberi pcterant,& obfrigiditatem re- 
gionis cuihBet fcutellas&parop.fidi accenfis 
prunis prunanum fuberat, ne epuhefrigidi- 
tate deteridres fierent,& epulas eas omnes in 

aula 



■Narratio SecvndA. 279 
ila maena, ubi cibum capere folebat, infi- 
Xlfocabanc, & pene omms aulaftens 
rnata & munda epul* i*? 1 **» 1 ' 
ero Muteezuma parvo pulmno co.eaceo 
.fidebat egregie elaborato, tempore quo 
ifcumbebat, ab eo diftames qmnque aut fex 
: „es d.fcumbebant, qmbus ex appofitis fibi 
Pulis porrieebat. Aderat unus fam.l.auum, 
mi epSas apponebat & amovebat & ab 
extrf Lnt, cibaria mag.s Dommo 
ervientia expetebat. Lavabat manus abini- 

o y&"nfine P prand 1 j aut ccen^, &eaimappa 
ma femel manus exiccabat ampl.us non ute 

atur. Simihter & V™f^l™**^L 
lis, quibus femel fueranr fercuk allata, nfefas 
erat epulasimponi, nifi noviter effent fabu- 
ca tx & de prunarijs fimil.s oMervabatur 
modus Qu*« quotidie veftiebatur, nun- 
q^am eadem utebatur vefte,qmcunque P ^a- 

tium ineredicbatut, nud.s ped.bus .llum m- 
Sed.oportebat, & cum vocat. corameo fc 
fxhibeLt, capite &oculis .ncl.nat.s.bant, 
& cotpore humillimo, &eum alloquentes 
vultum non infpeaabant, quod magns ve- 
nerationis & reverenti* fignum erat ld 
< 1 uodincaufafuiftecognov 1 ,cutqu.dam>^ 

lius provinci* Domim al.quos ex Hifpanis 
increpabant, eoquoddum me alloqueren- 
SSr Sefti me intuebantut.quod parvsreve- 
S & verecundis aflcubebant.Cum domo 
exibat diausMuteezuma,quod tatq eveme- 
ba omnes eum afiocjantes, Scqu.fibrob^ 
viam fiebant,eidem vultum avertebam, nec 

pa^o aliquo eum mfpiciebant , & omnes 



?8o Ferdinandi Coriesii 

donec tranfiret ,mmoti permanebant. lM 

out K f,fw 8eftamS V ' r ^ S ' ^ ideo 1 
putavi, ut homines momrentur, eum adeff 

quando vero letfica defcendebat unam 
lilis manu ,p e geftabat, eamque doneca 
gffif?" loaim P^ven.ffel, ret.neba 
Uiant tot&tam vari* ceremonia&mod 
quQSifte DommusMuteezuma in fuo obfe 
qmo fervan volebat, quod multo majo 

ttus (um ,& tenac, ort memoria, ut eas omne 
pffem retmere. Arbnror enim nul 

ex Saladmis aut Dommu infidejibus.de qut 
bus cogmtionem habemus, tot & tales i, 
eorum obiequijs retinere ceremomas. Fui i, 
haccelebnavitate, ut rcbus, quasad Celfi 
tuchnis Veftra fervitmm pertmere cog.ta 
bam.providerem, conf.lercmque, & llt pro- 
v ] nc 1 arnpacarem,al]iceremquee,demMne- 
ftan Veftrareg.ones, & habitata loca piuri- 
Kf* civitatibus, villis&caftris,& 
>nveft lgS rem aunfodinas, intelhgcremque 
proy,nc,arum fecreta tam ipfi US g Domlm 
Muteezuma, quam aliorum, qui fibi contcr- 
m.mcrant quibufcum cognitionem habet 

?nr£n M S ' & . t3m adrail ^iles,quod pene 
incre d.bde.s y.den debeant, & Lc erani 
bono ammo fuo, & incolarumame fa£k, 

VeVamT G Jtbilliti ° ^&udi«3 

ve.t a m ,„ verum & 

«?me^W ffe "'.& non minori ammo 
LTat^vL L fitUci ' niS veftr * "«"fineim- 



Narratio Secvkda" i%i 
on minus Celfitudinft Veftra: fervitiouti- 
bus fui ibi prarpeditus ab o&ava menfis 
Jovemb, Anni M. D.x I x. ufque ad in- 
teffum menfis Maij inftantis anm. M- C- XX. 
uo in dida celebri civitate quiete & tvan- 
uille agebam, &Hifpanos multos fueram 
.artitus varias & plures regiones pacando, 
^coionias erigendoin lftis provmajs, ma- 
imo detinebar defideno, expectabamque 
iovcm cum refponfo relatioms , quam ab 
ftis regionibus ab lnitio Majeftati Veftras 
iranfmiferam 5 ut eifdem impamrer a d Maje- 
itatem Veftram; qiue impraefentiarum tranl- 
mitto & omnia iila aurea & emble,mata,quej. 
Hic habueram pro Celfitudine Veftra. 

Ad me prof^di funt non nulli mcoLx Aemulus _ 
provincisBiftius Domini Muteezuma vafai- fW*>v* 
li.ex eisqui erant contermim mans Ittton, fesu . afmi ^ 
fienificantes. propemontes San&i Martint, t?t [t 
qiiifunt in littore anteportum, feu ftatiq- 
nem San&i lohannis, adventafle decem& 
ofto naves, & qui forent,dicebant/gnorare, 
quia eis vifis iiico mihi nunciatum prope- 
rarant. Et poft hos venit aiius in(i\\x Fer- 
nandina: incoia, & attulit mihi literas ab 
uno Hifpano (quem in ipib mans krore 
collocaram, ut fi forte naves alio.uap ilhic ad- 
ventarent,eifdemcognitionem'metdarecu- > 
taret, &illius civitatis quaepropc portum a 
me habitanda ferat fufcepta, netliis vagari 
continseret ignorantibus quibus in locis 
confifteremy qualiter quodam die unica 
navisante portumfan&i lohannis vifaerat, 
& quaritum ejus vifus extendi pcterat, 
S 5 diligente? 



*$2 Ferdinandi Cortesii 

diligenter per maris littora profpexerat, i 
nullam aliam in confpedu vidcrat, '& eai 
navim effe cogitabat,quam Majeftati Veftr 
tranfmiferara, cum tempusejus reditusar 
propinquaflet, & ut certior fieret ibi pra?ftc 
labatur,donecdicT:a navis applicaret,vel poi 
tum ingrederetur, utabea informationer 
capere poffet,& ilico ad me advolaret omni 
nunciatum. His literis vifis,duos ex Hifpa 
nis expedivi, ut unus iret una via, alter ver- 
alia,ne eveniret,q uod ilJi quiforte mitteren 
tur adi&a navi obvij illis non fierent, quibu 
injunxinullibi moram traherent, donec a< 
diclum portum pervenirentj&cognofcerer^ 
quotnaves advenerant, &ex quapatriaef 
fent, & quid importaretur navibus, &rever 
terentur mihi nunciatum. Alium etiam de 
ftinavi adcivitatem vera? Crucis declaratun 
ea,qu#audieram de praedi&is navibus, & ju 
bebam, ipG quoqueinve^igarent & invent; 
referrent, & alium prasfe&o illi, quemcurr 
centum & quinquaginta peditibus (ut Ma- 
jeftati Veftrse fuperius declaravi) ire jufferam 
ad fundandam coloniam in provincia & por- 
tu QuacucaIco,cui per meas literas mandavi,- 
ubicunque locorum nuncius cum oftende-! 
ret,ibi confifteret, nec ulteritis progredere^ 
tur, donec aliudhaberet a me in mandatis, 
allatum enim mihi fuirTe dicebam, naves' 
quafdam portui applicuifTe,qui ut deinde ap- 
paruit jam eorum adventum cognoverat, 
priufqtiafibi litera? mea? redderentur.Etpoft 
corum difcerTum quindecim continui dcflu- 
xerunt dies, quod nihil ponitus auditum cM 

nec 



Narratio Secvkda. 285 
: refponfum ab eorum aliquo, ex quo non 
rumaccepi admirationis. Quibus tran- 
iisvenerealij Indi, vafalli quoque difti 
Dmini Muteezuma, qui mihi mdicarunt 
3:as naves inipfo portu ancoras jeciffe, & 
od homines ex navibus defcenderant, & 
Wm numerum fecum afferebant» quod 
ant oftuaginta equites, & oftingenti pedi- 
I & decem aut duodecim tormenta. Et 
E c omnia pifta videbantur in quadam pa- 
ia papiro, ut ea oftenderent diftb Dommo 
luteezuma. Et nunciarunt,quod Hifpanus 
lt quem littori prajpofiieram, & nuncij ahj 
tios ego miferam, erant apud homines qui e - 
avibusdefcenderant, commiferantq; di&is 
adis ut exponerent mihi,quod eorum pfkM 
-ftus illos reverti non permittebat. Hoc in- 
dleftcconftitui mittere prefbyterum, que 
lecum adduxeram,cum meis htens,& hteris 
iidicum, &regentiumcivitatis ver§ Crucis, 
luimecum erant inpraefatacivitate, qux h* 
eraedirigebantur prsfefto, &viris, qmap- 
)Iicuerant illi portui, nota eis faciendo plu- 
:ibus omnia.qu* mihi in his partibus evene- 
cant, &quod plurimas eivitates, villas, & 
aftrafubegeram, acquifieramque & eas pa- 
cifiee fubditas retinebam regah Celfitudims 
Veftra; fervitio,& captum detinebam pnma- 
rium Dominum harum provinciarum,& me 
effe in illa celebri civitate, & de ipfius civita- 
tis qualitate & auro & emblematibus qux 
pro Majeftate Veftra obtinebam, & me jam 
mififfe Majeftati Veftr? relationemiftarum 
provinciarum, rogabarnque eos* ut mihi 

mdica* 



^84 Ferdinandi Cortusii 

indicarent,qui forent, effent ne ex regnis<' 
Doi-nimj Veftra? Celfirndinisoriundi:&fcr 
beret, fi ad has provincias fuo regali mandc 
toprofedi fuiffent, aut ad ponendascolfc 
nias, & rnoran in eis:vel utrum ulterius pro 
gteffun. aut an vellent reverti : fi premeren 
tur neceffitate aiicujusrei, quoddaturusel 
iemomnemoperam, ut fublevarentur S 
autem non effent e regnis, fimiliter mih 
nunciandum curarent,fi re aliqua premereti 
tur. Offerebam nanque me,fi poffem, reme 
diumpr*ftaturum,Sinminus, quodeosCel 
iitudinis Veftra» nomine juberem a fuis pro 
vincijs difcedere, nec in eas defccnderent, 6 
iialiter feciffent meis omnibus viribus tan 
-Hifpanorum quam incolarum, eos effen 
aggrcffurus, ipfofijueaut capiendos, aut u 
interficerentur diiigentiam adhibiturus,tan 
cjuam alienigenasaudentes ingerere fe regni; 
& dorhinijs noftri regis & Domini. Et pofl 
difti prefbyteri cum pr:sliba,tis ad eos iiteri; 
difceffum, quinta luce ad hle profecli funi 
vigintiHifpaniindiaa civitate Temixtitan 
commorantem ex illis, quos in cuftodia ci vi- 
tatis-verae Crucis dimiferam, adducentes 
Prefbvterum, & feculares duos in difta civi- 
tate verab Crucis inventos, ex qiiibus co- 
gnovi claffem & viros,qui ad difturri portum 
advedi erant , eo Didaci Velazquez man- 
dato perveniffe, qui eft gubernator infu!# 
Fernandinfc, &locum tenens. EtDux,& 
pra^feaus illius olaffis , erat quidam Pam- 
philus de Narvaez di&x infuhe incola, & 
fecum adduxerat cquitc$ oftuaginta, tor- 

riienuj 



JWarratio Secvnda: 28/ 
ienta plura, & pedites oaingentos, inter 
uos retukre oduaginta effe pixides geftan- 
•s &geftantes bahftas centum & vigmti. 
r proficifcebatur prifeaus generalis, 8C 
icum tenens gubernatoris iftarum omnium 
rovinciarum vice.&nomine prsfati Didact 
felazquez. & illuni habere mandatum a 
'eftra Majeftate, .& dlum quem m httore 
imiferam, ac nuncios a me miffos effe apud 
rafatum Narvaez, quieps redne noa per- 
nittebat,qui cognoverat ab eis me mea pro- 
,incia coloniam pofuiffe a dido portupet 
eucas duodecim, &gentes quaanerant, & 
)ariformiter quoS viios miieram in provin- 
:;am Quacucalco, &ab eo portu abeffe per 
eucas tnginta in provinaa Tuchuebeque 
mncupata, & omnia qua: m fervuio Cel- 
Studinis Veftrs inhis provmcns gefferam, 
nllafque & civitates quas Celfitudmt Ve- 
Irx acquifieram & pacatas teddideram, & 
ielebremcivitatem Temixtitan, aurumque 
Sccmblemata qua; in didis provincns ha- 
bueramus, & ab eis certior fieri voluit de 
omnibus qtta; mihi haaenus evenerant, 
eofque deftinaverat di^us Narvaez ad civi- 
tatem Vera: Crucis, ut fi fieri.poffet eos, 
quiineamorabantur fuo nomine attoque- 
rentdr, eifque fuaderent, ut illum ieque- 
rentur„ & contra me arma fumerent, ie- 
cumque adduxere ad centum forte epiftolas* 
quas-mittebantur a di^o Narvaez, & ejus 
focijs commorantibus in di^a civitatc , m 
quibus continebatur.quod omnibus expone- 
dknominefuoper prsfatum prefbyterum, 

& aUos 



%Z6 FerdinAnsi Cortesh 

&aliosejus focios fidem indubiamadhibc 
rent, promittensde ilhsqui eo modofecii 
ient, eum optimam habiturum ratroncrS 
cosquinon obtemperarent, male mufcljfl 
minabatur,multac]ue alia qua? in diftis liten 
continebantur. Hajcpraehbatus presbytci 
& hi qui fecum venerant expofuere. Et qua 
epdem inftanti fupervenitalius Hifpanuse 
eis, quos miferam in provinciam Quacucai 
co,&attulitadmeliteras a IohanneVelai 
ques leone eorum pra;fecT:o,eifdem fignifica 
bat, quodgens illaqiue portui applicuerai 
erat Pamphilius de Narvaez, qui huc profi 
cifcebatur mandatodifti Didaci Velazque 
unacum militibus quosfecum conduceba 
& hteras, quas diftus Narvaez cuidam Ind< 
ad eum prajfeftum dederat tanquam confan 
guineum diftiDidaci Velazquez,& fororiun 
di&i Narvaez, per eundem ad me deferri cu 
ravit, quibus infcribebatur ex meis nuncij 
lllum cognoviffe, didum pra^fecTrum meun 
ibi cum lllis militibus conftitiffe. Suadebatq 
ut lllico ille cum commilitonibus ad eii 
dem Narvaez proficifceretur, quod fi exe- 
queretur, ea quae officij fui effent, & ad qua 
teneretur praeftaret. Seque optime fcire ; 
quod apud me non volens, fed vi coactus de- 
geret : Qui prafe&us tanquam homo devin- 
&us, & obnoxius Majeftatis Veftra? fervitio, 
non folum ea,quse a di&o Narvaez in literis 
proponebantur,refpuit, fed miflis ad me lite- 
ris illico, ut fe mecum conjungeret cum om a 
nibus commilitonibus difcefferat, & optima 
habitainformatione a di&o Presbytero & a 

duobus 



Narratio Segvnda: z2f 
iiobus focijs de plurimis, & de hisquas ani- 
to conccperant di&us Didacus Velazquez» 
l a Narvaez>& qualiter claffe illa & viris qui 
ivehebantur,contra me moverat,ex eoquia 
:lationem & res iftius provincia? Cathohcae 
iaieftati Veftr# 3 &: non di&o Didaco Velaz- 
uez tranfmiferam, quemadmodum malo 
nimo proficifccbantur,ut me unacum mul- 
ts quos mecum habebam,quos jam prolcrip- 
srant, necitraderent. Audiveram prajterea 
«entiatum Rodoncum de Figueroajudice 
.r*fidenti«inful*nova5,judices & reliquos 
:elfitudinis Veftr* officiales qui lneareii- 
lent,quam primum ad auresfuaspervenerat 
liftum Didacum Velazquez eam claffem pa- 
arc infpedo ejus animo quomittebat, cum 
ispateret &conftaret'manifeftum damnum 
fcincommodum, quod exeoeventu Maje- 
latiVeftrse redundare poffet, mififfehcen- 
iatumLucam Velafquez Aylon ex prsfatis 
udicibus unum cum procuratono, ad mo- 
lendum & jubendum difto Didac6 Velaz- 
mez, quoddiftam claffem nullo modo mit- 
eret : qui co profeaus eft, & offendit ditturn 
Didacum Velazquez cum claffe & yiris m 
mereffu di&x infiilae Fernandina:, qui venus 
irela dare parabat : eum, & omnes cum di&a 
daffe proficifcentes, ne vemrent admonuit. 
quiaekeo' Majeftas Veftra multumincom- 
modi, & damniperpeffuraeffet, & mfuper 
pcenas addidit , quibus non obftantjibus & 
omnibus illis, qua? per diftum licentiatiim 
mandata fuerant, nec momtione , claftem 
abire jufferat, &di&um iicentiatumeflein 



a88 FerdinAndi CoRTEsif 

di&o portu affirmabat, & cum ca intention» 
eum clafle advenifle cogitando damnun 
quod ex tali itinere refujtaret, avertere po(T< 
cum eide & omnibus malus anirnus, 5c mens 
quibus dicl:aclaffisventis veladedi(Tet, opti- 
me innotefcefent* lam di&um prefbyteruir 
cummeis literis ad Narvaez deftinavi, qui 
bus fignificabam* me ab eo prefbytero, & al 
eis, quifccum vcnerant, cerriorem fadurr 
illum prseefle viris, qui navi ea conduceban- 
tur , quare multum laetabar, alioqui mal 
quid fufpicaturus,cum nuncij quos mifcram 
non revcrterentur,& me mirari,quod pofte; 
quam acceperat me in hisprovincijs Maje- 
ftatisveftragfervitijs inviti, nilliterarumac 
medediflet, aut nuncitim mififlet mibiad- 
ventum fuum fignificatum (cum certo fciret 
me ejuscognitoadvencu plurimum lauaturr 
iri, partim quiaolim amicitia jun&i fuera- 
mtts, partim quia arbitrabar eofdem adin- 
fetviendum Ma. V. huc advenifle, quo nil 
jucundius mihievenire potuiflet) fedcontra 
mitteret fubornatores, ut faclitabat, & fua- 
forias literas commilitionibus meis in Maje- 
ftatis V. fervitio exiftentibas, utcontrame 
arma caperent,& ad eum tranfFugerenr, noh 
aliter quam fi noftrortim aliqui eiTent Chri- 
fticola?, alij vero infideles, aut aliqui Maje- 
ftatis Veftrae, alij vero minime,rogabamque 
ab eo, ut in pofterum ea non utcretur via,fed 
fui adventus caufas mihi infinuaret. Pr a*te- 
reamihidixifleillos, fegeneraleprajfedtirrt 
locum teneratem, gubernatoremque pro Di- 
daco Velafquez nominari» & quod taii fe 

gublict 



NARRATio SecVndA ilfr 
ublice nomine appeliari mandaverat iri 
niverfa illa provirieia.Et eum jamconfti- 
liffejudices&ifcgentes, & jufticiam mini- 
rarat, cjuoderat conttafervitium* Seleges 
r eftr* Majeftatis* cum ift^ provincae eident 
lajcftati Veftra; fubjicerentur & colere^tut 
iiiis fubditis, & iri provincijs conftituti ef- 
:nt jusdicentes,-&regiioienhon debebatuti 
tulis iftis , cum a nullo fuiflet admiffus, 
uamvis tit ea exerceret haberet mandatum 
Veftra Majeftate, qux G haberet petebam* 
I monebam, u't ea mihi & regimihi civitatis 
/eftra? ver« Cructe exhiberet, quil?us ego 6c 
egimen parati eramus obedire tanquam 
nandaris noftri Regis, 6c veri Domini, lit o- 
;ere complerentur, quantum regali fervitid 
vlajeftatis Veftra? condticeret. Eram enim iit 
lacivitate, cVdomtrium captivumin eadem 
tetinebam, &inea congefferam maximam 
luri qUantitatem tam pro Veftra Celfitudi- 
ie,quamhis> qui mecum erant, &meipfd 
juod ego dimittere non audebam, timens 
Jliod poft meum ab ea civitate diTceffum^ 
i)vls habitatores a me deficerent, & talis ciyi- 
tas, 8>C tanta juiri,& emb lemattim copf a ami t- 
teretur, quacivitate amiffaomnes illjepfo- 
vincia* deficerent. Et fimiiitet diclo pi ef- 
bytero dedi literas ad diclLirn licentiarum 
Aylon, quemutpoftearefcivi* curn diftus 
prefbytereo pervenit difitus Narvaezcepe- 
rat, &captivtim aim duabus navibusretoi- 
ferat.Eodem die quo diftus prefhyter diicef- 
fit,ad me profedus eft nucius ex illis qm erat 
in civitate ver& Crucjs, quo ilgnilcarunt 



pmries 



Fhrdinakdi CoRtisii 

emnes incolas provinciarum defecifle j 
di&um Narvaez, & potifHmum illos e Cen 
poal,&illisfcedere jun&os nullum cxi.nci 
lis di&arum proviitciarum ulterius velle a< 
cedereaddi<3am civitatem praftatum obfi 
quia tam inarce quam inrebus alijs, qu; 
anteaprasftare foliti erant. Afferebant enii 
Natvaez illis retuliffc, me malum, & eum c 
de caufa adveniffe, ut me, &commiliton< 
nieosomnescaperet, & nos eaptivosabdt 
ceret,& provinciam defereret,& quod fecut 
adduxerat gentes plunmas,& me^erantpai 
vonumero, & adduxerat equos multos,£ 
plura tormenta, quam mea effent. Et ill 
fequi partes vi&oris volebant, & ulteriu 
dicebant ab Indis eifdeoiilli innotuifTedi 
£him Narvaez venturum hofpitatum ii 
didacivitate Cempoal,quia optime fcieban 
quantum aberata civitate Vera? Crucis, 6 
arbitrabantur confiderato maloanimodia 
Narvaez in omnes, abco Iococontra cosca 
ftra illum moturum, & praifertim cum fib 
indosdifta^civitatis confunftos retineret,& 
propterea fignificabant fecivitatem defertu- 
ros, & afcenfuros montem ad qtiendam pro- 
cerem celfitudinis Veftra? vafallum, & nobis 
amkum ibiquepermanfuros, donecnuncia- 
rem,quid fibi agendum effet. Et illico con* 
fiderato detrimento magno quodincumbe- 
bat, cum diffceprovincia? defTcere ccepiffent 
exdiSi Narvaez fuafione, videbatur, quod 
fimeconferremeo, ubiille extitiffet, mul- 
tum cohiberentur incola» meprjefenterncer- 
Jlent6$,nec contra me arma capere auderent* 

& etiam 



NaurAtio SecvndaJ 2%t 

etiam cogitabam modum invenirc^ ut 
rlumquodinceperat, fopinpoffet. Itids 
iem die difcefli, fortiiitium Mays plenutn 
ihquens, & in eo centum & quadraginta 
inines,aquam,& aliqua totmenta : & cum 
iquis, quosibi habebam (qui erantftxa- 
ua) fum meum iter profecutus, comitan- 
W quibufdam proccnbus Domini Mu- 
;zuma, quemantequam difcederem plurj- 
sfum allocutu^ proponendo, quocl confi- 
raret fe effe Celtitudinis Veftra^ v.aftttum, 
nunc erant fibi agcrida> gratta? a Veftra 
ajeftate de omnibus, quse m Majefiatera 
sftrarn contulerat obfequijs. Hifpanos 
I qui remanebant, fibi admodum com- 
endavi, cum auro& embleniatibus, qua; 
ihi fuerat elargitus pro CeiHtudme Veftra, 
ab alijs dari jufferat, proficifci enini vole- 
m exploratum, qui fbrent i lli, qiri ad por- 
m noftrum applicuerant, quia eoufque qui 
ierant, ignorabam, arbitrabar tameu eos 
sprobos, & minimc Celfitudinis Veftra^ 
bditos. Ille pQllicitus eft provifum ftt 
fdem de omiiibus, qux effent eis neceffaria, 
xuftodiam habiturum dehis, qua^bidi- 
littebam, cum illud Sacras Majeftati ^eftrae 
ertincret, jufTique ut illi,qui mecumprofi- 
fcebantur me per ea itinera deducerent, 
uo ab ejus provincijs non exirem, & dc 
mnibus rnihi providendum curarent. Me 
uoque enixe rogabat,fi invenirem homines 
psimprobos,uttlIico nunciarem, coiie&u- 
um enim illico fe maximascopias, qua^eos 
mpugnatum proficifcerentur , & ad eps a 
T z provirteia. 



i** FerdinAndi Cortesii 

Ptovinciaejiciendum.At egoillideo V 
gratias egi, &ingenueaffirmavi Ma , v 
Veftram propterea aliqua gratitudi; . 
profecuturam,& multa emblernata, &. vt 
uniex filijs fuis, & aiijs plurimis Domi 
gui fccum cornpcriebantur, impartuus 
Incivitate Churultecal fa&us eft mim 
viui Iohannes Velazquez, quem alias [ 
fe&um fuifle recenfui, &: miferamadQ 
cucalco, quiadmecum omnibus comn 
tonibus proficifcebatur, & demptisquil 
dam adverfa yaletudine detentis, <juo! 
civitatemire jufli, cumeo&ejus comir 
tonibus, &reiiquiscceptum iterprofecti 
fiim, & quindecim leucis ultra iftam civ 
tem Churultecal inveni prefbyterum , 
unus ex meis focijs erat , quem quasfit 
miferam, quinam effent illi , qui port 
claffeingrefti fuerant : mihique di&iN 
vaezliteras prsefentavit, quibus contine 
tur, eum habere quasdam mandata, utj 
confignarentur di&ae provinci* pro Did; 
Velazquez, & illico ad eum ircm illis < 
temperaturus, & illum jam xdificafie ci 
tatem, judices & regentes conftituifle. 
accepi a di&o prefbytero, qualiter captii 
rat difhim licentiatum Aylon, & fcrib; 
fuum & executorem , & impofitos duat 
navibus dimiferat, illumque donisfoiicii 
verat, ut aliquibus cx noftris focijs, qm 
tranffugerentaddi&um Narvaez, fuaden 
& quod recenfuerat quofdam Indos, qui 1 
cum venerant, &c tam equites quam pec 
tes, emiferatq; omnia tormenta tam in nav 

bi 



Narratio Secvnda, 1 2$$ 

s exiftentia,quam in littore,ut illis rimore 
;uteret. Confiderate, inquiens, quomodo 
teritis vos a nobis protegere, fi nobis non 
>re gefferitis, Retulit etiam fe vidiffe apud 
5rum Narvaex unum ex Dominis iftius 
ovincias vafalht Domino Muteezuma, que 
aepofuerat omnibus fuis provincijs a mon- 
ms ad littora ipfius maris, & fcivit eundern 
locutum Narvaez nomine dicli Domini 
uteezuma,& illifueratimpartitus quedam 
reaemblemata. Et e converfo di&us Nar- 
.ezeidevaria munufcula, & etiam fciverat 
ih ab eo loco expedivifle nuncios quoidam 
IDominum Muteezuma, promittendofe 
umfoluturum, & hac de caufa huc adven- 
fle, utme caperet una cum meis commili- 
»nibus, &illicoeumdifceffurum, dimiflu- 
imc]; pro^incias:nec aurum cupere,fed tan- 
im me capto cum meis commilitonibus 
ille reverti, & provincias & earum incolas 
ijertate donare. Poftremo percepto ejus 
ntentiam effe collocare fein his regioni- 
us propria autoritate nemine eum recipien- 
mecjue &commilitonibus meis illumin 
ucem, Scjudicem recipere nolentibus nos 
jgrcdi, & bello expugnare, &adidfedus 
liviffe cum incolis provinciarunv & potif- 
mum cum difto Domino Muteezuma per 
jusnuncios, & cum manifefte prclpiccrem 
amnum & incomodum, quod Saerae Maje- 
atiVeftr^expraemiflis emergere potuiffet, 
uamvis mihi recenferent uiurn maximam 
fFerre poteftatem, &in mandatishabere a 
i&o Didaco Velazquez, ut me & ex meis 
T 5 quofdam, 



294 FfcRDINANDI CoRTESTI 

quofdam, quos jam profcripferat, fiinei 
potcftatem deveniremus, quamprimuml 
queo vitam finire cogeret, non recuiavi pr 
pius accedere aiiimo voluens aliquomo^ 
hbi demonftrare maximum incommodu 
&detnmennim, quod Majeftati Veftraei 
ferebat, &poffe eum avertere a maloanir, 
&cogitatione,incceptum iter fecutusfum, 
per quindecim leucas anteqium ad civitate 
Cempoal,in qua di&us Narvacz moram | 
hebat, pcrvcnirem : ad me reverllis efti 
prefbyter,quem milites civitatis verx Cru< 
ad me mififledixi, & cui literas dederam; 
didum Narvaez, & licentiatum Aylon al 
comitante prefbytero,& quodam Andrea < 
Duero incoia iniiiia? Fernandinx, qui etia 
cumdi&o Narvaezillucadvenerat, quiloc 
& vice refponfionis mearum literarum mi. 
nominedicHNarvaez impofuerunt, uton 
nino ad fibi parcndum proficifci deberem,, 
illurn in ducem habere, eique provinciai 
dimittere, aliterenim mihi maximumdan 
numevenire poffet, afferentes, diftum Nai 
vaez maximam habere potcftatem , & n( 
minimam, & fere nultam, & ultra Hifpano 
KandiNar ? uos adduxerat > incolas quoque eidem fM 
vae^adCor» ™ nt ' £t fi conftituerem illi provincias tra 
t cf # /tlere, nnhi naves, Sc commeatum ad libituf, 
polhcebantur, &m'epoffecum omnibus qu 
mecum proficifcicuperent, &cum omnibu 
<jua;exporrare vetlemus,abfljue impedimen 
to aljquo difcedere. Et alter ex prefbyteri 
retuhtitafuiffc conftitutum adiclo Didao 
Telazquez, ut hoc padum mccum iniren 



Hf A RRA'TI'0 3 E C V N D A. £<)f 
jadhocdederat procuratorium di&oNat- 
aez, & iliis duobus prefbyteris conjunclimt 
l circa hoc parati erant mecum quomodo- 
nnque veliem pacifci. Refpondi, me i 
i^eftate Veftra mandatum veile profpice- 
c, utdeberem di&as provincias tradere, & fi 
[iiod haberent, mihi & regimini civitatis 
erae Crucis exjiiberent, prout eft ordo & 
oafuetudo in Hifpanijs, eram enim illi pa- 
iturus,idque executioni mandatums,& dp- 
tecillud non videremjnuilaconditione iiiis, 
[ttx dixerant, morem gerere conftitueram. 
ied potius ego, & omnes commiiitones mei 
tfbdefenfione provinciarum vitam expo- 
lereparati, eramus pofteaquam ilias acqui- 
Jveramus pacificas tutoque detinebamus 
>roVeftraMajeftate,neproditores, infidof- 
jue noftro Rcgi nps exhiberemus. Fropo- 
uerunt pr^terea conditiories plures, utme 
nfuam fententiam ailicerent, nulli tamefi 
ratum volui acquiefcere, nifi prius vifo Cel- 
itudmis Veths mandato : quod tamen nu n~ 
Juam voluerunt oftendere, Tandem duo 
ifi prefbyteri,Andreas deDucro > & egocon- 
:ordes fuimus,quod diftus Narvaez cumde- 
:em vkis,& ego totidern comitatus,premiffo 
imbarum partiumfaivo condudhicolioqiie- 
^cmur, ibtque mandata>fi qua haberet oHien- 
deret,& iH.i refpondere debercrn. Ego vero 
flrifi faluum condu&um jfubfignatum,& fi- 
militer ipfe adme mifit fuummanupropria 
fubfcriptum, qui ut p oftea apparuit, infidi a$ , 
;nihi paraverat, ut ilio in colioquio me inte- 
limerent ; & haic negotio eiegerat duos ex 
T 4 iM 



\?6 FgRDlKANDI CaRTESIf 

iUi$deceni, quos fecum ducere conftituen 
reliqui yero cum eisiquos rnecum egaaqE 
Cere deberem,pugnarenr. Aflerebanteivi 
me mortuo,te jam negOtio finem impofuiffi 
ut re ipfa h&ftk* jtifi £>eus. Opt. Max. qui i 
^imihbus opem ferre folet, remediumatti 
liikt. Fattus enim fui certior eode tempor 
quo nobislaluumconduaum attulere abeii 
dcm,qmcontrame conjurayerant. quodut 
percepi, difto Narvaez nunciavi per mea 
wa* me ,f uum ^ahirrj in me animum per 
cepirTemoUeque me eo, ut inter nos con ven 
tum fiieratproficifci, &eo inftantiei moni 
tu>nem,& roaqdatum mco nominecoficien 
dumcommifi, quo monebam diftumNar 
vaez, fi aliqua mandataobtineret, Majeftati 
veftra , ea mihi exhiberet , & eoufque noi 
ufurparer fibi nomen ducis, & judicis,nec f 
*n rc ahqua pertinen.ti diftis officijs fub pce- 
na eidem impofita impediret, &pr2ecipie- 
bamdido mandato omnibusqui cumdi<ac 
Narvaez advenerant, quod nullo modc 
eum m ducem haberent, aut eidem parerenl 
tanquam duci , aut judici. Imo intra cer« 
tum fpacium \\\ mandato affignatum coram 
me comparere deberent audituri , quid 1 
Celfitudmis Veftra? fervitio afturi efient, 
praunifTa proreftatione , quod fi fecus age- 
rent contra eofdem ranquam contra rebelles 
procederem, &proditores,infidos, &niaIo* 
iiibditos a fuo Rege deficientes , & iliius 
provincias ufurpantes, & Dominia,&earum 
pofTefiionem eis dare cupientes, quibus non 
*$$<m jus, nec adio competit. Er fi in 

vim 



K^KRATIO SEC 2W 
itntalismandati non comparerent, necil^ 
ud quod in di&o mandato cbntinebatur, 
xequerentur,contra eos procederemfecun- 
iura formam juftitias. Et refponfum, quod 
nihidi&usNatvaezdedit, ilhidfuit, quod 
iotarium 5 &eum,qui cum mco procuratona 
>rofe&us erat ad lndicandum prajceptum 
neum,carcere mancipavit, una cum quibuf- 
lam indis, quos feeum habebant, qui deten- 
ifunt > donec eo perveniffet ahus nuncius 
raeus,quem miferam fcifcitatum ubi fe con- 
;inerent,coramquibus omnes milites denua. 
eecenfuerunt, &minati fiint eis , & mihi, fi 
provincias eifdem non traderemiis. Et cum 
;oenofcerem nop poffe tantum malurn, & 
feandalumevitari, & profpiciens, quodin- 
cote provinciarum jam tumultiiari ccepe- 
rant, &indies magis infurgebant, meDeo 
commendans , & depofito timore damni, 
quod evenire poterat, animo voiuens mori 
in fervitio noftri Regis, &ad protegendas 
ejus provincias, & fi^as ufurpare non per- 
mitterem, maxima mihi & commiiitonibus 
meis groriainde nafcipoterat,MandaviC6n- 
difaluode Sandoval meo magno executon, 
utdi&um Narvaez, &eos quife jtidiceset 
regentes vocari volebant , eapere ftuderet, 
&eitradidi o&u:>ginta exrneis commilito- 
nibus,quibus mahdavi,ut iHurrs fequerentur, 
&eos capetent, ego vero cura rehquis cen- 
tumfeptuagintaqui in univerfumerant du- 
centi,&quinqu3ginta finetormetis, & nulhs 
comitantibus equitibus, fed folum peditibus 
diftum maiorem executorenifobfecutiis fu*, 



Feudinandi ConTEsit 

uteidemopem ferrem, fidiclus Narvae&« 
ahj nollent fe capi permittere. Eadem dic 
<?ua di&us magiius exequutor, & ego finu, 
pervenunus ad ci vicate Cempoal, ubi diftu 
Narvaezcum fuis militibus conftiterat, ill. 
ut audivit adventum noftrum, ocWint; 
eqmtibus, & quingencis peditibus pfa.cc! 
eos, quos m hofpitio dimiferat, ecivkatc 
egreflus eft,erat aute ejus hofpicmm Mifchi- 
tamajorinillacivitate, qua: erat munitiffi 
«na. Ec his comitantibus equitibus,& pedi- 
tibiis adycnit per ieuca ab eo locd, ubi eram, 
& h adventum meum pr*fciverat, quemex 
mdorum relatione 4 inteilexerat : fed cum me 
non invennTet,ratus quod illum deludcrent, 
rcverfus eft ad fuum hofpitium,fempcr tamg 
mihtes fuos paratos retinens : & quafi per 
leucam a diftacivitate duos dimifit explora- 
tores. Et quia maxime cupiebam fcandalum 
evitare, mihi vifum eft,quod commodius, & 
minonfcandalo noauproficifcerer, fificri 
poftet tam tacite ingrcffurus, quod mc non 
audirent, lremufque refto tramite ad hofpi- 
tmm ipfius Narvaez, quodego,& commiii- 
ronesmei optime noveramus, adipfumca- 
Piendum, quocapto putaba ulterius nullum 
icandalum eventtirum, quia reliquos jufticia» 
parituros ccnfebam, & praedpue quoniam' 
major eorum pars coa&a huc accefTerat, & 
vi, quam diftusDidacus Velazquez cis intu- 
ierat, & timore nc Didacus 'Velazquez eifde 
lervos, quos in infula Fernandina obtine- 
oanMuferrct. Et ita fuccefTit,quia die Pen- 
*ecoftes parum poft mcdiumno&isdiarum 

hofpkium 



Narratio SEcvtfDA. 299 
hofpitium aggreffus fum, offendi tame prius 
sxploratores, quos didus Narvaefc in itincre ; 
:ollocaverat, &iliiquos prasmiferam, alte- 
cum cepere, & alter aufugit, ex quo percepi, 
quem ordinem obtinerent, & ne explorator, 
qui fuga captivitatem evitaverat, eo ante- 
quamille perveniret, quantum fieripotuit 
feftinavi : tamen tantum feftinare non eva- 
lui,quinille me per mediae hore; fpatium prev- 
vemret. Et cum ego adveni, diftus Narvaez 
& focij omnes arma induerant, cquofq; fuos 
graeparaverant, & multum praparati ducenti 
yiri pro quolibet quadrangulo vigilabant. 
Verumtam taciteeo devenimus, quodcum 
nos adeffe cognovere, & ad arma conclama- 
tum eft , jam ingreffus fueram impiuvium 
fuihofpitij, inquoomnes hofpitabantur, & 
congregati morabanttrr,&: ceperant tres, aut 
quatuor turresineo exiftentes, &reliquas 
omnes mtmitas habitatianes. In gradibus 
vero unius ^xdi&is tutribus, quam di&us 
Narvaez inhabitabat, decem & novem tor- 
mentafufiiis ams collocata erant, nosautem 
tam veloces in eis afcenfu fuimus, quod tor- 
rnentis ignem admovere non potuere, prs- 
terquam uni, quod etiam Deo fcvolente 
globum non emifit, nec damnum aiicuj intu- 
lit^& ficturrimpratdidam afccndimus, do- 
nec deventum eft ad habitationem ipfms 
"Narvaez, qua quinquaginta comitatus com- 
militonibus optime tuebatur, & cum magno 
( executore decertabant,& focijs futs. Quam- 
vis multoties eos monuiffet, ut fefecaptivos 
MajeftattVeftnedederent, nunquam tamen 

annuerc 



JOO FEHDttf ANDI COHTHSIX 

^nnuereyoluerunt, donecturri ignisappo- 
ti e • & igne prcmcnte; fui deditionem 

lcuci .Diirndiausmagnusexecutoropcram 
dabat utdi&um Narvaez, capere poffet, ipfe 
cum rehquis,qui apud me remanferant,turri* 
afcenium tuetyir adverfuseos, quiei fuppe- 
tias ferebant, & tormenta illa omnia capien- 
da curavi, & me illis adeo munitum reddidi, 
Capitur N*r 'quod fine ca?de hominum, pra^terquam duo- 
Vaczi Cor # rum, qui tormcnti iftu perierant,unius hone 
mtervallo omnes, quos capere voiebam, in 
meipoteftatemdevenere, &armis conceffis 
rehqui omnes mihi, jtifticia?q; pargre pro- 
mifcrunt,&MajeftatiVcftr* : fedeceptos 
hadreniis affereiites,quia profefli erant eoufq; 
ie a Celntudine Veftra mandaturn obtinereV 
& quod ego una cum provincia defecerim, 
effemque Celfitttdinis Veftra* proditor, plu- 
rimaque aliaeifdem expofuerant: &cognita 
rei ventate,& malo animo atque intentione, 
quibus di&us Didactts Velaxquez & Nar- 
yaezrnoti fuerant, maxima affefti funt vo- 
Juptate, quod Dcus ita fieri permififfet. Et 
certiorem reddo Majeftatem Veftram , fi 
deus folita fua mifericordia, &pietate huic 
negocio manum non appofuiffet, &diftus 
Narvaez ftiiffet vi&oriam adeptus* majus { 
damnum & incommodtim fuifTet fecutum, 
quamdtu fueritfecutum inter Hifpanos,data 
comparatione. Mandato enim DidaciVc- 
lazquez, ut me una cum focijs meis multis 
ltifp6deret, morem gefliffet,ne aliquis fuper- 
eflet, qut de geftis per eos notitiam aliquam 
exhibere poffet.Quia, ut ab Indis poftea per^ 

cepi, 



NAftRATio SecAnd?. 3«t 
cepi,fiforte eveniflet.quoddiauslSIaravaei 
mecaperet (utipfe eiidem aperuerat) qu»a 
non pofletfes tanta fieri fine damau ej js, & 
fuorum quin multi ex fuis & meis commiU- 
tonibus perirV* conftituerant ipfi intenm 
interficere eos.quos in civitate dimiUam(,ut 
etiam conati funt) & deinde omnes in unum 
convenictes aggredi eos^qui hic fupeteffent, 
adeo quofl fuaj piovincis remanerejit hbcr|, 
SrHifpanorum membria non fupereffet. Et 
Ma. V .dubitare non debet.quod fi ltafcciffet 
& eam fententiam executi fuiffent, quod vi- 
cinti annorucirculo provincis, qu<e lubadta 
& pacats erant, non vincerentur & pacaren- 
tur.Per tres dies poft captivitatem di&i Nar- 
vaezcum in diaa civitate tanta multitudo 
ali non poffet,&jam pene effet deftruaa(quia 
dictus Narvaez &ejusfocii eandem depras- 
dati fuerant, incolas enim aberant, & domus 
efant fol») expedivi duos prsfeaos,& cmh- 
bet eorum tradidi trecentos yiros , unum 
deftinavia^cceptam coloniam, dequagam 
Ma.V. mentionemfeci, in portu perficien- 
I dam.Alterumad fluvhunillum,mquo naves 
Francifci de Garai vidifle dicebant,quia eum 
locum mihi certum habebam,& ducentos ad 
civitatem ver* Grucis, quo naves omnes 
quas diaus Narvaez adduxerat, ancoras fn- 
mafle audiveram, cum reliquis militibus ire 
iuffi, utibi confulerem rebus, qtueadcom- 
modumV. M. pertinere putarem, & nun- 
cium deftinavi ad civitatem Temixtitan, 
quo omnia, qxix mihi evenerant, bgnin- 
cabam Hifpanis , quos ibi dimiferam, qur 



joi Ferdinandi Cortesi i 
tluodecim dierum fpacio reverfus eft,& mihi 
attulitliterasa-prafeao ibidem &militibus 
quibus mc certiorem reddebant,Indos forti- 
litium acriter oppugnarTe, & mu ltis locis 12- 
nem nnpoluiiTe, & cuniculos quofdam fub- 
terraiieoseffodiife, eofque fuifTe in maximo 
vit* difcrimnie & labore, & quod omnes i «] 
fniflent interfe<ai,niil Dominus Muteezuma 
eisimperaiTer, utaduSa oppugnatione defi- 
lterent. Adhuc tamen eos obfideri quam> 
yis non oppugnarentur 3 affirmabant,nuUum- 
qucexeis per binos pafTus extrafortilitium 
Indi exire patiebantur, & dum pugnarent 
maxirnam commeatuum portionem quam 
dimileram,ipfis ereptam fuifTe, & combuffe- 
rant eos quatuor Bergantinos , quos con- 
itruendos curaveram in dicla civitate Te- 
mixtitan,&vedabantur in maxima rerQom- 
nium egeftate, rogantes utiflis opemferre 
feftinarem. Et vifaeorumneceffitate &con- 
liderato, quod ultra interfe&os Hifpanos 
omne aurum,argentum, &emblemata,qua e 
cx provincijs habita fuerant amitterentur, 
amitteretur melior & nobiliorcivitas, qusefi 
m univerfo noviter adinvento orbe 3 qua 
amifTa ommaqus hadenus in his provincijs 
acquifiyeram ammitterentur, cum illa efTet 
pnmaria,cuiomnes reliqujeparebant, ftatim 
nuncios fubfequi juffi qui prajfedos fubfe- 
querenmr, qui profefii fuerantcum diftis 
mihtibusenumerans eifdemomnia, qnxad 
mefcnpferantmilites Hifpaniab eacivita- 
te, quod illico ubicunque eos ofFenderent, 
pedem referrc admonerent breviori itinere 

quo 



Narratio SECVNIfA; ja$ 

(tto ficri poffet, adtivitatem TafcaltecaF, ut 
;um militihus, qui mecum erant> & tormen- 
is omnibusqusbuspotui^&cum feptuagin- 
a equitibus me iliis conjungerem. Et poft- 
[uam eoadvenere,milites onines peiduftfavi 
xant autem feptuaginta equites, &pedke» 
mingenti > 6c eifdem comitantibus majori 
:elentate, qua potui difceffi Tcmixtitan ver~ 
"us, ineoitinerenullusex fubditis Domini 
)»luteeauma mihi obviam veniebat, ut prius 
lacere confueverant,& provincias illae omnes 
irant tumukuantes, & Domus pene inhabi- 
&%x. Hac re in fufpicionem maximam ad- 
iticebar Hifpanos, quos in di&a civitate Te- 
fnixtitan dimiferam, jam intereptos,6c quod 
onmis provinciarum multitudo in unum 
aonvenerit, expe&antes me aliquoin arduo 
bco, aut anguftijs quibus mihifaciliusob- 
effe pcffet, & hac fufpxcione paratiores meos 
eontinui quo fieri potuit, donec perveniad 
civitatem Tefnacan^qu^Cut fuperiusaperui) 
eft in ipfo lacus littore, & ab incolis quibuf- 
tkm qua^fivi quid effet a&umde Hifpan \is» 
quos inTemixtitan reliqueram,qui eos mihi 
yivere retulere>eisque injunxi^ut canoan ad^ 
ducerent, volebam enim eaHifpanum Te- 
mixtitanirevifum. Et dum eo proficifce- 
returunumex incolis mecum morari opor- 
tcjbat, ex incolis di£he civitatis unus> qui 
feiihi aliquantulum ex primatibus vidcbatur 9 
reliqui veroquibufcitm confuetudinem ha~ 
hebam, non apparebant. Hic igitur que- 
fnadmodum ame juffus fuerat, canoam ad- 
ducen^im curavit s & Hifpano, quem mitte- 

barn 



§04 FjSRDlNANDt Co^3E|Vl 

bamadjunxit Indos quofdam,ipfe veib m 
cum remanfit. Etdum dikus Hifpanus itt 
rusadcivitatem Temixtitan canoamafcer 
deret, aliam canoam eo tendcntem confp< 
xit, eamq; ut propius accederet, expedavi 
in ea vehebatur ex Hifpanis unus quos in d 
ctacivitate dimiferam, exquo cognoviH 
fpanos omnes vivere prarter quatuor aut fe: 
quos Indi interemerant, reliqui vero obfid< 
bantur, nec eos exire Indi patiebantur e foi 
tilitio, & nilfibi impartiebantur nifi max 
ma pecunia, quamvis audito hleo adventi 
mitiuscumeisegiffent, & Muteezuma nih 
ahud defiderare nifi meum advenr am,ut fit 
copia daretur foaciandi per ci vitaiiem, ut an 
tea facere folitus fuerat, & fe optime pet 
pendere ea,qua? in di&acivitate fuccefferani 
me jam prajfci vifTe, & propterea me iratun 
&animo aliquiddamni inferendi eoprofi 
cifci. Ideo ipfum enixis me precibus rcgar 
iram deponerem, quia ipfe non minus e, 
molefto, & #gro ammo tulerat qiiam ego 
met> & nil ex {uo confenfu, aut voluntate fa 
&um> & alia multa mihi exponenda commi 
fit,quome abiraquam concepine cogitaba 
excommiflis, averteret> proficifcererque a< 
civitatem is,qui ante fiieram,quia impraefen 
tiarum non minus executioni mandareni 
mandata mea qnam prius* & iliis obedirent 
Refpcndi, me in illum nullam iram conce- 
f nwc^tuf P'^ e * Clim °P timum c i us animum cognofce- 
rhftatcm & eue ctedeb*m.Et fequenti die in vigilia 
Tcmijftitaa SancSi Ioannis Baptifta? difcefli,& hofpitatu.' 
Cottcfm, fui per leucas tres a civitate Temixtitan. E 

im 



KarrAtio SEcvKpAl 
lio die poftquam divinis folennijs interfui,^ 
:er ttieufn profecutus fum,8c fere ante-meu* 
liem civitatem ingreffus lum, & vidi homi- 
ics non multos in civitate, et pottas ahqiias 
ntnvijs,quadrivijs amotas,quod mihi mini- 
ne placuit,ratus tame fum ex timore eorum, 
|u«commiferant fociffci & ut ciuiiibieffcm 
llisfecuritatemimpartirer, ego autem refto 
tinere prosrreffus fanVad fortilitium s in quo, 
fc Mefchita illa majori, qufc fornlitio ha?re- 
>at, omnes qui mecum proficifcebantur* ho- 
pitati funt. Illiqui infortihtio oppugna- 
tfntureogaudio & animorum exultatione 
ios excepere,tanqua'm eifdem vitam attulij- 
mjaiSy autdenovo donaviffemus, quamfe" 
lamamififfe putabant. Eum diem magno 
zaudio & exultatione tranfegimus nos quie* 
cemhaberefperantes. AltefO verodiepoft 
miffarum folennia mifera nuncnim adcivi- 
tatem vera* Crucis nova bona nuncians. 
Chriftianos adhuc vivere, & me civjtatem 
ingreffum, & tuto effe i.u ea, qui nuncius me- 
diajhoraintervallo vulneribus pluriniisaf- 
fe&usredijtclamans, IndosomneS civitam 
belloaptos, utin nos irruerentadventare,& 
eos pontes civitatis amoviffe, & poft eum 
tanta hominum multitudo lindiq; canfluens, 
nos aggreffa eft, ut nec vici nec fubdiaiia 
pavimeta pr? multitudine appareret, & pro- 
ficilcebanrurmajoribusululatibus, &terri- 
biiioribus vociferationibus quas unquam 
excogitari poffent, Et tot erant lapidesfluos 
ih fortilitium fundis injecerat, ut ccelum la- 
pides pluerc videretur, & tatus erat fagtttaru 



i°6 FudinAndi CoRTEsif 

& jaculorum numerus, quod iilis omnes p; 
netes&iiripluvia erant referta, &pereaii 
fere non poterat. Ego vero domoegreffusi 
eosirrui, &nobifcum acriter pugnaverun 
& ab uno latere ex pra?fedis meis uiius cut 
ducentis vins fortilitio exierat, priufquat 
poffetpedem referre quatuor ex iuis trucj 
dati funt,& eundem pratfeftum, & alios plu 
res vulnerarunt,nos vero paucos ex eis intei 
ftciebamus, qmaillife ultra pontes recipie 
bant, &ex fubdialijs pavinientis lapidiba 
nobis maxime oberant,exquibus expugnavi 
mus & combuffimus aliqua, tamen erant tan 
crebra & adeo munita, & tot viris, & lapidi 
bus,ahjfq; vanjs armorum generibus referta 
ut potentes non effemus ad omnia oppu 
gnanda, &tuendum, quod illi obeffe nobi 
nonpoiTent ad libitum. Fortilitium noftrurr 
tam acriter oppugnarunt, utvarijs inlocij 
ignem appofuerint, & in uno combuftaerl 
niajor pars, antequam opem ferre poffemus. 
doncc panetum incifione eum evitaverimus! 
& ex violenta parietum ejedione ignis extin- 
ctus eft, & nifi lbi maximum, prjefidium col- 
locaffem, videiicet homines baliftis,& pixU 
dibusutentes, ahaq; tormenta, eommpro- 
fecto repentmo adventu nobis obfiftere non 
valentibus fortilitium ingreffi fuiffent. 

Eum diem certando ufq Ue in obfcuram 
noctemconfumpfimus, nectamen eafecuta 
tuti fuimus ab eorum vociferationibtis & 
tumultu,donec dies fuperVenit. Ea no&e per 
eos deftrufta reficienda,& aha multa, quibus 
fortihtium indigere videbatur, prajparanda 



curavi, 



"NfARRATlO SecVNDA. 307 

uravi,5c ftationes aptavi,& ineis miiites qui 
:astuerentur,8t fequenti luce effentpagna- 
uri coiidcavi, & militum vulneri&usmedi- 
:amenta fttiit adhibita 3 qui erant ultra o&iia:- 
rmta riumero. -Luee vero accedente hoftes 
losacrius, quam praecerieftti die oppugnare 
•ceperunt» & tatitailiorum advenerat multi- 
:udo, nc ilii quitormentis pneerant m iHis 
ute dirigendis diiigentia uci non iridigerent, 
fed tantum vifo indorum agmiiie tormentis 
idmovere. Et quanquam tormenta lliis 
multtim damni inferrent , quatuordecim 
ehim in hoftes utebamiir tormentis noii 
enumeratis pixiclibus & baliftis, ea tametl 
otnnia tam ievia damna tantae muititudini 
inferebat,ut riil eis obeffc vidcremur. Emiffo 
enim tormentd k decem aut duodecim inter- 
Sfeais^aiiifuccedebant. Rciido in foitihtio 
condecenti praefidio, &qnod dimitti pote- 
*at, iilico exivi, & pontes aliquos occupavi, 
& domos quafdam igne confumpfi, 8£ plures 
iiioruminterfecimus, qui eas tueri mteban- 
tur. Verumtanta iilorum erat iTiuititudo, 
quod quamvis maximam ftragern iUisintu- 
li{Temus,eorum tamen viris parum minui vi- 
debantur. Nos eniifl continuo mtegro die 
certare cogebamur, iili veroper horas, quia 
Viciflltudines habehant, cVfemper abmlda- 
bant. Eodem quoque die vulnera lntulc- 
runt qtiinquaginta aut fexaginta Hifpauis, 
quamvis nulius obierit. In no&em utque 
pugnavimus, et laffi retrocefTimus ad rortih-, 
tium. Confiderato maximodamno ab ho- 
ftibusnobis illato, &quod hofksnostuto 



jo8 Ferdinandi Cortesii 
lococonfiftentes Vulnerabant, &interfieie- 
bant , & daranuni quod illis inferebamus 
non videbacur cum tanca eorum effet multi- 
tudo,camno<3em 3c fequentemdiemin ma- 
chinis tnbus ligneis conficiendis , & con- 
ftruendis confumpfimus, quarum qu*libet 
lntra ie milites viginti continere poterat, ut 
eos lapidibus, quos a fubdialibus pavimentis 
jaciebant, offendere non poffent. Aiiqui in- 
tusexiftentes pixidibus atit baliftis, reliqui 
veroacutisferreismalleis,ligonibus,&maffis 
ferreisad effodiendas domos, deftruendofq; 
aggeres per eos in vicis pofitos utebantur. 
Cummachinis conficiendis operam fedulo 
impenderemus, hoftes nihilominus nos op- 
pugnare non defiftebant, adeo ut dumnps 
fortilitio no exiremus, ilh illud ingredi totis 
viribus nitebantur, quibus neingrederentur 
maximo cum labore vix reftitimus. Di&us 
autem Mtiteezuma, qui femper apud nos 
remanferat una cum filioetmultis proceri- 
bus, qui a principio detenti fuerant, dixit, 
ut illum ad fubdialia pavimenta fortilirij 
deduceremus : alloqui enim conftituerat 
duccsilliusmultitudinis & fperabat itacffi- 
cere, quod defifterent ab ea oppugnatio- 
ne. Extrahendumeum commifi, quicum 
perveniffet ad fornicem, utabeo illosallo- 
queretur, fuj ejus caput lapide pcrcufferc, 
&tam violento vulnereeft affe&us, quod 
trium dierum fpacio ab humanis exceflit. 
Quem extrahendum e fortilitio impofui 
duobuslndis, quos captivos detinebam qui 
illum multitudini apportarunt :quidtamcn 



Narratio Secvnda. 303 
fuerit aaum,ignoro.Propterea tamen oppu- 
gnatio non ceffavit, Scindies augebatur, & 
acrior^major^ue reddebatur . Eo i pfo die me 
ad eundem fornicem, ubi Dominum Mutce- 
zumavulnerarant, vocaverunt afferenteseo 
accederem, quia quidam ex lliorum ducibus 
mecum coiloqui defiderabant. Etitafeci, 
muka^ueFuimus colloquuti, &interrogavi> 
cur me oppugnarent, cum nullam caufam 
haberent,profpicerentq; bona, qux a meha- 
buerant & qtiam mc fecum benegeffiffem. 
Refpondebant, fi provincia vellemexcedere, 
illico ceffatura effet oppugnatio. Aiioqui ra- 
tttnihaberem, aut eos omnes periturosauc 
nos penitus eradicaturos.Qui,ut poftea appa- 
ruit,eaproferebant, ut fortilitio excederem, 
& me in egreffu civitatis intra pontes pro 
libito interciperent. Refpondi, eoscogitare 
non oportere, quod ideo pacem ab eis impe- 
trarem, quia in aliquo timere^ fed ea tantum 
caufa,quia dolebam,& moiefte ferebam a me 
illis illatum damnum, & quod tam celebrem 
civitatem deftruere cogercr, qualis erat illa. 
Idemprajftabantrefponfum, quod nufquam 
aboppugnatione prjedi&a defiftcre vellent, 
nificivitatemexiviffem. Perfe&is machjnis r 
fubkoexivi, ut fubdiaiia quaxiam .pavimen- 
ta expugnarem, &pontes, pr&euntibus 
Ifidis» &pofteos quatuor tor-mentis, mul- 
tifcjiie alijs bali.ftis & parmis utentibus, & 
plus tribus millibus Indorum , qui ■mecum 
advenerant c% provincijs Tafcaltecal , & 
Hifpanis inferviebant. Et poftquam 
PervenirHUS $d pontem , maehmas 
V 3 parietibiis 



3io Ferdinandi Cortesh 
parietibus appiicuimus quorundam pavi 
rnentorum,& (ealas, quas adafcenfum attu 
leramus. Sed tanta multitudo hominun 
di&um pontcm. tutabauir, & pavimenta,^ 
tam crebri&pohderafi crantlapidcs, quial 
eis vi jaciebantur, quod machinas tioll 
dimparunt, & Hifpanum unum mterfcce 
runt , & plures vulnerarunt. Et quamvi 
acnter pugnatmn fucrit,tamen egreiTum ali 
quem habere non potuimus, certavim^ 
enimafummomane admeridid, etmaxin* 
repleti maefticia ad fortilitium devenimus 
Quapropter tantum hoftes animis crevere 
utad portasfortilitij irruerent, & Mefchi 
tam lllam magnam occupavere, &ampliore J . 
& editiorem illius turrim forte quineenti 
vin ex primatibus confcenderunt , & flbi 
commearum amp!um conftituerunt, ut pa- 
nis, aqua?, & aliorum efculentorum,& maxfc 
mamlapidumcopiam : quorummaior pars 
habebat latas haftas cufpidibus ex fihce no- 
ftns amphonbus, & no minus acutis,& ab ea 
turn multum ofKciebant noftris in fortilitio 
verfantibus,quod eidem adha?rebat.Eaturris 
bis aut ter ab Hifpanis fruftraoppugnata eft, 
& ut eam afcenderent auda&er irruerunt 
Yerurn cum eiTet excelfa, & afcenfu ardua 
(qua? habebat ultra centum gradus) & fupe- 
rmsexiftentes effjnt Japidibus muniti, mul- 
tiique ahjs armorum generibus, & animis 
«ufti, quiaeifde fubdialia pavimenta occu- 
parenon pot-ueramus, nunquam Hifpano-. 
rum ahquis afcendere ccepit, qui rotatim 
noii defcenderet, & multis vulnerainfere- 

bant. 



NARRATIO SECVNDAr ^tf 
ant. Tumilliquihagc ab his geri videbanr 
antumanimiaccipiebant, utin fortilitium 
rruerent fine timore, Profpiciens, fi illi 
>offiderent eamturrim, ultra nobisaiiataab 
.k indies damna animis augerentur,ut nobis 
>beffent,fortilitio exivi. Quanqum finiftra 
nanu parum utiiis ob illatum mihi ab eis 
mrrio die vulnus, brachio parma alligata 
:um quibufdam Hifpanis, qui me fubfeCuti 
unt, turriapplicui, radicem iilius diligenter 
;ircundandam curavi : & illi, qui eam cir- 
:undabant,non quiefcebant. Imb undique 
:ertamencum hoftibuscornmittebant, &ut 
faverent exiftentibus in turri multi accurre^ 
runt. Nos Hifpani gradus cepimus afcen- 
iere,&quamvisipfi afcenfum maximetue- 
rentur,tantum tres aut quatuor Hifpanose 
gradibusejecerunt Saluatoris noftri auxilio, 
& beatiffima? matris fuae Maria*,cui di&a tur- 
ris dicata fuerat, &: in ea iilius imago appo- 
fita,afcendimus, & in fuperiori parte tuiris / 
tam acriter certavimus, quodeos coegimus e 
turri profilire inquoddam deambulatorium, 
quodcircundabat dictamturrim inlatitudi- 
nern unius hominis ftatus. Et erant circa 
eamturrim tria,eideni fimilia diftantiainter 
fcper hominum ftatnsferetres, aliquiverq 
eorum cecidere z fummitate turrisad radi- 
cem ipfius,qui ultra ea,quae cafu paticbantur, 
ibi ab Hifpanis riecabantur. r IHi vero qui in 
prsclibatis deambuiatorijs conftiterant, tam 
acriter nobifcum decertarunt, uttres con- 
fumpferimus horas, antequam illos omnes 
1 neci darernus,ex quibus nullus fuperfuit,fed 
V 4 omnes 




$iz FerdinAndi Cortesii 

omnes trucidati fuere. Etfidenwerbismei 
adhibeac Sacra Majeftas Veftra, tam ardu, 
resfuit hanc turrfrn expugnarcquod fi Deu 
ciidem vires, &animum nonabftuliffet, vi 
gmtiexilhs facillime mille Hifpanisafcea 
ium prohibere potuiffent, & fi acrirer ad ne 
cem uique decertaverint. Turri illi, & rcli 
quis omnibus, qux in dida Mefchita conti- 
nebantur, ignem injiciendum curavi,ej 
quibusjam imagines omnes, quasappofue 
ramus, ademerant. Aliquid animi amifer< 
expugnatahac turri, &adeo quodpiuribu! 
inlocis le maxime remifere,& eo inftanti re^ 
dij ad illud fubdiale pavimctum, & accerfiv 
eos duces, qui prius fuerant me allocuti, qu] 
Videbantur aliquantuium animo remiffior; 
ob ea,qu« viderant,qui eodem inftanti appli^ 
cucre. Ec eos mihi jam obfiftere non poffc 
dcmonftravi,& quodnos fingulo quoque dk 
ciidem plutimum damni inferremus, &ex 
eis plurimi caderent, & eorurn celebrem 
civitatcm combureremus, deftruerenuifque, 
nec ceiTaturi effemus, donec aliquid ex ea 
& illis aliquid fupereflet. Refponderunt, 
icoptime cernere a nobis damnurningens 
pati, &multos exeis perire, tamen eosde- 
crevnTe nos omnino interficcre. Et dicebant 
ut profpicerem vicos, pbteas, & fubdialia 
llla pavimenta vms maxime referta, quia 
computaffe afferebant, fiexeis vigintimii- 
liacaderenr, & ex noftris unus, q uo d cito 
nosrn nihiium deducerent, afTerentes nos 
effe paucos numero, illos vero fine numcro, 
& mbi% figruficabant vias omnes ftratas effe 

demolitas* 



Narratio Secvhba? 313 
emoiitas, quemadmodum reipfaevenerat, 
uiaomnes pra?ter unam erant demoiitavc* 
ulia ex partenobis patebat lter, niliaqua 
c optime fcire poffentnos commeatu non 
bundare, &aqua, & nos diu obfiftere non 
>offe, quoniam fame periremus, datoquod 
pfi nos non interficcrent. Et vcre vera pro- 
erebant quia fi aliam oppugnationem non 
labuiffemus praiter famem, annona? com- 
neatuumque*caritatem, fatiserant,ut mori 
■o*eremur. Diualtercati fuimus, &quih- 
iet caufam fuam tuebatur. Nofte vero fe- 
cuta eoreffus fum quibufdam Hifpains co- 
mitantibus, &eosincautos offendens vi vi- 
cum occupavimus, &ineo lgne confumpfi- 
mus.uitra trecentas domos : dum ad eum 
multitudo conflueret , per almm reverius, 
fum, & eo pado combuflimus plures domos 
illius vici, & prasfertim quaedam lubdialia 
pavimenta proxima fortilitio noftro, ex qiu- 
bus maxime noS offendebant. Et ex geftis 
illiusnoftis aiiquid timoris ilhsincummus, 
( & no&t eadern illasligneas machinas reff- 
ciendascuravi, quas alio die nobis diffipave- 
rant, ut vi&oriajincumberemus, qu im om- 
nipotenscondonabat. Exivi adeundemvi- 
cum , in quo hefterno die nobis machinas 
deftruxerant, ubi non minus acriter, & 
viriiiter obftirdrunt, & tamen cum agere- 
tur de vita, & honore, quia ea erat unica 
integra ftrata via, ex illis qiia ducebantin 
ycontinente, quamvis priufquaad eam deye- 
nire potuiffemus, intercederent duo maximi\ 
fic profundipontcs, & vicus omnis multis & 
- V j excelus 



314 FerdinAndi Cortesh 

e?celfisparietibus,domibus &turribus m, 
mtijs, tantum vigoris &animi nobis reful 
^cquecertavimus, utdeo auxilium&ope 
ferente quatuor ea die ex pontibuToE 

pavenmus,&eaomidafubdialiapav7mem 
domus, &turres, ufquead uk.mam eom 
combufce funt, quanquam fecerant S 

cccreta fabncatos in d,<2is pontibus obe 
qu* fuccefferant nofte antecedenti, ade 0 u 
tormenta, & balifce fib, obeffe non poffem 
quos quatuor pontes terra opplevimu * 
crudisillis atenbus & plurimi! ilap Sbu' S & 
tign.scombuftarumdomuum : tame nn0 r 
Potuit fieri tantum fi ne periculo, 3 
Hifpamnon vulnerarentur. Magnamadhi- 
bu, d,l,ge„t,am ea nocte incuftome,ul,s ill s 
Efc ne nobis eos occ^a 

™ e fu , mm r anc e * ivi > & Deus omni- 
potens eundem bonum fucceffum conceffit 

r "°a™T* mV1S mu,tltudo effetinnum e : 
ra, qux alios pontes tueretur, foffeque & 

rnaxim, aggeres,quos illi nofte ea erexlrant 
intercederent, nos eofdem cepimus & j m * 

plevimus, &equeftrium aliqmeTsinfecuri 

ufque Dum ego aptandos eos pontes, &> 
replendos curarem, venerunt me vocatum 
fumma celemate afferentes indos, qui oppu- 
gnaverantfort,litium,concordian^upeS 
pacem, & eos expectare.quofdam eoru.n 
Dommos, & duces. Ibi reliftis omnihm 
commilitonibus, & ouibufdam tZeS 
omm eqmtatu profedus fum vifkm^uij 



Karratio Sbcvnxta. 31? 
am iili procerescuperent ; qui afferuere, fi 
is fidem praeftarcm eos de perpetratis impu* 
es-dimittere,ipfi me ulterius non oppugna- 
mu denuoque pontes, & demolitas ftratas 
iasreficiendas curarent,& Majeftati Veftrft 
tan:eafecerant,infervirent, &ut eoaddii- 
endum curarem quendam ex religiofis fuis 
,pud me captivum, quem illi veluti genera- 
m\ (ux religionis venerantur. Qgiadve- 
ik,& llios aljocutus tntei; ilios & me pa&ura 
ancivit, et lilico vifum eft ^utipfe afferebat) 
lunciaffe Ducibus multitudinisin ftationi- 
his coUocatis, utadi&i fortilitij oppugna- 
:ione abftmerent,& ab omni alia offenfione, 
&eo paclo difceflimus. Ingreffus fortili- 
;ium prandere cceperam, maxima feftinatio^ 
ne mihi allatum eft, Indos denuo pontes; 
QCCiipaffe,quos eo die ab eorum manibus ac- 
quifiveramus, & quofda Hifpanos occidiffe, 
quo nuncio qtiantum mihi mceroris acceffe- 
rit, Deus teftiseft, ratus emm fueram occu- 
patis pontibus, cum mihi egreffus ad conti- 
nentem pateret,, maximuni negociura non 
fupereffe, majori, qua fieri potuit ceieritate 
eoequitavi, atque quo potui celeriuscum 
aliquibus equitibus, qui me fubfecuti fuerat, 
totum illud iter emenfus fum, & nullo in 
loco moraro mhens denuo in medios Indos 
irrui, &bmnespontcs jam didos occupavi, 
& eos ufque incontinenteminfecutus fui. 
Etcum mei pedites effent ex iabore kffati, 
vulneribus affecli & timcre pereulfi, &praj- 
fenspericulum confpicerent, nullus eorum 
me fubfecutus eft Vnde fadum eft, cum 

vellem, 



ii6 FerdinAndi Cortesii 
vellempofteapcdemrcferre, pontes jam 
In^s occupatos offc„d 1 ,exe me P rantquS 
tum ilims matencqua pradidos pontesc 
¥ kveram et ubique iri civitate multitud 
omma referta v.debantur, tam terraqt 
lacumcanoisquiE multmtdo tam crebro 
«os und.q; tela & lapides immittebat quo, 
omn.potens „os miraculofe non fervaffe? 

ri P n l M-°' r Vadere non erat Po^bile. 
jam pubhcefamavagabatur inter Hifpan 
qu. m av.tate rema„ferant,mc jam "ka fu, 
aum. E t perven, ad ultimum pontem civ.t 
ti pioxunum, comperi equites omnes a, 
«ecum profedi fc/erant .neum *?pfoS 
equum unum cui „ull us infidebat, qul tra 
firenonevalu,. Itaquc coaftus fui.VeunJ 
impetum .n hoftes facere, &eomodot"n 
tum fpacj reh£t„m eft equitibus, ut ponte" 
fuperarent. Inveni pontemvacuum & t ra„ 
l.lij, magno tame„ periculo, quia locusal 
Utraq; ponns parte fermead hominis ft atU n 
e quo tranfihundus erat, & dum e ponte exi- 
«m, me, & equum lapid.bus & f u ftib U! 
percuffere tamcnquia armisoptimis fulcie- 
bamnr U l tra doIorenl ;„ ipCom ■ 

raah ultenus mtulere. Qu are viaores re . 
manfere quatuor occupatispontibus, & reli- 
q.us quatuor pontibus bona rcJifta cufto- 
d,a, adfornhtmm profe<3usfum,&hgneum 
pontem conftruendum euravi , q U »m qua- 
dragmta homines portare commodc potc- 
rant Confiderato magno perieulo, i„ quo 
conuitut, eramus , & maximo damno no- 
bis quotidie ab Indis illato, & timem „e 



cam 



Narratio Secvnda^ $17 
m quoque ftratam viam, qnx folafupe- 
rat demolirentur , quemadmodum aiias 
mohti fuerant, qua demolita fame mori 
.geremur, & etiam quia mukoties aeom- 
iiitonibusmeismomtusfuera, utacivita- 
difcederemus, quiaeorum majorparserat 
llnerata, & adeo male, quod ultenus cum 
)ftibus congrediuonpoffent, eano<aeme 
orem gefturum eis conftitui , &,accepto 
laieftatis Yeftrse auro, & emblematibus, E*pel!,'mr 
1« extrahi poterant, in aula illa quibufdam c ™™™ 
rcinulis officialibus Majeftatis veftrascon- conefius, 
>navi , quos ego regali Majeftatis veftne 
Dmine conftitueram , judicibufque & re- 
:ntibus & alijs, qui aderant , rogavique 
)S,&monui, ut operam, & favorempra- 
arent adilla extrahenda, &ad id exhibut 
fdem unam meam equam, cuiimpofuere 
tmportionem, quam ferre poterat, &ffi- 
>anos quofdam tam meos , quam alienos 
miliares , ut di&am equam comitarentut 
mftitui, reliquum vero di&i auri officia- 
M judices , regentes , & ego dedi- 
ms , & partiti fuimus inter Hifpanos, 
t illud extraherent, & reliao fortilino ma- 
nis divitijs tam veftras Celfitndims, quany 
lifpanorum , & meis exivimus fecretiori 
iodo, quo potuimus, abduximufque no- 
ifcum unum e filijs, & filias didiMutec- 
uma , & Cacamacin Dominum 111 Acu- 
iacan,& ipfius fratrem,quem Dominum ip- 
us loco conftitueram,& aharum provincia-< 
im, & civitatum Domino?, quoscaptivos 
etinebam, Et cum perveniffem ad pontes 



1*8 FerdinAndi CortSsii 
per Indos occupatos, in primo iecimus pdj 
tem, qiiem nobifeum portari fcccram fli 
magnolaboro ntillusenim nobis refiftiS 
prater vigiles quofdam.qui in eo ponte coi 
iederant, percos acclamatum fuit, 6cant, 
quam pervenire potuilTem ad fccundui 
pontem, innuniefa hoftmm multitudocoi 
venerat, & nndique nofais obeffe ftudeb 
aqua, & terra. Ipfe confeftim tranfiv, cui 
qumque equitibus, & forte centum pedk 
bua, quibus natando pontes omnes prattt 
rivimus, eolque ufq ue in comine ntem occu 
Paveram, & peditifaus ih fronte rehftis a 
lecundum pontem redij ad eos.qui extfein- 
m agmine cunfiftebant, ubi comperi ta* 
acnter decertari, ut ex.mmi non poffit daffi 
num, quod Indi noftris. iaferebah* tam« 
ipams quam Ihdis ex Churultecal.qui nobif 
cum veilei'ant,quos pene omnes confumpfe 
wnt, & t>am interfeceraiit plureS muliefeS 
qu* Hifpanis ferviebanf, & H.fpanos, & 

equos.jamqjcamif rant Omneaurum, em 

blemat 1)Vefte&) . ;| . ^ mul ^ ^ m 

ftepamusj actormenw omnia. Collegi eos 
qtuv lv , fupeferanf, &eos antcire iuflUpft 
verocomitatus fotte q finque equitibus,& 

fe rf ' n -'' P " ' • ' !i: necumpermane- 
' : fw* manfi, fempercuni 

■ . >u«e p^rvenimus ad 

£ " Caracuba, qu« 

r im viam, -ibi 

~£ • uin.kboriv E>p* culi 

ru ' , * hoftesif. 

bus, 



f 



KARft A* I O/ S E C Vtf D A- m 
us, & faxis undique percuffus>quia ab utro- 
ue latere erat lacus, &c nos exiitentes in ca- 
oistuto vulnerabant, Illi vero,quiterram 
ipiebant, quamprimum ferebar m ilios, fe 
quiscommittebat, &; eo modo parum dam- 
ipatiebanturnifialiqui, qui> cumpiurima 
(fet multitudo, unusin alium cefpitabant, 
adebant* & interfkiebantur* Et iabore &c 
xumnis eos omnes Conduxi ufque di&am 
ivitatem, & non vulnerarunt mfi unum 
queftrem, qui raecum proficifcebatur ater-- 
6, & non minori vehementia pugnabatur a 
:onte, & lateribusy fed major vis erat in exr 
remo agmine, quia multitudo,/ qu^eratin 
tvitate femper recentior fuccedebat, &cum 
eniffem ad di&am civitatem Catacuba,cum 
ies appareret, inveni miiites noftres in una 
x plateis illiusin giobumredacl:os,qui dice- 
ant fe ignorare quorfum tenderent, quibus 
ijunxi, ut feftinarent exire civitatem, ante- 
uam hoftes augerentur, & fubdialia pavi- 
lenta occuparent, quia ex illis plurimum 
obis obeffe poffent. Ilii, quierant in fronte 
oilocati, dixerunt quorfum irent nefcire: 
os a tergo coliocavi,&ip£e a fronte conftiti 
onec exiremuscivitatem,eoque ibi qtiibuf- 
am cultis campis expeclravi, & cum eo per- 
enere qui a tergo remanferant, fciviipfos 
laximum damnum accepiffe, interfecerant- 
|ue aliquos ex Hifpanis, & Indis,multumq; 
uri in itinere remanferat, quod hoftcs colli- 
;ebant. Et ibi certavi cum Indis, donec mei 
rasirent quos fuftinui, donec noftri collem 
ccuparent* in quo erat turris, & hofpitium 

fatis 



$io FerdinAhdi CoRtEsit 

fatismunitum,quod occuparunt fine noffa 
damno,quia inde non difceffi,nec hoftes pr< 
gredi paftus fum, donec llli collem afcendi 
lent. Vbi Deus cft tcftis, quem laborem fi 
ftinuerimus, quia jam ex equis, qui numet 
viginti quatuor fupererant, nullus porer; 
currere,nec equcs,qui brachia poffet extollt 
re, nec aliquis ex peditibus non infirmus,qi 
poiTet fe ultenus movere. Ingrenl lllu 
hofpitium, nos in eo munivimus/ibique ot 
fidebamur tifque in noclem, & adeo quo 
necper horam quiefcere poteramtis. Et e 
hac perturbatione inventum eftperfcruta 
tione fa&a qui obierant, ex Hifpanis perijfl 
homines centum & qumquaginta, &equa 
equofcjue quadraginta fex, & plus quam du 
millialndorum, &mulierum Indarum,qu, 
Hifpanisinferviebant, interquos interfecer 
filium & filias Domini Muteezuma, ck reli 
quos, quos nobifcum captivos ducebamus 
Media no&e cogitantes nos a nemine audir 
adifto hofpitio difceftimustaciteineoigne 
pluresrelinquentes, & nullus inter nos fue 
rat,quifciret ubi eiTemus, autquorfum ten 
dere deberemus,nifi unus ex regione Tafcal 
tecal, qui alTerebat fe nos ducTurum in fuarr 
regionem, ni iter nobis impediretur. Apuc 
jam difhim hofpitium multi collocati eram 
vigiles, quiubi nos audierunt, clamavere ac 
colonias circumvrcinas , & ab illis vocat; 
rnagna Indorum miiititudo, nos ufqtie ad 
diem infecuta eft, et equites quinque qui 
pr^curforum loco anteibant, irruertint ir 
quoddam agmen Indorum , quod erat ir 

itinerc 



Nahratio Secv^da. nt 
rinerefibiobvium faftum, & aliquosex eis 
ntcrfeccre qui no fervatis ordinibus difper- 
ebantur, arbitrabantur enim piures equites 
Se oedites fubfcqui. Quia autem undique 
ttgebantur hofles,ex omnibus milidbus qui 
nter nos erant,magis fanoselegi,& in agmi- 
ta conftitui, collocavique eos a fronte, a 
ergo, & utroque latcre, vaineratos veroin 
ncdio ftarejuffi, &equites partitus fum, & 
o ordme toto eo die progreffi fuimus undi- 
[ue certando,adeo qudd ea no&e, & toto dic 
\on emenfi fuimus piusfpacij triumleuca- 
*um, & deo^fic concedente vidimus no&e 
amaccedente turrim quandam& optimum 
lofpitium, ubi nos munivimus, &eanocl:c 
ib oppugnatione deftitcre, nifi cjuod feLe 
n aurora habuerirrius aliquem tumultum. 
luamvis ncfciremus quid plus nobis effet 
nnetuendum quam timebamus ex mufcttu- 
iine,quac nos infequebatur. Sequeti die pri- 
tnaoradteiordine jam Dido difccfli dedu- 
:cns milites a tergo, & in ftonte collocatos 
paratos. Abutroque tamen laterc hoftes noS 
infequebantur vociferantes > & clamantes 
pcr univerfarn illam provinciam qux cft 
rnaxime habitata. Equeftres, quamvis eiTe- 
mus pauci numero,in eos irruebamus,parum 
tamen damni illis inferebamus , quia cum 
coilis iile effet afper fefe in collem recipie- 
bant, & fic ivimus eodie ad latusquorun- 
dam laeuum, donec perveniremus ad quarv 
dam coloniam, ubi aliquam eontroverfiam 
habere putabamus cum incolis illius. At 
quamprimura earn pervcnimus ., ilit 



%%% Ferdin andi Cortesi I 
' reliais domibus ad alias coionias profcc* 
luntcircumvkinas, &ibieodie, &fequen 
moram traximus,quia tam fani,quam infirn 
eranthffati, &labore, fame, &fiti maxim 
confecti, & equi non, poterant fe fuftinen 
& lbi lnvemmus aliquod Maiz,ex quo come 
dimus, & portavimus nobifcum in itiner 
elixum & torrefaftum:& poftero die difccfl 
lemperhoftibus nos infequentibus, quino 
a tergo & fronte continuo in vadebant voci 
ferantes, & fecuti fuimus illud iter, per quo< 
lncola e Tafcaltecal nos deducebat, inquc 
tmmus vanos labores, & «rumnas pafli, qui< 
multotiescogebamur exire, &deviareare- 
tto ltinere. Et cum jam advefperafcerer 
devemmus ad planiciem quandam, in qua 
ahqu* parvas erant habitationes&ea node 
sbi fuimus hofpitati fumma egeftate & penu- 
riacibanorum, &commeatuum, &aliodie 
iummo mane ccepimus nosad iterdirigere, 
adhuc iter ingreffi non fueramus, cum ho- 
Ites a tergo nos infequi ccepere, & levia pra- 
lia cum his committendo devenimus ad ma- 
gnam coloniam, &ad dextrum latus illius 
lnfidebant aliqui Indi parvo collis vertice, 
nos arbitrantes eos capere poffe, erant enim 
proximi ltineri, & etiam ut exploratum ha- 
beremus,an effentplures,quam apparebant, 
illuc quinque equitibus, & peditibusduode- 
cim comitatus profedus fumambiendo col- 
lem jam diftum : poft quem erat maxima 
hominum multitudo, in infidi)s collocata, 
quibufcum tantum certavimus', quod cum 
locus, in quo conftiterat, effet aliquantulum 

afper, 



Narratio Secvnda; 32$ 
afper,& faxofus 3 &gensillainnumera,& noS 
pauci, neccffe fuic nos retrocedere ad colo- 
niam,ubinoftri exiftebant, & mdedifceffi 
male vuineracusgeminis lapidum i&ibus,S£ 
poft iigata vulnera Hifpanos e coloniami- 
grare juffi, quia hofpitium nobis non vide- 
batur effe tuturri,& (icprocedendoinfequen- 
tibus Indis proceffimus ad aliam coioniani, 
qux ab ante di&aper duas lcucas diftat : & 
ibiin icinere nos aggreffi funt alij Indifine 
numero, qui nobifciun adeo cercarunt, ut 
quatuor auc quinque Hifpanos, 6c totidem 
equos vulnerarent, & equum unuminterfi- 
cerent,& quamvis ejus defe&us maximo 110- 
bisefTet incommodo, & ejus mortem xgrh 
tuiuTemus, quia poft Deum nullam tutelam 
habebamus, nifi eqnos, nos tamenmaxime 
refecit,ejus carnes, & corium comedimus, ut 
exeo nil fuperenet,tataenimopprimebanun 4 
fame, quia poft noftrum a magna civitace 
difceifum, nil pmer elixum, & torrefa&uru 
Mai^comederamus & non femper utebamur 
ad faturi tatem ,herbafque,qitas colligebamus 
ex campis. Porro confiderato, quod indies 
hoftium copiae augebantur nofque indies 
minuebamur, ea nocle curavi vtiineracos, 6c 
infirmos quos ducebamus, equis infidere juf- 
,fi,aiijs vero aduncos fcipiones brachijsfub- 
mittedos,& alia auxilij genera ad iter faciun-* 
dum fabricada curavi, qtio Hifpam nulla ad- 
verfa valetudine, aut vulnenbus afTe&i,e{Tet 
liberl ad pugna. Equide arbitror aDeo mihi 
infufam hanc providentia,ut feqtieti die e ve- 
-nit,quia cum ^o maneadido hofpino dilcci- 
. 1 X s fiff?»i 



J24 FerdinAndi Cohthsi I 
fiiTem, nos magna & innumera Indoru mul 
v titudo aggreffa eft & tajita a tergo, a frote, & 
ab utroq; latere,quod nil ex campis,qui mih 
tn confpeau erant,vacuum viderem.qui no 
oifcum tam acriter undrq; certamen inivere 
ut nos ad in vicem nofccre non poffemus,tarr 
juntti, & mixtiproficifcebamur, &profeclc 
oredidimus llium fupremum effe diem vita?; 
omnium cofideratahoftium multitudine,& 
levitate, qnam ad eis obfiftcdum in nobisin- 
venere, cum omnespene vulnerati effemus, 
atq; exanimati,tamc omnipotes magna fuam 
mifericordiam nobifcum demoftrare digna- 
tus eft, quia noftra laflitudine illorum fero- 
ciam confregimus,& fuperbia, & ex illis plu- 
nmi penere primates, quia tanta eorum erat 
copia, ut certando, & audiendo impedirctur: 
& hoc labore profcfti fuimus magna portio- 
ne diei, donec omnipotcns concefTerit eum, 
qui mtcr hoftes primus effc debebat, interfi- 
ci,eo enim adempto omnis cefTavitoppugna- 
tio,&eomodo aliquantulum fuimus quie- 
ti ores,quavis femper mordendo nos infecuti 
fuennt,ufq; adquandam parvadomum,qua; 
crat m planicie,ubi ea nofte hofpitati fuimus 
lub dio, unde profpeftabamus quofda mon- 
tes exprovinciaillorum e Tafcaltecal, q Ua 
cx re non parum voluptatisaccepimus, quia 
cognofccbamus provinci^m, & fciebamus 
quorfum tendcrc dcberemus, quamvis pro 
comperto nonhaberemus Incolas illius pro- 
vincia; fidos nobis amicos, credebamus enirn 
quod cum nos adeo debiles ccrnergt, illi effe 
<Ieberent,qui vit* noftr* finem imponercnt, 

ur 



Narratio SecvndaI Jlf 
■Ut priftinapotirentur libertatc, qua? fufpicio 
tantum nobis affli&ionis attulit, quatum fu- 
ftinebamus, quando cu hoftibus certavimus. 
Die fequenti, cum illucefccret,ccepimus in- 
gredi per iter planum,quo recto tramite pro- 
ficifcebamur ad provinciam Tafcaltecal, per 
quod pauci ex hoftibus nos.fubfecuti fuut, 
quamvis ibi vicinas eflet plurimaj Sc maxima? 
coloniaj,tamenexeis parvis colliculisquida 
tam a tergoqua longe vociferabat.Et fic exi- 
vimnseddie, quifuitdominicavni. Iulij. 
Anno.M. d*xx. exomni provinciaCulva, & 
pervenimus ad loca dictae provinciae Tafcal- 
tecal ad coloniam Gualipanqua: afcenditad 
quatuor miflia domdru,in qua ablncoiis fui- 
musoptime recepti, &rcfccimus nos aliqua- 
tulum afame & laffitudinequapatiebamur, 
quanqua multa ex efculentis qu£ nobis por- 
rigebant,ea duce pecunia concedebat, aliqui 
etiam volebat nifi aurum, & illud dare coge- 
bamur neceffitate impulfi, qua premebamuiv 
Hic fuimus tribus diebus, quo me vifum ve- 
nere Magifcacin, Secutcgal,&: omnes Domi- 
ni illarum provinciarum, & me folari conati 
funt circaeaqu#nobisevenerant, afferentes 
eos fa^pius fignificaffe mihi eos e Culva pro~ 
ditorcs e{fe,mihique ab illis cavere deberem: 
tamen nunquam fidem adhibere volueram. 
Sed poftquam vita evaferam, deberem lasta- 
rt» quia mihi opsm ferre veUent,^um eis vita 
fupereffer, ut reficerentmeadamno, quod 
illie Culvamihi intnlerant, quia ultra vin- 
culum* quoderant Celfitudinis V. fubditi, 
indolebant & triftabantur morte plurimom 
X J fratrurnj 



l%6 FERDINANDI Co-RfESII 
fratrum, & liberorum fuorum, quiabeisin 
meafocietatefuerant interempti, varijfque 
ahjs lnjurijs tranfaftis temporibus ab lllis 
eisillatis, & vereanimoconciperem eosfu- 
turos Rdos mihi, & vere amicos.' Et quia 
ego& reliqui omnes focij meieramus vul- 
nerati, proficifceremur ad dvitatem , qua 
aberat ab ea colonia per leucas quatuor, ibi- 
que quiefceremus, curarentque nobis medi- 
camina adhiberi, ut reficeremur a noftris 
laboribus & laflitudine. Eis gratias egi,& 
rogationi eorum acquievi, &eis impertitus 
fui emblemata aliqua ex illisqua? attulera- 
nms,quavispaucaquibus maximeletati funt, 
& profe&us ftim cum eis ad civitatem,& foiv 
titi fuimus bonum hofpititim, & Magifcacin 
affe rri curavit le&ifternium ex ligniscorn- 
paftum cum aliquibus ornamentis, quibus 
illi utuntur, in quod omivi, quia nullum no- 
bifcumattuleramus, &omnia qu^habebat 
& potuit ad noftri refe&ionem impertitus 
cft. In hac civitate quidam familiares mei, 
&alij ex focktate mea cura tranfibamiter 
faciens adcivititem Temixti.tan,qu#dani di- 
mifere,quas fuerunt argentum, veftes, & alia 
ornamentadomeftica & comeftibilia aliqua, 
qua? mecum adducere faciebam,quo expedi- 
tiores effemus initinere, fialiqua nobiseve- 
nirent, utnullo premerentur pondere, nifi 
veftium fuarum &armorum, &eolociper- 
cepi alium familiarem meum acivitate vevx 
Crucis profe£tum coiHmeaturri, & alia plura 
ad me perferentem,&cum eofuifte quinque 
cquites, & pedites quadraginta quinque 

adverfa 



Narratio Secvnda^ 327 
tdverfa valetudine oppreffos, qui fimiliter 
idduxerant quaedam, qua? ibi remanferant, 
k jamconvaluerant, &omne argentum, Sc 
ilia tam mea, quam fociorum meorum, fep- 
iesmilie pondera aun fufi. Continet autem 
mri pondus valorem circiter duorum fjore- 
torum, quanbi reliqueram duabus capfulis, 
i&alia emblemata, & ultra alia quatuordeci 
nillia Caftelianorum aurea fruita, quadia- 
bueratinprovincia Teuchitibeque illeprje- 
&£ius,quem mittebam ad coloniam erigen- 
iam in Quacucalco, & in eaibide dimiferat, 
& alia multa ad valorem ultra triginta millia 
ponderaauri. Sed di&ilndi e Cuivaillum, 
cumdi&is Hifpanis interfecerant in itinere, 
&eisabftulerant omnia, quazadducebant, & 
aliquas fcripturas, quas congefferam cum 
iftarumprovinciarum Incoiis. Etfimihter 
percepiillos interfeciffe Hifpanos piuresin 
itinere, qui iter faciebant ad civitatem Te~ 
rnixtitan, arbitrantes me ibipacifice degere, 
& itinera effe tiitautprius habere folebam. 
Qua re (veraafferoMajeftati Veflr^)tantum 
omnes triftabamur, & doiebamus, ut plus 
doiere, & triftari non poffemus, qu ; a prajter 
Hifpanorumamifiionem,& ea^iia? fuere de- 
perdita, q\xx muita fuere,in rnemoriam fug- 
gerebat mortcm Hifpanorum, quos interfe- 
cerant in magna civitate, & pontibus, & qua» 
poftea in itinere fuccefferant,& maxime quia 
fufpieionem mihiinjecerant, quodeos quo- 
que aggrefli fuiffent,qui remanferant in civi- 
tate ver^ Crucis,& iili,qui amici noftri erant 
Siudita noftri proftigatione defeciffent . Mox 
X 4 igitus 



3i8 Ferdikandi Cortbsii 

jgittir cxpedivi quofdam nuncioscumqu 
batdam Indis, qui eos conducerent, qmbi 
mjunxi ut per communia itinera non prol 
ciicerentur ufque ad di&im civitatern, . 
breyi mihi mdicarent, qux ibi agebantu 
i Et altiffimo p!acuit,quod Hifpaniincolum 
mventi funt,& omnes incolas,quos amicit 
junftos habebamus pacificos& quietosefl 
quod nuncium attuiit maximum lcvamc 
noftrae amiffioni, & trifttti*. Ipfi quoqi 
noftrum fucceflum, & profligationem m< 
Jefte tulere. Fui in ifta provinciaTafcalti 
cal vigmu diebus meis vulneribus media 
xnina adhiben curando, fiquidem propte 
ltinens dmtumitatem, & non adhibita mc 
dicamma moleverant, & praefertim vulnet 
capiti tllata, & fimilirer vulneribus focic 
rum meorum, quorum ahqui mortui fum 
partim vulneribus, partim nimijs peroefli 

i j i- l •* & ^ iqin rcmanf * ere rnanci", 6* 
claudi ob illata mngna vulnera, & ad mede 
lam comperiebantur pauca medicamina, 5 
apparatus, ipfcautem remanfimancusduo 
bus digitisin finiftramanu. 

Cum focij mei viderct mtijtos jam perijfTe 
& eos qui fupererant dcbiles, vulneribufqu< 
confofTos,timidiores cfTecl:i periculis, & la- 
boribus,in quibus conftituti fuerarit, ventu- 
ra tirrientes multoties a me petiere, ur ad 
civitatem vcra? Crucis proficifcerer, & ibi 
nosmunitos redderemus, antequam incola 
prq : vinciarum amici noftri cernentcs profli- 
$ationcmn<tfram, & rxiguns vires, foedus 
xmrcntcumhoftibus noftris, &occuparent 

faucesi 



Narratxo Secvkda? i%9 
mces, &tranfirosper quos ire debebamus, 
c nos aggrederentur ab uno latere, & illi e 
ivitatc vcra? Crucis ab alio : & cum effemus 
onjuncl:i,&ibieffentnaves, eifernustutio^ 
es, & mehus nos defendere poffemus, fi nos 
ggredi vellent, donec ad inlulas ad evocan- 
ium fubfidium mitteremus. Ego autem vi- 
lens quod fi incolis, & potiflimum amicisti- 
norem oftenderem, poffcteffecaufa, quod 
icius nos deferercnt, &contra nos infurge- 
ei«:& memoriatenens,quod femper auden- 
cs fortuna juvat, & nos effe Chnfticolas, & 
ietus Divina bonttate,& mifericordia,quod 
:x totp non perireinus, & amitterentur tot, 
8: tam nobiles provinciae, quas Majeftati 
^eftrstam pacifice poflideba, & in eo ftatu, 
iiteas pacaremus, nec taie fervitium defete- 
retur,qiiod fiebat.bellu continuando, Cujus 
belli gratia fequi debebat omnium illarum 
provinciammpaeatio,utprius fuerat. Prbp- 
terca montesverfus mare nullo pa&otran- 
fircconftitui, omnibus laboribus, qui nobis 
evenirc pQffent,poftpofitiSidixique me a bel- 
lo hoc non deftiturum,quia in eo ultra igno- 
miniam, & dedecus pcrfonai me« &{oeij$ 
meis impingendum,erat res Majeftati Veftre; 
admodumpericulofa,& contraeandem con- 
fpirarevidebamur. Imo decreveram, qui- 
bufcunque modis mihi poflibilibus in hoftes 
revertLeifque inquantum poffem obeffe Et 
ficconfumptis in hac Provinria viginti dic- 
bus , nondum priftinae poenittis a vuineri- 
bus reftitutus fanitati, focijs debilibus, eam 
cxivi provinciam a£ aliam , qu# Tepeaca 



)}o Ferdinandi Cortesii 

appellatur, qua; jundta etat foedere & fadi 
necumincolis e Culvahoftmm noftroru 
lnqua perceperam eosdccem Hifpanosi 
terteaffe,qui vemebant a civitate vcneCr 
cis ad magnam civitatem Temixtitan, n 
eamenim redumeftadillamiter, qxi XD l 
vincia Tepeaca eft conterm.na, &connn 
habet cum illis e Tafcaltecal,quaeftampli 
ftmaprov.nc.a. Iningreffu addidam* 
v nciam Tepeaca obvije nobis ad certandu 
plunma: gentes fafe f lln t, ingreffumq; p n 
hibuerunt, quantum ,lli s fuit poflibile, inf 
ftendo locis difficiWbus & muniti s , & neii 
fiftam recenfendo figillatim omniaqua; n< 
bi S evenere in bello, maxima enim ute« 
Prolixitate & volumen multum augeren 
tacta momtione, ut veniretad obediendui 
mandatis.qua: nomine Majeftatis Veftra; flfc 
injungebanturciica pacem, ea cum adimple 
re ncllent, bella geffimus cum eifdem; & 
multotiesprajlia nobifcum commifere, au 
SU,o tamend!vino, &regali MajeftatisVe 
ltra fato damna eifdem femper intulimus 
muItofqucnecidedim US , & omni eo bellc 
HiJpanum nullum vulneraruntautinterfe- 
cere. Et quanquam ifta provincia cft Iatif- 
lima, viginti tamen dierum fpacio multas 
ci vitates, & coIonia S eifdem mihi fube«eram 
pacifice,& quiete, & Domini & primates ea- 
rum venerunt oblatum fe in vafallos Maieff. 
Veftne, & ab illis omnibus multo S e Culva 
expuli, q m venerantad eam provinciam,ut 
lncolaramejufdemanimos adbellum o er ?- 
duminflammarcnt, obftandum^ue quodvi 

nec 



NaR-RATIO SECVUDA. J ?I 
: fponte noftra conjungerentur amicitia. 
leo quod haftcnus femper impeditusfui 
hoc bello,quodadhuC noneftconfe&umi. 
iaadhuc quacdam villse &: colonise pacan- 
rfuperfunt, quas fpero brevi divinoafpi- 
ite favore, regali Majeftatis Veftra; domi- 

0 fubjicere, In quadam iftius provinciae 
irtione,ubi interfecereillos decem Hifpa- 

1 quoi^lam ex incolis fervitutiaffcripfi,ex 
ibusquintaportio Majeftatis Veftrasoffi- 
ihbus confignata fuir, quia mcolas in ea 
inper fuerunt Martiales'& multum rebel- 
s, & armorum vi capti fuere, & ultra illud 
cinus commiffum interficiendi Hifpanos, 
deficiendi a Majeftate Veftra omnes car- 
bus humanis vefcuntur, & quia hoc publi- 
i & notorie patet, aliqiiid in fignum verita- 
5 Majeftati Veftras non tranfmitto,&etiam 
lovit me,ut illos fervitutiafcriberem, quo 
morem aliquem incolis e Culva injicerem, 
mt enim ea in provincia multi his non 
iffimiles, & fi forte feverein eosnonani- 
ladverteretur, nunquam a malo difcederet. 
n hoc bello nobis opitulati funt incolase 
rafcaltecal, Churultecal, & Guafucingo qui 
lobifcum amicitiam confirmarunt, & credi- 
nus quod femper infervient tanquam fideies 
vlajeftatis Veftra? vafalli. Cum degeremus 
n hac provincia Tepeacahoc impliciti bel- 
o, mihi literae a civitate Vera? Crucis redditej 
imt, quibus me certiorem reddebant duas 
Francifci de Garai ad portum Vera» Crucis 
laves applicuiffe profligatas, & ut ajpparet" 
jamdi&us Fracifcus de Garai denuo miferat 

ad 



$St Fer.dihAndi Cor.tesh 

ad iHudflumen.de quo jam fuperius men, 
«emfeci MajeftariViL, £ 
proyincis cum eis certaveia„t,& ex ilfi s 
decim aut feptemdecim interfecerant & d 

rf„^ n n raVCrant f fef>tem eauos 
rant&ahquievaferanc natando, naves 
gtefllfuerant & falutem fuga fibi compa 

prcfit,& vnlnenbus affefti, & locum ten 
queui ,b. prsfeceram,eos benigucexcepet 
& med.camina eifdem adhiberi curaverat 
ut mehus convalcfcerent, miferat aliqiv 
partem H.fpanorum P ra:diao,umadque 
dam Dom.num .1 hus provinci* vicinu m < 
&x c.v.tat I> & nob.s amicum, ubi optime 
S r u ° m v ' de at -,. Qfl od «obis non minus mol 
ftum fu.taud.re, quam noftri perpeffilab 

ad me profeftus e ffet ut fuperius retu 
MajdUr, Veftr, quia cum cog^nofcerfon 

?"T?J ant m !ftlS „ urovinei i*. Potuiffent 
r red * ce ««o;«.& ea qus fibi evenere no 
fucccffiffent. Illius enim fluvij Dominu"° 
P/oy.nc,* q u , vocabatur Panuco, fefe Maje 
ftat, Veflr* fub.hderat, & i„ fig„u mo be 
d.ent.a! nunc.os fuos cum muneribus qui 
bufdamtranfm.ferat ad civitatem Temixri 
ta„, U t d.x, fuperios Cel.V. fcripfiquodi 
illeprjfeaus d.fti Francifci de Garai velle, 
abjre & i II is modisomnibusfaveret, opeir 
fe^-ret, ut illi cum fuis navibus poffent fe ex- 
pedire. 

Po^quam quietam ( reddideram portio- 
nemiftiusprovincia:, qu*adhuc quictaeft, 

&fub- 



NAfcRATXO Ssc^HDA: }J| 
fubiacet rcgali fervitio Celfitudinis Vc- 
z,iui officiales, &ipfe multoties confu- 
mus, quisnamordo proiftius provincias 
nfervatione cffet adhibendus. Cum pro- 
cerem incolas di&ae provinciaspoftquam 
Tefe Celfitudini Veftra; fubdiderant, ab 
icm defeciffe, & di&os Hifpanos neci de- 
Ie, &etiam quiapcr eam provinciamcft 
r, & tranfitus omnium commcrciorum a 
rtubus maritimis ad rcliquas provincias ia 
ntinenti illo fitas, & fi dida provincia foia 
naneret, ficuriprius, incokeprovincia:& 
jminium e Culva, quod eft illis eontermi- 
m, denuo eos inducerent, & perfuade- 
U,ut itcrum in nos infurgercnt, & a Maje- 
te Veftra deficerent. Vnde impedinien- 
11, &damnum incredibile infurgeret pr c* 
:ela harum provinciarum, & fervitio CeU 
jjpkiis Veftras, & ceffarent commercia, 
txime, quiaintoto eolittore non haben- 
rnifi duo portus, &hi multumafperi & 
ficiies qui funt proximi illi provincis, & 
:ilc incola? ipfius ad eos defcendcre pof- 
tit, Propter ea, ScaUas multas rationcs ad 
nfacfentcs nobis vifum eftadfupradifla 
itanda, quod loco magis aptp illius pro- 
iciaeTepeaca civitas scdificari deberet, ubi 
ncurrerent qualitates, & neceffaria pro> 
ius habitatoribus , & ut executioni man- 
remus civitatem finium fccuritatem ap- 
llavimus, & conftitui judices , regentes» 
ofque officiales ficuti fieri folitum eft,§£ 
^majori muniminc incolarum hujus civi* 
;isin eum locum, ubi cospta eft tfdificari 
\ , ' civius^ 



3J4 FbhdinAnx>i Cortesii 
civitas, neceflaria ad arcem conftruend; 
apportari curavi, hac enim in provincia c 
tima inveniuntur,& in hoc majon quamt 
teroutar diiigentia. 

Dum hanc relationem fcriptis mandare 
ad me nuncij Domini cujufdam civita 
profe&i funt, qua* abeffedicitur perleu 
quindecim ab hac provincia qux vocat 
Guacachula,& eft in fauce unius montis,q 
tranfiturad provinciam nominata Meffo 
& mihi eorum nomine expofuere, quoc 
paucis diebus venerant ad exhibendam ofc 
dientiam Sacra? Majeftati Veftra? debitam, 
ie in fubditos & Vafallos fubdiderant,&e 
non arguerem ratusejus confenfu fore, qu 
mecertiorem faciebant plures militumpr 
fe&os e Culvaeaincivitate hofpitari, & 
ea,&per leucam in circuitu erant in arn 
viginti &quinque, auttriginta milliahorr 
Jium cuftodientes fauces, &tranfitum, i 
iliac tranfire poffemus, & etiam, ut prohib 
rentincolas di&x civitatis, &aliarumpr< 
vinciarumeidemadhasrentium, ne Celfiti 
dini Veftra? infervirent, nec mecum amicit 
conjungerentur: & aliqui jam adveniffei 
ad Regale Majeftatis Veftra? fervitium, ni 
illiobftitiffent. Et me monebant, ut hu: 
rei remedium afferrem , qui ultra imped 
mentum prasftitum, illis, qui bono erant an 
mo, di&x civitatis incoiae, &circumvicit 
omnes maximam ja&urampatiebantur,cui 
innumera effet multitudo bello apta, & plu 
rimum gravabantur,& ab eis male habebar 
tur, & eorum bona, & uxores aceipieban 



Narratio Sbgvnda. 33j 

alia,viderem quid eis faciundum commit- 
;em. Subjunxere, fi eis favorern prasfta- 
m, eaipfi exequerentur, & poftquameis 
itias egi de fua monitione, & ohlatione, 
iconfignaviequites tredecim, peditesdu- 
atos, & triginta millia Indorum nobis 
licorum, & compofuerunt fe eos du&uros 
rlocum, ubiad hoftium aures pervenire 
inpoffet. Vbiautem peryenerint prope 
ntatem, Dominus & illius incolar vafalli 
fcederefecum jun&i, effent circumdaturi 
oppugnatun hofpitia, ubi prasfati prsefecK 
>fpitabatur, illofq; aut capturiaut interfe- 
lri, antequam fui ipfis ope ferre poffent, & 
m multitudo compareret,illi Hifpani jam 
grefficivitatem, certaturi effent cum illis, 
eo pa&o futurum,ut eos debellaremus.Illi 
tur difcedentes tranfiverunt per civitaterrt 
lurultecaj, &per aliquam partem provin- 
B Guafucingo,quse eft contermina provin- 
e hujus civitatis Guacachula, per quatuor 
icas ab illa, & in quadam colonia dic~tse 
ovinciae Guafucingo fertur relatum fuiffe 
ifpanis, quodincolse di&ae provincia? effent 
?dere jun&i illis e Guacachula, & illis e 
tilva, & eo pra;textu ducerent Hifpanos ad 
m civitatem,ut fimul omnes Hifpanos ag- 
ederentur, & eos neci traderent. Et cum 
n timor infurgeret, quem illieCulva in 
a provincia, & ci vitate nobis incuffere, ifta 
latio multum timoris attulit Hifpanis,& 
yeftigarunt fuamque habuerunt qua^ftio- 
m,& poftquam refcivere, captivarunt om- 
« Borninos ex Guafuciiigo , qui fecuni 



FbrdinAndi toKTtsti 
proficifcebantur una cum nuncijs civitat 
Guacachula, & eis captis reverfi iunt ad civ 
tatem Churuitecal, quajaberat quatuor kx 
carum fpacioabeoloco, & inde ad me mif 
runt omnes captivos cum quibufdam equit 
bus & pedicibus una cum habita informatic 
ne. Et fcribebant prafefti, quod noftri m 
lites adeoerant effe&i timidi, videbaturqi 
eifdem bellum illud pcnculofum, & pofl 
quam advenere quotidianis interpretibt 
adhibitis cos fum allocutus, &habita dil 
gentia exa&a ad vcritatem eruendam vifui 
eft Hifpanos non bene percepiffe, cofqu 
illico folvi mandavi, fcillis blanditusfui 
affirmando me pcnitiis credere cos fidele 
Ma. V. vafallos, & ipfe volebam proficifc 
ad debellandos illos e Culva, & ne pufiilani 
mitatem, aut timorem pra? me ferre videre 
incolis provinciarum tam amicisquamho 
ftibus, vifum eft, ut poftquam bellum eis in 
ferre coeperam, ab eonon dcfifterem, &u 
timorem , quem Hifpanis incuffum cerne 
bam,eximerem, conftitui dimitcere negocij 
& expeditiones, quibus operam dabam pn 
M. V. & ilicocelerius quam potui difcefli 
&codicpcrrexi ad civitatem Churultecal 
qua? abeft pcr leucas o&o ab ea ci vitate, ibiq 
Hifpanos conveni adhuc afferentes fe pro 
ditionem pro compcrto habere, eodemdic 
hofpitatus fum in colonia fubje&a provin- 
ciae Guafacingo,ubi Domini illi fuerant cap- 
tivati,& fequenti diecompofitoordine cura 
nuncijs e Guacachula, & quomodo di&afti 
civijfcatem ingredi debebamus, difcefli ab il)a 



Nahratio Secvnda? }?7 
rhoram antelucem, &pene horadecima 
ei>pervenimus prope eam, ad quam profi- 
fcebamur, & per leucam obvij mihtfa&i 
nt,ut me excipetent, nuncij quidam Do- 
ini di&ae civitatis, & nunnarunt omnem 
/itatern jam negotio effcaccmcram, & ho» 
?s advetum meum non percepiffe>quoniarn 
ploratores quofdam,quos in itmere collo-" 
verant exincolis civitatis, captivosl fece- 
nt, & pariformiter aiios, quos pra^&i a 
ulvaturres afcendcre jufferant, &moenia 
inde per planictem infpe&aret,& ea prop- 
romnis hoftium mulutudo imparata, & 
ibfaexiftebatexcubijS collocatisconfides» 
lod fiiie earum fcitu appropinquare non 
>{fem. Idcirco etiam f jfti navi, ut eo per- 
mirem antequam adventare nos percjpe- 
nt, iterenimin planiciefaciebamus, &a 
vitate nos facilime videxe poterant» & ut 
iparuit fuimus ab incolis civitatis vifi, qui 
rnentes prope civitntem nos effe,illico ho-* 
itia, in quibus erant prsefe&i hoftiunl e 
irlva, circumdederc & ccepere certare cttm 
liquis,qui hofpitabantur per ci vitatem, & 
im ad jadum baliftaeab eaabeffem, mihi 
jviarn ducebant quadraginta captivos,fem- 
irtamencivitatemingredifefttnavi. Ine- 
tnt civitati maxima? vociferatio^es gr$^ 
intium cum hoftibus per vicos ornnes. Du~ 
j incola civitatis deveni ad hofpitium, in 
up morabantur ptajfe&i,quod erat circurnv 
atum a tribus millibus hominum ceftan- 
um&ingredivoientium, qivi occupabanc 
mnia loca aha, & CuWialia pavimenta. 

y Prsfedi 



3$S FbrdinAndx Cortisii 

Vvxk&i vero & hi qui cum eis comp 
funt,acriter & vinliter decertabant ut in| 
di non poiTent, quamvis pauci efTent nm 
ro, quta ultra td quod maxime & ftrenue 
guabant eorum hofpitium erat muniti 
tamen quamprimum llluc pervenimusjim 
vimus,& fecuta nos eft tanta mcolar um di 
ci vkatis multitudo^ut nullo modo poffer 
opem ferre aliquibus e Gulva, quo minus 
eisnonintetficerentur, c% eis enimahqu 
vivum caperc volebam, ut ficrem certior 
ftatu magnas civitatis, & qui illius Domii 
potiretur poft obitum Domini Muteezur 
& alia plura fcire defiderabam & non eva 
aliquem habere pneter unttm femimortuu 
a quo faftus fui certior,ut infra exponam. 
civitate autem pluresex eis qui in illa ho£ 
tabantur interempti funt , fuperftites vc 
cum ingreflus fum civitatem,audito meoa 
ventu fugerunt eorfum , ubi confedera 
prarfidia tltorurn e Culva , & eos infeci 
irmltos neci dedimus. Iamautem citoa 
ditus efttumultus abhisquiin prjcfidioei 
(cum inalto & seditoloco confiftcrent) cj 
civitati, &p]aniciei imminebat circumcir» 
& fere tam celeriter venere ad civitatem, i 
opemferrent fuis, ficutilii,quimtuseran 
exiverunt : & proficifcebanrur ad trigint 
millia hominum tn eorum fubfidium, qu 
gens cratornatiorquamaliqua,quarn hafo 
misviderimus. Pornbant muita emblemat 
exnuro,arg <nto,&pIumis. Etcum civitas fi 
ampla, igneinjicere coepere pereum locufr 
per quem ingrediebantur. Q^od mihi ab in 

col 



Naiuvatio Sicvk.ua, |J9 
dUs nuntiatum eft, & ideo ciun equitibus 
rogrcfTus fum (pedites enim jam crant la- 
oreaffecti) &irruimus meos, hofles vero 
mooeftere ad dirricilem tranfitum, tamen 
lurn occupavimus, &fecuti fuimus eos in 
fcenfu lanceis feriendo multos montem ar~ 
uum afcendendo , & adeo arduum quod 
u m devenimus ad montis cacumma , nec 
os,nec hoftium aliquis, fe movere poterat, 
tjnulti ex illis nimio caiore opprefli morie- 
'antur,fine aiiquo fibi illato vulnere, & duo 
x equis noftris fteterunt,quorum alter mor- 
uiiseft. Opem nobis tulere multilndiex 
micis noftns, quorum adventu hoftibus 
aaximum damnum intulimus,quia cum ho- 
bes eifent laflitudine opprefli, noftri autem a 
uiete recentes, parum obftiterunt hoftcs, 
icadeo, quodcampus qui prius vivisplenus 
ernebatur eis effet vacuus, mortuis autem 
efertus. Devenimus ad cafuias,& hofpitia 
b eis noviter conftructa in tribus locis, 
[uorum quilibet magna? colonie; fitum occu* 
>abat, qui praeter milites familiaribus pluri- 
nisutebantur, & apparatus pro caftris mul~ 
ofc congerTerant ibidem,quia inter eos erant 
)lurimi primates, qux depopulata, &igna 
:onfumpta fuere perlndos nobis amicos, ex 
|uibus (vera refero Ma|eftati Veftrae)conve- 
lerant adcentum millia hominum & ultra* 
k hac victoria expulimus omnes hoftes a 
provincia ufque adquofdam tranfitus pon~ 
iium, &dirrlcilesegrefrus, qucsilli occupa- 
^ant . Nos veco riverfi iumus in civitatem, 
*bi ab incolis^ejiigne fuiirms recepti, & ibi 
Y ^ qui- 



34° Ferdina^di Cortesii 
quievimus per dies tres, quiete enim age 
mus. Interim unius magnscolonixinc 
acceflere ad me oblatum fe fervitio Celf 
dinis Veftrac, qiKTcoloniaeftfitain cacui 
ne montium iilorum pcr leucas duas a cal 
hoftium jam di&is, & etiam in ipfius moi 
radice, unde alias dixi illum fumcum c 
bumexire, quaecolonia nuncupatur Oc 
patuio: & afleruere Dominum, qu i prius I 
demf dominabatur, fecutum lllos e Culvs 
tempore, quo pcr ealoca fuimus. Ratusi 
non prius moraturos, quam veniremus 
ejus coloniam, & jam per mukos dies vol 
rant mcam amicitiam inire, & accefliff< 
ad prarftandum obedientiam Majeftati ^ 
ftra», fed Dominus eorum noluerat, nec p 
ius fuerat, quamvis multotics ab eo petijfl 
nunc antem velle eos Celfitudinis Vefl 
fervitio fubjici. Ibi remanfifTe fratn 
didti eorum Domini qui ejus femper fi 
opinionis , & fententia* imprsefentiam 
illc di&o Dominio potiretur. Patet 
a?quo animo, & quamvis illc revertcret 
confenfum non praiftarem, ut in Dominu 
reciperettir,quia nec illi eum recjperent.R 
fpondi, quod etfi hsftcnus fecutifuiflent f 
(ftiones illorum e Culva,defeciflentque a V 
ftra* Majeftatis fervitio, tamen condonai 
vellem tam bonis quam perfonis eorum, c 
quod feexcufatum vcnientes dixifTent Dc 
minum defefiionis & clationis fua» fuifl 
autorem. Quamobremego^nomine Cdfitu 
dinis Veftr#pra?teritis eorum crroribusifl 
dulgebam illofq; recipieban>^&: admittebar 
* - ' a< 



Narratio Secvnda. 34* 
ejusRcgalefeTvitium, ea quidem condi- 
>ne, ut ii in futurum iri hujufmodi errores 
:iderent,a me graviter pumtentur, caftiga- 
aturqucufi vero fideles Celfitudinis Vcftv& 
falli e^ifterent, ego regali nomine Maje- 
ttis veftras maximo favore & auxilio eos 
ofequerer. Et tales quidem futuros fe 
>liiciti funt . Ifta civitas Guacachula fita eft 
planicieabiino latere magnis, &afperri- 
is verrucis. adhaerens, ab aiio vero laterc 
vdique planiciem circumdant duo flurnina 
irjadum balift* inter fe diftatia, &eorum 
.lodlibet altiftimos habet anfraftus, & pro- 
indos adeo quod obftantibus didisanfra- 
ibus ad eam abeolatere pauci Ctxxt ingef- 
is, &qui reperiuntut fuutdMHciles in afce- 
i,ut vix equitando fuperari pofiint. Civitas 
tcircumdata munitiflimis moenijsexpoii- 
s lapidibus, &calcefabrefaais ad altitudi- 
em quatuor hominis ftatus cxtracivitatem. 
atus autem moenia fere folum aequat,& 
bique mcenijs fupereminet murus altus ad 
imidium hominis ftatum circumquaque, 
uoeifdem pradiantes fe tueri valeant. Ha- 
ct quatuor ipgreffus tam latos quantum 
ques commodc ingredi poteft, & quilibet 
ngreffushabet tres, aut quatuor rerlexus in 
pfis moemjs, ubi pars muri aliam ingredi- 
ur, eft femper in moenijs quantitas la- 
idummaxima, quibus in certamine utan- 
ur. Civitas autemcontinerad quinque,aut 
;x millia domorum, & funt in pagis fibi 
tibjc&is totidem, & ultra, eft maximi ambi- 
us, quia in ea habentur multi hortuli, & 
Y 3 fruftus 



J4 2 FfcRDlKANDI GORTESH 

frufhis 'varij. Poftquam per dies tres in < 
civitate nos qmeti dedimus, profefti futS 
ad aham civitatcm nornmd Izzuacan, qu 
abeft per leucas q uatuor a diclra civitate Gu 
cachula Audieram enim plures exhoft 
bus e Culva m ea in prasfidio contineri,& ii 
cola? civitatis, & aliorum circumvicinoru 
locorum eis fubditorum maxime favebai 
llhs e Culva,quia Dommus illius erat oriui 
dus e Culva, & affinis Domino Muteezum 
Proftcifcebantur mecum totex IncolisiU 
rum provinciarum Majeftatis Veftra;vafa 
Jis, quodfere operiebant campos, quos pn 
fpicere poteramus, &inrei veritateconfL 
xerant ultra centum, & viginti millia hom 
num. Etc|fvenimusad jam diftamciviti 
temlzzuncan -horafere decima : qiue en 
vacuamuIieribus,&pueris,&confedcranti 
eaqmnque, aut fex millia militum optim 
ornatorum, & dum Hifpani aliquantulur 
proceffiffent, civitatem tueri inccepere, tam 
cito eam deferuere. Et quta locus ille, pe 
quem fuimus du&i ut eam ingrederemui 
eratmediocris, &facilis, eos per univerfan 
civitatemfuimus infecuti, &eosexmcenif 
fedejicerecoegimus influvium, quiabalic 
latere totam di&am civitatem circundat 
cujus fluvij pontes omnes confregerant & 
dejecerat, &aHquantuIum moram traximu; 
in eos tranfeundo & eos per leucam cum M 
midia, &ultra infecuti fuimus, &exeisqui 
fuga hluietia non compararunt, paucosfu- 
perfuiffe arbitror.In civitatem reverfus mifi 
duos ex incolisdicls civitatis a quos captivos 

detine- 



Narratio Secvnda. 345 

>tinebam, ut primates civitatis alloqueren- 
tr, nam eorum Dominus hoftes e Culva 
icrat fecutus 5 qui ibi in prsfidio collocatt 
lerant, ut ilhs guo in civitatem revertercn- 
ir,fuaderent, &egoVeftra! Majeftatisno- 
line illis pollkebar, quod fi in pofterum 
deles Majeftatis Veftrai vafalh effent futuri 
me optime haberentur , &poft eorum di- 
•effiimadtresdiesaffuere aiiqui ex prima- 
bus di&x civitatis veniam petentes com- 
lifforum , excufantes fe aliter facere non 
otuiffe, quoniamdomini fui mandatafuc- 
int executi , poliicebanturque quod poft- 
uam ille difcefferat & eos deferuerat, poft- 
iacMajeftatiVeftras optime & fideliter in- 
etrvirc velie. Ego eis fidem meam fum polli- 
it"us,& comifi, ut tuto domum revertcretur, 
dducef entque uxores fuas & filios qui erant 
n alijs locis & pagis eiiifdem fa&ionis , juffi- 
]ue ut aliosquoque Incolas illius provinciae 
rlloquerentur,ut ad me proficifceretur, quia 
>arcercm commiffis per eos,nec expe&arent, 
ionecaggrederereos, quia maximum inde 
femnumeffent perpeffuri.quod ego molefte 
errem. Et ita evenit, quoniam poft duos 
liesreverfi funtlncotead di&arn civitatem 
feuacan, & oinnes circumvicina? Colonia* 
(tertere oblatum fervitium fuum Veftrac Ma^ 
jdft. feque in vafallos. Et provincia illa re- 
Alanfit maximo jun&a fcedere Inco-Ks de 
(£uacachula. Fuit diffenfio» cui pertineret 
iominiumillius provinci^ in abfentia do- 
-riiniiilms , qui difcefferat & iverat ad Me« 
feo, & quanquamaliqu^ intercefferant al- 
Y 4 tetca^ 



?44 Fe *P»nAnDI CORTESI 1 

.tercationes, &fa£ri 0 nes inter filium q at 
dam Ipunum difti Domim naturaiis Uii 
provinciae, qui fuerat interfectus a Domi. 
Muteezuma, & impofucrant eumUui mo< 
dominabatur,& coliocaverateiin marrim 
rnum neptem luam, &nepdtem didinat 
ralis Domini filmm cujufdam fiiia; lesmm 
qu* ciat juncla matrimonio Dominoci, 
tatis Guacachula, & procreaverat illunv 
Uum nepotem Domini naturalis delzzu 
can.Tandem inter eos conventum eft, util 
fihusDomim Guacachula hsreditate poi 
retur, qui defcendebat a legidma lincavt 
Dom.ni ilhus Dominij ,. & quamvis il 
jdiusefletfil.us, cumeflet fpurius non det» 
bat fuccedere in Donnnio. Et in mei pra 
lentiaobedientiam pranlarunr dido puert 
qui «tatis annorum decem erat. Et quoniai 
non erat anatis adulta:, ut regnare pofle 
conftituerunt,quod ille ejus patruus fpu r j u! 
& ah; tres pnmates, unus ex civitate Guaca 
ehula, & duo ex Izzuacan effent gubernato 
res provincis, puerumquc mfua haberen 
poteftate, donec eflet atatis ad regendun 
apta:. Iftacvitas Izzuacan habetadmille& 
quingentashabitationes, &eft egregiccon 

J»f V u™ U fu ' S - Ha ^batcentum domo: 
adMcfchitas, &oratoria munitilfimascum 
luis uirnbus,qua: oinnes combufta; fuere, efl 
aute fitain plamciead radicem uniuscollis 
mediocris, ubi eft munitum fortilitium ab 
nna parte, aparte veroajia plamciem verfus 
cncumdntur profundo fluvio.qui preterlabi- 
turmoenijs&fluvius anfraclu circumdatue, 

qui 



Narratio SecvkdA^ J4T 
[uimaxima? eft profunditatis, & anfraclui 
iifidet parvus murus ad dimidij hominisfta- 
us altitudinem, in quo erant multi congefti 
apides. Habet valiem rotundam uberrimam 
iu&ibus, & bombice, nam in fuperioribus 
nontibus non nafcitur ob ingentia frigora, 
biautcrn eft calidior tellus, &eaexcaufa 
>rocedit, quia montibus circvimdatiir , & 
)mnis haec vallis irrigatur plurimis rivulis 
>ene compofitis & paratis, hac in civitate 
noram traxi, dum fuae reftituerentur pri- 
(tin<e habitationi. IUuc accefTerunt» ut 
offerrent fe in vafailos M.V. Dominus unius 
civitatis, qua? vocatui' Gungucingo, & Do- 
minus alterius civitatis, & funt perdecem 
leucas ab ifta civitate Izzuacan, & funt con- 
termina; provincia? Meffico. Venerunt etiam 
abofto colonijs illius provincias Caaftoaca* 
quaeeftunaex provincijs de quibus inante- 
cedentibus capitulis memini, quam Hifpani 
viderant, cmos ad colligedum aurum ad pro- 
vinciam Cucula miferam, in qtia&illa de 
Tamacula, qua? eft fibi contigua, dixi efle 
maximascolonias&bene conftru&as, &ex 
melioribus politis Iapidibus, quamin aliqua 
iftarum partium viderimus ha&enus , qua? 
provincia Caftaoceaca abeft quadraginta 
leucisecivitate Izxuacan, Incola? di&arurri 
coloniarum obtulerunt fe fimiliter in vafaK 
Xosveftrae Celfitudinis, & aflinnavere qua- 
tuorquoque effe colonias in di&a provincia 
qua?brevi venturaeeuent, &ame petierimt, 
ut illis indttlgerem, quod prius non vene- 
tant , quia prius non aufi fuerant venire 
Y y timore 



34* Ferdinanbi Cortesii 

timoreillorumeCulva, quia illinunquan 
cepiHentarmacontra me.necaliquorum Hi 
^anorurnneciinterfu.flent, imo poftp,* 

bon, & fideles Celutudinis Veftr* vafalli.t» 
men non aufi fuiffent demonftrare metu eo 
r r a ' Ut Pnus dlx «ant : Adeo quo< 
SacracCasfarca!, & Cathohca: Maieftati Ve 
ftnBpromitto , qupd fi Deo optimo Maxinu 
placuerit , & Celfitudin.s Veftr* fato , brev 
acqmremuseaqua^amifimus, aut partem eo 
rum q ula ,„d, es veniunt plurim* provinci* 
&c,v.tatesoblatum fefervitio Veftra Cet 
Utudinis, qu» prius fubjiciebantur Domi 
nioDommiMuteezuma. Etqu.id faciunt, 
bemgne a me recipiuntur, & habentur,& qui 
renuunt,, nd.es deftruuntur. Abeis.quiin 
civ.tate Guacachulacapd fuerant , & prarci- 
pue ab eo , quem vulnenbus affcaum me ce- 
pifle memoravi, ,-es cvitatisTem.xtitam fi- 
gillatimcognovi, nempe poftDominiMu- 
teezuma obitum frr-trem eius Dominio po* 
titiimDommum civitaris Iztaoalapa voca- 
turque Cuetravacin , de quo jam memini, 
qu, -deo fuccefft , quia in pontibus apud ci- 
vitatemTemixtitan defideratus fuerat filius 
pnmogemtus di&i DominiMuteezumarduo 
veroalq, qui v,vebant erantdominijinca- 
paces , alterum enim fatuum , alterum para- 
lyticum afferebant: proptereafertur fratrem 
fuum alterixm Dominio potitum , & etiam 
qma nobis bellum intulerat, & habebatur vir 
ftrenuus, martialis, parter, & fapiens, & au- 
tuvi qued jpfi awnicbant tara magnam ci- 



vitatem» 



Narratio Sicvnca; 347 
tHftem,quam alialoca Domini} fui, & nova 
lultis in iocis incenia conftruebant > & f of- c 
s', & praeparabant multa genera armorum, 
: pi^fotim longas lanceas , quas picas ap~ 
ellamus, contra equos , e quibus aliquas vi- 
unus 5 qus in ifta provincia Tepeaca repertar 
int aiiqua;, quibus nobifcum pugnabant rn 
iis magms habitationibus, in quibus hofpi- 
ibantur in Guacachuia , &fimiUter inveni- 
lusquafdamexeisin di&is hofpitijs. Et 
iia pluf iina cogno vi, qnx ne taedio iim Ccl- 
m&im Veftra?, praetermitto. JMitto ad In- 
ulam Hifpanam naves quatuor , ut iiiico 
rceptis miiitibus, & equis in noftrum fub- 
ldium revertantur , & alias quatuor, ut m 
ndi&a Infula emant equos,arma, baHftas,&: 
mlverem ad tormenta , quia iftis in partibufc 
nagis indigemus , pedites enim tanta multi- 
Mdine premente parmis brevibus parum 
profunt , habenturque in his partibus tot 
munit*, amplat, & egregiae civitates , & for- 
cilitia. Scnbo pmerea Licentiato Rod<5-- 
rico de figueroa , & officialibus Veftra: Cel- 
fitudinis, qui rcfidentin di&a Hifpana in- 
fula , ut huic negotio omnem favorem & 
poflibilem operam exhibeant,cum liiud con- 
ducatfervitio Veftra; Celfitudinis & confer- 
vationi eorum qua? acquifivifnus & tutela 
noftrorum corporum , quia poftquarn vene- 
m diftum fubfidium, animo infidet veile re- 
verti ad illam magnam civitatem Temixti- 
tan, &ilivmo corifido auxilio, quodillam 
brevi in meam redigam poteftatem,quemad-f 
&odum prius habebam , & amiffa tecupera- 

biraus. 



$48 Ferdinamdi CoRTEsrt 
bimus. Interimdo operam, ut fabricentu 
duodecim bergantini,& ali$ Imphrate; navc 
ad lacum tranfeundum, & modo fumusi; 
Iabore clavorum, tabularum, & reliquorac 
lignorum, quaeomnia terra apportari curabi 
mus, ut cito conjungi poffmt, ad quos ii 
promptu funt vela, pix, ftuppa, remi, & om 
ma neceffaria. Etcertiorem Majeftatem Ve 
ftram reddo, quod ufque quo hunc finco 
fueroconfecutus,non arbitror poffe quiefc 
re,& ceffare, ut perquiram omnes mihi f ofli 
biles vias poftpofitis periculis omnibus & ex 
penfis,qua? fieri poffunt. 

A duobus diebus reddita; mihi funt ltteq 
alocum tenente meoincivitate Ver^Crn 
cis, ex quibus percepi navim parvam ad por, 
tum applicuiffe cum trigintahominibuscon- 
numeratis nautis, &militibus, qiueadvert : 
taffe dicebatur ad perquirendum eos quoi 
Francifcusde Garai ad has provinciasdefti- 
naverat, dequibus alias Celfitudini Veftra 
retuli, & maximam commeatuum fe paffos 
egeftatem afferebant, & talem quod nifi au- 
xilium fibiallatum fuiffet, ad unumomnes 
fame, & fiti perijffent, & ab eis cognovi illos 
perveniffe ad portum Panuco, & cumper 
dies quadraginta in eo moram traxiffent, 
aliquem in eo fluvio, & provincia non vidif- 
fe. Proptereaarbitrabanturexhis, quefuc- 
ceffere, provinciam illam inhabitatam per- 
manfiffe. Et pariformiter eis narraverant 
ijdem>quod immediate due; navesdicli Fran- 
cifci de Garai eos fubfcqui debebant, cum 
militibus, & ccjuis, &credebant cos jam ad 

inferiora 



Narratio Secvnda: 349 
inferiora lirtora penetraffe. Idcirco mihi 
vifumeftconducete Celfitudinis V.fervitio, 
quod ill? naves,& in ea exiftentes non amic- 
tereritur, eo priusmomto degeftis & adis 
in provincia, quia incoi? illius plus damni 
inferre poffent. v Iuffi diftarn navem alias 
irequeutum, iilafque certiores redderet de 
his, quas fuccefferant,& venircnt ad portiim 
dicte civitatis Verx Crucis, ubi prefcdus, 
^uem primo diclus Francifcus de Garaide- 
ftinaverat , eos prcftolabatur. Deo Opt* 
Max. placeat, ut eos antequam in httus de- 
fcendant, inveniant, quia cum incol? pro- 
vincie jam-adhoc animadvertant, Hifpani 
veronon, timeo ne maximalm fubeantca- 
lamitatem, & hoceffet contra fervitium ora- 
sipotentis dei, & V. celfitudinis, & effet 
plus didorum canum audaciam augere ut 
reliquos aggrediantur, qni impofterum effeX 
illuc profecturi. In proximo fupenonca- 
pitulo expofui me percepiffe poft moftem 
Domini Muteezuma conftitutumin Domi- 
num fratrem fuum nomine Coretacuacin, 
qui genera varia armorum congerebat, & 
magnam civitatem , & omnes lacui adh<e- 
rentes muniebat : nunc £ paucis diebus 
ad me delatum eft, Coretacuacin nuncios 
fuos mififfeadomnesprovinciasj&civitates Temixtitaa 
fibifubjeaas^nunciatumfuisvafalB, eum 
eis omnia tri&uta & obfequia, qu* fibi pr$- * • 
ftare tenentur, ex gratia remittere & nii eide 
dent,aut folvant,dummodo modis omnibus, 
quibus poffet cotra Chrifticolas bellagerergt 
donec eosaut interficerent, aut % provmcia 

expel- 



lTl l T m ' & fimi,,£er bella on 
mbus iftarum provinc.arum Incolis, qui 2 
bisam.c.t.aautfoedere jundi effent 9 Cot 
S r °,n me V n Deo °F-Ma X .nilad eoru, 
votafucceffurum, vcrfor tamenmaxima 
necemtace , ut opem feram Indis am.c.s | 
rih.™ * ? emm fonfluunt e multiscivk; 
tibus & colonijs ad auxil.a expofcenda cou 
tralncolaseCulva , fuos & noftros hofte, 
quiillis quantumfacere poffunt bclla iiif* 
runt, q « ianobls amicitia, &fcederejunfl 
lunt. Egoautem locisomnibus ut anim, 
conapjo, opem ferre non poffum , tamen * 
dixi, Deo Opt.Max.noft.isexiguisviribu 
fupplere placebn, &propediem mittere au 
xilium fuum , & quod ex infula Hifpana ac 
cerfitumdeftinavi. v - ■ 

_ Perea qusvidi, & comprehendere va- 
lut circa fim.htudinem, quam omnes .ft a 
provinaa: habent cum Hifpanijs ,,tam in fce- 
eunditate, quam in magnitudine, &fri go - 
nbus, q.weinilhs habentur &multis aHis 
rebusquibusillisquiparantur, mihi viftmi 
elt coiiven.entius nomen eifdem imponi 
npn poffe, n.fi quod appellentur Nova ocea- 
m mans H.fpania , quod nomen Sacra- &, 
^athohcs Majeftatis Veftra; nomine eif- 

Ve m r^ fitUm eft - SuppUco, Celfitudo 
veirra didto nomini affentire dignetur, & 
ita i eam nominari committat. 

Scripfi Majeftati Veftra: (quamvis inculte) 
omnmm qus in his partibus fucceffere ve- 
matem , & ea qu X Majeftatem Veftram plus 
icireoportet, &alijs meis annexam m.tto 

fuppli- 



TSarratio Sscv-nda: gff 

upplicationem, ut ilk huc deftmetvirum 
uimaxime per Majcftatcm Veftram fit h- 
lesadhibenda ,qui dc ommbus informatio- 
icmcapiat. _ ^ . 

Altiffime ac Potentiffime Pnnceps , Deus 
)ptimusMaximusvitam , & Regalemper-. 
onam, & PotentnTimum ftatum \eftr*Ca- 
hoiicaj Majeftatis confervet, Staugeatper 
onga tempora , cum augmento majorum 
legnorum , & Dominiorum , ut Regale cor 
immdefiderat. Ex fecuritatis finium Novas 
iifpaniajmaris oceani , tricefima O&obns 
Vfcllefimo Quingentefimo Vigefimo. 

5EATISS. AC S AN- 
CTTSS. CLEMENTI VIL 
SACROSANCTjE roma- 
nje, ac vniversalis ec- 
clefisB Pont. Max. Do&or Petrus Sa- 
vorgnanus deditifsimus fervus, ;, 
poft beatcrum pedum hu- 
millima ofcula,feli- 
citatem. 

TA inrcbushumaniscom- 
^pertueffe cernimus BeatiC 
fac SanftifT. pater, ut praefen- 
tia quodammodo fordere vi* 
deantur , prifca vero tan- 
tum , & vetuftiora in ccelum 
- ^ . ,v ufguelaudibusferatur:Hinc> 
Liberi patris,hinc Herculis, hinc Salomoms„ 

Jnnc^nuquoriim prgcipue ^ffigyp 1 * rcgunt 

celebra^! 




31Z FbrdinAndi Cortesii 
cclebranturgefta, admirationi funtexped 
tiones, maxime tam ionginquej. Hinc Al< 
xandenlle Macedo Magni fortitus cft n< 
nien, quoniamfine viribus magnis, labor 
bus magnis, ^ ankfto magno calia perfici I 
quierint. C^terum fi temporum noftrorm 
SqutjudiceseiTe velimus,inveniemus hoftr 
f tatis gefta non inferiora, fed longe etiar 
admirabiliora eiTe. Quod vel unus nob 
©ftcndit Ferdinandus Cortefius. Is fiqm 
demnonmaximis, utprifci illi,copijs, no 
claffeingenti, fed navibus ac militibus pei 
paucis eapermcnfuseftcjquora, ad lonsin 
quas pr<>fe<5tus eft oras.fc tam celebrem mu 
nitamq; & loci natura, ac defenfonbus ci vi 
tatem expugnavit, ut non folum admiratio 
m,fedetiam miractiloeffe poffit & debeat 
Quantaverojnduftria, quaanimi magnitu 
di ne, quo dcmum labore, & periculo tam i n 
gentia peregent fada, oper^precium hattc 
eft recenlere, quum id manifefto ex hisnar 
rationibus conftet. Qiiapropter Ferdinan- 
dus Cortefius ejterna non minus,quam prifci 
ilh dignus eft memoria,meritoq; inter magni 
xiomims viros connumerandus. Sed & Sere- 
niff. Carolus V. Rom. Eledus Imperatdi 
femper Auguftus, & Hifpaniarum, &c. Rex 
invidus meritohanc ob rem maximus habe- 
tur,quod ejus aufpicijs & impendijs alter re- 
perttis fit orbis, fuba% tot gentes,devi#i re- 
bellantes.tam potens,tam munita,&celebris 
totprovinciarum & nationum dominatrix 
civitas Tcmixtitan vi expugnata , folcffjue 
Squata, & tot populi a demoniomrn cultu, 

ac 



: nephando facrificandbrum mortaiium ri-* 
iprohibiti fuerint, &a?temi redemptoris 
tomin^ noftri Xefu Chrifti nomenin igno- 
santea regiombusceiebori,pra?dicafi, an- 
unciarique contigerit.Equidcm quum tanti 
nperatoris invi&um nomen per univerfum 
m dirfufum effet orbem, potentiaqtte adeo 
>nge ac iate ie extendifl\:t,ut jam in.hoc no- 
ro continenti minime contmeri ponet, ne-% 
zffc fuitaiias autea igribtas indagare terras» 
uo tanti Imperatoris honor, potentiaquk 
tius claf elceret. Nec Deus Opt .Max.coep* 
stam mirandis dcfuit, fed novas & omni- 
usfaeculis hadenus ignotas patefecit pras* 
f tquemadmodum ante ingens illius in om- 
ss fines cognitas fe extendilTet gloria : ita 
:iamper uitimum occidentern ad popuios 
ioos^ &per uitimum orientis folis peragra- 
| terminum. Ouod equidem praccipulim 
ldicium eft, ferenitatem fuam Deo iramor 
ilicordi effe, fme cujus aufpicijs &grati&; 
| tam ddmiranda? vix cogitari, nedurn per* 
gi potuiffent. Vnde;ceftiffimafpesefteiim 
Deo Imperatorem effe ele&um, ut eo duce 
lortalibus hac depravata ac lutea >xt#tf> 
nindocadeftes vires fuas oftendat. Addidit. 
tkm Deus Opt. Max. Iabenti Cluiftiana* 
leip. religioniqiie Beat^V.tutumpr^fidium 
i, levamen, nt tmanimes immamffimum 
"urcharum Tyranrttim ovium vobis conv* 
Barum cervicibus f#viiTime imminen-* 
env ac reliquos vera* Chriftialrifc fidei ho- 
m feliciter devincatis', profternatifcjue & 
>acem, ac aurcailk fxculaa vobis geirttnfs 
Z ' Chri- 



354 FbrdikAkdi CoRTfcsit 
Chriftianorum iuminibus diu expeftat; 
aliquando miferis mortalibus impartiamin 
Quod quidem non tam jucundum , quar 
admodum effet neceffarium, uta tot aedi 
bus, bellis & xt umnis mundus Ceffare, & i 
facrofan&a pace quiefcere poiTet. Deus orr 
nipotens Chriftianae Reip. Beat* V. di 
incolumem fervet. Ex Norimberga dic ult] 
mo Martij.M.D.xxiv. 



EIVSDEM DOCTORIJ 

PETRI SAVORGNANI 
AD LECTOREM, 
Carmen. 

Durior ifta phraps, fateor, fiiltis mdiqn 
non efi 

T^arrantifimilis afpera multa ciens. 
Sed quifnam Domini monitis obfifiere pofiet^ 

Mandantis verbo reddere verbafuo, 
At mihififkveat numen s fivita manebit, 

Omnia erunt fiudio condecoranda novo, 
fnterea excipias angufio hac tempore fcripta 9 

Si non Jhcunda,atfortiagefta legcs. 



ARGV* 




NARRAtlO TERTIA, Jj| 



ARGVMENTVM. 

FERDINANDVS Cortefius na- 
uone Hifpanus, facratiffimi ac poten- 
tiflimi Caroh V.eiecli Rorn. Imp.cy: 
Hifpaniarum, & caetera regis, in nova, 
maris Oceani Hifpaniaprafe&us, illatasfibi 
ab incohsTemixtitan, & aliarurn provincia- 
rurn, ut magnanimi viri mos eft, injurias ui~ 
cifci defiderans,a Fimum Securitatis quadra- 
gmta comitantibus equitibus* & quingentis 
tfcquinquaginta peditibus, novemquecam- 
peftribus tormentis unanimi omnium, aut 
mori, aut vi&dria potiri confenfudecima- 
quihta Decenibris difceflit eivitatem Tefai- 
co verfus* p6ft ardua, & difficilia rhaximo la- 
bore fuperata montium juga, in hoftilis pa- 
triaeplaniciem defcendit. t)bvij fiunt ho- 
ftes,quos fuhdit,multofque heci dat.Tefiucd 
tivitate egre^ia, & eleganti potitur, & iliius 
ihcola», unacum Domino, & eorumfeonis 
ad civitatem Temixtitan confugiunt.Civita- 
jtemiitapalapan capit,diripit,tornburitque„ 
Incola; civitatis Otumba & aliarum qiiatuor 
civitatum Sacrae Casfarea? Majeftati deditio- 
ftem faciunt, & Cortefij mandata capeffunt, 
JPotitur & Condifaiuus e Sahdoval a Gorte- 
fio miffus proviricia Calco* Fratrem Do~ 
ftini civitatis Tefaicp, qui baptifrria Chriftt 
fufceperat, & Don rVrdiriahaus nbminaba-* 
tur, uhnnimi incolarum confcnfu civitati, 8c 
Univerfa* proviricise Aculuacari preTecit, Ap* 
f>licui.t civitati Verae Crucis iriterim navis 
aliquibus equitibus Sepeditibus in fubfidium 
Z & GortlfiOj, 



'3$6 Ferdinandi Cortesii 
Cortefio, quorum adventu plurimumhei 
tur cxercitus. Condifalvo e Sondoval neg 
tiumdatadbergantinos a provinciaTafc 
tecal ad ciyitatem Tefaico conducend 
qtios miroingenio, ordine, &celeritatea 
ducendoscuravit. Narratur aCortefio rr 
dus,quo Hifpani quidam ab Indis fuerint i 
terfedi,ck ldolis in vi&imas dati.Comitan 
bus Hifpanis & triginta millibuslndoru 
plurescolonias, & urbeslacuproximas di 
pit & comburit. Etadcivitatem Temixtit 
pervenit,colloquiumcumhoftibushabet,; 
deditionem facere vehnt,tentat. Quibusd 
ditionem facere nolentibus, Tefaico revc 
titur. Condifaluum e Sandoval ad provi 
ciam Calco mittit-contra hoftes e Culva, e< 
rum caftns potitur & colonias vi capit 



fiiis & civitates & colonias "juxta illum fita 
quibus ad cingendam obfidione celebre: 
civitatem praefidia locari poflint, exquibi 
aliquas comburit. Ab Hifpanis in Chinai 
ta morantibus literas recipit Cortefius , i 
quid aftum fit intelligit. Perfe<3is berganti 
nis, incolas e Tafcaltecal, Guaxacingo, l 
Churaltecal in armis eiTe jubet,utcivitas Te 
mixtitan terra lacuque obfidione prematui 
Tres creat prafe&os, qui tribus praefint ca 
ftris feu ftationibus. Magnanimus auten 
Cortefiusbergantinosafcendit, partitus ta 
menprius Indos Hifpanis amicosin tresil 
las ftationes. Quibus conftitutis Cortefiu 
bergantinos afcendit, innumeram hoftiun 
canoarummultitudinem fugat,& aquis mcr 




fumit, perluftrat lacusiitoraCort 



■■■■■■■■■ 



Nauratio. Tbht riT 357 

{it, plurima intercedunt inter Hifpanos, 8c 
Indoscertamina, omnescircumvicinas civi- 
;ates & colonias,aut capit,aut c6burit,&: ma- 
prem civitatis portionem occupat,pontes,& 
oca ubi aqua verfari folebat ut pedites6£ 
squites tuto,ire, 8c redire porllnt, opplet, 8c 
ifemper vi&oria potiuntur Hifpani. Vnata- 
jtnen luce fato nefcitur quo maligniore, 
taon oppietos vi&oria eiati Hifpani pontes 
fcranfiliere, quo errore Hifpani plures defi- 
jderati, plurimi vulnerati, & aliqui incap- 
Itivitatem du&i funt , & ab Indis dijs fuis 
facrificati. Inviclo tamen animo Cortefius 
jeaprofligatione non confternatus acrius ob- 
(idioni inftat, & Andream de Tapia deftinat 
ad debellandam provinciam Marinalco. 
Ghichime catecle ducis incoIarumeTafcal- 
tecal egregium narrat facinus. Otumien* 
fium precibus viftus ad debeliadam provin-v 
ciam Mataicingo Condifaluum e Sandavai 
tfJajorem executorem ir^ jubet, qui felicif- 
fime pugnans vi&oria potitur, & Domini 
iiiius una cum provincia Marinaico» &Guy- 
fcon {acras Casfires & Gath. Majeftati fe 
fubdunt. Et hoftes eruptione fafta ftatio- 
nssPetri de Alvarado node aggrediuntur» 
&ftrenue repelluntur, pluries colloquium 
Ihabet cum incolis civitatisCortefius,& nim- 
jquam modus concordia? inveniri potuit. 
iTandem ferro, igneque res agitur. Vltra 
entum miliia hoftiumc.-eduritur, antequam 
ivitate potiatur Cortefius , Sc captd Do- 
ninocivitatis unacum aliquibus e primati- 
ms,civitate (promajori parte foloaequata) 
X 5 potitur s 



3/8 Ferbin Andi Cortesii 

potitur* prajdam ingentem dividunt Hifpa 
fri, & quaedam cx piumis,mira arte, ingenio 
que contexta non partiuntur, fed facra? Ca? 
fare#, &Cat.Majeftati donantur. Quorun 
aliqua univerfi fere Germania; pruicipe* 
apud SereuirT. . Ferdinandum Hifpania 
rum prin. & Archiducem Auftrias ac Saci 
Romani Imperij locum tenentem-Genera 
lem , virtutum omnium , & ingenuitat 
uberrimum fontem, non fine admiration 
confpexere. Capta civitate plures proviii 
ciasobedientiampraeftant, &ad reliquas re 
belles fubigendas, aurifodinis, &partimgg 
mis,partim aromatibus affluentibus potitui 
Tresinillis regionibus novas Hifpanorun 
locat colonias. Mare del Sur (quod Auftral 
Indicum pelagus putamus) duobus inloci 
detegunt, & ad ulteriora perfcrutanda nave 
duas (quasHifpani caravellas vocant)& ber 
gantinos duos,conficiendoscurat Cor*- 
tefius. Videbis prasterea piura le- 
&oroptime, quaste mirifice 
dele&abunt. Et demum 
^uataHifpana fitvir- 
tusintueberis. 



IOHAN- 



N ahratio Tertx a: 359 



[OHANNTS ALEXANDRI 
B R A S S I C A N I L E G. 

Do&oris, Poetxac Orat.a Qefa. 
Laureati* Epigramma, 

Iuffit Anaxagoras permultos quarere nmn~ 
dos 

SPellei quondam Martia corda regis. 
Vere equidem, quomamignoti funtundique 
mmdi. 

zsftque orbes claudit plurima terra novos. 
ftdagnus Alexander mundo eft tantumin~ 
clytm uno. 

Namq^ ammi attenti lumina nulla habuit, 
Carohu tnfanoihoc quantum efifelicior, acri 

T^empe oculo mentis regna fubindeferens. 
Ecce novum mmdum, quem punc Cortefim 
heros 

Repperit, Hifranonomine pracipuum. ^ . 
Ecce hominis quantum indefeffa indufiria 

C&faris innumens regna juvare plagu* 
Solm Anaxa^oram Cvrtefins intellextt 
lUimignotos quandoitaquarit agros. 

Z 4 TERTIA 



Fehdimahdj Cortesii 
TERTIA FERDIN AND 

CORTESII NARRATIO, 

A L P H ON SO de Mcndoza oriui 
/\ do e Medelin, qiiem abiltalSIo 
Wfpanio quinta Martij > pyaeteji 
^ Anni Miljefimi quingentefimi I 
gcfimi prirm expedivi,Rclationem Majeft* 
Velhx perferendam tradidi de omnibus,qi 
ineafuccejTerant : quam perfeceram tric 
fimo Oclobris Anni Millcfimi vigefimi. ] 
quia tempus non erat fecundum, & etiai 
naves tr.es naufragium paffas erant (quaslv 
bebam, ut uua Majcftati veftrs di&am reh 
tionem tranimitterem, reiiquas veromitK 
rcm ad adducendum pra?fidtum ab inful 
Htfpania)dicli Alphonfi de Mendoza difcc: 
fus diu prorogatus eft.quemadmodum etiat 
latiuse^dem Majeftati VeftraTfignificavi. £ 
in calccdiciae relationisMajeftatem Veftrar 
ccrtiorem feci, quod poftquam Indiincol; 
celebris civiratis Temixtitan vi nos ab ea ex 
pulerantjCjeccrantque, caftra moveram con 
tra provinciam Tepeaca, quaullis fubjicie 
batur, & a Majeft. Veftra defecerat : & Hi- 
fpanis,qui fupererant,comiuntibus,& Indi: 
nobis amicis, eis bellum moveram, &eo: 
fervitloMajeftatis Vcftra? fubmiferam. Ac 
harccum proditio tranfa&a, imximum dam- 
nuni,& illa Hi fpanorum tam recens oppref 
^omoftriscordibusinfediiTentjConftitucrarr 
aggredi illos e dicta celebri ckutatcqui fue- 
lant taiir&dadisautores, &ad hocincipieba 



Narratio Tbrtia. 3S1 
•r?parare tredecim bergantinos, utillisper 
acum poffemdiftaecivitatis omne poflibile 
larnnum mferre, fi ip(i perfifterent in eomm 
naloanimo. Scripli quoque MajeftatiVe- 
tra;,quoddumdi&i bergantim fabricaren- 
ur, & dum cgo & Indi nobis amici prsepara- 
>anuis eosaggredi,mittebam ad infulamjii- 
panam, ad 'adducendum m noftrum fubfi- 
iium viros, equos, tormentav& arma : & ad 
locfcribebam officialibus Majeftatis Veftre> 
juhn ea refident,&tranfmittebam pecunias 
no omni fumptu,& expenfis ad di&um pr^- 
Bdiumconducentibus. Etetiam fignificavi 
Majeftati Veftra?, quod donec confequercr , 
yi&oriam contra hoftes, non eogitabam 
quiefcere, nec volebam ceffare, & -ad hoc 
aclhibere omnem poflibilem diligentiam, 
pofthabitis omnibus periculis, laboribtis, & 
uamptibus qui evenire pofl*ent, &ea fenten- 
tia parabam me, ut difcederem a di&a pro- 
VinciaTepeaca. 

1 Similiter fignificavi Majeftati Veftr?,qiia- 
hterportui civit; tis Verx Crucis applicue- 
ratnavis Francifci de Garai locum tenentis, 
& gubcrnatoris infulae lamaica cum maxima 
terum pamutia,qua vehebantur forte trigin- 
taviri, & retulerant aliasduas navesventis 
mte dediffe, ut proficifeerentur ad fiuvium 
Panucd, ubi prcfiigarant prafe&um quen- 
dam Francifci de Garai, & timcbamus fi eo 
pervenirent, effent acccpturi aliquid incom- 
modi ab accolis difti fluvij. Et fimiliter 
Majeftati Veftr^fignificaver^, mc illico fub- 
fequi iuffifle nave,ut eas quereret > & preterea 
Z $ eifdem 



$6l Fe HDlNANDt CORTESH 

eifdem nunciarct. Et poftquam ea fcric 
Deo placiiit.quod unaex dicVnavibus * 
venit addiaamcivitatem Vers Crucis, % 
vehebantur forte centum & viginti mifl 
«MC*us] fm certior, pr^feftum illum Fra 
1 5 e . 5 arai > ^ Ul P rimo ad venerat proflie 
tumfuiffe, &aliocuti funt pr*feaumeui 
dem, qui uiterfuerat cladi: &illum monui, 
illucirent, non poffe id fieri finemagnaf 
clade,& damno, & dum effent in port u cer 
fententia eundi ad didum flumen , ccep 
tempeftas acn vento comitata, & rudentibi 
tractis, navemexirecoegit, &portumcep 
in iuperion littore pcr leucas duodecim 
difta civitate Verx Crucis ad portum San£ 
lucin, &cum e navibusdefcendiffent, o§ 
equts, & totidcm equabus, quas adduceban 
lubduxerunt navem, quianimium imbrer 
accip ebat, &quamprimum hoc audivi,a 
eorum pncfeftum literas dedi, quibus fieni 
ficabam me adrnodum molefte tuliffe mala 
qua?eiciem evenerant, & qualiter jam com 
rmferam Locum tenenti meoincivitate Ve 
rarCrucis rel?ao,ut ipfi, & hominibus* q U0 : 
adduxerat, fe benignum exhiberet, &eis im- 
partiretur omnia neceffaria, &circumfpice- 
retquidconftituere vellet, & fi omnes,aui 
aliqtn eorum vellent reverti in naves,que ibi 
erant, utauxilio tutos dimitteret,opibufque 
fuvaret. Didus autem pr^feftus, & illi, qui 
^lecum erant conftituerant remanere, &ad 
rne profeai f un t. Et de alia navi nil ad nos 
allatu eft hatT:enus, &cum hoctamdiufit, 
multum dubitamus de illius falute. Deus 

velif, 



• . 



.Ht,utincolumiscvaferit. j 
Cum conftituiffem difcederea provincia, 
epeaca mihi allatum eft, duas provincias, 
i# appeliantur Cecatanii, cV Xalacingo* 
i* fubjiciuntnr Domino e Temixtitan,de- 
c*ffe c Et cum ad has partes a civitate Vera* 
rucisfittranfitus, in illa aHquos Hifpanos 
eci dederant, & incohe defecerant, & pcfii- 
12 erant intentionis. Et ut tutuni effet pes 
tmiter, &eos aliquantulum punirem, ntfi 
dknt mecum pacifice agcre, unum expra;- 
:&is, cum viginti equitibus, & ducentis pc- 
itibus expedivi, una cum Indis nobis arni* 
is. Cui Majeftatis Veftrae nomine fenofe 
ijunxi, utmoneretdi&arum provinciarum 
ncolas, utfe concorditerin MajeftatisVe- 
hr* vafaHos fubderent,quemadrnodum ahas, 
ecerant, &adhocomnem poflibilem indu- 
triam adhiberet. Et fi illum pacifice exci- 
wrenollent, eis bellum inferret, &eoper- 
c&o, & captis di&is duabus provir>cij s, cum 
Bverfe militibus revcrteretur ad civitatern 
FafcaltecaUibi ipfum praeftolarer, & fic mi- 
;io menfis Decembris Anno millefimo qunv* 
^entefimo vigefimo profeftus eft, fecutus. 
iterfuurnad jam di&<is provincias, quaedi- 
ftant ab eo loco pdr leucas viginti, . 

His perfe&is, potentiflime Doniine,medio 
menfe Decembris di£ianni, difceffi acivi- 
tatc finium Securitatis, qua? continetur m 
provincia Tepeaca. In cndem prefeaum 
drmificum fexaginta militibus, quoniam ut 
cos ibi relinquerem, illius habitatores emxis 
precibuscontcnderunt. Et pe4tfesomnes lre 



56*4 Ferdi n andi Cortesii 
juffiadcivitatcmTafcaltecal, ubi bereanfi] 
conftruebantur, qua? abeft a provinciaT 
peaca per novem au* decem leucas. Ego ai 
tem, ea nofte profedus fum dormicuraa 
civitatemnomme Chuluia, quia ejus hab 
tatores adventum meum maxime defidet; 
bant,morboenim Variolarum,qui etiamiil 
colasharum provinciarum (quemadmodm 
religuarum infularum) corripit,pluresilli 
Domimab humanis exempti fuerant. E 
optabaht,quodper me & fuum confiliurai 
meum, ahj m demortuorum locum fuffide 
rentur. Et cum eo pervenitTemus optime foi 
rnus recepti,&eo quod fupra diximusconft 
tto negotio.Et poftquam eorum morem ecf 
ieram voluntati, eifde fignificavi iter meqn 
effe, ut beUum inferrem provincijs Mexict 
& Temixtitan, eos rogatos volui, cum effen 
Majcftatis Veftrae Vafalli, ut ipfi modis M 
nibus ftuderent amicitiam nobifcum mtf 
nutenere, & nosalios idem facere deceret ; 
quoad vixerimus. Et quia belhim cum ■ 
pradichseramhabiturus, petij utrriihivirh 
auxiho eftc vcllent, &cum Hifpanis quos 
mitterem 111 eorum provinciam, & q u i i n e * 
«egerenc,itaagerent, quemadmcdum amici 
cum amiasageretencntur. Et promiffione 
ab eis h^bita, fe ita fafturos, poft bidnum aut 
tnduumabea difceffi Tafcaltecal ver r us,que 
fexleucarum fpacio abeft : &cum eoperve^ 
mffem, comperi omnes Hifpanos adeffe,iina 
cum di&a» civitatis incoIi*,qui meoadventu 
maxinre latati funt. Sequenti vero die, 
HniverfiDominipra^fataecivitatis^&p rovin* 

cij 



Narratio Tbktia? 36$ 
a,ut mealloquerenturconvenere, &mihi • 
enificarunt Magifcacin, qui pnmus habe- 
itur inter reliquos didae provmci* Dorni- 
os, vitamcummortecommutaffe, morbp 

10 variolarum, & optime cognofcebant, me 
lortem ilUus a?gre laturum, cumtantame- 
am junftus effet- amicitia, tamen cundem 
lperftitem reliquiffe filiu.m fuum , statw 
uodecim annorum,& eidem paternum Do- 
iinium pertinere, & me emxe rogabant, ut 
um,velutihxrede,DominiUTiconftitiiere 3 &: 
m Sacr^ M.V.nomine,eorfi votisobtepera- 
i,quaex re plurimu voluptatis adepn funt* 

Cum perveniffem ad hanccivitatem,com- 
eri bergantinorum magiftros & fabros iig- 
arios, mukum properare in perficiendis 
ompagibus, tabulifqv pro eifdc&opuscon- 
eniens peregiffe. Et illico a civitate Veras 
:tucis,ferrum & clavos, quos ibi habebam, 
ela, rudentes, & alia neceffana ad eos perh- 
iendosadduci curavi. Etquia picemnon 
labebarn, eam per Hifpanos quoldam- , m 
lto montecibi propinquo, colhgendamcu- 
avi, utomnia praeparamenta ad;di&osber- 
rantinos perficiendos praefto effe poffent. 

11 poftquam divino auxilio effem in pro- 
rincijs Mexico & Temixtitan,poffem cuxare 
;os adducendos, quia hx provincue abiunt 
)er decem aut duodecim leucas a civitate 
rafcaltecal. Et illis diebus qumdecim nuibus 
■ fuimus,negocijs alijs non incubui, fed io- 
lum diligentiam adhibui circa diftorum ber- 
>antinorum magiftros, & paranda arma, & 
ordinem ponendum circa itcr noftrum . 

> ' Thinbiis 



Verba Cor- 
tef.ad milU 
tes Hifpa- 



FERDtNANDt CORTfesit 

Duobus continuis diebus ante Nativit 
tem Domini,revcrfus eftpr*fe&us, cum& 
ditibus&eqmtibus, quiprofedi fuerant 
provincias Zatami & Xalacingo, & intelle 
ahquos ex diftis i ncolis, cum eis pu^naffe, 
denique aliquos exeisfponte, aiiquosve 
Vi ad concordiam veniffe. Et adduxeru 
mihi ahquos lllarum provinciarum proc 
res,quibus (non obftante quod maxima efl 
digiuanimadverfione, propter eorumdef 
ctionem, & Chriftianorum mortem, qu 
xmhifidem adftrmxerunt, fe poft hacfuti 
ros optimos & fideles, Majeftatis Veftrasv; 
lallosjego fubRegahs Majeftatis Veftr*h< 
mine p perci, & ut in patriam reverterentt 
dimifi.&itaco; clufimuseo dic,quodredul 
davit in maximum Majeftatis Veftre; ferv 
fcum, tam propter pacationem lncoiarui 
Jam dift 'rum provinciarum, quam (ccxtM 
tem H [Mnorum, qui erant ijuri&revei 
turi per dnftas provincias a civitate Verj 
Crucis. 

Secundo die Nativitatls indicta civitat 
Taf-altccal,mihtes omnes recenfui>& inveri 
eqmtts quadraginta * pedites quingento 
quxnquagjnta, exquibus erant ocluagifl 
bah ^is, & pixidibus utentes, & habuimu 
octo, aur novem tormenta caftris commoda 
&nr>diCumpulveris, Etpartitus equitesir 
quatuor turmas, quarum qu&libet decem ha 
bebatequites, &pe,iitibus novem prefccloi 
prepofui, & cuihbet illorum fexa t ?inta pedi« 
tesaffcnpfi, & omnes mfimul fu m allocuttfs 
& dhs commemoravi, qualiter ego, &ipfi 

omnes; 



mes,ut Majeftati Veftras iiilerviremus 5 has 
ovincias habitandas fufceperamus, &c fcie- 
nt omnes mcolas^iiarum provinciarunvs 
Majeftatis Veftrg vafalios fubjeciffe , c\t 
faili aliquandiu perfevetarant , viciffin» 
>na opera inter nos exercendo, & quaii- 
| incola? e Culva, qui funt habitatores 
lebris civitatis Temtxtitan , & omnes 
colej reliquarum provinciarumeidem fub- 
ftarum, fine aliqua caufa, non folum defe- 
rant a Majeftate Veftra, fedetiam multos 
>bis amicos, & confanguineos lntereme- 
nt,& nos ejecerant ab univerfa fua provin- 
I Recordarenturque quot pexicula&la- 
>res perpefli fuiffent, & circumfpicerenE 
tantutriadrem Dei omnipotentis,& Ma)e- 
ttis Veftra: faceret, fi denuo amiffa recupe- 
remus, maxime cum.ad hoc jufta movere- 
urratione, quiabella gerebamus ad incre- 
etitum Sacrofan&e; fidei noftr?,6c in homi- 
;sBarbaros, & Majeftatis Veftrae commo- 
*m, & pro tutela corporiim iieftrorum.Po- 
remo quia plurimi ex incolis di&arum 
covinciarum nobis amtci ♦ cceptis noftris 
vebant, quicorda noftra ardentiora redde- 
; debebant. Quapropter eos rogatos vole- 
am,ut mceftum mitterent timorem, & vires 
;affumerent, & quoniamipfe quofdam or- 
ines Majeftatis Veftrs nomine conftitue- 
ifn, & ad bellum futurum concernentia, ea 
periri, & publicari ciiravi. Similiter eos 
^gatos volebam, ut ea obfervarent & adim- 
lerent, quoniam inde plurimum ferviti| 
teoopt.Max, & Majeftati Veftrse emana- 

ret* 



$6B Ferdinand i GonTHsr t 
ret. Et unanimes polJiciti funt, fe ita h&\ 
ros,&cxecutipm demandaturos, &lubejp 
animo pro Sacrofanfta noftra fide,6> Majci 
Veftra? fervitio mori volebant , aut amif 
recuperare, & ulcifci proditionem ab incol 
e Temixtitan,ck eorum confccderatis, cont 
nos perpetratam. Et ego Majeftatis Vefti 
nomine,eifdemgratias egi iminortales,&e 
pado, maximaexultatione&la:titiaadh< 
fpitia noAra reverfifuimus. 

Sequenti vero die, qui fuit dies Sanfti Ic 
hannis Evangeliftas, omnes Dominos M 
vinciajTafcaltecalconvcnire juffi ,: &pofl 
quam convenerant, eifdem aperui qualitc 
jamoptime cognofcebant, me fequentidt 
caftra moturum coritra hoftes,& eorum pr4 
vmciam ingreffurum, S< optime profpicis 
bant, civitatem Temixtitan expugnari noi 
poffe fine illis bergantinis,quos ibi fabrican 
dos curabam,propterea ab eis petebam,quo< 
tam fabris lignanjs, quam.Hifpanis, quos ib 
dirnittebam,omnianecerTariaimpartirentujC 
eoque modo cum eis agerent, quo nobifcurr 
eoufque egerant, & effcnt parati, quandoa 
civitate Tefaico (fi omnipotens Deus nos 
vidoria potiri concederet)' mitterem pro 
compagibus, tabulis, casterifque ornamentji 
dictis bergantinis pertinentibus. Et ipfi pol- 
licitifuntfeitafaauros, &fimiliter dixere, 
velle eo tunc militcs deftinarc mecum, & 
quando adducerentur bergantini , ipfimet 
Domini yolebant in caftra cohtra hoftes, 
cum omnibus viribus fuarum provinciarum 
proficifci, Sc mori, ubi me mori contingerer, 

aut 



Nahratio Terti a? }6$ 

\t vindi&am fumere contra eose Cuiva, 
errimoseorum hoftes. Etaliodiexxvi 11* 
ecembris,qui fuit dies Innocentum, com- 
>fitoagmine difceffi, 8c jvimus dprmitum 
•r leucasfcxacivitate vafcakecal, adcolo- 
am quandam Tezmoluca nomine,que fub- 
cet Provincia»Gua^acingo,cujus incole.fe~ 
;t habueritnt, &tiabsnt tiobilcum eandem 
nicitiam > & fcedus, cjuod habet ineol^ e Ta- 
altecal, & ibi quieri nos dedimns ea no&e. 
Aliarelatione catholice Rex M, V.fighifi* 
vi ittcdlas e Mexico & Temixtitan, arma 
urima cogerere, & in omnibus fuis provin- 
js, innumeras foffas excavabant,& aggeres, 
iacj; defcnfionugenera.qiio nobis obfifter^ 
tobeffe poffen't,pfaȣarabant. Quoniam.iili 
hl cognoverant,me contta eos caftra ^motu- 
un.Etcum hoc prasfciffem^&cognofcerem, 
uantum acuti & audaces effent ad res belli- 
m multoties mente revolyeram, qua pro- 
inciaingredt po-ffemus, utaiiqua ex parte 
tcautos offenderemus : & ipfi optime icie- 
ant, nostriplicem in provinciam fuam in~ 
reffum cognofcere, & illorum notitiam ha- 
ere.Gonftitui ingredi itinere hocTefmolu- 
fcquia cum illius aditus fit afperior,& ma- 
is faxis refertus, quam fint aliorum mgref- 
ium cacumina, arbitrabar eos nobis minus 
bftituros, ut in quo cuftodiedo non tantum 
iwigilarent. Sequenti vero die poftmiffa- 
ttm fotenmaVnos Deo Opt.Max commen - Inprovindj | 
ivimus,& a cli^a coloniaTefmoluca diicei- Cu j va e ^ 
imus:& egofronte occupavi, cu dece eqxri* ckuraduck, 
ibus,6c fexaginta peditibus levibus, & beiio 
Aa aptis. 



370 FerdinAndx Cortbsh 

a ptis 0 Etperreximusincsptumtenentesit 
proximum monteafcendedo,omni ordine 
apparatu nobis poflibili, & profcaifuimi 
dormitum per leucas quatuor a dida colon 
in cacumine montis,ubi funt confinia eoni 
e Chulva, & quamvis maximi eflcnt algorf 
plunmislignis (quorum ibi maximaeftc< 
pia) ea nofte fngora expulimus. Sequen 
die Dominico iummo mane ccepimus it< 
noftrum profequiper planiciem ipfiusfauci 
& deftinavi quatuor equites,& tres,aut quj 
tuor pedites,ut provineiam luftrarent, dcf$ 
quentesiter noftrum, ccepimus defcendei 
montem, &egojufliequites pradre, &ppi 
eosimmediate pixidibus & baliftis fulcrto 
milites, & reliquosfuoordine fubfequi, 11 
faciliushoftesincautos offenderemus. 111$ 
tamen nobifcum congrefliiros cdgitabam 
cum certe hoftes nobis lhfidias aliquas, aui 
ftratemata paravifle cogitaremus, ut nobij 
obefle poflent. Et dum quatuor equites,& 
quatuor pcdites , ulteriusprocederent, in- 
venerunt iter obftrufum arboribus , ra- 
mifque , & plures & magnas incifas, atque 
m eo tranfverfas pinos , & cupreflbs 
ofFenderunt, qu« videbantur eo inftanti in- 
cifar. Etarbitrantes fequchs iter non fore 
impeditum,profecuti funt incceptum iter, & 
quanto plus procedebant, tantomagis pinis, 
&ramisobftrufumiliud cpmperiebant. Et 
cum tiniverfum cacumen eflet arboribus 
crebns, & fepibus maximis refertum,magn* 
cum difficultate procedebant, &cumvide- 
rent Ulud iter, multum cis attulit timoris 

&arbi- 



Narratio Tertja; 37* 

arbitrabantur poft quamlibet arborcm 
)fteslatere,&etiam,quiaob incifarum ar- 
>rum impedimentum equis utinon potuif-,^ 
nt, &quanto plusprogrediebantur, tanto 
us pavor augebatur, & cum eo pa&o ali- 
lamdiu proceffiffat, equitum unusreliquos 
ioquutuseft. Fratfes, fi vobis re&um ju~ 
iimq-, videtur, ultenus non progrediamur, 
ipedem referamus,& nunciemuspraife&o 
lftro impedimentum quod offendimus, & 
•riculum quod fubimus, cum equis uti non 
)ffimus. Sin minus, progrediamur, quia 
ta mea eft morti obnoxia,quemadmodutn 
sterorum omnium, donec huic ccepto fi* 
sm imponamus. Reliqui refponderunt, 
?timum effe ejus confiHum. Sed iUis con* 
Itum non videri,re vertiantequam. aliquem 
t hoftibus confpicerent, aut fcirent, qiiouf- 
ue iter progrederetur . Et fabfequi ccepere* 
;t cum viderent dictum iter longius progre- 

i, fubftitere, & peditern mihi ea qiix inve- 
erant nunciatum deftinarunt Et cum col- 
Kaffemmeinfronte cum equitibus, conx- 
Tendavimus nos Deo omnipotenti, eo malo 
tinere ulterius progreffi fuimus,& nuncian- 
ium commifi illis,qui poftremo fequebantut 
gmine,ut properarent, quoniam citoperye- 
tttemits in planiciem. Et quamprimum m- 
^eni quatuor illos equites, coepimus progre- 

ii, multo tamen impedimento & difficulta- 
e, & per medix 1 eucae fpacium,Deo Optimo 
Maximo placuit, ut defcenderemus in pla- 
ticieny & eo loci conftiti,ut reliqtios expe- 
iarem.quibus^poftquamadveneran^gratias 




S7Z Fbrdinandi Cortesii 
omnipotenti agerent nunciavi, quod eou 
non incolumes pervenire permififfet, un 
videre ccepimus omnem provinciam 'Me, 
co & Temixtitan, qua? funt m iacubus, & c 
cum lpfos, quamvismaximaexultatione< 
aipiceremus, confiderantes damnum pr» 
ntum, quod die eoperpefti fueramus, a 
quid mceftitiae nobis attulit, &omnesun 
nimes polliciti fumus, nunquam ab ea fii 
victoriaexire,aut ibi vitam cum morte coc 
mutare. Et hac fententia, omnes adeo la 
Procedebamus, non aliter, quam fi profic 
iceremur ad rem aliquam voluptuofar 
Et quamprimum hoftes nos audi vere, ca 
pere peromnem provinciam illicomaxim( 
lufcitarefumos. Et denuo Hifpanos pr< 
catusfum, lnfuturumagerent, quemadmc 
dum pnus egerant, & fperabam eos faduro! 
& nullus ab agmine difcederet, & omni 
optimo ordine procedefent in itinere. £ 
jam Indi incipiebant clamare ex aliquibu 
habitationibus, & pagis parvis, fignifican 
doincolis, ut in unum convenirent, u 
nobis obefTent in quibufdam pontibu: 
& anguftis itineribus, qua? ibierant. Ta- 
men nos alij tantum acceleravimus , quod 
antequam ipfi convenirent, perveneramus 
jam ad planicjem. Et cum egrederemur, 
oppofuerunt fe nobis aliqua; Indorum tur- 
Ego vero jufli quindecim eqaites ir- 
ruere > & reipfa irruerunt vulnerando,& abf- 
que lajftone aliqua nonnullo* ex eis interfe- 
cere* & ccepimus profequi inccentum iter 
civitatem Thefuco verfus, qu* eft ex majo- 

ribu* 



Narratio TektiaT 37$ 
bus & elegantioribusqua? funt in omnibus 
kis provinajs, quam vis omnes alia? fint pul- 
aerrimae. Etcum pediresaliquantulum iti- 
eris labore premerentur, 3c nox jam appro- 
inquaret» dormivimus in colonia nuncupa- 
tCoatebeque, qua? fubjacet di&a^civitati 
hefaico, & abeft ab ea trium leucarum fpa- 
o, eam vacuam invenimus. Atque cum haec 
vitas, & illius provincia (qux Aculvacart 
icitur) fit maxima, & tot hominibus refer- 
1 ut facile creditu fit, quod eo tempore ei- 
sminerant centum &quinquaginta millia 
ominum, futurum arbitrabamur, ut ea no- 
:e nos aggrederentnr. Ipfe igitur decem 
juitibus fui ih primis excubijs, & milites 
mnes paratos effe juffi. Sequenti die Lunx» 
Itimo Decembris, profecuti fuirnus iter 
oftrum ordine folito 5 & per intervallum 
uarta? leuca? , a dicla colonia Coate- 
e^ue, dum perplexi iremus, & colloqtiere - 
mr,an pacifice nos excepturi, aut bello ef- 
:nt decertaturi, & pro certo eos nobifcum 
Migreffuros arbitraremur, nobis obvij facli 
mt quatuor Indi ex Primatibus,vexil!o au- 
?o in virga ponderis qtiatuor marearnm 
iri : & eovexillo fignificabant eos pacem 
obis orTerre,quam(Deus teftis eftr)quantunv 
sfiderabamus, & etiam quantum ea ijidi- 
»bamus,cum effemus adeo pauci ntimero Sc 
initusdivifiab omni fubfidio, &interho~ 
es conftituti. Confpeftis aute illis quatuor 
jidis (inter quos eratunus, cujusnotitiam 
ibebam) iuflimilites omnes fubfiftere, & 
leosfum profeftus : & fafta falutatione, 
Aa j tctulercj» 



374 Fbhdinandi Cortesii 

retulere, fenomine Dominiilliuscivitati 
adventaffe, & provinciai Guanacacin nunc 
pati, & fuo nomine fupplices rogabant, nc 
mferrc necinferri paterer damnualiquod 
fua provincu s quia damna, q\ix nospaflier 
mus, illis e Temixtitanaffcnbi deberent n< 
illis. Et lpfi defiderabant effe vafalli Vefti 
Majeft. & amicitia noftra cojungi,& in fut 
rum femper effent obfervaturi noftram art 
citiam,&civitatemingredereinur, & exe 
rum operibuscognofceremus, quam men 
haberent. Ego vero adhibitis interpretib 
refpondi,eorum adventum mihi cordi fuifl 
maxime laetabar eorum pace, & amiciti 
& poftquam excufationem fecerant cir< 
oppugnationem contra me in civitate T 
mixtitan fa&am, tamendixi, eosopcimea 
gnofcere, quod per leucas fex ab eo loco, . 
civitate Tefaico, in quibufdam colonijs eic 
fubje&is alias mihi interfecerat equos quii 
que, & quadraginta aut quinquaginta ped 
tes Hifpanos, &: trecentos Indos e Tafcalt( 
cal qui erant onufti, & nobis abftulerat mu 
tumargenti,auri, veftium, aliarumq; rerun 
Etpoitquam catenus fe excufare non pote 
rant, quin ea faltem pcena pleftendi effent u 
nobis noftra reftituerent, ea condition 
(quamvis morte d gnt exifterent, cum to 
Chrifticolas tnterfeciffent) pacem cumilli 
inire yolebam, cum ilii eam expofcebant 
alioqui contra eos proceffurus omni qtu 
poffem rigore. Illi autem refpondertint 
quod quicquid ibi nobis ablatum fuerat,Do 
mini & primates e Temixtitan fecum expor- 

tavetantj 



Narratio Ter*ia: $75 

:averant, tamen fe inquifitutos omnia,qu« 
nvenire poffent, & cunfta rcftituturos. f Et 
petiere^ut ea no&e proficifcerer ad civitate', 
mtinakera ecolonijS me collocarem, quae 
fmt tanquam fuburbia civitatis, quae dicun- 
mr Coatican & Guaxuta,quae diftant per leu- 
cam, aut dimidiam adida civitate,&femper 
continuantur habitationes. Quod ipfi opta- 
bant fecundum da quae poftea fucceflere . Re- 
fpondi, me nolle quiefcere, donec pervenifle 
addi&amcivitatem Tefaico. Ipfi dixerunt, 
item bpnis avibus, & ipfi volebant £raecede- 
re, ut difponerent hofpitia Hifpanis & mihi, 
&fic difcelfere. Et cum perveniffemusad 
has colonias,venerunt nobis obviam quidam 
c primatibus illarum, & benigne nosfucepe- 
runt, & neceffaria viftui conceffere. Et m 
meridie pervenimus adcivitatem,ad domum 
ubi debebamus hofpitari, & crat. latiffima 
domus, & ampla, ^juse fuerat genttoris ipfius 
Guanacaci,Domini lpfius civitatis. Et ante- 
quamhofpitium intrareraus, cum omnesef- 
femus adhuc jun&i, jufli praeconia voce man- 
dari, quod fub pcena capitali nuliusmein- 
confulto ab hofpitio difcederet, & di&a do- 
mo, quseeftadeolata, utineacommodenos 
Hifpani omnes hofpitari potuiffemus, etiam 
fiinduplomajorieffemus numero. Et hoc 
ideocommifi,ut di&ascivitatis Incola» cbnfi- 
derent, & Domi morarentur , Videbatur 
enimmihi, tertiam multitudinis hominum 
partem, in di&a civ^tate contineri folitam, 
nonconfpicere. Nec appnrebant fceminap, 
aut pueri,quod nulliuS fignum erat quictis. 

Aa 4 



37$ Fer DImAndi Cortesu 

Eo die qua hanc ci vi tatem i ngreJB fuimu 
in vefpcnsnovianni, poftquam ope'amd 
dimus,u.t n. pradtfto hofpitio nosSS 

diciouim lncolanimraritatem, &eos X 
vadebamns inquietos, cred.d ums p'X 
Perterntos, non audere compareri.^2 
uvttate deambulare, & eade caufa ai.quK 
tulum eramus imparati frcum f««7 

ra>? f ? avime » ta ' e * «u.bus poJ 

rant totam cv.tateni oculis luftrare F 
confpexere omnes incolas illius difcedeS 

2 " nl rebHS Al,S fc Iaclli commirtebant; ful 
temois, quas incolae acaler nomina„t I 

«nififletn, ut .ter eorum impediretur rn£ 
tamen hora effcttarda,&nox adve n 'iTc t & 
ipfimultum feftinarent, nil profui . ' % fc 
Dommus d.d* civitatis, «f uem defiJcrl 
bam haberepro falute noftrl cum pnmati 
bus d.da^ cv.tatis, profeftus eft. al ciS 

aa.mTT"" ' T* abeftab eoloconer 
i aei 01 feX ,ei,c,s ' & om "ia nona fecum [p- 
Portarunt : & propterea, ut ad vota rem per- 
ficcrent, q contepe obvJ V* 

^qnatuor, dc quibus fu^rius d .xi, ut me 
deturbarent, ne ill.s damnum inferrem & 
ferue^' tamnos< 3 ua <« fuam civitatem de- 
Poftqiismfuimus fpntio ttium dKtum in 

qu*re : 



Narrati o Tert 1 A ?77 

aserebamus a longe illosaggrediquiamea 
ntentia femper extitit, fi vellent gratiofe 
lecumagere, vellem eospacifice excipere» 
:omni tempore pacem ab eis qusererc)aiio- 
ntum me venerunt Domini Coatincham, 
iuaxuta,& Autengo, qua?funt coloniaela- 
ffimae, & funt (ut retuli) contiguae, &: hx- 
?ntes di&ae civitati,rogantes ut eifdem par- 
srem,quod aufugerant afuiscolonijs. Et 
urte non pugnaverant nobifcum propria 
oluntate, & lpfi conftituebant, velle omnia 
ibircquae Majeftatis veftra; nomine eifdem 
Tem mandaturus. Ego autem,adhibitis in- 
irpretibus retuli, illos optime noffe, ame 
jmper bene tenios, & quod patriam fuam 
eferuerant, & in reliquis, ipfimet erant qui 
aufim preftiterant, Sed poftquam pollice- 
antur velle effenoftri amici, juffiut domi 
a.ae rerhanerent, & adducerent uxores, & 
ilios : & quemadmodum ipforum fuerint 
>pera, ita a me traclandos dixL Sicque di- 
ceffere, utconjicere potuimus, nonadmo- 
lumcontenti. 

Quamprimum Domini e Mexico Temix- 
itan, ut omnes alij Doraini e Culva (appel- 
atione Culva intelliguntur omnes proyin- 
:iae harum regionum, fubdita? Domino civi- 
atis Temixtitan) audieruht Dominos iJla- 
•um coloniarum obruliffe fein vafillos, &C 
lubditos V. M. ad eos nuncios deftinnrunt, 
^uibus fignificabant, eos minus belle £e- 
;iffe, quoniam fi timore addufti fccerant, 
)ptime fcire deberent, eos effe numeroin- 
|||toj & maximae potentiae ut nos Hifimof 
A a 5 cmnes 



$78 Fhrbinandi Cortisii 

omncs cum incoliseTafcaltccalproped 
eflentxnteremptan. Sin autem ideVfe 

&e &TV namd , eferCre J M ' ea ^defer en 
tan ?n nfu ^ ,end H m ad "vitatem Tem. ; 
wn. llliemmmajorescolonias, & me | 
m xmpartiri veUent ,n quibus vitfm d u 

ll^hl a ° mim Coat,ncha " & Guax 
apprehcnderuntnuncios & eos vmdos m 

tr Unt ' & i,lic ° me faffifi 
n 3 ,'^ mm0mm e Temixtitannomi 
nunc.atum venerant. Tamen dixere eo, 

amickia r ' P° ftauam "°ftra,un£ti 1 
,Wn' fi P oftentres P ac ificecomponi 
JJiter Dominos c Culva & me. IHi auteJ 
Guaxuta,& Coatinchan afferebant co mi 
«onprocedere, &quod illi e M e x, co &°: 

Snt omnulobell ° decerta 'e conft7t u 
" fimulavi ' qua mvis fieproceder 
IflW* Credere nunci i s » qnia cupieba 
alhcere Dom.nos celebriscivitatisad cap 
lcendam am.cit.am noftram:ex ea en.m p£ 
debat pax, & bdlum omnium reliquaru 

filnifi - Solv ! mandavi d «aos nuncios, < 
Jhgn.ficavi ne timerent, ouia eosad civitater 

Jic™ n" reVCrti vo,ebam >& ^gabam eo ; 
d cerent Dom.n.s cv.tatis, me bellum cun 
Ws non defiderare, quamvis juftam fui 
P.end.advcrfum e osb e lli caufam haber em 
ledpac em &am,cit;am, utprius haber e fi> 
lebamus. Et ut magis eos ad Maj e ft. Veftra 
leryinum mducerem.eis nunciatum mifi.me 
©ptime cognofcere,omncs autores belli mihi 

illati, 



NARRAflO T8KTIA. 379 

[lati,jam ab humanis dcceffiffe. Vt pratcrita 
niffa haberemus & nollent prasftarecaufam, 
lt provinci* fuaj deftruerentur & cmtatcs 
,uia hoc molefte ferebam. Et foluti difcel- 
tre,promittentes ad me cum refponio ie re- 
lituros, Domini Coatincham & Guaxuta & 
pfehoctambonoopere remanfimus amici, 
fcfcedere junfti. Et ego nomine Majeftans 
reftra; vcniam dedi erratis fuis praeteritis, & 
ipfi maximelaetatifunt. t . ~ r . 

Poftfeptemautoao inhaccivitateTeiai- 
:o confumptos dies abfque prajlio ahquo,aut 
controverfia,hofpitium noftrum muniendo, 
&ordinem poncndo rebus neceffanjs,& ,op- 
portunisnofti^tutel^ &ut hoftesnoftros 
offenderepoffcmus, profpiciens hoftescon- 
tra me non moveri, civitate cgrcffus ium du- 
centis Hifpanis,inter quos erat xvi 1 1 ♦ eque- ^fnnit 
ftres,& triginta,qni baliftis utebantur:& qui 
pixidibus decem,& tribus aut quatiior milli- Iztapa ia E a. 
bus indis amicis noftris. Et profedus per 
Httora lacus, ufque ad civitatem quandam 
nomine Iztapalapa:qu* abeft ipacio duarum 
leucarum a celebri civitate Temixtitan, & 
fex ab hac civitate Tefaico,qu? civi tas afcetv- 
dit ad decem millia habitationum, & ejus 
medietas, &forteetribusportiombus,du£ 
funtinaquis. EtDominus, qui erat frater 
Domini Muteezuma, quem Indi poft mor- 
tem difti Muteezuma, Dominum conititue- v 
rant >P rimus fuerat, qui nobis bellum mtukH 
rat, &acivitate ejecerat. Et ea propter,& 
ctiam,quia co^noveram mcolas di&x civita- 
tis,in nos malo effe animo,illuc ire conftmu . 



38o F ERDInAndi CoRTtsrr 

Etcum adventum meatn pnefenfiffent, n 
duas leucas, antequameopcWenir-m ,1 l 
affuerealiauilndimilues in pb„!cic? & a 
qu, in lacu canois vecii, & fi/toto ,llo fat 
duarumleucarum.ivimus m,xr,, fempeK 

ta„do,tamconm e os,quieranth 1C omTnc 
t.,quam cos q ul exibant aqnis, donecpe 
venimusadd.aam c.v.tatem & ante, Qua 
per duastertiasLeuc^, rcferabant viamS 
tam qu* eft .nter Lacum aqu« dulcis & 1 i 
cum aqua, filfe, in 0 bicis fJSdtcm 
quemadmodumexfigura civitat.s Tem"S 
tan, quam Majeftat, Veftr* tranfmifi , ft 
den potu.t. Qua v.a ftrata, aut obicc ap«- 
to, max.mo .mpetu aqua exire ccepit a Lacu 

2E,? %■ ,acu u aqu * du,c,s > ^ «"S 

d ftentd>a.Lacu S ab invicem majorid.m i- 
d,ae leuc^ fpat.o, & non profpit entes e aS 
inGAasdefideno viftor.*, quapot.ebamur 
optime tranfivimus, &eos infequuti fu.mus 
donec wgreffi fd.nlus atimixti hoftibus d - 

^Z?)' tmem ' &cum Pmeffent admoniti 
omnes domos ln cont.nenti fits erant va, 

collocaveranf ,n dom.busin lacufitis &ibi 
permanferclli, qu i fug.ebant & a criter1 1 t 

tovTreT?™??- ^ men ^«upotens 
fu . bm "»ft«re dignatus eft, 

quod mgrefli fuenmus, ufquequo aquas in- 
grederentur, aliquando ad pcdus ufque,& 
al.quando nando. Et ccepimus pWes do: 
mojex .11.5, quatinaquis funtconft.>ut :E ,& 
preterea ex dl.sultra fex mill»i n «rvi^ 
feeminas, &pueros. Quq n i am l ndi nobi ' s 



amici. 



Nakratio Tbrtia"' 381 
mici confpeaa vi&oria, quam omnipotens 
rfncefferat,nil aiiud negotij habebant,m% 
extris&afiniftris interficere. Et qma no* 
im advenerat,milites collegi, & igneminje-4 
iquibufdarn domibus & dum combureren- 
ir,vifum eft,quod Deus Opt. Max. fpiritum 
leum fufcitaverit,& in memoriam revocavt 
iam ftratam, aut obicem demolitum,quem 
ideram in itinere , & occurnt maximum 
amnum in ea re pofitum, & properadocum 
ieis,ordinepofitis, Civitatemexivi, Cum 
toxeffet jam obfcura,& pervemffemadeam 
quam cum jam hora no&is nona effe poflet» 
amtantumemanaverat, & labebaturtanto 
um impetu, quodeam veloci paffu tranfivi- 
nus, & aliqui ex Indis nobis amicis fub- 
nerfi funt, & amifiomnem prajdam a dicta 
Ivitate ablatam, Et Majeftati Veftrae vcra 
efero. Si ea no£te nontranfiviffemus, aut 
>er treshoras plus fuiffemus morati, : nullus 
loftrum evafiffet.- Circumdabamur emm 
iquis, abfqueeereffu aliquo, quo poffemus 
jxire. Et ilfuceTcente vidimus Lacum unum> 
:ffeplenum ficuti alterum, &aqua amplius 
1011 fluebat, & cmnis lacus Salfe aquajerat 
Canois refertus, quibus vehebantur horm- 
nes ad pugnandum, qui arbitrabantur nos 
ibi poffe intercipere, & eo die reverius ium 
adcivitatem Tefaico, aliquando pugnanda 
bum illis, qui b lacu exibant, quamvis pa- 
mm damni illis poffemus inferre , quia 
iilico ad fuas canoas pedem .referebant, 
tfc cum perveniffem ad civitatem Tefaico, 
tnveni milites ibi reliftos bene tutos* 



$8* FbrdinAndi Cortesii 

ncc aliqua controverfiam fuftinuerant,& e 
«oftro adventu.Sc adepta vi«aoria,maximar 
voluptatem adepti funt. Sequenti die.pofl 
quameo pervenimus, perijt ille Hifpanus 
qui vulneratus advencrat:& ille fuit primu 
quem Indi mihi haftenus interfecerunt 

iequenti diead meprofedi funtquidan 
nuncj e civitate Otumba, & a Iijs quatuo 
c vitatibus.eidern contiguis, q ax ii&nt pe 
quatuor,qu,nque,& fex leucas a di£a ci vita 
BrI e Iv°' & fupphces ro S««nt,ut illorun 
lom^T e "rt lS Darcerem > pr*teritobell< 
commifla. Ibiemm in Otumba univerfa 

vircs a Mexico, &Temixtitan convenerant, 
quandoinfugam vcrfiab cadifceflimus, ar- 
bitrantes nos pofle penitus delere. Et bene 
cognofcebant ipfimet incol* cx Otumba, 
^uodfeexcufare nonpoterant, quamviseo 
argumento fe excufarent, aflerentes„fibi hoc 
iuifle commiflum. Et ut me impellerent,& 
Procliviorem in fui amicitiam traherent. 
dixere.-DominoseTemixtitan ad eosnun- 
cios deftinafle, ut fuam faftionem fequeren- 
tur & nullo pafto amicitia mea conjunge- 
rentur, ahtercontra eos moverentcaftra & 
ulos deftruerent : fed ipfi mallent effe vafalli 
VeftrxMajeftatis, & a me imperata exequi. 
K.eipondi, eoroptime fcire, qua animadver- 
fione digni exiftercnt circa prsterita, &ut 
lUisparcerem, &crederem eflevero animo 
<jicta,q u * jam mihi expofuerant,prius ad me 
ducerent nuncios illos captivos, quos ad eos 
venifle dixerant, & omnes incolas e Mexico, 
©CTemixtitan, quiinfua proyincia reperf- 



rentur. 



NARRATIO TBRtlA. 38J 
ntur, alias eorum erratis non parcerem.Et 
verterentur domum, & eas inhabitarent» 
ita fe gererent,ut cognofcerem ex illorum 
>eribus, eos Majeftatis Veftra? fidos efle 
bditos. Quamvis autem plurcs alias ra- 
>nesinmedium adduxerint, nunquamta- 
en ame aliudobtinere potuerunt,&reverfi 
nt ad fuam provinciam,pollicentes fe pr#- 
pta mea & mandata exequi defiderare, & 
:inde fem^er extitere & funt fideles Maje- 
itis Veftras fubditi. 

Aliarelatione, fortunatiflime J & excellen- 
Sime Domine,Majeftati Veftras fignificavi» 
lpd eo tempore, quome infugam verte- 
mt, &adi&a civitate Temixtitan expule- 
int, deducebam mecum filium unum & 
las filias ipfius Domini Muteemma,& Do- 
inum e Tefaico, qui dicebatur Cacamacin, 
duos ejusfratres, & pluresaliosDominos* 
jlos capfivos detinebam*& quemadmodum 
aftes eos omnes interemerant, quamvis eo- 
irn eflent nationis> & aliqui ex ipfis Domi- 
isfuis, prseter fratres duos germanos difti 
.acamacin, qui bono fatovix evadere va- 
ggre, quorumalter nominabatur Ipafuchil, 
: etiam alio modo Cucafcacin, quem antea 
lajeftatis Vcfttx nomine , communicato 
^nfilio cum Domino Muteezuma , difiae 
vitatis Tefaico, & provinciae Aculuacan, 
)ominum conftitueram. Cum incivitatc 
'afcaltecal illum captivum retinerem, folu- 
is vinculis aufugit, &ad di&amcivitateira 
efaico reverfus eft, & jam creaverant ia 
)ominum alium ejus fratrera ngmine Gua- 

fiacacin* 



mcacin, de quo fupcrius memini, Aitii 
commiiiffc interimi dictum- Quacufcac 
fratrem fuum hoc pafto.Quoniain quampr 
mumingceffuscft provinciam Tefaico, p 
ftodes iilum captivaruut, & hoc nunciarui 
Uuanacacin eorum Domino, & ipfe eciai 
figmficavit Domino e Temixtitan, qui i 
prafenfit diftum Quacufcaan advemaffl 
ratuseftillum non pocuiffe viiiculafrefiM 
«higiflc, fed veniffenoftro nominc,utind 
nobis aliquid fignificaret. Hlicocommifi 
dicto Guanacacin, ut iuterimerer didun 
Quacufcacin fuum fratrem. Qui fi n e dili 
tioneillud executioni mandavic. Aiius vert 
frater, qui erat minor inter ilios, quiapifc 
nos remanfit, cum cffet puer,imbibit noftrd 
mores,& effeftus eft Chriftianus,& illi nom< 
lmpofuimus. Don Ferdinando, &quand< 
emctur difceffi a provincia Tafcaltecal, provincias 
Chrimanus. Mexico»& Temixtitan vcrfus, eumibicuffl 
aliquibusHifpanis dimifi, de quo in pofte- 
rum,&qu«circa eum fuccefferunt.Maieftati 
Veftra? abun de referam. 

Sequenti die poftquam reverfus fueram a 
civitate Izrapalapa, ad civitatem Tcfaico, 
conftitui deftinare Condifaluum de Sando- 
val executorem majorem Veft. Majeftatis 
pra;fecT:um cum viginti equitibus,& duccntis 
peditibus, baliftis pixidibus, & parmis uten- 
tibus ad geminos neceffarios effeftus. Vnum, 
ut comitarehtur extra didam provmciam 
quofdam nuncios, quos mittebam adcivita- 
tem Tafcaltecal, ut fcrrem in quo ftatu effent 
uli tredecim bergantini, qui ibi parabantur* 

&ad 



«quidam ex 
Idololatra 
efficitur 



comparandas alias res opottunas> tam 
li&is in civitate VerasCrucis, quaeorum» 
ti mecum erant. Ad alium vero,ut eis pro- 
ticise partem tutam, & fecuram redderem, 
; Hifpani tuto &fecuriire &rcvcmpoffet» 
lia tunc temporis non poteramus exirc 
Uic provinciam Aculvacan, nifi trafiremus 
;r hoftiutn loca* Nec Hifpani, qui mora- 
tntur incivitate Vera? Crucis & alibi, ad 
)s finemaximo difcrimiae proficifci potej- 
nt/ Et commifi di&o executori majori» 
iftquam conduxiffet nuncios ad loca tuta» 
►rveniret ad provinciam quandam nomtne 
alco, qux fines habet cum hac provincia 
ulvacan. Pro comperto enim hdbebam* 
icd incolg illius quamyis effentfa&ionis 
orum e Culva* volebantfeMejeftati Ve~ 
rafubdere, & ttmiaudebantexeqiii, metit 
ijufdam prsefidi j, per eos h Culva apud illos 
mftituti: & di&us pratfecl;usdifceflit,qucm 
ttncs Indi c Tafcaltecal cornitati funt, qui 
rcinasnoftraseo adduxerant, &aliquiqui 
Ivcnerant nobis opem laturi, & aliquid 
*d«'fucrat potitiin bello,& quamprimum 
fdgreffi funt,pr*feftus, ratus, fi Hiipani ex~ 
emum agmc occuparent,hoftes eos aggredi 
on auderent. Hoftes verb qui erajjt in 
*)onia lacus & in littore illius aggrefll 
mt agmen eorum e Tafcaltecal & pra?~ 
im omnem abftulerc % & quofdam ex eis 
fterfecere, & cum praefe&us cum equiti- 
ascopervcnit, acriter inhoftes irruerunt 
c vulrieraverumv & interfecerunt multos. 
>ui fuperfuere in fugam verfi,rctrocefferead 
P * Bfc aqua$ 



386 FjerdinAndi Co&T-bsu 

aquas&adcolonias quadacui adhsrent: 
Indi e Tafcaltecal profefti funt curnrct 
qu* eis luperfuerant, in patriam, & parifi 
miter mincij quos illuc deftinabamrqui po 
quamlocotuto,&abfqueomnitimoreera 
conftituti, diftus CondifaluusdeSandov 
direxit iterad diftam provinciam Calco,q 
f propmqua erat. Et die fequenti furnri 
mane plunmi ex hoftibus in unum conveii 
re, ut eos pugnaexciperent,&cum utraoi 
parseffetin campis, noftri irruerunti n | 
ltes, & eqmtibus, duoagmina diffipajfti] 
adeo, quodbrevi noftn vjaoriapotitiuij 
& iverunt comburendo,& eos intcrfidcnd 
«ocfado, &eoitincre pacato, illieCak 
defcenderunt, & benigne Hifpanos excet* 
re, &utraquc pars maximam lartitiam coij 
lecuti iunt Et primates eorum afferue» 
velle rne v, fum & allocutum proficifci, & * 
pnfto difceffere,& dormitum venere ad civi 
tatern Tefaico, & cum eo perveniffent, did 
primates cum duobus fiiijs Domini difta 
provinci» Calco, mihi^r^fto fuere, & dona 
runt nobis trecenta auri pondera i n frufta, & 
retulere parentem eorum ab humanis ex- 
ccfliffc, & tempore jquo perijt,/eis dixerat 3 
le nullum majorem moerorem pcrpeti quara 
quod moreretur antequam me vidiffet, & 
dm me cxpeftaveratreisque mandarat, quod 
juamprimumad har~ provinciam pervenn 
rem, me alIocutum,& falutatum venirent, & 
tte loco patns obtineret, & cum audiverant 
meum adventum ad civitatem Tefaico,illico 
«tetfderabant proficifci adme,tamen non aufi 

fuerant 



Narratip Terti a. 387 
aerant metu illorum e Culva, &etiam eo 
anc aufi non Juiflent , nifi ille prafe&us 
uem deftinaveram, perveniffet ad fuam 
rovinciam, & quando reverterencur opus 
org, ut eis impartirer totidem Hifpanosut 
everti porfent , & afferuerunt me optime 
:ire,eos necin bello nec extra mihi unquarn 
uifle hoftes, & etiam me fcire, quod eo tem- 
>ore cum incolaee Culva oppugnabantfor- 
ilitium,& domum in civitate Temixtitan & 
iifpanos quos ibi dimiferam, quando Cem- 
>oal profe&us fum allocutum Narbaez, & 
itiam exiftentes in fua provincia duosHi- 
panosadcuftodiam certas quatitatis Mayz» 
juod colligedum mandaveram in di&a pro- 
ancia, extraxerant ufque ad provinaam 
3uaxocingo,quoniam cognofcebant incolas 
llius nobis efle amicos, ne ilii e Cuiva eos 
ntef ficerent, ut omnes inventos extra forti- 
iitium in civitate Temixtitan interfecerant. 
Ha?c, &aliamulta, flentes protulere. Illis 
gratias egi circa eorum bonumin nos ani- 
mum, & bona opera, & poliicitus fumme 
omniafa&urum, quaeilU cuperent, &arae 
bene haberentur. Et hadenus oftendertmt 
femper bonuminnos animum, &obediunt 
in omnibus,qua?ego nomine Majeftatis Ve- 
|ftra;eisprajcipio. 

Filijdi&iDominide Calco, &illiquile- 
cum advenerant, ibi^nius diei moramtra- 
xcre, & quia cupiebant in patriam reverti, 
rogabant, ut illis milites impartirer qui eos 
Itutosconducerent : &Condifaiutts de San- 
dovaK quibufdam comitatus equinbus, & 
^ £b Z pedmbus* 




388 Tz K dinandi Cortbju 

peditibus.cum illis profeSus eft.quibuspr 
cepi, poftquam cos i n provinctam con 

fff? ' . « P cr Y cnire,: ad provinciam T 
lcaltecal, & adducerent quofdam Hifpan 
qui tbi morabantur, & Don Ferdinandu 
fratrem d«ai Canamacin, de quo fuperi 
memini, & poft quatuor, autquinque di 
diftus rnajor Executor reverfus eftcumc 
ttisHiipanis, &adduxit didumdon Fcrd 

£m tT'f C md l*£ P auc °sdiesaudivi,quo 
cum effet rrater dicWm Dominorum.did 
provmcie Dominium eidepcrtinebat.quaO 
vu haberet ahos fratres, &propter hoc.c 
ctiam quta difta provincia eratfineDomi 
no, quiaCacamacinDominus illius, oml 
titZ f £ at > & ™% era "d civitatcm Temix 

ffi,' r L A "J C Caufis ' & ctiam auia erar ma 
xime Chnft.anis amicus, nomine Veftra 
Majeftatis curavi, ut illum in Dominum fu- 
lcipetent, & mcola: illius civitatis, quamvis 
pauci eflent, illum acceperunt, & poftca illi 
paruerunt, & reverfi funt multi ad didam 
civitatem, &provinciam Aculvacham, qui 
abierant &aufugerant, & ferviebant diflo 

P?l m3ndo J. f 1 ^. oftca CCE P ta eft rer ° r - 
man,& h a bi tan di da civitas. 

_ ^ncad duos diespoft ha*. veneruntad 

me Domini e Coatinchan, & Guazuta.&af- 

leruere,mihi certo proponerg, omnes eorum 

e «-aiva vires in me moveri.&contra Hifpa- 

nos,&omnis regioerat hoftibusrefertafut 

dtcerem lllts, an adducerent uxores,& filios 

ubi ego eram, vel eos in montes deducerent, 

quomam lpfi maxime timebant. Egoautcm 



Nahhatio Terti a> 389 

xfovti animo effe juffi, ut non timerent,& 
>mi fuae moracentur, nec moverent fe,quo- 
am nulla re magis oble&abar, quam cum 
iseCulva pugnam committere, & effent 
rati,& collocarent, difponerentq; fuos vi- 
lesin univerfa provincia, &videndo, aut 
diendo hoftesadventare, illico me mone- 
nt, & fic difccffere animo gerentes ea> 
iscommiferam velle exeqtii.Ego autem,ea 
)&epraeparavi miiitesmeos, &vigilesdi- 
ofiii omnibus in locis, ubi opus effeco- 
iovi, & tota ea no&e nos non dedimus 
mno, nec alijs negotijs incubuimus, & to- 
ca nofte expe&avimus, & die alio, arbi- 
antes illud q uod nobis retulere illi e Gua- 
ita, &Coatinchaneventurum. Sequenti 
emihi allatum eft hoftes vagari perlacus 
:tora, cogitantes cagere poffe aliquos ex 
tdis e Taicaitecal, qui ibant, & rcvecte- 
tntur ad neceffaria caftrorum afferenda* 
audiveram ilios fcederainiviffe cum dua- 
is colonijs. fubditis civitati Tefaico qua* 
ant proxima» aquis, ut.inde nobis omne 
>ffibile damnum inferrent , & ad mu- 
endum fe conftituebant aggeres, foffas 
alia varia ad fui tutelam. Hoc audito, 
quenti die acceptis duodecim equitibus, 
icentis peditibus, & duobus parvis cam- 
jftribus tormentis eo, u bi vagabantur ho* 
?s, profe&us fum, qui locus abeft a civi- 
te per fpatium unius leueaecum dimidia» 
cum egrederer offendi quofdam expiora- 
res ab hoftibus miffos, & aliosqui erant 
l infidiw coJlocati , & irruimus in eos» 
■ B b | 'ftinfe- 



390 Ferdtn Akdi Cortbsi i 

&infecutialiquosneci dedimus, quifup* 
iuere aquas fe credidere, & partem di&Sj 
colomarum jgne confumpfimus, & exultar 
tes adepta viftona, revei fi fuimus ad ci vk 
tem. Et die fequenti, tres primates diftarui 
colomarunr, ad me frofefti funt fupplio 
veniam petentcs, rogancefque, ne ulterit 
eos deftruerem, & pollicebantur fein pofti 
rum nullum ex illis e Temixthan in eorui 
colomasfufccpturos, &quia ift* nonewa 
-perion^ magni hiomcnti, Sc erant fubdi 
Don Ferdmando. Majeftatis Veftr* nomtn 
cifdem veniam dedi. Et afio die, veneruc 
ahjincohe diftarum coloniarum vulnerat 
&malehabiti, &nunciaverunt, quod iili 
Mexico,c\: Temixtitan,reverfi fuerant ad efl 
rum colonias, & quia in eis non fuere ade<< 
gratiofe excepti,ut prius excipiebantur,mai 
cps mulftaverant, &*liquos exeis caprivo 
abduxerant, & fi egoeosnon defendcrem 
omnesabducerent. Etrogabant, utprotii 
ptus, paratufqueexifterem opem laturus eif 
dem, fi fortedenuo illucreverterentur,qua 
niam ipfi certo credebant eos reverfuroi 
majonbus copijs ad eos ultim* internecitid- 
ru dandos.Et folatus cos, commifi ut attenti. 
&parati cxifterent taliter, quod cumillie 
Temixtitan contra eos moverent caftra,tem- 
peftivefcirepofTem, utillisopem ferrem,& 
hoc habito refponfo, ad fuas colonias re vcrfi 
funt. 

Homines,quosdimiferam in civitate Ta- 
icaltecal, ut bcrgantinos fabricandoscura 
*cnt, audiverantportuixiyitatis VeraeCru 



cis., 



Narkatio Teryi k. 35« 

s,applicuiffe navim, ultra nautas cu trigin- 
i,autquadraginta Hifpanis^o&oequis, ali- 



uibus baliftis, pixidibus, & puivere, &cum 
ihuc ignorarent, quomodo res in bello eo 
rocederet, nec confiderent ad nos poffe per- 
enke, maxime triftabantur. Erant ibi ah- 
uiHifpani, qui non audebant ad me profi- 
ifci,quamvis plurinium optaret tale bonuni 
iovum ad me deferre/ Quamprimuhi fa- 
liliaris meus,quemibi dimiferam,hocaudi- 
it, aliquos volentes tentare yenire eo ubi 
go eram,pr«conia voce nunciari mandavit, 
;ravi praemiffa pcena, he quis ab eo loco di- 
cederet, donec a mehaberent in mandatis. 
Btfervus meus profpiciens, me nullaexre 
najori affeftum irilastitia , quam adventa 
ftius navis & prsefidi j,quod nobis adducebat 
[quamvis iter noneffet tutum) noftu difcef- 
p & adcivitatem Tefaicopervenit, quaetf 
re plurimum cepimus admirationis, ilhinv 
eo.vivum perveniffe, & novis hujufmodi 
maximc fuimus l^tati, quia fubfidio pluri- 
rnumindigebamus. 

L Eadem die catholice Domine, pervenere 
ad civitatem Tefaico quidam probi viri nun- 
cijNDominorum e Calco, &: fignificaverunt, 
quoniam fe Majeftati Veftraj in vafailos ob- 
ituliffent, omnes illos e Mexico, &Temixti^ 
tancontraeos caftrafua movere, ut eosde- 
iftruerent^&interimerent. Et ad hoc convo- 
jcaverant, & paratos effe jufferant omnes ch> 
cumvicinos fuos, & rogabant, ut illis operri 
jferrem in talineceflitate, quiacogitabantte 
i maximepaffuros, nifieis opemferrem. Et 




Bb 4 



uigenue 



39* FBRtlNAMDI ContBsiI 

modum a has aha relatione Majeftati Veftr 
fign.ficav,, ukra noftros -labores, &3 
fitates majusonus, Scdolorerat, nonS 
dpem ferre, & auxiliari amicis noftris S 
quon.am fe fubdideraat MajeftariVefcS 
hoft.b lls poftrfs e g ulv a ujax.me ^ 
oantur. Ettametfiego, &omnes comtni 
1'tones mei, omnem nieo adhiberemusd 
bpnmm.quoniam videbaturnobirn.il 
Pjus Majeftati VeftxompM««S;SffiS 

^mus »T P m fC ^ CmUS ' &^vorem prsfta 
r^mus .ramen quia tempus quoillieCalcf 
ad me ^ftfl funt, non permittebSt 
ilbs elarg.n.quas defiderabant. dixi, quod eo 
tempore volebam mutere ad bergTnt.nS 
adducendos, & ad id fe paraveranf oZ 

IncoUe Tafcaltecal.undediai bergann™ S 
fruftraadduc, debebant, &ad hoccogX 
deft.nare ahqu am quantitatem equitum,& 
ped.tum.fccognofcebam incolas pVovinc 2 
rum Guaxoc.ngo,ChurultecaI & Guacachu- 
la, efteMajeft.V. vafallos & „obis amicoj 
eos ad.rcmv& meo nomine ab eis petere„J 
Cu*i e,s eflent co„termi„i,ilhs openTfeS 
&.Hucpr X fid,afua mitterent, ut tuti in te- 
rim efle poftent, donec ipfemeteis o P em fer- 
«m* q " omam a ! iter Providere non pote- 
«m. £t quamvjs ipfis ea tam grata non 
«flent.quam fieifdemaliquos Hifp!„ 0 sft°f- 

& a me „t fides adh. beretnr, literas meas illis 

fe r v erCm Petie / e ' &ctiara «t fecuriusil- 
lud expetcre poflent ab eifdem , q UO „i am 



NAfcRATio Tektia: J95 

tcr incolas e Calco, &aliasduas proviii-^ 
as,cum diverfae effent fa&ionis, femper vi- 
icrat controverfia . Et forte dum hoc ne- 
Kiumcdmponerem, advenere nuncijqui- 
rni a di&is provincijs Guaxocingo, & Gua- 
tchula, & praefentibus nuncijse Calco dif 
^re, Dominos diftarum provinciarum nul- 
, cle me nova habuifle, poftquam difceffe- 
tin a civitate Tafcaltecal, quamvis & vigi- 
s fuos retinerent in montium cacuminibus, 
ui univerfa? provincise Mexico, .& Temixti- 
m fupereminent, ut cum vidercnt crebqs 
lmos (qui funtinditia belli) mihicumfuis 
ibditis & militibus opem laturi venirent.Et 
uia a parvo tempore plures fumos folito 
iderant, acceflerant cognituri, quomodo 
le haberem, & fi fubfidio aliquo mihi 
>pus eflet, illico comparare poffent exer- 
itum. Ego autem eifdem gratias egt, & 
efpondi Dei Optimi Maximi aufpicio Hi- 
panos omnes, & me refte valere, &fem- 
>er vi&oria potitos efle contra Hoftesrio- 
fros. Et ultra voluptatem , quam capie- 
>am ex bono eorum animo» & pf&fentia, 
>lustamen eorum adventu lastabar, uteos 
r eedere jungerem illiseCalco qui aderant, 
k eos ad id rogabam cum eflent. Veftra» 
iacrc Majeftati vafalli, ut eflent boniami- 
m &alteralteri opem ferretcontra incolas 
s Culva, qui iniqui & peflimi exiftebant: 
5c maxime in pra?fentiarum cum illie Cal- 
x> ope eorum indigerent , quoniam inco- 
x.h Culya volebant eos aggredi. Et eo 
3*&o tcmanfere amici & foedere jun&i, 
Bfa 5 &cdn- 



394 FbrdinAndi CoRTisir 

& confumptis ibi meeum duobus dicJn 
omncs ddceffercmultum lasei &co ntent i 
poftca femper aiter aheri opem tuiit ' 
Indeadtresdicscum fciremus jamtred. 
cimbergantmos effe perfeftos, 
quieosadducere debebanteffe pa7ato S £ 

rcm c^r Sattd ° VaI 5*££rti$ 
rem cum qAimdeam equitibus & ducenti 
pedttibus, ut eos adducendos curaret Q 
mandavi utdeftrueret, & folo JJaretam 
Plam coloniam fobditam huic ci vLdTefai 
co,qus conterminaeft civitati Tafcaltecal 
Incol* emm illius neci dederant £2 
equues.qu, proficifcebantur acivitale vS 
Crucis, adcelebrcm civitatem Tem xtita" 
?" a " d0 f e 8 0l » ea °PP u 8nabar, nullomod 
£T bnobls eveni «-e poffeprodr 

Zffif COte u mpore,CUm P ri ™> hac via 
ingreffifuimus hancc.vitatem Tefaico.mve. 

tTcoH " ¥Z ° rijS & Mcfchitis di& * ci vi«- 
ti : cona d,aorum qumque cquomm cum 
ped,bus, man,bufque& ferramentisinfuta, 

r & rum° aP K a fi' quodme > s inuniverfoter' 
rarum orbe fier, non poffet, &i n fig nU m vi- 

Hifpan! pe- fZ\t! ? t^° M ^?-' & rCS Varias Hifpa- 
1*«pL norum «btulerunt tfohs fuis, & invenimus 
wm ante- languinem commilitoniim, & frattum no- 

ssas Ssr&s rT fica T in= « 

• & MefchltIS - Fuit res tanur 

«o^T UtnOS / emte § rareco6 8 erito "'"es 
noftrosfaborcs &aautnnas. Et proditotea 
ilhus co fonis & ali j circumvici n i,L tcn ?p 0 . 
recum d,3i Chrifticol* ilkc tranfivemnt, 
cosopttme excepere, ut illifo tuSdS 

/ renty 




Narratio Tbrtia. 39J 1 
;nt, & in cos majori faevitia uti jpoflcnt, qua 
ungua mortalium aliquis ufus fuerit, qiio- 
iam dum illi defcenderent a clivo quoda,6c 
ifficile emetirentur iter,& equis defcendere 
oa£H, freno equos trahentes, & impeditos 
oftesadextris & finiftris in infidijs collo- 
ati,eo indifficili loco circundederunt. Ex 
uibus aliquot interfecerunt, & alioscapti- 
os tenuere,ut eos ad civitatem Tefaico per- % 
ucerent,& illos facrificarct, & corda eorurrt 
pecT:6ribusextraherent,anteipforum idola, 
k hoc eveniffe credimus, Quoniam cum 
liftus major executor illac tranfivit, quidam 
Sifpani qui fecum proficifcebantur, inqua- 
lam domo unius colonia^qua? confiftit inter 
dvitatem Tefaico &illamcoloniam,ubi in- 
:erfe&i funt & capti didi Chrifticola? in pa- 
riete alba fcriptum invenere. Hic fuit cap- 
rivusinfortunatuslohannes Iufte, quierat 
quidam nobilis ex illis quinque equitibus, 
quod fpeaaculum fine dubio videntibus 
maximam cordis attulit moeftitiam atq;'do- 
lorem. Quum major exequutor illucper- 
veniflet, quam primum incolanllius colonia? 
cognovere fuum magnum errorem» &faci- 
rius,fugafalutemquaerere coeperunt. Equi- 
tes vero,&pedites noftri,& Indi nobisamici 
cos infequuti funt, & muhos neci dedere, & 
captivas habuere plurimas fceminas, & pue- 
ros tot quot potuerunt, & in fervitiitem ab- 
duxere . quamvis pietate motus noluit inter- 
flcere&deftrucre quantum potuit, &ante- 
quam difcederej: fuperftites convenire, &in 
fija colonia degerc juflit, & ia praefentiarum 

habitatur» 




396 Fhrdi nAndi Cortes,, 

tult ^di» en ' 0n ' S fuis eos maxime P*n 
grelius eft, per quinque aut fex Jeucas s 
colomamquandameprovincia Tafrf 3 - \ 

So^ r°B miot ^£% T sS eca 

»b offendn H.fpanos, & homines adduVen 
tcs bergantinos.&fequenti die difceffi 12 
tabuhs&compagibus, quas adduceba nt "u 

CTinum. Quod iu erat vifu mirabile fic 
&cog.to effecreditu mirabile, porta e tre 
dec m bergantmos terra, perdeLm&ofto 
ie icas. Quomam vera refero Maieftati 

SSSm A-r rCCdcbatmtclC3 P c doduarum 
leucarum, & cum pnmum proercdi ccpi^ 
tunt, pwcedcbant odo equites Hifoanl^ 
centum pedites. I n lateis reroTultS 

cad & Th" tU -f' ^ b » 5 prserant Iute- 
2j«,7-| Teutlpl1, qm funr ^ 0 D omini ex 
pr.mat.bus provinci* Tafcaltecal ™Sr3 

&u?trf£d de ° an i a i menCentum Hi$S 
dcaS ' tC l* & °aoequites, &fortead 
decem m.ll.a hominum bello aptorum & 
°,ene compofitorum , quibus prierat Chi 
ch.mecatecle , qui elTex priiadbu s i§£ 

ranHn » 3 -' qw C ° tCmpore °«o difcene- 
I r n ra0a8mme ^ucebanturtabuhe. 
i n extre mo vero compaeo. Et ut ingre/n 

«nag.ftri ju/Tere, quod , n primo agmine com- 
Pagolocarctur, &tabul| effentWremo 

agsiinc, 



_ 



Narratio Tbrtia-; $97 

gminc, quoniam majori futuraeerantim- 
ledimento, fi eis aliquid eveniffet. Qi^od fi 
venireverifimihtereffet futurum inprimo 
gmine, &Chichimecatecle, quiadducebat 
abulas, quemadmodum eoulque cum fuis 
nilitibusruerat fortitus primum agmen, du~ 
x fuit cervicis, & obftitit plurirnum, & ma- 
;kne laborarunt, utextremum locumobti- 
icret , quia ipie volebat fubire difcrimen» 
uod inde evenire poffet, & hoc conceffo 
Itiam nolebat pati, quodin extremo agmi- 
c aliquis Hifpanorunvmoraretur, cumfit 
ir maximas fortitudims, Scvigoris, &ipfe 
u*rebat potiri co honore. Adducebant 
i&i duccs duo millia hominum onuftorura 
pmmeatibus, & eo ordine & ferie profecuti 
ant iter fuum, in quo fuejre tribus diebus. 
Juarta vero luce ingrefli funt hanccivita- 
?ra maximo gaudio & exultatione, & ftre- 
itutympanorum. Et ego uteos exciperem, 
lis obviam progreffus ium. Et ut fuperius 
iki, illa multitudo tantum extcndebatur» 
uodabeo tempore quo primi ingredi coe- 
erunt, intercederet fpacium fexhorarum, 
ntequam noviffimi ingrederentur , mm> 
uam ceffantibus, qui ordine ingrederentuty 
t poftquam ad illos pervcni& gratias egi 
lis Dominis de beneficijs in nos collatis» 
lis hofpitia confignavi, & neceffaria prp- 
lideri curavi, quam fieri potuit optime,& 
bfi mihi retulere,defiderarecunvillis e Cul- 
| tongredi , & viderem quid vellem illis 
it>cre 0 & retulerc, eosunacum alijsquos fe* 
Um adduxcf<it,co anirrlo veniffe, Sc una cuim 

Hifpanisi 



39$ Ferdinandi Cortesii 

Hifpanis,atit mori,aut vindiaam fumerc v 
tebant. Egogratiasegifcdixi. utquieti 
luntati Clt ° e ° mm morem gereremv 
m Poft quam omnes ifti e Tafcaltecal , 
civitate Tefaico quieverant tribus atitqu 
tuor diebusqui equidem Ccomparationet 
rorum^qui in lftis regionibus habetur) crai 
itrenuiffimi, inarmiseffe juffi vigintiquin 
cqintes, , trecentos pedites & quinquagm 
t>aliftis,&pixidibu$ utentes,& fex parv?to 
menta campis conducentia,aptari juffi, & ii 
icijsomnibus quo pergeremus nona dieid 
nac civitate difceffimus, & mecum venei 
Duces pradifti, cum forte triginta millibt 
nominum, fuisagminibus bene compofiti 
iccundum eorum confuetudinem,& per lei 
cas quatuor ab ifta civitate, cum ja effet hor 
tarda,offendimus agmen hoftile,& nos equi 
tes lrruimus in eos,&infu£am vertimus HJ 
vero e Tafcaltecal, cum fint agiles, nos fun 
Kquuti, &exhoftibusmultos intereminu! 
Ea noae fub dio femper ad omnia paratino 
ttem dtiximusmaximisvigilijs,Sequentidic 
iummo mane, incceptum iter profequi ccepi 
jnus, &eoufque nulli quo progredi vellcn 
iignificaveram, & hoc ideo feceram, quii 
cavebam a quibufdam e Tefaico, quiprofi 
cifcebanttir nobifcum, ne illud incolis e Me- 
xico, &Temixtitan fignificarent quia adhuc 
ilhs non fidebam,& pervenimus ad coloniart 
nomme Xaltoca, quae eft fita m medio Iacus, 
&circu eam invenimus pltires,& magnas fof 
m aguarum,& muniebant circum circa dicts 

colon;ani 4 



Dloniam, ne equitcs ingredi poflent, & ho- 
:es maxime vocifetabant, 8c conjiciebant in 
osfuftes, &fpioila. Et pedites, quamvis 
lagno iabore, eam ingrefti funt, &illos& 
olonia expulerunt, & n^agnam di&ae colo- 
iaepartem igne confumpferunt, & ea no&e 
rimus dormitum per leucam, & orta jarrt 
tice fecuti noftrum iteroffendimushoftes, 
ta longeccepere vociferare,ut folent in bel- 
o facere, qua? vociferationes funt mirabiles 
uditu, & nos aiij incepimus ilios fubfequi. 
it eos infequendo pervenimus ad magnatn 
i£ pulchram eivitatem, quse dicitur Guanti- 
lan, &eaminvenimusinhabitata, eanoftc 
bi moramtraximus. 

Sequenti die ulterius progreffi, perveni- 
nus-ad quandam civitatem Tenainca nomi- 
te, in qua nullum dbftaculuni invenimus, & 
fefque eo quod nos quieti daremus,progrefli 
irimus in aliam civitatem Acapuzako no* 
ninatam,qu#totaliter eftin circuitu lacus, 
rec in ea quievimus, admodum enim defide- 
abam pervenire ad aliam civitatem, cjuae 
ktacuba dicitur, qnae eft proxima civitati 
Femixtitan? & cum eflemus illis propinqui, 
n?venimus circum circa multas aquarum 
eflas, &hoftespromptos, paratofque. Et 
[uamprimum eos vidimus, & Indi nobi$ 
tmici fimiliter irruimus in eos & ingreffi fu- 
nus civitatem, &interficiendo eosexpuli- 
nus a civitate, & ea no&e cum hora eflet 
:arda, nil aliud fecimus quam hofpitio nos 
:ollocavimus, quod erat adeo amplum, ujt 
:cmmod§ in co nos collocare potuerimus, 

Sequent| 



#oo Ferdinandi C0RTE511 

Scquenti die illucefcente Indi nobisamh 
coepcre civiratem depopulari, & combure: 
pr<eter hofpitium tibi hofpitabamur, & i 
hoc tah ufi funt diligetia, ut combufta fuer 
etiam quarta pars noftri Hofpitij,& hoc idc 
commifTum e^quoiiiam alias quando profl 
gati difcedebamus a celebri civitateTcmixti 
tan, inco!ae lpfius, uuacum iilis^TcmUti 
tan,in ea nos maxime oppugnarunt,& intei 
fecere plures Hifpanos. 

Ulis fex diebus,quibus fuimus in hac ciyi 
tate Atacuba, nullus extitit dies, quo noi 
luerimus cum hoftibus congreffi, & levi 
prachaim verimus f & Duces iilorum eTafcal 
tecal,& commihtones fuiplurima duella ini 
bant cum iHis e Tafcaltecal,& inter fe acritei 
ffcitrenue pr*liabantur> & inter eosmulta 
mtercedebant, & alter aiteri minabatur,& 
conyitia profercbant adinvicem, qua? finc 
dubio erant fpedatu digna, & omni hoc t*- 
poremortiufuntplurimi exhoftibus, abfq; 
ahquanoftrorummorte, quia multoties in- 
grefli fumus ftratas illas vias &pontes civi- 
eatis,quamviscum tot munimina obtinerent, 
acriter refifterent, & multoties fingebant ce- 
dercutcivitatcrrt ingrcderemur, alfercndo. 
Ingrediaminicivitatem, utinea vosvolup- 
tati (ut fuperiori temr>ore) dare poflitis. Ali- 
quando diccbant. Cogitatis adefTe alium 
Muteezuma, qui votis fatiffaciat. Et dum 
hc ifta fierent, perveni femcl ad quendam 
pontern, qucm expugnaveram. & cum ip(i 
cffent ultra illum pontem, fignificavi meis. 
ut quiefccrcnt, & fimiliter illicumfignutn 

mcum 



Karratio Tb&txa, 

ieum confpexere, irinuerunt fuis,ut filerSt» 
i eis rstuli quare ejffent efFecti fatui,& vellSt 
eftrui,& fiintereoscomperireturaliquisex 
rimatibus civitatis, illuc accederet, quo- 
iam defidcrabam illum alloqui. Illivero 
ifponfumdcdere, omnem illamhominum 
niltitudinem,quam ibi videbam effe Domi- 
os, & propterea ea> qux vellem in medium 
roferrem, & cum ego nullum refponfum 
ediffemjcoepere in convitia prolabi,&qui* 
amex noftris eisnunciavit eos fameperi- 
i*os, non permittentibus nobis ut inde exi- 
snt qu#fitumcibaria. Refponderunt>fe non 
idigcre,& fi indigcrent, manducaturi effent 
os Hifpanos&Incolas e TafcaltecaL Et 
uiaiter meum adhanc civitatem a Tacuba 
uerat potiffimum» uttra&arem cumiliise 
."emixtitan, & cognofcerem,quali effent in* 
entione, & mora mea ibi nil proderat, poft 
sx dies decrevi reverti Tefaico ut propera- 
em ad conficienc 1 os bergantinos,& ut terra. 
nariqueeosobfidione premerem, Eo die, 
luo difceffimus, venimus dormitum adciyi- 
atem Goaotitan de qua fuperius memini, & 
loftes nos femper funt infecuti, & nos equi- 
cs fxpius in eos irruebamus, & fic aliqui 
>ermanfere in noftra poteftate. Sequenti 
lie coepimusiter noftrum profequi, &cum 
loftcs nosdifcedentes profpicerent,rati funt 
ios id timore facere : convenere multi ex 
llis. &nos infequi ccepere. Cumegohoc 
arofpicerem, juffi pedites artttfirc, & cura 
(ifterent, in extremo eoriiura^mineevlent 
luinque equites & ipfe remanfi cum reliquis 
I Cc vigintu 



ioi Fereunandi Cortesii 
viginti: & juffi fex equites fe collocare iti ii 
Udi)$ m quodam Joco, &alios fexinaluv 
qmnque in aiio, & ipfetribus equitibusi 
aho. Et quam primum hoftes tranfiviffen 
cogitantes nos omnes infimui anteire, ai 
dientes vocem (Sande Iacobe) profiliren^ 
eos a tergo aggrederentur. Et cum tempt 
affuit profihvimus, & coepimus lanceis illc 
impetere, & infequuti fuimus eosperdua 
lcucas, femper in planicie qux fuit vifudi 
gna, & ficex illis multi periere, tam a nobi 
quam ablndis noftris amicis interempti,3 
fcmanfere, & ulterius nos non fimt ihfecuti 
Nos vero pedem retulimus, & confequut 
fuimus noftros, & ea nofte permanfimus ir 
coionia auadam infigni Aculman nomine 
quaj abeft duabus leucis acivitate Tefaico 
Vnde difceffimus fequenti die. & in meridic 
pervenimus ad civitatem, & fuimus hilari 
yultu a majorc executorc , que prxfeceram, 
& ab omnibus rcliquis reccpti,& maxime le- 
tati funt noftro adventu, quoniam poftquam 
lnde difcefleramus, nunquamaliquid deno- 
bis ad eorum aures pervenerat, nec quid evc- 
ni(Tet,& maximedefiderabant fcire.Sequen- 
ti die,poftquam eoperveneramus,Domini & 
duces miiitum eTafcaltecal a me dimitti pe- 
tierunt, & profefli funt adeorum civitatem, 
admodum lati aiiqua hoftium prada. 

Perdies duos, poftquam iiigrefli eramus 
eivitatem Tefaico, venerunt ad me aliqui 
IndinuncijDominorumeCalco, & G^niR- 
earunt Dominos fuos juftiiTe, ut mihi fuo 
aoimnc nunciarcnt, quod iliieMexico& 

Temixti- 



Karratio Tertia. 403 



Temixtitan eos aggredi vellent, & invadere 
ut eos deftruerent,& rne rogabant, ut eo fub- 
fidium deftinarem, quemadmodum alias pe- 
tierant. Et ego illico curavi mittere Coh- 
difaluumde Sadovalcum vigintiequitibus, 
&trecentis peditibus, cuipraecepi utprope- 
raret, & cum illuc perveniffet,curaret omni- 
bus modis opem ferre,& favorem poflibilem 
pr#ftare illis Majeftatis Veftrse vafaliis, & 
nobis amicis,& cum eo perveniffet,comperit 
plurimos ex provincijs Guaxocingo, & Gua- 
cachulaconveniffe& expe&are, &compofi- 
tis rebus difceffere, profeduri ad coloniam 
nomine Guaftepeque, ubi incola? e Culva 
erant collocati, unde damna inferebaht in~ 
colis e Calco, &hoftium piures exierunte 
quada colonia,que; erat in itinere,& cumlndi 
nobis amici effent magno numero, fidentes 
Hifpanis equitibus infimul ingruerunt in 
cos, & caftris potiti funt, & ea in colonia 
prope Guaftepeque ea no&e moratifunt,& 
poftera lucc difceffcre, & cum perveniffent 
prope coloniam Guaftepeque^incolas eCul va 
incoepere conferere manus cum Hifpanis, 
tamenbrevieosin fugam verterunt, &eos 
interficiendo ejecerunt acolonia. Equites 
vcro morati funt, ut equis cibum fubmini- 
ftrarent,& hofpitarentur, &dum effentita 
imparati,pervcnere hoftes ufque adplateam 
ante hofpitium exiftentem vociferando,pro- 
jiciendo lapides,fuftes,& fagittas, & Hifpani 
fumptis armis unacum Indis nobis amicis, 
eos aggrelfi funt,& adi&acolonia denuo ex- 
pulerunt, &infecuti funteos pcrleuca?fpa- 
, / • Cc , eiura s 



404 Fbrdinandi Cortesii 
cium,& interfeceremuitosex hoftibus,&ea 
nofte admodum laffi, reverfi funt ad di&am 
coloniam Guaftepeque,ubi quievere per dies 
duos. Eotempore major executor audivit 
in colonia ultenori Acapichtlanominc,con- 
veniffe hoftium maximam multitudinem, & 
conftituit illuc proficifci vifum, fi pacifice fe 
dedere vellent & pacem vellent qusrere.Ifta 
colonia eratadmodum munita, & loco alto 
fita, ubiab equitibus lxdinon poterant,& 
cumHifpani illucperveuiffent, illicohoftei 
manus conferere cceperunt, & e loco alto la- 
pides projicere. Etquamvis multi effentex 
amicis noftris, cum di&omajori executore, 
confiderantesloci munimen, nonaudebant 
hoftes aggredi, & qua primum diftus major 
executdr, & Hifpani hoc confpexere, confti- 
tuerunt, aut mori,aut vi afccndere in excel- 
ium illius coloni*, & invocatione Sanfti 
Iacobi incceperunt afcendere, & Deoopti- 
nio maximpplacuit, tantum vinum eifdem 
fubminiftrare, quod quamvis maxime ob- 
fifterent & offenderent, afcenderunt ta~ ' 
men quanquam multi fuerint vtilnerati,& 
cum Indi noftri amici eos effent infecuti,& 
Fiuviusoui ho ^ es fe vidos viderent, fuit tanta eorum 
dam iiitcr- fajdes ex Hifpanis manibus &illis quicade- 
fcaorum bantabalto, quodomnes illi qui ibi inter- 
IS uinC fuere * affirma "t fluvium parvum , qui 
coloniam illam circundabat, rubicundum 
mortuorum fanguine effluxiffe,& piu morati 
funt, antequam aquam potabilem extrahere 
poffent. Cum enim ingens cffet a?ftus,aqua 
multum irtdigebant, & cum.modum huic 

negotio 



NahRAtio Tertia. 405 
fiegotioimpofuiffet, dimittens duaseasco- 
lonias quietas, & benecondigna caftigatio- 
nemui&atas, quia pacem primo negafTent, 
di&usmajor executor reverfuseft omnibus 
comitantibus ad civitatem Tefaico, Et 
credat. V. S.C. M.hanc fuuTe infignem vir 
ftoriam, in qua Hifpani optime viresfuas 
demonftrarunt. 

Cum incolas e Mcxico, & Temixtitan au- 
divere maximum damnum illatum fuis ab 
Hifpanis & incolis e Calco, conftituerunt 
ineosmittere duces quofdam maximis co- 
pijs, quo aiidito incoia? e Calco mihi figni- 
ficarunt, rogantes, ut illis celerrime prsefi-. 
dium tranfmittere, & iliico expedivi di&um 
majorerri exeeutorem quibufdam peditibus 
&equitibus. 

Tamen cum eo pervenit/jam hoftes e Cul- 
va & incolare Calco, conflixerant acriter 
hincinde, ut Deo placuit, utamicinoftri e 
Calco vi&oria fuerint potiti, & neci dedere 
multos ex hoftibus, & captivos bbtinuers 
quadraginta, interquos erat duxquidamex 
Mexico & duo alij exprirnatibusquos om- 
ues incola? e Calco confignarunt didoma- 
jori executori, ut ad me eos adduceret. Quo- 
rum aliquos ad me deftinavit,reliquos fecurri 
retinuit. Voluit errirn morari ad prsefidium 
incolarumeCalco, inquadam colonia infi- 
I nibus hoftium e Mexico. Et poftea dum ei 
I vifum eft moram fuam non necefTariam, re- 
dijt Tefaico, & adduxit reliquos captivos, 
qui apud eum remranferant. Interim habui- 
! musaliamultalevia certamina, & occurfus 
Cc $ tum 



4o6 FirdinAndi Cortesii 

cum incolis eCulva, quiomniaad evitan- 
damprohxitatem prstermitto. 

Cumiteracivitate Vcras Crucis, ad hanc 
civitatem jam effet tutum & poffent ire, & 
rcdire tuti illi e civitate jam difta, quotidie 
aliquid a nobis audiebant, & nos fimiliter ab 
ill!s,quod prius fien non poterat. Et nuncio 
quodam miferunt ad me quafdam baliftas, 
pixides, & pulverem: quibus maximam cepi- 
mus voluptatem. Et inde ad duos dies, mi- 
ierunt ahum nuncium, quo nunciarunt por- 
tm apphcuinenavestres quibus vehebantur 
muki mihtes,& equi,& eos illico ad nos erac 
tranfmiffuri. Et cum in tanta effemus fub- 
iidijpenuna, nobis a DeoOpt. Max. fubfi- 
dium tranfmiffum credidimus. 

Omnibus modis poffibihbus inquirebam 
lnnoftram amicitiam allicere incolaseTe- 
mixtitan,partim nc eorum caufa dcftruereiv 
tur, partim ut quiefceremus a laboribus pra> 
tentorum bellorum.Et maxime,quiacogno- 
fceba inde provenire maximam utilitato V # 
Majeftati:& ubicumque poteram habere aii- 
quem civitatis incolam,illum rcmittebam,ut 
lllos monerem, quod pacifice deditionem 
facerent. Etin die Mercurij SanftiAnni 
M.cccccxxi. coram prajfto effe iufli prima- 
tes mcolas e Temixtitan, quos illi e Calco 
captivaveranv&nunciavi an aliquiseorum 
proficifci vellet ad ci vitatem, & meo no- 
mine Dominosillius alloqui, &eosrogare, 
quod uiterius non quaererent mecumbella 
<rera-e, & f e fubderent in Vafallos Veftrar 
M.ijeftatis, utprius fecerant, qtioniameao 



llos perdere non cupiebam, fedinamicos 
enere. Et quamvis non libenti animo irenc, 
(juoniam nmebant, fi nuncium illudafferen- 
[e.s irent,eos interficerent, duo tamen cx illis 
ire conftituerunt,& a me literas petiere. Et 
ijuamvis illi non perciperent ea, qux ineis 
pontinebantur, fciebant tamen talem vig£re 
ronfuetudinem, iitcum eo pervenirentin- 
|:ol«civit^tis eifdem fidem adhiberent. Ideo 
interpretibus adhibitis eis nota feci, qux in 
jdidis literis continerentur, fcilicetea, qux 
tpfifmet impofueram, & eo pado difceflfire, 
j&praxepi quinque equitibus, uteisaffifte- 
Srent,donec ad loca tuta perveniffent. 
I Die fabbati fanfti, ineolae e Calco, & hn 
jconfoederati, & amici mihi nunciandum cu- 
brunt, incolas e Mexico, contra eos moyen, 
|& oftenderunt panno quodam albo pi&as 
iomnes colonias, quse adverfus eos proficilce- 
|bnntur,&itmera,quibus proficilci debebant, 
j&fupplicabant,quod omnino fubfidium eif- 
demtranfmitterem, & dixieis,quodinde:ad 
dies fex fubfidium eifdem deftinarem,& h 
intra hoc tempus neceffitate aliqua preme- 
rentur, mihifigmficandumcurarent, & ego - 
cifdem opem effem laturus . Tertia die Pa- 
jfcatis reverfi funt me rogatum, ut celerrime 
fubfidium tranfmitterem, quia citiusquam 
fieri poterat hoftes appropinquabant : & ego 
cis aperui me velleire adopem eis ferendam, 
&vocepr#coniamandari juffi effein armis 
viginti quinque equites,& pedites trecentos.. 

Dielovis ante hoc, venere ad civitatem 
:Tefaico, quidanuncije provincijs Tazapan, 
Cc 4 Mafca- 



4°8 Ferdimandi Cortesii 
, Mafcalango, & Neuten , & aliarum p r 
vinciarum, & fignificaruntadventaffe, ut 
dederent in vafallos V e ftr« Majeftatis, & 
armcma nobifcum jungerentur : quonia 
*pn nunquam aliquem ex Hifpanis intet 
rnerant, & feerexerant contra fervitium V 
ftra: Majeftatis,& attulere quafdam veftcs < 
bombice Eis gratias egi, & pollicitus (m 
U effent boni, & fideles, illos bene traftarei 
cc Uc lasti reverfi funt. 

Sequenti die Veneris,qui fuit quintus di 
Aprilis, didi Anni Millefimiquingentefir 
vigefimipnmi, digreffus fumab haccivic; 
te Tefaico, comitantibus triginta equitibu 
octreccntis peditibus quierant parati,&i 
eadimifitrigintaequites & trecentos pcdi 
tes , quibus pr*feci Condifaluum de San 
doval executorem majorem, & mecun 
exiveread viginti millia hominum e Tefai 
co, &agminecompofito, ivimus dormitun 
ad coloniam provinci* Calco, Tamanala 
nomine, ubi optime fuimus reccpti & ho- 
fpitati, & ibi fquoniam cft locus munitif 
fimus) poftquam inco Ix c Calco amicitiam 
noftram iniverant, femper prarfidium te- 
nuere, cft enim in finibus provinci^eCuI^ 
va. Poftera vero die ^ervenimus ad Calco, 
nonahoradiei, &nullam moram fecimus, 
nifi i n aUoquendo Dominos illius, & illis 
fententiam meam aperui, quae erat femel 
ambirelacum, cum cogitarem, quodeadcm 
dictran&dia qux mngni erat momentitrc^ 
decim illi bergmtini effent perfe&i & para- 
ti, ut eos lacubus credere poffemus. Ee 

cum 



Nakratio TbxtmaI 4<>9 
umeffcmallocutusDominose Calco, hora 
efperarum difceflimus,&: devenimus ad co- 
jim colpniam ubi fe nobis conjunxere ad 
luadraginta millia hominum miiitum nobis 
micorum, & ea no&e ibi qmevimus. Et 
uia incol# diftae coloniae mihi retulere, in- 
olase Culva, meinplanicieexpe&are, juffi 
laurora gentes omnes eflfe in armis, & ex- 
editas, & feauenti die poft miflarum folen- 
ia progredi ccepimus, & ego primurn agme 
ccupavi comitantibus vtgintiequitibus. In 
xtremo vero agmine, remanfere equites 
ecem, & eo pa&o tranfivimus cacumen 
rduum. Poft meridiem pervenimus ad 
nontem arduum & altum, &in ejuscacu- 
nine erat magna multitudo muherum & 
•uerorum, &illius latera plena armatisvi- 
is, & illico vociferare cceperunt, fumos 
nultos faciendo, in nos tum fundis, ,tum 
bfquefundis multos lapides,fagittas, jacula 
fuftes jaciendo, ita quod cum pervenif- 
ent ad nos, multum incommodi fuftine- 
>amus. Et quamvis vidiffemus, quod irl 
>lanicie nonaufi fuerant nosexpe<ftare,mihi 
rifum eft (quamvis aliud foret iter noftrum) 
iffe pufillanimitatem ulterius progredi» 
nriufquam eis aliquid damni intulifTemus> 
Scut amici noftri non arbitrarenturnos ex 
egnitie illud prastermittere. Circumfpexi 
nontem, qui erat incircuitu fereperleu- 
•am, & vere tam natura munitus & arduus, 
it videretur fatuitas velle illum afcendere & 
>ccupare, quamvis eos obfidere poflfcm, & 
;os ad deditipnem cogere, non poteram me 
Cc j continere, 



4*o FerdinAndi Cortesxi 

cWtinere, & duinita ha?rerem, conftitui 
lum afcendere tribus locis, quosconfpex 
ram,&comimfi Chriftophoro Corral fier 
fero fexagmta peditum tqui fempermcfo 
mitabatur) utfdovexilio in eos irrueret,, 
aicenderet locum magis arduum, & qu ibu 
dam mihtibus pixidibus utentibus, & bai 
ftis,ut eum mtrcpide frquerentur. 

Et Iohanni Rodtiguez a Villa Forti , ] 
l*rancifco Verdugo praefedis, & focijs fuj 
qmbuidam militibus baliftis utentibusali 
locoafcenderent, & PetroDircio& Andre 
a Moniaraz ut alio ioco aggrcderentur, qui 
buidam paucis militibus, pixidibus, & bal 
ltisutentibus. Etcum audirent pixidisfe 
mimorones conftituerunt afcendere, &au 
mori,aut viftoria potin. Et cum audiffen 
pixidis fonum illico montem fcandere ca?pe 
re, & hoftibuscepere duos montis circuitus 
&ulterius afccndere non praivaluere, qui 
necpcdibusnec manibus fe fuftinere pote 
rant. Erat cnim incredibilis afperitas, & 

a [ d T taS di<ai montis > & tot lapides manibu 
ab alto dejiciebant,qui, quamvis frangeren- 
tur maximum damnum inferebant, & fuit 
tam ftrenua hoftium defenfio,ut duos nobij 
interfccerint Hifpanos, & vulnerarint ultra 
vigmti, nullo paclo iiiae tranfire potuimus. 
Ego autem, cum vidercm impoflibile effc, 
plus eo quod feeeramus 3 porTe efficere,& mul- 
toShoftium convenire, ut in monte confti- 
tutis opem ferrent, ut omnis planicies effet 
hoftibus referta, prcefccTris rmndavi, ut pede 
referrent, & quum defcendiflemus eosag^ 

greffi 



- ! 



Narhatxo TEtxtiA. 411 
fifuimus, qui erant ln planicie eosvul- 
mdo,&: interficiendo,& duravit perfecu- 
plufquam hora cum dimidia, <^.qaunl' ; 
:ima eflet hoftium multitudo, eqintes 
c difperfi, & poflquam convenere, fattus 
tbeis certior, qualiter pervenerant per 
:am ab eo loco, 6c viderant alium monr 
,maxime refertum gentibus, tamen non 
tarduum,& in planicie circumcirca eraht 
rimae coioniae, & duo nori defmfic ibi, 
shicdeerant. Primumerat aqua. Aliud» 
)dcum mons nontam arduuseffet, non 
tum obfifterct, & qu-a fine penculo gen- ^ 
\\\x non poterant capi,trsaxima eum mcs- 
ia (quumea vi&oria potiri non potuiue- 
s) inde difceflimus, Sc profec^i finmus 
rmitum in alia colomaapud dictum raon- 
n y ubimaxime pafiifuimus, quia nec ibi 
lam potuimus compenre, & tota ea die 
; nos, nec equi, eam attigeramus, & fici 
tnfimus ea nofte, audientes hoiiium tym- 
na,buccinas>6c vociferationes. 
Quum illuceret quidam praef?cli, &egp 
fpeximus crepidinern, qux nobis non mi- 
ts ardua vkiebatur, quam primus mons. 
abebatenimabrupta altiora quidem, non 
menafcenfu ardua, &iniila erantpiures 
igna? apti, utafcenfum prohibcrent. Et 
Mc£tU & e^o ciim alijs nobilibus, qui ade- 
m\ acceptTs parmis ped'teseoufque pro- 
k(T\ fuimus (conduxerant enim ecTuosi ut 
fdem potiim exrrnereni: per leucam ab eo 
m,) ut faltem videremus .mcnfis fitum, 6r 
ide polTemus illum oppugnare, EfreJicpji 

quamvis 



4'* Ferdinandi Cortesii 
quamvis nihil eis fuiffet commiffum, 
fubfeqmccepere. Ec quamprimum pe 
riimusad montem, illi q a i erant inabru 
HHus, arbitrati funt me medium velle 
gredi, &eareliquerunt ut fuis fubvenir 
fcgo vero quamprimum confpexi eot 
malum ordinem & cogitans, fieaduo 
nipta occuparem, poffem multumeisda 
niinferre : abfque multo ftrepitu,i u fli p 
tectum cum fuis commilitonibus utalter 
ex eis afcenderet, occuparetque magis 
duum, quod vacuum reliquerant I 
autem rehquis comitantibus montem [a 
dareco-pi, ubi denfiores erant hoftes : 

v, e H m P £ CU M Utillius ^ rum ""«moccui 
venm.&collocavimus nosin Ioco tam cla 
ut pene illum ubi manus conferebant xm. 
ret^uem videbatur impoflibile vioccurc 
poile baltem fiue maximo periculo & dai 
no. Iam prarfedus unus collocaverat v 
xillum fuum altiori in parte di<3i mont 
c* inde jaculan coepit in hoftes bali ftis 
pixidibus IIHvifo incommodo, quodG 
ftmebant & animo volentcs futura annu 
runt velleftcere deditionem, &arma depc 
fuerehumi, & femper mea extitit fententi; 
velleilhs oftendere, nos nolle eos oftender< 
& damnum aliquod inferre, quamvis maxi 
rna eflentpoenadigni. P ra! fertim cum vel 
lent effe Majeftatis Veftrz vafalli,& e ft «n 
tantajrationis, utha:c omnia optime plrci 
Piat Iuffiut defifterent 4 damnoWinfe. 
i-endo,& cum me allocutum venere,eos I*t« 
vultureccpi, & cum confpexiffent, qua gra 

tiof 



Narratio Tertia. 413 

*e fecum agcbamus, illis illud in alterp 
latecxiftetibusnimciarunt. Qui quamvis 
loresmanfiffent, O^nftituerunt tamenfe 
erc in Majeftatis Veftra? vafallos. Et ac- 
ere veniam pecetes errorum praeteritonh 
jicoloniaapud uientem, fuimus per dies! 
>s,& inde vulneratos milites ad civitatem 
aico conducendos curavi. 

it inde difccfli, & decima hora die perve- viridariom 
lusadcivitatemGuaftepeque, dequafu- «pplHtt* 
ius memini,& in domo Viridarij Domim 
ius omnes hofpitati fumus, quodvirida- 
meft maius,pulchriuf4ue orrinibus, qux 

0 unquam tempore vifa funt. Continet 
mintrafe quatuor lcucarum circuitum, 
:o pr^terlabuiir confpicuus fluvius, & de 
oad locum ad geminarum baliftarum ja- 
lbu funtDomus cum viridarijs fuispar- 
,yarijs arboribus diverforum fru&uum* 
herbis & floribus odoriferis. Et certe 
fpe&atu dignum videre viridarij hujuf- 
>di elegantiam & ampiitudinem. Et eo 

1 in eo hofpitati fuimus , & incols nos 
inibus poflibilibus officijs profecuti fuere. 
ftcra autem die difceflimus, & o&ava 
radicipervenimus adcoloniam magnam 
itepeque, inquanos multitudo hoftiurn 
pectabat, & cum eo devenimus , vifum 

eos nobifcum velle pacifice agere, five 
hore quo premebantur , five ut nos de- 
>erent, quia illico fine aliqua compofi- 
)ne fugere cceperunt, & coloniam de~ 
ere, &ego non curavi inea moramtra- 
re, & cum illis triginta equitibus eos 

infecuti 



4*4 Fekdinandi Cortbsi: 

infecuti ftiimus per leticas duas,donec ii 
iimus eos in alia colonia, qua? Giluteq- 
cupatur, ubi multos vulneravimus, &e 
lnrcifecimus. Inea invenimus incola 
modum tmparatos. Eo enim pervenii 
antcquam eorum exploratores advemf 
&a >q U1 eorum obiere, & ccepimus pl 
muheres, & pueros. Reliqui omnest 
iugsdedere. Egd moram traxi in ea coli 
diebus duobus, ratus Dominum illms vci 
fum, tIt Majeftati Veftr* fubdcr-t, &< 
nonveniffrt, in meodifceffuignem cok 
mjiciendum curavi, & antcquam ab ea <S 
derem, veneruntad me quidam alterius 
lonia? ultenoris Iaftcpeque nomine, &f 
piices peticrcuterroribus fuiscondonari 
quoniam volebant Majeftatis Veftrs effe 
lalIi,&egoeos benignc excepi, quoniaii 
eos jam condigne fuerat animadverfum 

Eadem die,quadifcefli, perveniante cc 
niam quandam munitiffimam Coadinai 
ced, & in ea erant . multi viri pugnarapti, 
crat coioma ram munita, & circundata, i 
monncuhs, ckanfraftibus, ut aliquieori 
decemnominum obtineret profunditate 
& equtes non poterant ingredi, nifi lo 
duobus, &eos tunc temporis ignorabami 
&utper ealoca ingredi poffemus cogcb 
ambirefpatium leucajcum dimidia. Potei 
musetiamingredi perpontes ligneos, tar 
cos cxtnlerant, & erant tam arduo Ioco co 
itituti, &tuto, ut fi fuiffemusindecuplu 
pronihilo nos habuiffent. Et dum appr 
pmquaremus, iaculabantur innosplurim 

fagitt; 



— 



NarratiO Tbrtia. 415. 
gittas,lapides & fuftes. Et dum ita conten- 
eremui», Indus quidam e Tafcaltecal ab ho- 
ibus non confpe&us tranfilijt locoadmo- 
umdifficili. Quamprimum Indi eum con- 
>exere, raufuntHifpanos, illactranfiviffe, 
: ^ioc pado tanquam £axi>&: admirantes de- 
erunt terga fugae, &Indus iile, & quatuor 
irniliares mei eos infequebantur, & duo alij 
rafe&i, quamprimu videruntlndum tran- 
iuntem, iilum fequuti funt, & tranfiverunt. 
go autem cum equiribus ccepi ambire ea 
jcaufquead montem, utpoffem invenire 
igreffum ad coioniam. Indi hoftes noftri 
:mper fagittas & fuftes in nos jaculabantur, 
iUtainter nos&eos non intercedebataliud 
ifi anfra&us in modum foffa?, & cum inten- 
cffent pugna? nobifcum inita?, & ifti adhuc 
onconfpexerant illosquinque equitesHi- 
sanos, aggreffi funt eos incautos a tergo, & 
ulneraillisinferrecceperunt. Etquumeos 
im incautos offendiffent & non cogitantes, _ 
uod a tergo aiiquid damni eis inferr i poffct, 
[ion enim ad aurcsfuas pervenerat, focios 
ranfitum deferuiffe, quo Indus ilie & Hifpa- 
ji tranfiverant,) crant admirantes,& non au- 
cbant confererc manum, & ex iilis interfi- 
ebantur aiiqui ab Hifpanis. Et poftquam 
idere veritatem rei,ccepere fedareftigae. Et 
fm noftri ingreffi erant coloniam, & eam 
toeperunt comourere, & hoftes omnes aufu- 
tiebant,&: ita fugiendo,confugiunt ad mon- 
bm,quamvis multi ex illis perierint.Et equi- 
bs Hifpani muhos interemerunt. Et poft- 
[uam invcnimus ingreffum in coloniam 

circa 



4*6 Ferdinandi Cortesii 
circa meridiem, inea conftitimus in don 
"ta in quodam viridario. Erat cnim ja 
colonia pemcus combufta,& hora jam tard 
•Dommus colonia?, & aliqui primatescos 
tantcs quod in loco tam arduo,& tuto fe tu 
n non potucrant, timentes ne monteafcci 
dcremus ad eos interficiendos,conftituerm 
vcnircfc oblatum in vafaiJos VeftrasMaj 
ftatis. Et ego eos in tales reccpi, & mii 
polliciti funt fe in futurum velle eiTe noftri 
amicos. Ifti Indi,& alij,qui veniebantad 
iubjicicndum in vafallos Vcftra? Majeftati 
poft combuftionem domorum, & depopul; 
tionem bonorum, retulere hanc fubeffecai 
iam, curtam feronoftram injuiCTent amici 
tiam, qma credebant luere pcenas erroror 
commuTorum, nifi primo paterentur fit 
damnum inferri,arbitrantes fi damnum fuii 
fentperpeffi, nos eos ulterius odioprofeqi 
non deberemus* 

Ea node dormivimus ca in colonia, & fe 
quenti die fecuti fuimus itet noftrum pc 
provinciam, & pagos inhabitatos , & fim 
aqua, quam &unius montis cacumina maxi 
mo labore,& «rumnis tranfivimus,&abfqu< 
potu, adeo> quod plurimi ex Indis, qui erani 
nobifcum, fiti periere. &pcr fex leucasat 
illa colonia, ea no&e quievimusin quadam 
habitatione, &dieillucefcentc itcrnoftrum 
fecuti, pervenimus in confpeftum pulcherri- 
tnx civitatis Sichimilco nomine, qua? fita efl 
inlacuaqufcdulcis, &cumillius incoljead- 
vcnturri noftrumdiu cognovilTent, aggeres 
mukos, & foffas conftruxerant, & pontes 

extulcrant 



NA*itAtio Terti A; ^zy 

«tulerant omniuni ihgrefliiUm ad di&am 
ivitate, quae abeft acelebri civitate Temix- 
tan,tribus,aut quatuor leucis: & in ea eramt 
feriui multi, qui, aut civitatem tueri, aut 
tottem fubire conftituerant. Quum eo pef- 
miflem, & mtlites fuo ofdine colloeaflem* 
juodefcendi* & peditibus quibufdamco- 
litantibus, deveni ad aggerem quendanii 
itffi exferuxerant, poft quem latebat maxi* 
!ta hoftiurn copia : &cum ccepimus oppiH 
lareagtem, quia pixidibus & baliftis Uten^ 
jsillis damnum maximuni inferebantj eum 
bferuere, & Hifpani ingrefii funt aqnas, 8c 
'iteriusprogeffiterram invenere,& dimidia* 
pxx intervallo, quo cumeis pugnavimusi 
bcupavinius potiorem portionem civitatis* 
; hbftes retrocedentes afcendef unt fuas ca- 
o^s, & nobifcutfi cettarunt, doiiec hox fu- 
ef venit, & reliqui qua? rebant pacem, & ali j 
rbptef ea a pugna non defiftebaht, &toties 
inuefunt paci,nunquam tamen eam execu- 
oni, demandarunt, donec filerimus ab ipfi* 
i ideo id faciebant. Prirno, ut ifiterea 
:fnporis expoftaret, bona&deihde moram 
jiterponerent, quainfubfiditfm illisadven- 
nrentlncblae a Meficb, & Temixtitan. Eb 
iie interfecef unt dUbs Hifpanos, qui preda* 
jtatia ab alijs fejun&i proficifcebantuf, & 
lefuht in tanta anguftia, ut nufquatirau** 
ilium afferri potuerit. Et fub vefperatri 
pgitarunt hoftes, quomodo efficere pbf- 
snt, quod nuiiqnam 4 fua civitate yivi 
xire poflemus , & congregata magna eo- 
nm multitudineconftituenmt nos aggredi 
D 4 e& 



4*8 Ferdinanbi Coaf isir 

ca parte, qua ingreffi eramus, & cumo^^ 
rrientes vidimus, admodum admirati fui«u 
corum ftrenuitatem,& velocitatem^quasp! 
fefercbant,& fex equites &ego,qui parati* 
*es rehquiseramus,ineosirruimus, illtauA 
cquorum ftrepituperculfi, terga verterujj 
& fic eos fuimus infecutj extra civkatftj 
plures interficiendo , quamvis fuerimu* i 
maximo periculo quiacum tamacriterpt 
gnarent, multi exiljis aufifunt equitc*« 
pe&are fuis enfibus, &parmis, &cumefli 
mus mixti illis, & diu fuerarnus cos infecim 
cquus quo ego infidebam feflus cecidit, l 
cum mc peditem hoftes confpexiffent^aUjju 
contra fe moverunt, E^o autem lancea. w 
tuericoepi, & Indus e TalcaltecaJ (quemof 
timc cognofcebam) cum me periculo inelu 
fum,& in eo difcrimine videret,ut opem fer 
ret advoiavit, & ipfe cum familiari meo, qu 
advenit, ereximus equum, & eo inftanti ad 
venere Hifpani,& aufugerunt, & ego una c( 
equitibus,cum eflemus refli,re.verfi hiimus ii 
civitate,& quamvis nox appropinquarec, & 
quieti nos dare deberemus, jufli quod omnei 
potes elati,quibus tranfibat aqua obftrueren- 
turlapidibus, &c«fpitibusqui aderant, ut 
cquites poflent civitateingredi & egredi fine 
laboreautpericulo, &inde non difceflldp- 
necilla malaitinera optime fui(fent refectap 
&maximo ordinc excubiatum eamnoilem 
confumpfimus. 

Sequenti diecum omnes incola» e Mexic6 f 
& Temixtitan rognofcerent me efle incivi* 
tate Sichimilco. dccrcverc nos terra & lacu 

moda 



NarrAtio THRif *A* 419 
fciado aliqub circiindarei cOgitabah* fchini 
hos nori-pofje evadere. Et ipie afeendi tiiirf 
rim idblisebrum dicatam, ut cohfpieererri* 
t)uo ordine progrederehtur & unde nbs ag- 
gredi poffenfc>uUemediurii quantum deceret 
appbnerem* & eiirri brhriia pr&parafferri * ad- 
veritavit niaxirria eanoartirh cbpia* cjua? afe6~ 
debarit ad bis millc,quibus vehebantur ultra 
dupdccirri millia hohrinum* terra verb prb- 
fcedebatfcarita rriultitudb hbmihum,ut plani- 
cfefn orrinem operirent* & duces eorum qtii 
jjmbant habebarit ih rnariibus erifes ex nb- 
fttis, &darriahdo eorum prbvincias, videU- 
fcet Mexicb Mexicb, Temixtlfca Temiktitanj 
proferentes iri hos jurgiarhultaj & miriabari- 
nn velle rios iriterficere eifdem enfibus,quo$ 
ribbis abftuietahtih civitate Temixtitari, 8& 
€urh jarh dedararferri, qiierri locum quilibet 
prarfe&us obtinere deberet* & qriia cbnfci- 
henterri verfus erarit riiaxirria» hoftiurii cb- 

f" lar, ebs aggreffus furtf equifibus vig*nti,& 
ndis qumgeritis e Taicaitecal, & divifiihus 
hosinpartes ttfesj &eisirijurixi, qiiod poft- 
§uam congreiti elTent,pedem referrent ad ra- 
dices uriiuS mbnfcis*qtii per rriedi& leiic& fpa- 
eiumaberatj cjuia pariformiter ibi coriftite- 
fcant nuilti ex hbftibus. Et ita divifa*, qua*- 
libettufiTiaperfeaggreua eft hoftes* cViUis 
profligatis & vuineratis; & mukis ihterfe&is 
■retrbcefrimtis ad radicerri riiontis,& maridavi 
qtiiburdani famiHaribus rrieis peditibus 'qui 
itlihi {erviveraritjSiqui erant agiles, titexpe* 
fireritiif fcaridcre rriontem ab ea parfce, ubi 
^fperibr videtetu^&ipfe curh ccjuitibus cit> 

iDd & eum* 



420 FlRDINANDI CoRTSSlI 
cumdarem nionteni ubilocus eratplanioi 
& eos ita interciperemus, & fic evcnit, quo 
niam cum confpexere Hifpanos montcn 
afcendere, rati fe tuto pofle fugere, terg. 
verterunt & obviarunt nobis , qui eramuj 
^juindecim equites, & eos aggrefli fuimus, & 
hmiliter illi e Tafcaltecal, ut brevifpacie 
ultra quingentos ex illis fuerint defiderati 
&reliqui omnes evafcrc, & aufugerunun 
niontcs. Reliqui fex equites, forte fortuiw 
mgrefli funt latum & planum iter hoftes vui- 
nerando, & per lcucam & dimidiam e Sichi* 
milco ofFenderunt agmen hominum belli- 
gerorum,qui veniebanthoftibus opem, iaiur 
ri, eofque profligarant, quofdam vulnera* 
runt, jamcumin unum conveniffemus om-p 
nes circa decimam diei reverfi fumusin civi- 
tatcm Sichimilco, & ingreffus inveni Hifpa- 
nos multos defiderantes noftrum adventum, 
ut fcirentquid nobis fuccefferat, & mihiex- 
pofuerunt fe fuiffe in maximo periculo con- 
ftitutos, & ipfos fultra ctiam vires fuas) eni- 
xos ut hoftes ejicerent, ex quibus maximam 
. xnterfecerant multitudinem, & mihi elargiti 
funt duos enfes, quos noftri Indis abftulc* 
rant, & dixere milites baliftis utentesam- 
pliusnullas obtinere fagittas : nec pixidibus 
utentespulverem. Et dumfic effemusan- 
tcquam equis defcenderemus, advenit maxi- 
mum hoftium agmen, peramplam ftratam 
yiamrnaxima vociferationc, &illicoineos 
irruimus, &cum ab utroquevia? ftratsela- 
tere effet lacus, fe in eum projecere, &eo 
pafio eosfudimus,& fic militibus conjunftis 

admo- 



idmodum laffi civitatem fuimus ingreffi, &; 
mivcrfam incendi juffi praeter hofpitium 
lbi moram trahebamus. Et fic fuimus tri- 
>us diebus in hac civitate & nullodiefui- 
nus fine pugna. Poftremo reli&a civitate 
gne confumpta, & deftru&a difceffimus, & 
:erteerat fpetiofa,"in ea enim erantmultae 
iomus & turres fuisidolis dicatae exlapidi- 
)us quadratis.Et ne fim prolixus, pr^termit- 
:o multa miranda,quae erant in iftacivitate. 

Eadiequa difceffi, exivi extra civitatem 
idquandam plateam, qu# eft in continenti, 
5c eft prope civitatem, qui locus eft ubi inco- 
ix habent nundinas fuas, & ordinem pone- 
?am, utdecem equites primumobtinerent 
igmen decem medium.agmen peditum, & 
5go una cumalijs decemextremum agmen 
Dbtinerem. Incola? vero h Sichimilcoubi 
nos progredi confpexere, cogitantes nos eo- 
rum timore difcedere, atergo aggreffifunt 
tnagno clamore, &decem equitesuna me« 
:um aggreffi fuimus cos,donec in aquas pro- 
filire coegimus, adeo ut nos ultranonfint 
infecuti, Et eo pafto incceptum iter profe- 
Cttti fuimus, & hora decima diei perveni- 
mus ad civitatem Cujoacan, quaeabeftaSi- 
2himilco duabus leucis, & a civitatibus Te- 
tnixtitan,Culvacan, Vchiiubuzco, Iztapala- 
j>a, Cuitagnaca, &Mixqueque (qnaeomnes 
lunt fita? in aquis, & ex iftis nulla majori 
eucaecum dimidia intervallo abaliadiftat) 
*am habitatoribus vacuam comperimus, 8i 
neafuimus hofpitati indomo Dominiip- 
Gus, &ibi fuimuseo die, quo eamingreffi 
Dd 3 * fuimus 



42Z FURPINAKDI CORTISH 

fairnus & fequenti : & quiaperfe£li$ bereafo 
tmis conftitueram obfidere civitatem Je 
mixtitan,voku prius vidcre fitum hujus cm 
tatis, & ingrcffum egreffumque & quo in \o 
co Hifpani poffentoffendere,aut Qffendi. E 
fequenti die quapervenera affumptis quinq 
equitious& duceiuis pcdmbus, fic procrcf 
fusfum adlacus littora, qui erat propepei 
yiam ftratam, qu* mgreditur civitatem Te- 
mixtitan , & vidimus tot canoas militibu 
refertas, ut pene mfinitus earum effet nume 
rus, & devenimusad aggerem, quem confti. 
I uerant in ipfa ftrata via, & pedites eum op- 
pugnareccepere, & quam vis fueritacris op- 
pugnatio,& multum obftiterint, & vulnerS 
rmtdecem Hifpanos, eum tamen aggerem 
fandern occuparunt, & multos exhoftibuj 
neci dederunt, quamvis baliftis & pixidibuj 
Utentesremanfiffentfine pulvere &fagirtis. 
Etexeoyidimus diftam viam ftratam^refto 
tramite aqua proccdere ad civitatem Temix^ 
titan par leucam ciim dimidia, &eamcum 
ulaqua^ tenditad clvitatem Iztapalapa, re- 
fertasvirisfinenumero. Et confideratc eo 
quod videre defiderabam, qtioniam in hac 
Civitateeffe* debebat prasfidium exequitibus 
&peditibus,collegi noftros,ficreverfi fumus, 
comburendp domos, &turres fuorum ida* 
lorum, & fequeti die difceffimusab hac civi- 
tate ad ci vitatem Tacuba, qu*. abcft duarum 
leucarum fpatio, & pervenimus iljuc decim* 
d?ei hora praeliando undequaque. 

Hoftes enim ex aqua prodibant agpreffurj 
incios, qui farcinas noftras affereban£ &^« 

venic^ 



NaIUatio Tertia: 4*J 
jnfebam fe delufos, &'fic nos paciftce pro^- 
ire permittebant. Et quia, ut dixi, mea 
ntentia erat circumire omnem lacum,ut 
erluftrarem & melius cognofcerem fitum 
tovinci^* & etiarn ut opem ferrem Indis 
tnicis noftris, nolui moram trahere in civi- 
tte Tacuba, Et quuro incola? e Temixtitai* 
u« eft iili ptopmqua,(extenditur enim tan- 
iim civitas, ut fere in continentem ufque 
rotendatut civitatis Tacuba) eonifpexere 
ios ulterius psrpgrcdj, ammis cre vere? 6c ma- 
:ima alacsitate cstpere aggredi farcinas no- 
kras, & q u um nosequites effemus ppumo 
>r4inc confticuti, & in plamcie, hoftibus 
Umna multa abfque noftro incommodo in- 
ercbamus, & dum modo huc, modo Uluc 
iutreremus, & quum aliquando juvenes qui- 
iam familiares domeftici mei me fequeren- 
&ur,una vice ex iliis duo non funt fequuti, & 
ievenerunt eum in locum ubi ab hoftibus 
sapti fuerunt. Qmpropter rati fuimu$,ho- 
tes m eos maxime animadverfuros utfacere 
Cblent, qua ex re Deus eft teftis doloris querrt 
fuftinui , tam quoniarn erant Chnfticolae, 
quam,quoniam erant viri ftrenui 5 8c hoc bel- 
Ip optime Majeftati Veftrse inferviverant. Et 
ftiumexiviffemus abhaccivitafte, ccepimus 
iter noftrum profequi per aliascolonia$ cir- 
cumvicinas, & appropinquavimusmultitu- 
dini, & tuncibfcognovilndos captivos ha- 
buiflb eos juvents. Et ut mortem eorum 
Vindicarem, &quia boltesnos iniequeb: >n- 
tUr majoti vociferatione quam dicipoteft% 
*go viginti equitibu^ in infidiis me coilpcavt 



♦«=4 F*»DINANDI CoRTIjri 
poft domos quafdam.Et quum Indi videtet 
rel.quos decem eqmt.es cum farcinis, & K \ 
quam multitudmem p rse ,re, femper foit 
qucbantur per .ter quod erat latum & pl an 

confp 1 cerem jl nvocav» nomen Sancti Iacob 
& .acmermeos mruimus, & antequamm 
deduce, entinfoffas qu ^ cran 4 

ilhs mterfeceramus ultra centum, & ex w 

manbul&ftrenms^nolueruntultTrrusS 
perfec,uuEt ea die i vimus dorm.tum ad civ, 
tate Coatmchan lafli & madefadti, quonisw 
multum pluerat, & jam hora erattarda,* 
eam habKatonbus vacuamcomperimus.f 
fequenn dtemcospimus iternoftrum profe 

o, U !'„; e c mpCr f Cerra J ndo cura al 'quoexIndi! 
quinosvodferando aggrediebantur, & ivi 

musdorm.tumadcoloniamquandanomin, 
Gdotcpeq;, &eam inhabitatam invemmus 
tt aiio d ie hora duodecima dici, devenimu- 
adc.vitatem Aculman, qu* fubeftDommc 
e Telaico, ubi ea nodlc quievimus, & fuimus 
optime ab H.fpanis recepti, & lstati funt 
aiax.me advetu noftro, quoniam poft meum 
ab e lS d^ceflum, nil a nobis ufqueadeum 

d 1 em,qup 1 llucdevenimus,acceperant,quum 
multas fufpitmnes habuiflent in civitate, & 
hab^tatores ejufdem quotidie eis fienifica- 
bant mcolas e Mexico, & Temixtitan contra 
eosarmamoturos, dum egoloca illa perlu- 
«rarem, &ficeodieoonftitutumfuit, «uod 
fmtm 1 rum, 1 nquoMa 1 eftasVeftramax 1 mum 
adepta eft commodum multis ratioaibus, 
<juas poftea tcferemus. 



Eo 



Narratio Tertia. 4^5* 
Eo die potentiffime & inviaiflime Domi- 
e,moram trahebam in civitate Temixtitan, 
binitio quando iliuc pervcni, utinprima 
datione Majeftati Vettra? iignificavi, qua- 
terin duobus auttribus provincijs adhoc 
onftitutus, pro Majeftate Veftra domus 
ua?dam conficiebantur ad culturam, ih qui- 
.useflentlaboratores & alia conformia pa- 
ri£,"& ad unam illarum quae dicitur Chi- 
tanta, mifiduosHifpanos, &ci&a! f pvQvinM 
lon fubjacet incolis e Culva; & in ahjs quas 
ubjiciebantur tempore, quo me oppugna- 
jant in civitate Temixtitan, interfecerant 
;os Hifpanos, qui morabantur in illis lo- 
:is,&depra?dati funtomnia quaun eis con- 
rinebantur, quaeerant magni momenti da- 
ta loci comparatione, & ab illis Hifpanis, 
qui remanfere in Chinanta tranfa&us fuit ' 
annus, antequam aliquid audiverim, quia 
qutim omnes illae provincias defeciffent, ipfi 
aliquid intelligere a nobis non poterant, 
necnosex iilis : & ifti incoke e Chinanta 
fignificarunt (quum effentM.V*. vafalli,& 
ihoftes incolis e Culva) diftis Chrifticolis, 
quse nullo pa&o ab eorum provincia ptofi- 
cifcerentur, quia incokee Culva nospluri- 
mum oppugnarant, & arbitrabantur paucos 
aut nullos fupereffe, & fic moram traxere 
diaiHifpani inea provincia, &alterumex 
jtllis qui erat. juvenis & Marfialis, eorum du- 
cemconftituerunt, & interea temporis cum 
eifdem hoftes eorum aggredicbatur, &pro 
majori parte ipfe & incolae e China«ta,vitlo- 
!ria potiebantur. Et quum divino auxilio 
Dd $ aliquan- 



4%6 FerpinAndi Cortssi* 

aliquantulum nos refcciffemus, &viftari 
ahquapotin mcepiffemus contra hoftcsqi 
nos prorhgaverant & ejecerant a civitat 
Temixtitan, incohee Chinantafignihcarur 
Hiipams ilhs, eosaudiviffe Hifpanoseffei 
provincia Tepcaca , & fi defiderarent vet 
cognofcere, & ipfi deftinarent duos Indoj 
quamnsitereffcnt faduriper muitas hofti 
iesprovincias, curarent tamen noduprofi 
afct, & extra confueta ltinera, donec perve 
nirent ad provinciam Tepeaca, &unus c\ 
Hifpanis, qui erat prudentior ad nos litera 
deftinavit tenoris fubfequentis. 

Nobiles Domini,duas,aut tres literas Ve- 
itris Nobilitatibus exaravi, & ignarus fura 
an vobis redditajfuerint, nullum illarumrc- 
iponfum habui. Pariformiter dubito hanc 
ad manus Veftra; pervenire poffe. Sjgnificc 
Nobihtatibus veftris, quod omnes Incolal 
Culvadefecerunt, & bellagerunt, & pluries 
nos aggrefti funt, ad laudem tamen omnipo- 
tentis Dei vidtorja fuimus potiti, &cum in- 
colis e Tuxfebeque, &fcedere junftis illis c 
Culva affidue bella gerimus, Illiqui fubja* 
centCaffa. Ma/eftati, & ejus funt vafalli* 
iuntfeptemcivitates e provincia Tenez, & 
ceto, & Nlcolaus femper morati fuimusin 
Chinanta, qua? primaria eft. Maxime defi- 
oerarentfcire, ubi locorum comperiaturca- 
pitaneus, ut adillum literasdare poffemus $t 
jllum certiorem facere de omnibus-hic ge- 
ftis. . Etfiforte mihi fignificaveritis nt>i fe 
eontineat*& deftinaveritis viginti aut tri«* 
gintaHifpanos, proficifceresilliiccnm duo* 

bu5 



KAlU ATia T E&T t Ao 417 
(lincolis harum prqvinciarum, qui fimili* 
f cxoptant capitancum videre & allocjui, 
beneconduceret, quiaquum jamtempus 
ftet coiligendi cacap,ilii e Culva bello non 
:rmittunt. Dominus cuftodiat nobiles 
;ftras perfonas, utipfasmet defiderant. E 
hinanta,quo die Apnlis, ignoroM. p.xx*, 
i Domina. V, fervitium Ferdinandus de 
arruntos, 

Quamprimum diclilndipervenereaddi- 
|am provinciam Tepeaca cumdi&a epifto- 
i,pr«feaus,quemcumHifpanisquibufdam 
judimiferam, iilico eam ad civitatemTc- 
juco mihi perferendam curavit,qua accepta, 
liaximarepieti fuimus laetitia, Quia (cjuam- 
is fidiffimum noffem illorum e Chinanta 
nimum) cogitabarnus, quod fifcederejun- 
erenturincpUs^Culva, eos Hifpanos neci 
arent. Quibus iiiico refcripfi,fignificando 
[mniajquaTfliccefferantA fperare jufilquod 
luamvis undiquecircundarentur, cito Deo 
niivente futuri effent liberi, ut tuto peffent 
ngredi,&egredi, 

I Poftquam circuivimuslBBm, exquain- 
pe&ione plures modos u^pftnm civitatem 
Femixtitan, tarQ maritima, quam terriftri 
>bfidionecingeremus,concepimus, moram 
raxi in civitate Tefaico , parando melms, 
Ijuam fieri potuit viros , & arma, Stdiligen- 
piam adhibcndo ut perficerentur bergantini, 
Scqusdam machina, qua eos conducerem 
tifque ad lacum» qtias ma,china coepta cft fa^ 
bricari eq inftanti, quo eo pervenere compa» 
ges n & tabulae ipfcjrum bergantinorum in 

foffato 



4*8 Ferdik Andi Corijsi i 

fbflktoquodamquodcrat ante domoscr 
jatis, & progrediebatur donec lacum ino 

A C ° loc ?- ubi ber ga>«ini colhg; 
lunt, &di<aamachina ccepta eft, difta* 
iplolacu ferepermedijEleucje fpaciu, &h« 
open lncubuerunt quotidie ad ofto miU 
hommum incolarum ex Aculvacan,& Tefa 
co. Machma cmmillaeratprofunditatis» 
nnmhom.n.sitatus. Ita, quod berganti, 
poterant conduci adlacum fine perilulo) 
laoorc, quod opus fuit maximum & admir: 
tioned.gnum Etperfeitis bergantinis, &i| 
Jis machiaa: impofitis vigefima odava di 
Aprilis difti Anni, reccnfui noftrascopia 

ceTnm* ° au , a S int: > <« cqui^ 
centum & oclodecim mihtes bal.ftis, & p i x j 
dihus utentes, & fcptingctos & ukra bedite: 
enfibus & parm.s fulcitos,, & tr ia maena fer 
rea tormenta, & quindecimparva tormenta 
fuiilis xns, & decem centipondia pulveris 
mCoZ\ at ?r a ,uftnt «>ne faaa,commifi Hifpanis om- 
!*ftZ£ n ' bus ntcuftod<rent, & adimplergt ordines, 
<=um Hoiti- MHos ego lnter eos conftitueram pro rebus 
.uscongre. belh, quantum.ilhs eflet poflibile, &la*o 
an.mo effent, &#fres aflTumerent, quum cer- 
nerent deum optimum maximumnobis mo- 
dum elargin, viderent ut vicloria potiremur 
contrahoftes noftros, &optime cognofcc- 
bantnosquum ingrefllfumuscivitatemTe- 
iaico non habuifle ultraquadragintaequites» 
& deum nobisopem tulifle meliusquam ex- 
cog,taramus,& adventaflc navcs equis.viris, 
& armis refertas. Quas omnia ipfi noverant. 
& ea etiam imprimis quia q Uu m pugnare- 



mus 



NarRATio Tbrtia. 4*9 
us pro Sand» fidei noftrae favore & au- 
nento, & ut ad fervitium Veftr* Majefta- 
j compelleremus tot civitates & provin 4 - 
asqua^jam defecerant, ipfi meritoconfti- 
ere deberent, aut eas vincere aut mori. Et 
firefponderunt & demonilrarunt ad hoc 
fe paratos, & illud defiderare & diem lllum 
10 miiites recenfui, confumpfimus magna 
limor um exultatione, & deiiderio nos vi : 
;re oi?fidionem & perficere hoc bellum a 
ua depcndebat omnis pax aut ruma iftarum 
rovinciarum* ' - . . . 

Sequenti die nuncios deftinavi ad civi- 
itcmTafcaltecal, Guaxacingo & Churul- 
;cal, eis fignificatum, bergantmos jameflc 
erfedos, & me cum omnibus mihtibus effe 
xindum itineri, utobfidione cmgeremus 
ivitatem Temixtitan. Quapropter eos 
agatos volebam , quod cumeos jam cer- 
lores reddidiffem, & gentes fuas paratas 
.aberent, ipfi majoribus & ornationbus 
d belium copijs ad me proficifcerentur 
d civitatem Tefaico , ubi eos expeaarem 
iecqm dierum fpacio , & nullo pado hoc 
Irctetmitterent , quoniam effet maximum 
mpedimentum rebus omnibus, quas jarn 
laraveram. Quumeonuncij perveniffent, 
I incol* effent parati , optantes congredi 
lumincoliseCulva, Incolfce GuaXacingo, 
feChurultecai fedi funtad civitatem Cal- 
M itaenimeifdemmandaveram, quiaillac 
ngredi debcba, ut civitatemobfidione cin- 
erent. Ducesvero incoiarum e Tafcakecai 
Qilitibus ftrenuis, & belioaptiscomitatibu| 



4*0 FbRdinAndi Gortesii 

adcivifatem Tefaico profefti font ^ 
quinque, atitfex antepafea Spuitus^ani 

icifem diem quo appropinquabant* eis<s 
viamprogreffusfum magno gaudio, 3 

dici non poffit,& fecundum numemm a D, 
cibus nobisrelatum,erantultra quinquaoi, 

tamdhahominumbelloaptorum.qS 
b.sop t unerecepti funt & bene hofpitati. 

Die fecunda poft pafca, om.ies copias ta; 
pedi tttrn, quam equitum plateam iltius c£ 
tatis occupare juffi „t eas compo.ierem, i 
confignarempr^feats eam quatttitat^quat 
adducere debebant prsfidio trium civ.tatut 
inquibus collocare pnfefidium conduceb* 
quacircumibant civitatem Temixtitari. i 
uni praefidio pnefcci Petrum de Alvarado, c 
^P™* equites, decem & o& 
bahft.s&p.xid.bi.s utentes,& quinquagitm 
pedites enfibus & parmisfulcitos, &ultr; 
vig.ntt qu.nque millia viforum belloapto 
f um ex incolis e Tafcalfecal, & UH debebanl 
caftra ponere in civitate Tacuba, 

Secundo prsfidio prsfeci Chriftophorurri 
Dohd, cui .mpertitus fum trigmta tres equi* 
tes, & . odtodecim baliftis,-&pi x idibusuteri- 
tes m.l.res, &centum & feptuaginta pedites 
partn.s u enfibus armitos, & ukra viginti 
muiia. hom.num ex Indis nobis amicis, & 
Jftt debebant caftra fua ponere, incivitatt 
Cujoacan. 

Terfioveroprjefiiio przfeci Codifahluril 
9e aandoval executorem majorem & illi 

conceffi 



emceffi viginti quatuor equites, quatuo* pt- 
idibus utentes milites, Sutedecim bahftis, 
z centutn quiuquaginta pcdites enfibus & 
armt* aptos, exquibus erantilliquinqW- 
jnta cle&i juvenes, quos mecum fetnper ha* 
rebanv, &; omneni multitudineme Guaxa- 
ingoXhuruitecal, & Gaiccqu* afcendebac 
iuiginta miliia hominum* ilii proftcifct 
iebehat ad civitatem Ifctapalapa* ut eam de- 
buerent, ultedus progredi via fttata m au- 
iiium &opem bergantinorum, & conjuri- 
'ere fccum pra;fidio impofitocivitatiCujoa- 
;an. utpoftqtiam ingtedererlacum bergan- 
dnis, difius majot executor, fua poncret ca- 
fea loco magis commodo & convenienti* 

Probergantinis, quibus ingredi debebam 
acum,dimifi trecetos homines,ut plurimuni 
jnari afluetos &agiles,ita quod quolibet ber- 
;antino vehebantut vigintiquinque Hifpa- 
ii t quilibet bergantinus habebat prjefe- 
iurn fuum, & naucierum & fex milites bali- 
Ks,pixidibufqueutentes. ^ 
! Dato ordine fupradiaoduopraefeai, qui 
kbcbant efle cum militibus in civitatibus 
facuba, & Cujoacan, poftquam acceperant 
Itflftruaionem omnium agendomm,diice{ie- 
;e a civitate Tefaico decima Mai j, & iverunt 
liormitum ad leucas duas cum dirnidiaabea 
incoloniaoptima Aculman nominanta, Et 
ea dic cognovi inter prcfeaos fui^Te contro- 
vcrfiam citca hofpitia,illico ea noae roodum 
;tmpofui,omnia pacifica reddidi, & eoquen- 
ilam deftinavi qui eosreprehendit, & feque- 
idicab coloco difceffere, # profeai funt 

ad 



4ZZ FE R D I N A N D I C O KT*$ X I 
ad aliam coloniam Gilotepeque nominatan 
quam-uihabicatam comperere. Ingreffienit 
erant hoftium provincias fequemi di 
profecuti funt iter fuo agmine.compofitt 
& ea nofte quieti fe tradidere in quadaji 
civitate nomine Guantican, de qua Mafc 
ftati V. antea mentionem feci, quam pari 
f ormiter inhabitatam invencre,& eadem di 
tranfgrcffi funt civitates, & colonias, quiba 
ctiam nulh homines inerant, & hora vefpc 
rarum civitatem Tacuba ingreffifunt, qua 
fimihtereratinhabitata, &hofpitati funtit 
domibus Dommi iptfus, qu*funt eztezizb 
ampl*, quamvis hora jam effet fera, profeft 
lunt ad vias ftratas, qua> ducunt ad ci vitatem 
Temixtitan, & decertaruiit per tres horas 
cum incoIiscivitatis,&cum nox eos agmefla 
cft, reverfifuntabfque aliquoeorurndifcri- 
mifie ad ci vitatem Tacuba. 

Sequenti die fummo mane duo ilH prar^ 
fefti convenere , quibus modisut illis in- 
junxeram, averterent aquam dulcem, qiw 
cannahbus mgrediebatur civitatem Temix- 
titan, &eorumalter profe&us eftadortunr 
fiumtnjs, comitatiis viginti equitibus, & 
quibufdamalijs baliftis & pixidibus utenti^ 
bus, qm fluvius aberat quarta portioneu- 
niusleuca? & ibiincidit fregitcjue cannales, 
quierant ex hgno &exlapide quadrato,& 
acnter pugnam cum hoftibus iriivit , qui 
lllum lmpediobmt e lacu & terra, & tan- 
dem eos profligavit, negociumcjue expe^ 
divtf, ad quod perficiendum advcntarat, 
fcilicet utaquam civitate inclufis auferret, 



qua; 



_ — . 



Iujb civitatem ingrediebatur, quodfacinus 
!;iitaudetfs& validurii. 
Eade die prsefedi aptanda curarunt nlala 
uardam itinera, potefque & foffata, que ibi 
irca iacum comperiebantur, ut equites huc» 
tiilucconcurrere poffent. Ad quarn rem 
erficieadam mora fuit trahehda per tres,aut 
uatuor dies, iri quibus pluries coneurfum < 
ftcum ineohs civitatis Tetnixtitah, in qui- 
us concurfibus aliqtii Hifpani vulrieribus 
ffefti funt,& plurimi ex hbftibus interfedi, 
i bccuparunt plures aggeres & pontes 5 & in- 
jrceffere colloquia, & dueila interincolas 
ivitatis, & eos e Tafcaltecal, quod erat dig- 
ium admiratione. Chriftophorus Dohd 
frsefeclus, qui prfcfidid effe debebat iii civi- 
ate Cujoacan cum commilitonibus fuisdi- 
jeflit. Eft autem Cujoacan per leucas duas 
.civitate Tacuba. Et praefe&us Petrusde 
Mvarado remanfit praefidio civitatis Tacu- 
>a,ubi quotidie pugiiam & levia prselia com- 
nittebant cum incolis civitatis. Eteodie 
[uo Chriftophorus Dolid difceffit Cujoacari 
<erfus, ipfe & focij pervehere decima hora 
tiei, & hofpitium fuum pofuere ih 'domib. 
Oomini ipfius civitatis, &.habitatoribiis v&- 
:uam civitaterh ihvenere. Et fequenti die 
H-ofedi funt ad viam ftratam,qua proficifci- 
ur iil civitatem Temixtitah, viginti conai- 
antibus equitibus,& aliquibus baliftisuten- 
ibusj&forte feptenl hiilibus Indis e Tafca!- 
:ecal, &invenere hoftes maximo apparatii^ 
feviamftratamdemolitarri & ,1ggefe$ muU 
tos fabrefa&os&cum iUisprfcliumiriiveto- 

• Ec kmiU 



434 FerdinAnjdi Coitesii 
& millites baliftisutentesaliquos vulnerib 
confecere,interfecereque, &eopael:ofec 
tum e ft per fex dies,inquorum quolibet fu 
aliqua pugna, & levia pr *lia. Nofte qu 
dam hoftmm vigiles aliqui incolarum civtf 
tis pervenere vociferatum prope caftra i 
excubi? Hifpanorum ad arma coiiclamarui 
& mihtes caftris exiere, & nullum ex hoft 
ous invenerc, quia multum longeacaftr 
vociferati fuerant, quasillis aliqutd timoci 
mjecerant, & quum noftri effent divifi in tc 
partes, cupiebant illi praefedi duorum pra>fi 
diorum meum adventum cum bergantini 
tanquameorum falutem, & ea fpe fuere pe 
ahquospaucosdies, donecperveni, utinft 
dicam, & his fex diebus, milites duorun 
caftrorum quotidie jungebantur, &equitei 
cum cffent alter alteri proximi provinciv 
vagabantur, & aliquos ex hoftibus vulner* 
Dant,&ex montibus conduccbant multum 
Maiz ad ufum caftrorum,quod eft panis quo 
utuntur in his partibus, & eft perfeflms illo, 
quod nafcitur in infulis. 

In capitibus fuperioribus retuli me per- 
manere^n civitate Tefaico trecentis miJiti- 
bus Hifpams & tredecim bcrgantinis, quia 
cumfcirem prxfidia effe in locis, ubicaftra 
lua ponere deberent, ego betgantinos afcen- 
^erem, & aliquod canois damnum inferrem, 
&civitatem luftrarcm,& miamvisadmodum 
dehderarem terra proficifci, utcaftrisordi- 
nem imponerem, quum prafefti effent, qui- 
hus plunmum fidere poffem rebus, quas in- 
junxcram, & bprgantinorum negotium effet 

multi 



Narratxo Tsat t a. 451 
taulti mothenti» & poftulabat maximura or~ 
dincm & ingenium, decrevieos afcendere* 
juia major fortuna , & fors exfpe&abatut 
iquis, quamvis a principalioribus coromili- 
konibus meis iri forma fuerim monitus, ut 
proficifcerer cum prjefidijsi quttrriipficogt- 
tarent ibi piuspericttliefTe, 

Sequenti die poft feftum Corpbris Chrifti 
in aurora juffi exife civitate Tefaico Con- 
lifalvum de Sandoval majorem executoreiri 
:umfuis copijs Iztapalapa verfus, & circa 
raeridiem eo pervenere , quse aberat fex leu~ 
arumfpacio, &eam comburereccepere, & 
pugnare cum incolis ejufdem, & quum vide- 
rcnt»potentiarri, quam haBebat diftu^ major 
sxecntor (ilium ehim cotmtabantur ulcra 
quadragihta millia hominum Indorum nd~ 
Bisamicorum) retroceffere ad aqiiass 8tca~. 
rtoas afcenderunt. Et niajor executor cunt 
omnibus copijs,qua$ ducebat,collocavit fe irt 
di&a civitate, & ea die ibi moram traxit ex~ 
^eftans quid mihi eveniret. 

Quum dimififfem majorem executorem, f 
illico bergahtinos afcendi, & veiis, remifque 
incubuimus, & dum major executor pugna- 
bat,&cbmburebat civitatem Iztapaiapa, de- 
venimus in confpeclum unius coiiis afti, & 
munitii qiiieftprope civitatem Ixtapalapa* 
& totus eft in aquis,& erat munitiflimtts, cul 
infidetat maxima hominum raultitudo, tanl 
exeolonijs circumvicinis, qtiam ex iricoli^ 
Ternixtitan. , lamemmilU opdmecogrio- 
fcebant, me pritnb congreffurum cum inco- 
Us h iztapalapa , & ibi cpnftitfetaftt* ixt0 



4}6 FerdinAndi CoRTfcSlI 
a nobis tueretur,& nobis obeffent fi pofTcnt 
&quumconfpicerent nos eoapplicare, 
ciferare coepcrunt,&fumos emittere,ut om 
nes pvitates in lacu conftitutaj cognofce 
rent, & efTent paratap . Et quamvis mea fen 
tentiaeiTetproficifci oppugnatum eam par 
tem civitatis Iztapalapa, qua? lacui h^ret 
tamen aggreffi fumus exiftentes in difto col 
Ie,&defcendicum ccntum & qumquagint; 
hominibus > &quamviselTetarduus& excel 
fus, magna difficultate afcendere ccepimus,& 
viexpugnavimus aggeres, quosextruxeram 
adiui tutelam, & ingreffi fuimus eo modo, 
utnullusex illisevaferitprarter mulieres, & 
pueros, & hac pugna vulnerarunt viginti 
«upanos, tamen viSoriam confecuti fui- 
mus. 

Qmjri incolai ex Iztapalapa fumos emi- 
liflent a quibufdam turribus idolorum fqujp 
crant conftituta; incolle quodam excelfo, & 
propinquo fuae civitati) incohce Temixti- 
tan, &aliarum civitatum.in lacu conftitu- 
tarum cognovere , me jam ingredi lacum 
cum bergantmis, moxque tanta canoarum 
multitudo inunum convenerat, utnosag- 
grederentur,& tentatum veniret,quid elTent 
bergantini. Et ut conjicerepotui, erant ultra 
quingentas. Et quum viderem eos adnos 
recto tramite ad ventare,cgo & illi qui afcen- 
deramus collem, bergantinis defcendimus 
maxtma celeritate, & mandavi bergantino- 
rum i pr«fe<ais,ut nullo paclo fe movercnt,ut 
ilh m canois exiftentes aggredi conftitue- 
rent, & crcderent nos timore perculfos, n©n 

audere 



| Na&ratio Tertia? 4J7 
jaudere eos aggredi. Et fic coepcre magno im~ 
Ipetirdirigere canoas in nos, ad binos tamen 
jbaliftse ja&us remafere &quievere.Et quum 
janimo volverem, ut primo congreffu maxi- 
jma potiremur vi&oria, & ita faceremus, ut 
hoftibus timorem maximum inctiteremus, 
iquum fumma totius belli ineis fitaeffet, & 
unde ipfi majora damna pati poterant, &ipfi 
etiam aqua nobis majus damnum inferre po- 
terant, Deo placuit ut dum alter alterumin- 
fpiceret, terreftris ventus afflaret admodum 
nobisfavorabilis & fecudus, ut in eosinvehi 
poffemus, & lllico juffi prafcftos eas aggredi 
canoas,& eas infequi, donec intraret in civi- 
tatemTemixtitan, quum ventus effet fecun- 
dtis. Et quamvis illi quantum poterant,aufu- 
gerent, irruimusin medios hoftes, &pmres 
canoasfregimus, &exhoftibus multiintet- 
fe&i & fubmerfi fuere. Infecuti fuimus eos 
perleucastres, doneceos ingredi coegimus 
domos civitacis. Et fic omnipotenti Deo 
placuit ut potiremur majori & meliori vi&c- 
ria,quam nofmetipfi petieramus, aut optave- 
ramus. 

Qui erant in prazfidiocivitatis Cujoacan, 
qui melius confpicere poterant, quo modo 
bergantinis vehebamur,ut confpexerunt tre- 
decim bergantinos per aquas,& vento fecun- 
do potiebamur, & profligabamus omnes ho- 
ftium canoas (ut poft mihi retulere) fuit res 
ea maximam eis voluptatc afferenv Vt enim 
fuperius dixi, rpfi & praefidjo exiftentesin 
civitate Tacuba, maxime defiderabant ad- 
ventum meum, & optima ratione, quoniam 
Bfc.j utrunqy 



m 



4|8 Ferdinandi Cortesu 
utrunque pra;fidium tanta hoftium multi 
tudine circundabatur, ut miraculofe omni 
pocens eis ammum adderet, & hoftium ani 
mos minueret, ne exirent aggreffum eorun 
caftra. Qjspd fi fadcum fuifftt, nonpotera 
effe fine HUpanorum damno, quamvis fem 
per effent paiati, & conftituiffenc auc mori 
autvidonapotiri, ucrlliqui erantfeparat 
abomnigenere cujufiibet fubfid», prsrer 
quam ec, quod a deo fibi pra:ftari fperabant 
Quumillnn pr*fidio Cujoacan.nos confpe 
xere canoas mfequetes, coeperunt iter fuuit 
majorpars eqmtum &peditum qujeaderat 
avuacemverlus, &acriter pugnarunc cum 
indis, qm ftratam viam occuparunt, &ag- 
geres, quos extruxerant,& pedites & eq uites 
rmiltos ponces tranfi V ere,.quos amoverant, 
& ope bergantinorum, qui proficifcebantm 
prope viam ftratam, I n di e Tafcaltecal nobis 
amicis, &Hifpanii n fequebanturhoftes, & 
eorumahquos interficiebant&aliqui com- 
TOittebant feaquisabalio latere ubibergan- 

f,Zu°l exifteba J"' & eo pado infequuti 
innthoftes ea viftoriaultra leucam, donec 
pervenerint ad eundem locum, ubi ego cum 
bergantinis confticeram.ur inferius referam. 

^uum bergancinis fuiffemusinfecucica- 
noas per leucas cres.ill* q ua ; evafere,ingreffo 
lunc domoscivrcacis, & quum jam adveniffet 
hora vefperarumulcra jufliin unumconve- 
mrebergancinos, &cum eispervenimusad 
viam ftraram,& ibi confticui profilirein ter- 
ram, coniitatus triginta Hifpanis, utexpu- 
gnarem duas parvas turres idolis fuis dicatas, 

quas 



NAKRATio TeHT ? A. 4?9 
erant circundatae muro non mukum 
I Mito ex lapidibus quadrans,& quum deicen- 
Idsremus, nobifcum acriterpugnaminivere, 
! ut eas tuerentur, .& tandem magno penculo, 
I jklabore didas turres cepimus, & ilhco Ut- 
tori exponenda curavitria ferreatormenta 
I qu« bergantinis conducebam,qiua rehquum 
ftrat* viaj ab eo loco ad civitatcm (quod in~ 
itervallumdimidiaj leucae fpacium cffc potc- 
rat) hoftibus refertum erat, & ab utrpque la- 
tere ftratas viseubi eratlacus, omniaerant, 
canois operta, quibus inerant homines bello 
apti. Dirigere juffi tormentum unum cx 
pradiftis, per viam illam ftratam, & , ilhus 
emiffione hoftibus damni multum illatum 
eft, &tormentum dirigentisignaviapuivis 
lene confumptus eft quem ibr habebamus, 
quamvis illius non magna effet quantitas, 
&fecuta nofte bergantinum Iztapalapa ire 
iuffi,ubiconftiterat major executor^qua; po- 
terat diftare per leucas duas uradduceret 
omnem pulverem quem habebat. Et quam- 
vis mea abinitio erat fen*6tia, quampnmum 
lacum bergantinis fuiffem ingreffus, pron- 
cifciadcivltatem Cujpacan & providere, ut 
omnia procederent bono ordine, hoftibu* 
inferendomajus damnum quod inferre pol- 
fenf.tamcn quamprimumeo diedefcendim 
illam ftratam viam/ & eas geminas turres oc- 
cupavi,conftitui ibi caftra ponere,ut bergan- 
tini effent ibi apud ea*turres,& dimtdia pars 
prajfidij impofiticivitati Cuioacan, &qmn~ 
miaginta pedites majoris «equutons fe~ 
qnenti dieeo proficifccrentur.Et hoc aptato, 



44° Fbrdinand.i Cortbsii 
ea nofte manfinlus vigilantcs, eramus e ni™ 
in. max.mo periculo coniHtuti V ™ 

m«s parat,,cum illis pugnare ccep^us &t 
bergantm.s (quilibet enim illorL to™. 
tum parvum habebat) coepimus cm tt e!?Sf 

Z«7sT<Y lh i & bal ' ftis j*3BS£ 

utentes idem faciebant, & eo pacSo non auff 
A « ukenus progredi, & tantum appZin- 

ffi^y d r ninobis »^288 

cceopcra«a P abfq ue ultenori aeereffu i-pli 
qut.mnoa.scoufumpfimus 88 U 

noS^! Ui • iC ^ um - illu «fte«t in caftra 
noftra . peryenere in !pfa ftrata via conftitutal 

&enftbu ^Vrn m,,lfeS,qu i n ^ ua g i » ta P arm * 
« enftbus, & feptem aut odo equites ex pra:- 

.am ho" J P ? Can V & V mm ^ advefttarmft, 
jam hoftes invech canois, &via illa ftrata 

coSf rf f £ ' & ta * ta «« homfnum 
ne S cernL & i** 11,1 alilld P r * ter ^mi- 
«or«em^™^ &t0t ^ferationes&cla- 
Setur ^ bant ' Ut , niuncI ^ corruere vi- 
WrSiH n °A cum,llls P"gnareccepimus :' 
perviamjllamftratam^&occupavimuspon- • 



Narratio Tertia, 44* 



m unum, quem adernerant & aggerem u- 
um, quem in ipfius pontis ingreffu fabrefe-^ 
rrant. Et tormentis & equitibus tantum 
amniintulimus, utpene illosingredi coe~ 
^rimus primas domos civitatis, &quiaab 
lio latere ftrate^ vie;,bergantini duci non po- 
jrant, multa? erant canose» & nobis maxime 
m\t infenfi fagittis & fuftibus, quas jacula- 
anturnobis invia ftrata exiftentibus, deV 
^oliri curavi di6foe via; ftratae partern, tran- 
re feci bergantinos quatuor, qui poftquam 
-anfiverunt, canoas domos civitatis ingredi 
oegerujjt, ut nullo pa&o egredi auderent 
ilterius. Et alio latere ftratae vix reliquis 
►&o bergantinis infidentes milites, pugnam 
uibant cum reliquiscanois. & truferuhteas 
ndomoscivitatis, &inmedio earuingrefli 
unt,quamvis prius ingredi aufi non fuiflent. 
srant enim multa loca vadofa, & quaeeos 
rppediebant, & quum invenere ingrefliim 
>rofundum & tutum pugnabant cutn exi* 
tentibus in canois, & cepere aliquot ex illis, 
kcombufleremultas domos illius fuburbij, 
k totum diem illurn confumpfimus certan- 
lo modo jam di&o, 

Poftero die major executor cum omnibus 
:opijs, quascontinebatin civitate Izrapala- 
pa,tam Hifpanorum,quam nobis amicorum, 
lifceflit Cujoacan'verfus, & inde ufque in 
tontinentem eftvia ftrata longitudinis leu- 
zxcum dimidia. Etdidus major executor 
progrediens per quartam partem unius 
leucae > pervenit ad civitatem quandam, 
tjuie fimiliter fita eft in lacu, & per plures 
• Ee * Nillius 

H • i • * - -i- V. 



44* Ferdinandi Cortesh 

iliiusloca equites ingredi poffunt, &ci\lu 
incolx cumeo pugnare cceperunt, & ipfds i 
fugam vertit didus major executor, & exe 
multos ncci dedit, & deftruxit totam ci M 
tem ac igncconiumpfif Et quia audiverar 
Indos demohtoseffe magnam partenidift: 
. ftrats vi<e,& gens dla commode tranfire no 
poterat, eoire juffiduos bergantinos, utei 
in tranfeundo opem ferrent. Ex quibu 
pontem confccere,& illacpeditcs tranfiverc 
& poftquam tranfiverant iverunt hofpita 
tum in civitate Cujoacan. Et major cxectito 
decem comitantibusequitibus ftrata via per 
venttadcaftranoftra, &q UU m eopervenit 
«os certantes cum hoftibus comperit, & ipft 
una i cum ilhs, qui fecum advenerantequi; 
profiliere, &pugnam inivere cum homini- 
dus, qm erant inilia ftrata via, nosreliquis 
commixti cramus, & cum didus matorexe- 
cutor pugnam inire ccepit, hoftes fufte fihi 
traninxere pedem. Et quamvis ipfum, & 
piures ahoseo dieSnoftris vuineribusaffe- 
ccnnt, tormentistamengrandioribus, baii- 
ftis,& pixidibus damnum maximum ipfisirt- 
tuhmus, ut nec qui via ftrata infidebant, nec 
quicanois vehebantur, tantum utpriusap- 
propinquare audercnt, & prajfeferebantti- 
morem & minus audaci* folito. Et eo modo 
fuimusperdiesfex,quibuscontinuo certavi- 
muscum illis. Et bergantini circumibant 
fivitatem,comburendoomnes domos,quas 
inventre dabatur,& offenderunt altum aque 
ingreffum quo civitatem circumdare pote- 
rant, & omnia iliius fuburbia^ &pervenire 

ad 



Narratio Tbrti a. 441 
i interiora civitatis, quod nobis fuit admo- 
im proricuum, & eo modo lmpedivt ad- 
mtumcanoarum, quia nulla exilhs aude- 
it appropinquare caftris noftris, per quar^ 
rn portionem unius leucae. 
Alio die Petrusde Aivarado, qui praserat 
luitibus prafidio civitatis Tacuba reli&is 
te certiorem reddidit, qualiter ab alio latere 
vitatis per viam ftratanyquae tcdit ad quaf- 
am colonias in continenti fitas, & per aliam 
arvam fibi contiguam Incola; e Temixtitari 
igrediebantur, egredSebanturq;ad libitum, 
ccredebant quodcum omnes rWintcpa&i 
xeoloco exirent. Et quamvis egopotius 
xoptaffem eorum egreffum, quamipfimet, 
uum nos melius damnum eis mferre poffe- 
ausincontinenti conftitutis, quam in forti- 
itio,quod in aquis obtinebant, ut tamen un- 
liquecircundarentur, & in re nulla poffent 
lommodum caperee continenti,majoriexe- 
:titori (quanquam effet vulneratus) injunxi, 
it caftra fua poneret in colonia quadam par- 
ra, quo perveniebat altera ex vijs ftratis. 
^ui difcefltt comitantibus viginti tribus 
jquitibus centum peditibus , & decem & 
^fto baliftis &pixidibus utentibus, &mihi 
dimifit quinquaginta illos peditesquos me- 
cum femper dueere folebam, & fequenti die 
eopervenit, &caftra fua locavit coin loco, 
ubi eidem injunxeram, & poftea civitas Te- 
rmxtitan obfidione cin&a eft, ut nullus ea 
per loca, quibus ftratis vijs egrediebatur 
mcontinentem,egredipoffet. 
Habebam potentiffimeDomine.mcaitns 

in 




444 FerdInAndI CoRTlslI 
in illa ftrata via conftitutis, ducentos Hifo 
nospedites, mterquos erantxxv rn ll 
bahftis, & Pixid,b2s utentes abf/ue^ 
bus bergant.nis cuftodiendis conftitutis, a 
e^ntultraducentos&quinqua gI nta,& c 3 
- ahquantulum ciaufos noftes tenwenS 
Aaberemus multos belloaptos exlnd.s n 

£v?.T? C ° nftltU1 -^^civitatemdl 
ctavia ltiata, quam maximepoficm, & bei 
|ant£,abutroquelatere efl& 
L.r^ Pr*ft«ent, &ju(fi aliquo 

eqmtes, & pedztes ex illis, qui moram tra 

ftranrnfi n ,f C,V,tate Cu J oac ?»' ^ noftraca 
it.a proficifccrentur, ut nobifcum civitaten 
aggrederentur, &decem equites obfidcren 
faucem illius ftrata, via», fivorem prifta" 
IZI tcr 8°, nobls P«gnantibu«, &al,quibu 
remanentibus ,n cvitate Cujoaoan, quo 
n.am Incol* cvitatum Sichimilco, Culva- 
can, Iztapalapa, Chilubufco, Mechichal- 
cngo, Guitagnaca, & Mizqueque (qua 
erant m lacu fit*, & defecerant) Vavebam 
incohscv.tatis, volentes nos aggrediater- 
go, a qmbus eramus tuti defendentibus 
didtisdecem, autduodecimequitibus, quos 
jubebam vagar, per illam ftratamviam, & 
totidem fempererant incivitate Cujoacan, 
&ultradecem millia Indorum nob.s ami- 
citiajunaorum. Similiter injunxi execu- 
ton Majori, & Petro de Alvarado, quod 
ex Iu,s ftationibus ea die civitatem aggrede- 
rentur, quoniam a meo latere occuparem 
majorem civitatis partem, q U am poflem, 
iit co niodo fummo mane caftra egieffifui- 
v mus, 



Narratio Tirtxa. 445 
uis, &pedeftres fequuti per illam ftratam 
kmY &' prope illa hoftes offendimus, ut 
b eis dernolitaln via; ftrata; portionem tue- 
entur adlatitudinein Hifpanas iaricea;&ad 
andem profunditatem inea extruxeratag- 
erem, & inter nos ftrenue pugnavirnus» 
indem eam occupavimus, & ulterius iecuti 
uimus eos, ufque ad ingreffum civitatis, ubi 
m turris fuis ldohs dicata,& in radice illtus 
.ons magnus elatus, & per eum progredie- 
>atur via lata, cum aiio aggere admodum 
nunito, Quum eo pervenimus, riobifcuoa 
ertare cceperunt, tamen quum bergantini 
:ffent ab utroque latere, fine periculo occu- 
pimus, quem occupare fuiffet impoffibile 
tbfque eorum ope & favore, &quum ipfi 
«piffent deferere aggetcm , exiftentes 111 
mrgantinisterram cepere, &nosalij aquas 
:rinavimus,& fimiliter incoke e Tafcaltecai, 
Suaxocingo, Caleo, & Tefaico, qui erant 
iltra oduaginta millia hominum, & dum 
apidibus, & lateribus crudis implebamus 
jontem ilium , Hifpani occuparunt alium 
iggerem quierat invico, qui eft ex princi- 
[mHoribus & latioribus qui fintin umverfa 
Jla civitate,& qutim ille non fulciretur aqua, 
fuit occupare facillimum, & infequuti fui^ 
mus hoftes per eundem vicum, donec pervc- 
nerint ad aiium pontem, (quem extulerant* 
prseterquara tignum latum, per quod tranfi- 
bant, & ingreffi funt per illud & per aquam 
tuto,cito eu occuparunt Inalia pontis parte, 
alium quoque aggerem magnum conftruxe- 
rat ex csefpitibus & lateribus crudis, & ^uum 

eo 



44* Fbrdi n a N 0, 'Cortjsh 

eo perveniuemus.no poteramus tranfire r 
nos aqius commififfemus,, & iftud erat mV 
mo noftro penculo, maxime noftibusacri 
pugnant.bus, & ab utroque d,cl, vici lacei 
innumera erat hoftium magno ammo e 
Pav.mentjs fub d.alibus cenant.um mul. 

£ d °; Y %?rV l l"r P ervene ' e P'urimi mil 
tesp.xid,bus& baliftis utcntes, &emifim 
duo tormeta per vicum ,llum,,lli s maximu 
wrerebamus damnum & quum hocnofo 
tcm : ahqu, ex Hifpanis, fe aquis commifer 
&ad al.amnpam tranarunt, & fuimuscei 
tautcs, antequamco aggerepotiri poflemu 
perhorasduas, &quum hofteseos trananti 
conlpexcre, aggerem deferuere, & fubmali 
pavimenta, &tradiderefe fugs per eum vi 
cum, & eo pado omnis tranfiv.t multitudc 
& .pfe ,il,co d.dum pontem opplendum cu 
rav,,&aggerem d,fj,ciendum,&interim Hi 
Ipan. unacum Indis nobisamicis hoftesin 
! c f' Can } P er e « m vicum fpatio duorun 
balifts jaduum, uf q u e ad alium pontem qu 
eft proximus foro ex principalionbuS ci vita 
tis hoipitijs.hunc non ademerant, nec agee- 
tem cpnftruxerant. non enim arbitrati fue- 
rant rios eo d,e ahquid ex his, qu* acquifive- 
famus, occupaturos. Kec nos alij cogita- 
bamus d.m.diam poffe partem occupare,& 
in .phus fonmgreffu collocavitormenturri 
unum quod maximum boftibus damnum 
interebacqui eranc coc numero.uc eos forutri 
noncaperec, Hifparii aucem quumconfpi- 
cerencaquamibi rion concineri, inquaver- 
tari Jolet periculum, cbnft.tuerunt forum 

ingredi 



ngrcdi, & quum incolse civitatis confpexif- 
ybnt decretum exeeutioni demandatum, & 
/iderent maxiraam Indorum nobis amico- 
aimmultitudinern (quanivis eosfinenoftri 
)r«fentia nihil penderent) dederunt terga 
;ug#. Et Hifpani Indique nobis amici eos 
nfccuti funt, donec eos ingredi coegerint 
[uorum ambitum Idolorirm : quieft circun- 
latus calce & lapidibus, & ut alia relatibrie 
/ifurrieft, habettam amplum ambitum,u£ 
» eo coilocari poflit civitas quadringenta-" 
rum domuum, &ifte ambitus illicofuitaB 
tis dereli&us, & Hifpaniac Indi nobis amici 
:um occuparuntj & aliquantuium conftite- 
runt in illis turribus. Quum incolae civi- 
&tis vidiffent equites non adeffe irruerunt 
n Hifpanos, & vi ejecerunt eos e turribus & 
|xambitu,qua de re videre fe in maximo pe~ 
apulo & difcrimine, quum retrocederent» 
^jriftitere iriferius in ipfius ambitus portici- 
!>us, & quum hoftes eos jam acriter vexaret* 
tetrocefferead plateam, & indeeos expuk- 
:unt, donec eos coeg;erint ingredi vicurrw itst 
nt tormentum quod ibi erat,abftulerint. Et 
Hifpani quum impetum hoftium fuftinere 
non poffent maximo difcrimine /retroceffe- 
re,&reipfa fuiffent maximoin difcrimine, 
fci deo piacuiffet, uteo inftantiadveniffent 
trcs equites, & plateam ingreffi funt. Hoftes 
iliis vifis,cogiftntes majorem effenumerum, 
terga fugse dare cceperunt ( & noftri occij parc 
impluvium 3c ambitum de quo fupra memi- 
li, &in turri eminentiori illius,quae habebat 
ttitra ceAtumgradus ufquead funirrium,dec^ 

atit 



448 Fbrdinandi CoRtJisir 

aut duodecim ex primatibus civitatis fe m 
nierunt, & quatuorautqutnq; Hifpaniea 
af cenderunt, & quaravis illi acriter fe defc 
derent, occuparunt tamen eamHifpani; 
eosomnesneci dedere> fcdeinde advene 
quinque aut fex alij equites, & noviffimi ui 
cum pnmis mfidias paranmt hoftibus, &t 
ilJis ultra tnginta' interfecerunt. Etcjuui 
advefperaffet juffireceptui cani,& dummil 
tes retrocederent, tanta hoftium multitud 
ingruebat,quod equitibus opem ncm ferent 
busHifpanis, lmpoffibile fuiffet nonfubit 
maximum incommodum. Quum tame 
anguftias, viasftratas omnes,ubi verfabatu 
diicnraen tempore, quo retrocedebant, op 
timeaptaffem, & equites pereas ingredic' 
egredi poterant, & quum hoftes irruerent ii 
noftrum poftremum agmen, ndftri equite 
mvehebanturineos, &femper aliquosvlil 
nerabant & interficiebant , & quum vicu 
effet longus, potuere ter aut quater eo mod< 
mfcoftesinvehi. Etquamvis hoftescerne- 
rentfibidamnum maximum inferri, rabid 
tamen canes tam acriter in nos irruebant, ui 
nullo pado eos fuftinere poflemus, nec obfi- 
ftere,quin nos infequerentur & omnem eum 
diem in hoc confumpfifTemus,fi ipfi jam noh 
occupaffent plura fubdialia pavimenta, qu* 
eminet vico, & ea propter equkes fnaximurri 
fubibant difcrimen, & ed mo Jo devenimus 
eadem via ftrata ad noftra caftra* abfque aii- 
cujus Hifpam (quamvis muhifuerint vuine- 
rati) amiffione. Et inje&um igneta feliqui- 
rnus majoribus, & elegantioribus domibus 

illius 




Narrati o Tekti a: 449 

illiusvici, utalias,\ quum vicumingredere^ 
rour, ex flibdialibus pavimentis nobis obeffe 
nonpoffent. Eodem die major executor, 
bc Petrusde Alvarado cumhoftibuscivitatis 
acricercertarunt, quilibete fuis ihtionibus, 
6c dum certabamuSjabctamus unus ab akero 
per leucam cum dimidia., & pcr leucam. 
Tantum enim extendebantur locahabitata 
civitatis,quamvis minirnum intervallum m- 
tercederet, & amici noftri>qui ajpud cos erant 
numeroinfinnoacriter, certarunt, & retro~ 
ceffef* in caftra eo die abfque aliquo fibi illa- 
toincommodo. 

Xnterea temporis DonFernando Domi- 
nus civitatis Tefaico & provincia» Aculva- 
fean,de quo fuperius Majeftati Veltrae memi- 
ni, ftudebat aliicere omnes incolas civitatis 
& pro vi ncia; fibi fu b jcftos, & prafcrtim pri- 
matesin noftri amicitiam, qmaeoufquenon 
crant confirmati, ut poftremo fe confirma- 
*unt,& quotidte confiuehant ad di&um Doa 
Ferna^ndo vaiij Domini, & fratres fui,ea in- 
tentione ut nobis faverent, & pugnam iniret 
cumlncolise Terfiixtitan, &Mexico. Et 
<juum DonFernando effet adolefcens & Hi- 
fpanis maxime arTedus, & cognofceret be- 
neficia Majeftatis Veftra? fibi collata, aqua 
tamiatum Dominium fibicondonatum vi~ 
deret, prafertim quum videret aliosjure fibi 
praponi debere, invigilabat quantum eidem 
fieri poterat, ut omnes eyus fubditi venirent 
pugnatum cumincolis civitatis, &fubirent 
difcrimina & labores quos nos patiebi- 
rout, & alloctttus cft frattes fuos quierant 

Ff fex 



4/o FerdinAndi Coktesii 
fexaut feptem numero juvenes bello ap 
& injunxit,ut cum omnibus incolis fibi 
dms venirentnobis opem laturi,& unuin 
eis nomine Iftrufuchil (quieffiannorumi 
gintiquatuor) juvenem ftrenuum diledu 
abommbusinducem deftinavit,& perver 
adcaftra vix ffiratas comitantibus fbrteti 
gmta miliibus hominum, bello aptorum fu 
more bene difpofitorum,& ad alia duo caft! 
pervenereultra viginti millia honunum,; 
cgo bemgne cos excepi, & g rat ias egi de fu 
bono in nos animo, & openbus, Poterit oki 
time noffe Veftra Sacra Ca. Maieftas.fi bon 
fueritamicitia noftri Don Fernandi.&cuiu 
lententi» eflcnt illi e Temixtitan , quun 
profp.cerent illos in eos invehi , quos p„ 
lubditis habebant, pro amicis, affinibus & 

n ' * &et,am P ro patribus & fili j s . 
. Poft duos dies diftae oppugnationis fupe- 
rius memoratx, quum difta fubfidia adve- 
mflent, wcola: e Sichimilco, qui funtconfti- 
tutun aqu, s , & qua-dam colonise ex Otu- 
mienfibus, qiu funt montani, &ma,orinu- 
mero ill.s e Sichimilco, & erant afcripti fer- 
vitut,pom,n,s^ Temixtitan, venereobla- 
tum fe in vafallos Veftra: Majeftatis. Roean- 
tes.utindulgeremeorum diuturnitati, &eos' 
opttmcexcepi, eorum adventumaximelar- 
tatus. Quoniam fi incommodum aliquod 
incola: e Cujoacan perpeti poterant, abeis 
pati poterant. 

Quum e latere caftrorum in via ftrata con- 
ftitutorum ducibus bergatinorum ignecon- 
fumpfiflcmus pkra fubdialia pavimenta i n 

fuburbi/s 



N AR&Af IO TERTIA, $St 

Jibiirbijs civitatis,& nulla excanois compa* 
;re auderet, mihijvifum eft ad eaftroi uni 
oftrorum tuteiam fufticere feptem bergan- 
nos, Ideo conftitui deftinare in caftra 
rajoris executoris tres bergantinos, & Pttri 
e Alvaradp trcs alios:& commiii feriofe 
ra?fe&is i llorum,qnum ab amborum caftro^ 
im lateribus, hoftes llbi maximeprovide- 
Mitexcontinenrifuis canois, & introduce- 
rnt aquam, fru&us varios, Maiz, & varios 
Dmmeatus, & vagarentur modo huc modo 
luc, & ulterius prodeffent ad auxilium fe~ 
sndum militibus incaftris exiftetibusquo- 
es velient aggredi & oppugnare civitatem* 
;teo profe&i funt di&i fex bergantini ad 
i&a caftra, quse res fuit proficua & neceffa^ 
la, quumdie no&uque prselia mirabiha in* 
;reos intercederent, &capiebatinnumeras 
oftiumcanoas } &etiam ex illis plures. 
Cum prajdi&is ordinem impofuiffem , & 
ot copia? in noftri fubfidium & pacifice ad- 
eniffent, ut fuperius memini : eos fuhiallo- 
utus, velle ab hincad duos dies oppugnare 
ivitatem,Propterea tunc comparerent bene 
tffcparati, & eo tunc cognofcerem an fidi 
ffentamici. Etipfi feita fa&uros polliciti 
fcint,&fequcntidie juffi milites effe in armis, 
fcfignificavi hominibus exiftentibus caftris 
fcbergantinis, quid conftituiffem> .& cjuid 
Ilis agendum effet. 

Sequenti die poft miffarum folennia,& 
latam praefedis informationem , quid fibi 
:f(et a^endum, eaftris noftris exivi comitan- 
jjbus equitibusA trecentis Hifpanis, & ora- 
f£ Z mbm 



£erdinAndi CoRf^sir 

nibus Indis nobis amicis, quorum infin 
erat numerus, & quurri via ftrata progre 
rer,ad tnnos baliit^ ja&us, hoites nos j 
morabantur maximis clamoribus, 4k qu 
tres jam interceffiffent dies , quibus iec 
non fuerat certatum, demoliti f iierat orhi 
quae oppleveranms expugiwtu dirficili 
quam ante fiierant, & bergantini ab utroc 
via? ftrata; latere pervenere, & cum eis poi 
nuis propius ire tormentis, pixidibus, 
baiiftis multum damni eifdem mferd 
mus. 

Hocprofpicientes interram profilivim 
&aggerem occupavimus, una cum ponte, 
progredi ccepimus, & hoftesinfequi. Ati 
muniebantfe in alijs pontibus & aggerib 
quos extruxerant. Quos majori tamen ] 
bore & difcnmine, quam alias occupav 
nius. Ht ejecimus e vico a platea, & n% 
gnis illis domibus civitatis. Et tunc ii 
junxi Hiipanis, neulterius progrederentu 
quoniam ego una cum amicis meis oppl< 
oamfaxis, &lateribus aquarum meatu«, i 
quibus erat maximus labor. Nam quamvi 
fcujcnegotio lncumberent decem millia In 
dorum nobis amicorum, advenit tamer 
iioravefperarum antequam finis effetoper 
lmpofitus, & eo tempore femper Hjfpani & 
Indi nobis amici decertarunt cum incolij 
ovitatis, eifdeminfidiasinftruendo,quibu$ 
plurimi periere, Et ego equitibus comi- 
tantibus civitatem peragravi, &in vicisi^ 
Jis, quibus habebatur aqua, vulneravimus 
multos, Scitaegimus, utretrocederentnec 

ulterius 



NaRRATIO TBR.TIA. 4J1 

Iteriusauderent progredi in continentem. 

Cum coguofcerem mcolas civitatis eflc 
&elles, & talem prae fe ferrent animunt, ut 
client aut certe occumbere morti, aut fe 
artiter tucri, dux fententise inde meo in- 
Hcruntanimo- Vnaqtiodmodicas aut nul- 
\sex divitijs,quas nobis incola^ civitatis ab- 
Julerant , recuperatun eramus. Altera 
uod nobis anfam darent, ut eos extremae 
frterneaoni daremus.Et poftremam fenten- 
iamveriorem cogitabamus, quaenobisma- 
Ke difplicebat: i& cogicabam modum,qtio 
I timorem incutere poffem,^ ut jam refipif- 
*rent afuoerrore, &cognolceretdamnum, 
jfiiod illis inferre poffem : & fempercombu- 
•ebim, dcftruebamque turres idolorum & 
lomorum fuarum, & tit propius viderent, 
lac die ignem injiciendum curavi illisrna- 
jnisdomibusinpiatea conftitutis, ubialias, 
}uum nos expulere a civitate,ego &Hifpani 
ttofpitari folebamus, quaeerant adeo amplse, 
iitquilibet princeps fexcentis hominibus in 
fuo fervitio exiftentibus commode hofpitari 
poffet, ' jk etiam alijs eifdem adhasrentibus, 
m& quamvis non effent tam amplae, & ali- 
quantulum minores, erant tamen pulchrio- 
res&elegantiores, in quibus DominttsMu- 
teezuma retinebat omnia genera aviunyquae 
feperiebantur in his provincijs. Et quam- 
visilludmihi difpliceret, tamen quum cog- 
nofcerem hoftibus m:>gis difplicere, con- 
ftituieasigne confumere, quare hoftes ma~ 
xime funt contriftati, &fimilkcr reliquieis 
fcederc iun&i in lacu conftituti, quotiiam 
Ff } nuti- 




454 FeRdinAkdi Cortesii 

«unquam rati funt noftras vires t a -tum pofl 
& noftrum f ore tam multos uc eo ufq 
progred! poffemus, & hoc fib, multopl 
d.fplicuit. y 
; Igne injeao didis domibus receptuica, 
Jufti > & ,un£tism 1 litibus s Quoniam hora tar< 
erar.ad noftra caftra devenimus,& quum h< 
ftes nos retrocedere vidcrent, maxima irru< 
bat mulutudo,& extremum agmen noftru, 
aggjed.ebatur, & quum vicusfam eiTetcom 
poutus, &equites P offentadiibitumire, < 
redne, &,neps inuebamus, &femperali 
quos ex e,s vulncrabamus, propterea tamei 
non dcfiftebant a tergo nos vociferatiombu 
infcqm. Eo die demonftrarunt maximun 

dolor e) pr;Efmim,quumnosingrefroseoum 
cmtatem, & eam ,gn e vaftantes, &con t K 

eos" pugnantes, & eos infequentes i ncolas co- 
on.arum Cako,Tefa,co, & Sichimilco.fm». 
Iiter &Otumienfes (q Uum q u ilibet nomen 
patriaf pugnando ctamaret) confpexere, ab 
alio vero latere eos e Tafcaltecal, qui una 
cum rel.qu.s oftendebant eis i nco las fi£ 
cmtatis i„ fruftaconc.fos, & ajebant ipfo n 
obum ccen a; .lliusfervaturos;& m f u Lrum 
prandium, quemadmodum re ipfa faciebanr. 
Et eo pafto pervenimus i n caftra, ut nos 
qu.et. daremus, ea enim die multum laboris 
Paffi fueramus.Septem autg bergantini.quos 
apud me rct.nebam eodie ingreffi funt per 

confumpfere. Pr^fecli vero aliorum !a- 

rutiteodie. E £c , r ca ea, qu*eis evenere, 

Poflcm 



NAKRAtlO TERTIA. 4$S 

>offem difFufiiisenarrare,qua5evitand«pro- 
ixitatisgratiapmermitto, nifiquida itica- 
tra fua vidoria potiti recefTere abfq; aliquo 
:6rum difcrimine. 

Sequehti die fummo mane ordine ante- 
lifto,poft miffaruni folennia omnibus copijs 
um in civitatem reverfus, ne hoftibus tem- 
msdaretur evaeuandi pontes, . & reficiendi 
tggeres. Et quamvis fummo mane furre- 
tiffem, nihilominus ex tribus portionibus 
tquarum& vicorum, qui lntercedunt, duac 
Dortiones a caftns noftns ufque ad lllas mag- 
:ias domos & plateam erant extruclas,ut pr£- 
:edenti die, inquibus occupandis fuit maxi- 
naadifficultas, ut certamen prorogatum fnc- 
rit aboftava, ufque ad horam pnmam poft 
meridiem, quo tempore confumpta? funt 
omnesfagittas, &globuli, quos milites bali- 
ftis, & pixidibus utentes attulerant. Ercre- 
dat Sacra Veftra Majeftas,quod maxima fub- 
ibamus difcrimina, quoties illisdi&os pon- 
teseripiebamus, quoniam ut eos occupare- 
mus neceffe erat natando trafire, & eo modo 
nonpoterantmultum viribusuti, quoniam 
iaibus enfium, & lancearum hoftesinrlpa 
obfiftebant ne tranfirent. Tamen quum a 
lateribus non haberent fubdialia pavimenta, 
ex quibus nobis obeffe poffent, & ab alio kiA 
tereineos fpicula jaculabamus (nonabera- 
mus enim alrer ab altero per lapidis jafturn) 
Hifpani indies augebantur animis, & confti- 
tuebant tranfire,, & etiam quoniam videbant 
meo fic animo infidere,& quod aut cadendo, 
aut furscndo no» erat aliud faciendum. 

' * Ff 4 Vide- 



4/6 Ferdinandi Cortesii 
Vicfcbitur fortafHs Majeftat. Veftr*, quu. 
totper.cula ,am d.ci.s pont.bus, &agU, 
busoccupand.s mbiremus, magn^iff! „ 
gligenux.poftquam eos occupaveramus, dc 
ie.ere, nec manutenere, ne fingulis diebu 
taha fub.remus difcr.m.na ,n ilTis occupan 
d,s, cju* d.icnm.na fi„ c dubio erant maxi 
ma. Et certe fic V1 debitur abfenribus, ta 
men fc.at Veftra Majeftas, quod nullo p.,S 
ficr. Poterat, quon.am ut ,llnd exeeution 
mandarerur, eciuobus altcrum faccrecoge 
bamur.quodautcaftra ib. locaremusin p?a 
tea, &amb,tu turrmm Idolorum, autq ,o< 
al.qu. cuftod.rent nofturno tempore pon 
tes. In utroque maxima difcrimina, nec 
v.res fnppcd.tabant, quomam fi caftra loca- 
remus m cjvitate, fingula quaque noa e & 
hora, cum .11. cffent fine numero & nos paj 
ci. m.thesadarma conclamaretur&certaret 
nobifcum, & labores cftent intolerabiles, & 
und.que nos poterant aggredi. Vt autem 
nodtc pontes cuftod.rentur, ideo fieri no„ 

^ tU 'V /r ^'te' enim fub vefpcram erant 
adeo laffi, & fcffi ex pugna d.ei, ut mil.te 
po.it.um cuftodi* nullo pafto locare poffc- 
mus, &proptereacogebamur quotidie de- 
nuo eos occupare,quo ci vitatem ingredieba- 
™ur. ho d.e cum tempus contumpfiffe- 
nrns.noccupandisillis pontibus & opplcn- 
dis,non fu.ttempus alia gerendi. nifiquod i„ 
v.coal.o, qui pfogredituradcivitatemTa- 
cuba.fuerunt occupati duo alij p 0 „ fes ,& op- 
Pleti,& pl ures magna» & egregi*domus il- 
ifusv.ci .g„c cqnfumpts funt; &eom 0 do 

adVenit 



Narratio Tertia. 457 

ivenithora vefpertina, Sc tempusretroce- 
stldi. Ettuncnon minori verfabamur ia 
ifcrimine, quarn in occupandis pontibus* 
uiacumhoftes nos retroeedere confpicie-* 
antjtantum animis augebantur, non aliter, 
uam fi v doria potki fuiffent, cV nos terga 
i$x dediffemiis. Et ad hocneceffe erat» 
uod pontes effcnt bene opplcti, &; materies 
quata folo vicorum , adeo ut equites fine 
aipcdimento poffent abutraquc pairtecur- 
ere,& cum hoc pa&o reced .r : mus,cum tam 
roclivi nos infcquerentur, aliquando finge- 
>amus dare terga fugse, & nos equites in eos 
evertebamur, oc femper capiebamus duode- 
:irn aut tredecim ex illis ex fortioribus. Eo 
nodo & quibufdam Jnfidijs, quas ipfis fcm- 
^erparabamus» hedebantur. £t certeiilud 
irat pulcherrimum& admiratione dignum, 
^uoniam cum notiffirrium & notabile effet 
damnum, quod lllis inferebamus ex taii in- 
fecutione, nos tamen infequi non define- 
Sant, donec viderentn©s civitate egreffos, 
& ita reverfi fumus in caftra, & pr^fecK 
aliorum eaftrorum, me certum reddiderunr, 
qualiter eo die omnia eis profpera evene- 
rant, & multos ex hoftibus neci dederant» 
tam lacu quam terra. Et praefectus Petrus de 
Alvarado, qui moram trahebat in civitate 
Tacuba , mihi lireris fignificavit occupaffc 
duos aut tres pontes. Quia cum effet in via 
t'rata,quaecxit e foro celebris civitatis, & ea 
imr adcivitatemTacuba,tres illi bergantini 
qiios illi dederam , poterant pervenire ab 
uao latere, & appropinquare eidc vi§ ftrarae, 
Ff j non 



non fuerat in tanto periculo, quanto tM 
&is diebus, & ab eo laterc Petri de Alvarai 
erantplurespontes, &plures aquarum M 
fus in di&a via ftrata, quamvis noneffei 
j^crcbra fubdialia pavimenta, ut in ali 

Omm eo tempore Incohecivitatem 3 
palapaOichihibuzco, MechicacWCuiv' 
can, Mizqueque & Chuitaguaca (qu* utfi 

pcriusmeminiinlacudu!cisaqu*conftitirt 
lunt) nunquam voluerunt mccum pacen 
nec etiam eo toto tempore incommodur 
atit damnum aliquod ab eis perpefli fuera 
xmis, &q UU m incohee Calco effent fidele 
Majeftatis Veftra vafalJi, & confideraren 
nos negotmm habere cum incol.s celebri 
civitatis, conjunxere fecum c/uibufdamco 
iomjs, qua? lacui hatrent, &omne poffibilc 
damnum mferebant exiftentibus in lacu & 
quum cognofccrent nos fempcr vidoria po 
tin cdmra incolas e Temixtitan, & confide- 
rantes fibi illatum Damnum,& quod fibi in- 
rerripoffetabanticisnofais, fededidere, & 
pcrvenere i n caftra noftra, & fupplices roga- 
verunt,utpra^tentis eorum erratisindul^ 
rem, & committercm incolis e CaIco,& vfci- 
ms eorum ne ultcrius eis damnum inferrent-' 
Eis mihi piacere refpondi,&me non molefte 
terreha?cab nliquo, nifiabincolis civitatis 
Temixtitan, &ut crederem fuamamicitiam 
efle cx corde, rogabam poftquam conftitue- 
ramnunquamobfidionemfolvere,donecauc 
per deditionem, aut per vim civitatem cape- 
rera,& ipfihaberent multas canoas, quibis 

auxilb 



Narratio TektiA. 4^ 

uxilio mihi effe poffent,ut pararent eas om- 
ies,quaspoffent,una cum omni multitudine 
aarum coloniarum, ut impoftcrum aquis 
nihi auxilio effent, & etiam rogaham,quum 
lifpani haberent paucas,& malas cafulas, & 
em pora effent pluviofa, ut in caftris noftris 
abricandum curarent majorum cafularum 
iuraerum, & adducerent canoas, quibus ve- 
lipoffent tigna & lateres*exDomibuscivi- 
atis proximioribus caftris,& SUi retulere ca- 
loas, & viros bello aptos effe accm&os ad 
luamlibet diem, & inconftruendis cafulis 
•uerunt admodum diligentes, quodabuuo 
Scabaliolatere lllarum duarum turrium il- 
iusftrata? via?, ubi ego caftra metatusfue- 
:am, tot «dificarunt, quod a proxima ad no- 
rifliraam effet intervallum adtres aut qua- 
:uor balifta? jaftus, &uitra. Et confideret 
Veftra Majeftas,latitudinem dittx ftratae vie, 
qua;eft fita in profundiori loco di&i lacus,& 
afc> atroque latere didse ftratseviae erantlo- 
cata3 dida? domus & remanebat tantumva- 
cpi in ea,ut commode equites, & pedites po- 
tuiffent ad libitum ire, & redire, & in caftris 
continebantur numeratis Hifpanis, & Indjs 
qui illis inferviebant, ultra duo millia homi- 
num. Reliqui enim Indi nobis amici hofpi- 
tabantur in Ciijoacari, quaeabeft perleucam 
cum dimidia a di&is caftris, & etiam incola* 
earum coloniarum, multoties nobisimpar- 
tiebantur aliquos commeatus, quibus maxi- 
me indigebamus,& praefertim pifces, & cera- 
fa, qusB funt tanta in copia, ut pofflnt fuffice- 
reper menfes quinque, aut fex (quibus con- 

tinuau- 



tfo Ferjjinanbt Gortejii 

tinuantur) hominibus in duplum quam i 
mispartibuscomperiantur. # 
- PI r du °s. aut trcs dies fucceffiv. 

mgreffi fmflemus civitatem a latere caftro 
rum noftrorum, demptis Mn alijs tribus au 
quatuor, quibus ingreffi eramus & fem D e 
potin viftona contra hoftes, &tormenris 
p.xid.bus, & bahftis plures interficieba 
nius, cogirabamus, quodin hotas veniren' 
oblatun pacem , quam exoptabamus pe- 
rmde acfalutem propnam, nil tamen >roW 
prodeflc potcrat, ut ad eam inducercntur 
fctut eos majoribus afficeremus incomrn^ 
dis, cogeremufque eos , ut pacem nobi- 
fcuminirent, conftitui quotidie ingtedi 
ctvitatem, & eam oppugnarc omnibus co- 
pijs, quas mecum habebam , aquatuor lo- 
cis, & adefle juffi omnem multitudinem 
civitatumm aquis conftitutarum , fuis ca- 
nois, & eo die mane compenebantur m 
noftnscattnsuitracentum millia Indorum 
nobis amicorum. Et mandavi tres ber- 
gantinoscum dimidia portione canoarum, 
Cua: afcendebantad mille & quingentos nuJ* 
mero, ne ab unolatere &tresalios cumrc- 
Iiquiscanoisabalio proffcifci, utcircunda- 
rentavitatem&eam comburerent, &ma- 
jus fibi poffibile damnum inferrent. Ego 
«mtem progreffus fum primaria via ftrata, & 
invenimus eam fine impedimento ufquead 
magn-s domos & nulli ex pontibus erant 
luhlati,& progreflus fum ufque ad viam flra- 
tam,quaafcenditad vicum, quo ituradcivi- 
tatem Tacuba, in quo contincbantur fex aut 

feptem 



Narratio Tik*i a. 4*» 

feptem pontes,& ibi curavi pratfe&um quen- 
dam vicum alium occupare texaginca aut 
feptuaeinta peditibus, & feptem equiubus 
itergouteis prsfidio effent. Eoscomua- 
bantur decem aut duodecnn miiha Indo- 
rum nobisamicorum, & injunxi aiten pr«* 
fe&o,ut alium fimiiiter vicum occuparet,& 
ipfecum militibus qui fupererant iequutus 
fum vicum,quo itur ad civitatem Tacuba, & 
tres occupavimus pontes, quos opplevimus 
fcreiiquos occupandos rehquimus addiem 
fequentem.Etat enim hora tarda, .& mehus 
commodiusque fequentidie oecuparipote- 
rant. quoniamadmodurn defiderabamom-. 
nemvicumillum occupare, ut mihtes Petn 
de Alvarado fe nobifcum conjungere poflet, 
&proficifcipoffent de caftns fuis adnoftra, 
& bergantinnlludidem facerent. Et lile dies 
ftiit nobis maximse vidona? , tam aquis, 
quarri continenti, & aiiquid pracd* adcptura 
eftabincohs civitatis, & in caftns Petride 
Alvarado, & majoris executons, non modi- 
capotitifuntvi&oria. ■ a . 

Pofterodiereverfus fumad civitatemeo 
brdine, quo die antecedenti, & Deus nobis 
tandem viftoriam conceffit, ut quacunque 
meis mihtibus progrediebar, nuilam cora- 
per.iebam repugnantiam, & hoftes tanta ce- 
leritate pedem referebant, ut eis videretur 
nos e quatuor civitatis portionibus ; tresjam 
occupaffe, & ex caftris Pem de Alvaraao 
eos maxime premebant. Et proculdubio eo 
die, &prsecedenti r ar.bitrabar eos nobilcum 
paceinituros quam^adepta viftona&hne) 
r ' femper 



4<?* Ferdinandi Cortbji, 

JX r f ihi P^ oneb ^>& tamfi nunqua, 
Sa m e / dcm I Y , *™«" fignumaliquo 

SSS^' f 1 * die revcrfi ( umus m «i« 

exuicanoneadcaftra noftra, quamvisphifc 
mum tri fta rcm ur, q„ um videremus incola 
eivitatis «noripenKusconftituiffe. 

1 Uis diebus prsteritis Petrus de Alvarad- 
occupaverat plures pontes, &ut eosnoa , 

rei e a U ? r 4,. P ? 1 r bu , S & Ct l uit,bus utebaru t> & 
rehqu, pioficifcebanturin caftra, quxabe 

inrni; er I P . er leUC T' Et quia 'aborille era, 
intoJerabilis, conftmiit locare caftra in fi« 

f ' qU l P, roficirci tur ad civitatem, 
Tv.LTT^H™ foro Salamantina: 
uZ £ . & E or t«cubus undiquecircumfep. 
tum,& l!t poffent, perveniread forum, non 
lupererantoccupandi nifiduo auttres pon- 
tes,eranttamen lat.&admodum occupatu 

£™1 ' u° m ° d ° fuit Petal.quotdies, & 
fempe^ v.dona potitus fui t , & eo dic de quo 
iupenus memin^quum viderer hoftes pne fe 
rerre lallifudinem, & me alfidueeos acrirer 
oppugnare, vidoriaadeo elatus ob ponres & 
aggeres occupatos, conftituir ulterius pro- 

gredi & occupare pontem,q u i continebat la- 
titudinem fexaginta paffum via: ftrata; de- 

\T '£ rofunditatem hominisftarus cum 
dimidio & ukra, & quum audafter inccep.f- 
lent.eodie bergantini illismaximo fueread- 
jumento, aquam tranamnt & pontemoccu- 
parunt, & hoftes fugientes infequebantur, & 
Petrus de Alvaradoproperaba^locum illutn 
oppleri, ut equttes tranfire poffent, &etiam 
guoniameum. quotidie commonefaciebam, 



rp fcriptis quam verbo,ne palmum quidem i 
,ci occuparet t mfi effet tutus, & equites tuto 
Reat ingredi & egredi. Illi emm iunt, 
ii eis belium inferunt. Et quum mcol^ 
vitatis confpicerent , non trantyvifle mii i n a 0 s 4e« 
jadraginta, aut quinquagintaHifpanos>& beilanH 
iquos eX nobis amicis, & noftros equites 
Dn poffe tranfire tam tempeftive, in eos 
>riverfi funt, ut eos cogerent vertere terga 
ig#,& projicere fe aquis,& tenuere tres,aut 
ratuor Hifpanos captivos, quos illico pro- 
fti funtad facrificandumdijs fuis, &inter- 
cere aliquos ex noftris amicis, &tandem 
etrus de Alvarado in caftra fua eft erverfus. 
tquum eodie perveniffem in caftra noftra, 
)gnovi qua? ei acciderant, maximam inde 
iceftitiam contraxi, quum illud effet anfam 
•^bere hoftibus,ut animis augerentur , & 
ederent nos nullo pa&o impofterumaude- 
teosaggredi. Ratiocur Petrus cle Alva* 
do conftituerat expugnare illum difficilem. 
icum,ea fuit ut fuperius,mcmini,quia vide- 
ltfe pro majonparte expugnaffe difficilia 
□ftium loca,& ilii aliquem timorem & laffi- 
idinem praefe ferebant, & prsecipue, quo- 
lamexiftentesin ejus caftris inftabant, ut 
>rum occuparet, illo enim occupato fere / 
tiiverfa civitas capta videbatnr,& ea omnia 
^enere fpe&viribus Indorum qui aderant, 
lumexiftentcs indi&is caftns, confidera- 
int afliduas oppugnationes in civitatemi 
te fa&as, arbitrabatur me citius illis di&ura 
rum occupaturum, & propterea di&us Pe- 
us de Alvarado maxime foUcitabatur, & 

idera 



4^4 Ferdinandi Cortbsii 

idemniihieveniebatinnoftriscaftns. I 
ipani enim omnes acriter foiicitabant, uc r 
unumextnbus vicis quibus ingrediebtf 
quum laullum habercmus obftaculum, 
occupato minor fupereffe Iabor, & ipfcdil 
rnu.abam omnibus modis, quibus poterir- 
quamviscaulam non aperirem, &hocid 
erat propter difcnmina, & perturbadon* 
qtiaemihi fefe offerebant, ante cnim mgr< 
iummforum piurimaintercedebat fibdiai 
pavimenta, pontes, &.vi* ftratsdemoiit 
itacjuoddomus omnes, quatranfiredebeb 
mus,erant tanquam inful* m medio maris 
Uuum fero pervemffem in caftra,& coem 
yiflem profligationem Petridc Alvarado,t 
quentidie fummo rriane conftituiprofictf 
m ejus caftra,ut iilum erroris nr^teriti renn 
henderem > & cognofcerem,q u x ipfe occupa 
let,& ubi caftrametatus effer,& ut/iilum mc 
neremde omnibus ad tuteiam fuam, & a 
hoftium offenfionerri facientrbus, & q UU t 
pcrveni in ilhus caftra, maxima fui admir; 
ttone ductus quomodo potuerint tantur 
civitatis, & tot malos pontcs occupaffcf 
quumea vidiffem, non tanta dignus repre 
henfione vifuseft, quanta -prius videbaun 
& ordme conftituto, quid effet agendum 
m caftranoftraeodemdicreverfus ium. 

Pofth^c multoties ingreffus fum civita 
tem locis fohtis, & duobusin locis bergairti 
rns, &danois infidentes decertabant, & egc 
incivitatequatuorin locis,& femper vifto 
na potiebamur, & multi ex hoftibus peri 
bapt, mdies enim mukitudo fine numero iti 

noftri 



oftri fubfidium conftuebat. Differebam ul- 
Ki.< progredi. Prirno, ut viderem fi hoftes 
uriticnv & malum animumqtie hafcebant, 
eponerent. Secundo quia noftcr lngreffus 
on poterat effe fine maximo difcrimine.Illi 
nim erant admodum conjundv & alacres» 
c mori conftmierant , & cum Hifp^ 
1 rdm hanc tam diu idiffern viderent, & in-* 
STcefferanc jam v.iginti dies, quibus minqua 
eftiterant a pngna, ultra quamcredi poteft, 
aihi fuerunt impottuni, ut fuperiusdixi, uC 
ngredemiiur, &forum occuparemus, quo 
>ccupato hoftibus mimmum fpatij rehnque- 
>atur, ubi fe tueti poffent, & fi deditionefti 
acere nollent^amci &6ti mori cogerentur, 
mum potum non habetent, rtifiaquaelall* 
ilius lacus. Et ouum meexcnfarem, Veftras 
M[ajeftatis thefauranus mihi fignificavit, 
omnes m caftrisexiftentes confirmare,ut fo- 
rum bccuparcm,cYipn\& aliquibus ahjs pro- 
bis viris, qui aderat refpondi eoru lntetione 
effe optimam, & me id plusalijs defiderare, 
L.nad tamen non exequebar ob eam cauiatrt 
tantum(quam ipfi fua folicitudine,ut profer- 
rem^cogebant) quae talis erat,quodquamvis 
iliibonoanimoilludagerent, quumtametl 
ea inre maxtmum verfareturdifcrimc,effenc 
$nulti,qui illud non exequerentur.&tandern 
eorum importumtate coaftus annui, me fa- 
'ftufum eo in negotio omnia quxpoffem, 
communicato prius oonfilto cum militibu$ 
reliquorum caftrorum. . \ 

Pofterodie conveni aiiquos ex pnmati- 
bus, &conftituifacere certiorem rhajorem 
Gg ^xecu- 



46G Fe ft, DlNAHDt CdRTSStl 
executorem, & Petrum de Alvarado, nos( 
quenti die mgreffuros ci vitatem,& labotai 
Ht tn forum peryeniremus, & fcriptis d 
mandavi, qusper eoseffent agendaalate 
civitatisTacuba, &ultra literai deftinavii 
iuc duos meos familiares, ut eoscertosfao 
rent de omru negotio. Et ordo, quo ot»„ 
Procedere deberent, talis erat.ut majorex. 
cutoraccederet comitantibus decem equit 
bus,centum peditibus, & quindecim balifti 
Kpixidibus utentibus in caftra Petri de AJ 
varado, &in fuiscaftris remanerentreliqt 
dccem equites, & componeret inter illos, u 
lequentt diequo certamen committi debe 
bat,. collocarent fe in infidijs poft domo 
quafdam, &farci„as fuas abaucVdafcura 
rent , non aliter quam fi abirent , ut incola 
civ.tat ls egrcdereiitur adeos infequendum 
& equites ,„ mfidijs collocati illcsa ter?c 
aggrederentur, & didhis majorexecutortri- 

d ; e * ,varado 1 '"««n difficilem txanl 
tum, ub. Petrum de Alvarado profligarant, 
&acceleraretino P pI e -do didum tranfitun 
t nJ a" US P r °g redcrc «ur & occuparet.nul- 
lo pafto Iongms procedercnt, iiec aliquid ul- 
terius occuparent, „ifi occupata opplere„t 
&aptarent, &fi po ffent fine magnoeorum 
penculooccupare ufque ad forutn, omnem 

fa&,r uTl^' qil ° niara e S° ,dem era ™ 
tafturus, & adverterent q uo d quamvis ea 

fibi nuncianda curarem, non obligabam ta- 

rnen eo s ad occupandum paffum unum ci vi- 

tatu,ex quo aliquid incommodi fubire coge- 



rentur. 



Narratio TfiRTI a. 467 
rentur. Et hoc nunciavi,quoniameognofce~ 
bam, eos effe tales, qui perfonas fuas eo, ubi 
juberem, conftituiffent , quamvis fe mon- 
turos cernerent. Iili a me expediti profe&i 
funtincaftra, & convenerunt di&osmajo- 
rem executorem , & Petrum de Alvarado, 
quibus aperuere omnia, quemadmodum m 
noftris caftris conftitueramus, Et quonia ilk 
unicum locum erant oppugriaturi,juffi ad me 
mitterent feptuaginta, aut octuaginta ex mi- 
litibus peditibus, iit fequeti die mectimcivi- 
tatem ingrederentur,qui ea rio&e dormitum 
pervenereincaftra noftra,ut eismjunxeram. 

Ordine jamdiao compofito fequentidie 
poft miffarum folenia,e caftris noftris exive- 
te.illi feptem bergantini, quos comitabantui? 
ultra triamillia canoarum nobis amicarum, 
&ipfi viginti quinque comitatus equinbus 
&reliquis quos in caftris habebam, &'ilhs 
feptuasintaqui advenerantex caftnsTacu- 
ba, fecutifuimiisiter noftrum, & civitatem 
fumus ingreffi. Quain poftquam fueram m- 
greffus, milites hoc paflto divifi. Erant tres 
vici in locis occupatis, quibus patebat lter ad 
forum, quem Iridi Tianguizco nominant, 
totusille fitus ubieft collocatusTlatelulco 
appelbtur, & unus ex.his tnbus viciserat 
potior, quoibaturaddiaum forum. Et the- 
faurano, & computatbri Veftne Majeftatis 
fignificavi, ut ingrcdcrentur feptuaginta co- 
mitati peditibus & u.ltra quindecim, aut vi-> 
giriti miliibus Indorum nobis amicorum, 
&extremum occuparent agmen feptera, 
aut ofto equites, fcquotquot pontes 3ut 
- Gg * aggeres 



4^8 FbrdinAndi Cortisii 
aggeres occuparcnt, Micocos opplerent* 
conducerent decem homines ligoiubus, , 
ahos Indos nobis amicos, qui eran t nob 
rnultumproficuiad oppkndos pontes. R< 
liqm duo v.ci ex vico a Tacuba ingrediunrr 
foru,&funtanguftiores,&crebnoribusvr 
ftratis,pontibus, & vicis aqifis plems, &air 
pliori ex ilhs ire jufli pra:fe<2os auos, odt us 
gintapedmbus, &ultradecem miilibush 
dis nobis amicis,& i n fauce illius vki Tacu 
ba dimifi duo magna tormenta, &illonu 
cuftodi* lmpofui decem equites. Eeoau 
tem ofto cquitibus & centum peditibu- 
inter quos erant viginti quinque balift.s fi 
pixid.busutentes, &infinito numerolndo 
rum -nobis amicorum , fccutus fum ite 
meum , u t mgrederer alium anguftum vi- 
cum.quantum poff. m : &i n fauceilliuseffi 
juffiequnes, & j u ffi quodnullopaaoulte- 
rms progredereutur aut me fequerentur, nifi 
pnus ilhs mandarem & equo defcendi , & 
ven.mus ad aggerem, quem extruxerant 
ante pontem quendam , & quodam pervo 
campeftn tormento, &militibus baliftis & 
pjx.dibus utennbus eum occupavimus, & 
ultraprogrefli fuimusper demolitam ftrati 
^"o^veUnbusillis locis, & u itra, 
quod tnbus ilhs locis pugnabamus cum in- 
cohs c.vitatis. Tanta erat Indorum nobis 
amicorumcopia, quiafcendebant fubd.alia 
pavimenta, ut videretur nil nobis damni in- 
rern pofle, & cum illis occupavimus illos 
geminospo n tes,aggerem,& v ic U m. Hifpani 
«c Indi noltn aimci fecuti funt eos eodc vico 

abfque 



Harratxo Tertxa. 469 
ibfquemoraaliqua& egoremanficomitan- 
tibusfortc vigmti Hifpanism infuia quada 
propinqua. Videham enim Indos quofdam 
nobis amicos implicitos cum hoftibus, & 
aliquado eos retrocedere cogebant, donec ie 
aqms committeret, & noftro fretifubfidio 111 
eos irrucbant, & uitenus cuftodiebamus, ne 
quibufdam tranfverfis vicis incolae.ci.vitatis 
Hifpanosatergoaggrcderentur, quieo vico 
progreffi fuerant. Qui eo mftanti mihi nun- 
fiandumcuraranti lpfos maximam ctvitaus 
parteoccupaffe, & nonlonge a platea lpfius 
fori eos abefle,& omnino conftituerant utte- 
rius progredi, quoniam audiebant pugnam 
ftitam e caftris majorisexecutoris, &Petrt 
de Aivaradbcontra hoftes civitans, ipfeau- 
tem eis denunciandu m commifi, quod nullo 
pado pedenvmoverent, nifi prius pontes 
eflent optime oppleti, ut fi forte retrocedere 
coo-erenmr,aqua eos non impedirer, cum lpli 
ibf omne difcrimen verfari cognofcerent, 
ipfi mihi nunciandum commifcre, omma 
efle optimo ordinc, & quod iUuc progrede- 
rer,& oculata fide profpicerem ita effe- fcgo 
autem (ufpitione .adduftus ne aberrarent, 
fccuram nonadhiberent iti opplendis porr- 
tibus> illucprofcclusfum, & comperiiilos 
tnnfiviffe demolitam portioncm untus vici 
\ latitudinis decem aut duodecim paffuum. A- 
quaautemafcendebatad profunctitatem ge- _ 
minorumhominisftatuum, &eodete>ore, 
quum tranfivere, injecerat hgna.cannaiq;, 5c 
I cum^paulatim tranfiret & xupide^ateries m 
profundmnnon penetrarat&ipfivoiuptate- 
r Gg } vidotise, 



t. 



470 Ferdimandi Cortbsii 
victoriz.qua potiebantur erantadeo hilarte 
ut coguarent riiateriam illam fixam diutur' 
namque permaniuram. Et ed tempore,qu< 
ad pontc pcryeni,cpmpcri-Hifoano$,af afio- 
Plures ex amic.s rioftrts tergafxig* dediffe,& 
hoftes tanquam rab.dos canes ifios infequ? 
tes. Cumqueincompofitumordinem viderf 
cWeccep,. S.ftice, fift,r e & ouum eff," 
proximus aqua^eam H.foanis, &l nd , s Sfef 
tam mvcnM.tne paleam quidem in.ecffe vi- 
derent, & hoftes ranto impetu fe, ebantur i n 
H,fpanos, uteosmfequendo aqu.scommS 
erent fe, ut ,pfos ,nterficerent/& ex vko f- 
lo aqueo adventabant hoftium cano x ,& H - 
fpanos v,v,os capt,vabant,&quum resfoiffo| 
ja repent.na, & vidcre - ipfos m.litcs mSiS 

d;l C o e n m & ' COnftmi i lblco " fiil ^e,&certan- 
fer^' , U1 , e °' P IUS P^ficiebamusopem 
ft endo mambus qu,buf d am infortunatis 

t ftf fuNcrgcbantur, ut aquis exi- 
rent, & ahqui ex.bant vulnerat,, aliqui vef6 
aquis femifubmctfi, & a li j fine a ; mis ]U J?^ 

SoVf eb r • &,nn) ^ 

on n w n§rUebat ' qU ° d U,e ' & d«odecim, aut 
qnmdecm, quimecum erant, undique cir- 

1 r?n C S nt,&QlUlm Cffem intent« ope TO 
nrofn?r°i ' QlU a ° Uis ob n,ebantur, no™ 
Profp,c,ebam,nec memoreram damni, quod 

ceSnnt 3 &S* £ Ind r « exhoffis 
ceperant, & abduxifient.fi „0n affuifiet pra:- 
fechis quidam comitant.bus quinquaS 

kbamTob 1 " meCUm f ?»I*S3E« "S ■ 
iet.am, & 0 pe juvenis unius i l, us focietati. 

ouipofl deum Qp.Max.mc a morte SvS 



&ut 



NARRATI9 TeRTIA, 47* 
k ut tbe fer varec acerrime pugnando ibi fua 
tfudicanimam. Jncerim Btfpam, qwa»h£ 
zerant profligati proficifcebancur ea «ra a 
L, & quum ffl-et brevis, & angufta, & Vg* 
Equalii, quam canes ilh ex induftrta fabrica- 
veranc, & ea ftraca via progrediebancur pro- 
flieact mulci ex Xndis nobis amicis, icer ran : 
tura erac impedtcum, & ipfi eranc adeotardi, 
ut boftibus cempus darecur uc ab ucroq; lare- 
I aquam cranfire poffenc, &capere,&inrer- 
ficerequocquoceis videbacur, &illeprxte- 
ftusquimecfi erat nomine AnconmsequmT 
nones.Difcedamus, inqmr,& incol umen yos 
fervemus.cumcerti fimus quonfivos amtie- 
timus nulms noftrum evaderepoffet, , & vix 
Cecutn tantu agere potuit.ut inde difccdere, 
&cumhocvideret brachijs mihi annuic, ut 
teverceremur, & quamv.s ipfe p1»s «optaffe 
mori.quam vivere, pralibati pr sfca» horta- 
tione,& alioram commilitonum, qm adeiat 
coepimus recrocedere cum hoftibus certado 
cnfibus,& parmis noftris, qui nobwvulnera 
illacum veniebant. Eo ipfo tempore advenit 
famtliaris meus,& iterahquanEuUimaperun, 
tamen illico ab humili fubdtah pavimcco il- 
lumguccure percuffere, ut cadere coegerinr, 
&dtfmverfarer ihtali proftigatione, expe- 
fians multitudinem tranfire, ut fe cuco toca- 
renc, &noshofttum imperam fuftineramus, 
ittterea advenic quida familians meus eqtto, 
ucequitare poffe.tanraerarluci in ea angufta 
via ftraca, propcer ingredtentium, egredten- 
tt umq-.ab aquis mulcicudtne.ucnuUusconfi- 
ftere ^oflWSc ipfe equum afcendt «onpugnj 




47* Feroinakdi Cortesi, 

graua,quoniam ibierat irapoffibilc cqu itc, 
Poffc pugnam mire, quoniam fi ca 2nS 

penffem eosociocquires, quos ibi d.mil 

mS**"^ alltCr ,°P era ? fcd coaai 1 
reveiri, & q uum redituscffet tamdiffiah 
duatequas qu.bus infidebam duofauhSi 
merexeaanguf alh-ataviam a q u « y 

funtAalte^n.hoiU-sintcrenK.laltcavS 
ped, es qu.dam tutat, funt, & d tiu u vl 

famihatis meus Chriftophorus de gS 
oomine-afcendit equum quem exiftcntcsl 
infula ,ila m.hi adduccndumcuraran u n 
intutum recipcre p„ff m> g, hoftcs "undel 
unacum cquo pr.ufquam ad me p,uwj 
poffet.interrecere.cnjus mors tanto on , b 
exirxentibusincaflrisfnir dojori, urin a , 
ufque diem reeens fiulhusmortis m£ft?$ 

labonbus omn, P ote'ti Dco placuir, ut f°££ 
ffites pervener.mus ad vicum, quoTacffi 
perven.rurq uie ftf paciofus . 

^.htesconvenere,extremumaim P n5ve; 
com.rant.bus equitibus occupavi HoftS 
tem , ,„ nos «hori» elati tanta mperbTa kZ 
bantur,ut v.dererur nullum ab eorum mt n Z 
bus poffe evadere, & meliori modo, q„o 
tui retrocedens thcfaurario, & con pmator, 7 
runc iandlim ifh , P^ 0 " 

ordtne convenirent, &,lh,d idcm XdB 
juffiduobus 1 «* prsfeflis, qui in-reffi eran 
vicum.quo itur in forum, tfqtiffieS. 
«rcnucpugnaver^multosaictes^pS 

occu- 



NARRAtio Tertia. 475 
)ccupaverant , quos optime oppleverant» 
juod effecit ut m reditu damnum nulium 
ruenntperpefli. Etpnufquam thefaurarius, 
&computator redirent, hoftes civitans ex 
juodam aggere, ubicertabatur, projecera-ne 
iuo aut tna Chriftianorum capita, quamvis 
tunc nefciverint an effent ex niilinbus Petri 
je Alvarado, vel noftrorum caftrorum. 
Quum conveniffemus ad piateam, tanta 
Kpftium multitudo undiquc confluebat, ut 
maximum fuerimus pafli laborem,antequam 
wcrtere cogerentUr quibufdam locis, ubi 
ante hanc profligationem expcftare non au- 
debant tres equues,& decem pedites. Et illi- 
Cp in turriquadam excelfi idolis fuis dicata, 
oureerat conrigua platea?, locarunt arornata, 
fu ffu m i gat i o n c fq u e e x gu m m4 qu o d a m q u od 
nafciturinhisregionibus, quod ipfidijs fuis 
pfferunt m fignum viclorias, &quamvis ipfis 
irnpedimento- effe volverimus , nunquam 
tameneosimpcdire potuimus, quianniires 
celeri paffu caftra noftra verfus progredie- 
bantur. Ea profiigatione hoftes interfecere 
Bftginta quinque, aut-quadraginta Hiipanos, 
& ultra mille Indos nobis amicos, & vul- 
ncrarunt ultra viginti Chriftianos, & ipfe 
Vulnus accepi iri crure. Amiffum efttor- 
tnentum iilud parvum campeftre , quod 
conduxerarnus, & plures balifta?, &pixidc's 
ima cum multis armorum gencribus. IIII 
ecivitate, illico habita vi&oria ut majo- 
tem executorem , & Petrum de Alvarado 
exanimatos redderent , omnes Hifparros 
tam vivos quam rnortuos, quos cepersnt 
Gg 5 adl 



474 Fhrdinandi CoRtEsir 
ad Catebulco, in quo eft forum, adduxere, 
quibufdam turribus altiflimis foroproxitt 
nudosfacnricaverunt, &pe#ora eoru m 
ruere,cordaq; exemerunt,ut idolisfuis offe; 
* en ** Qh* omnia Hifpani £ caftris Petri <j 
Alvarado optirne confpicere poteranc,ab c 
loco imde decertabant, & quum videret c<to 
pora illa nuda alba,cognovere illos efleChn 
Itianos, &quavispropterea maxime fuerft 
triltati,& exanimati rediere in catfra per dfc 
otto, eo & die fequenti hoftes civitatis but 
cinis,& tympams maximam animorum exul 
tatiorfem pr# fe ferebant, ut videretur civi 
tascorruere, & apperuere omnes vicos, £ 
pontes in quibus aqua verfitur, tit prius ha~ 
ouerant,& pervenere,ut ignes,& vie;iles fuo: 
locarentperbmos balifta; jaftus anoftris ca 
ftns, &quum omnes evafiiTemus profligati 
vti Inerati, & inermes, indigebamus quiece,& 
refedione. Hacoccafione incola;civitatis 
fpatmm habuere tranfmittendi legatos ad 
plures provincias illis fubditas nunciatum fe 
maxima potitos effe vi&oria, ScinterfecifTe 
plures Chnfticolas, & fperabant propediem 
nos pemtus delete, & nullo pafto nobifcum 
jungerentur, & ut fides ftbi adhiberetur, cir- 
cumferebant duoequorum, &aliqua inter- 
fectomm Chriftianorum capita, qusoften- 
debant per ea loca, quibus eifdem conducere 
videbatur, qua? res mtiltum operata eft ad 
contumaciores reddendos, qui defecerant, 
quam erant antea. 

. Iride ad duos dies poft profligarionem,cu- 
jus farnaja mnotuerat, & per omnia circum- 

vicina 



Narratjo Tertia. 475 

rina loca vagabatur, incola? colonias no- 
ine Quarnaquacar, qui iubjiciebantur civi- 
ti Temixtitan, & fubdiderant fe in ami- 
>s, profe&i f»nt in caftra noftra, & mihi iig- 
ificarunt incolas coloni^ Marinatco , qui 
bi erant contermini, damna plurima illis 
tferre, & provinciam fuam deftruebant, & 
mc conjungebant fe cum incolis provincias 
fuifco,qua2 maxima eft, & conftituerant eos 
ggredi, ut interficerent, quia fe Majeftati 
'eftrsfubdiderant, & nobis jun&i fuerant 
triicitia, &'hoftes affirmabant illis deietis 
onftituifte nos aggredi. Et quamvis pro- 
igatio, qua? nobis eveneraf effet recens, & 
btius lubfidio indigeremus, quam alijs fub- 
;dium miniftraremus, quia maxime infta- 
iant,decrevi fubfidium iUisimpartin,quam- 
1 in ea re plures intercefferint contradi&o- 
e$, aflerentes , quod ipfemet me deftrue- 
em, tranfmittendo milites extra caftra.Ex- 
[edivicum nuncijs, qui fubfidium poftula-- 
-erant, lxxx. pedites & equites decem, qui- 
iiisprsefeci Andreamde Tapia, cuiinjunxi 
ltillaageretqua: fetvitioMaft. Veftrjeplu- 
rmumconducere profpiceret, &tutela?no- 
jrse, cum cerneret neceflitatem, in qua con- 
E&ti eramus, & eundo, & redeundo non 
confumeret ultra decem dies. Et fic difcef- 
m &pervenit ad coloniam quandam exi- 
guam , quq eft media inter Marinalco , & 
Coadnoacad^ibi offendit hoftes 5 qui eos pra;- 
ftolabantur, & ipfe una cum Incolis e Coad- 
noacad, & illis militibus, quos fecum addu- 
cebat , pugnam inire ccepit , & tam acriter 

noftd 



476 Ferdinandt C0RTE511 
noftri decertarunr, ut hoftes in fu*am vert 
rint, & profligarint, profecutique funtd 
ncc eos mgredi coegerint coloniam Mai 
nalco, qusfitaeftincolle admodumardu 
quem equites fcandere non poterant, &h< 
vifo deftruaioni ea omnia fubjecere, qt 
wplanicie continebantur, &reverfifunt 
caftra noftra hac potiti viftona eo dcce 
dierum fpatio eis afiignato. 

Vnus e -Dominis provirtci* Tafcaltecq 
■ Chichimecatecle nomine, dequo aliastrn 
minh qui tabulas pro conftmcndis bergant 
rus adduxerar, qu^ in ea piovincia parat 
eranr, abinitio belii femper moram traxiti 
caftris Petri de Alvarado.Quum videretpo 
di&am profligationem HHpanos » ut priu 
facere confueverant, cum hoftibus uon gor 
gredi, conftituit ipfe cornitantibtis fuis ci vi 
tatem mgredi,eamque oppugnare, dimitten 
quadrmgentos fagittarios e fuisad ponten 
quendamablatumfatisdifcriminofum, qti< 
enpuerat incolis civitatis , quod nunquarr 
eveniebat fine ope noftra, progrelfus efl 
comiratus fuis maxima vociferatione, invo 
candofuam provinciam, & Dominum. Ec 
dieacnterpugnmimeft, Scundique plures 
vulnerati remanferunt,& perierunt.Et inco- 
iajcivitatis firmiter arbitrabantur , cos in 
cavea claufos habere, quoniam quum fit na- 
tio,qua?dum retroccdunt corum hoftes qua- 
vis ipfi vidoria «on potiantur, animo obfti- 
nato mfequuntur, futurum putabant utito 
traufftu aquarum (ubi certum verfari folet 
difcnmen) fuas fibi injurias ulcifci liceret, & 

prop- 



Narratio Tbrtia. 477 

ropterea Chichimecatecle dimiferat in a- 
u» tranfitu di&os quadringentos fagitta- 
t€S, & quum jam retrocederent, hoftes civi- 
atis in eos irruerunt maximo furore, & mi- 
ites e Tafcaltecal aquis fe commifere, & 
^vore fagittaritirum tranfivere, & hoftes co- 
peda obfiftentia quievere, & admodum ad- 
mrati funt audaciam Chichimecatecle* 

Poftdies duos a reditu Hifpanorum, qui 
lelia intuler at incolis e Marinalco, ut Maje- 
tas veftra capitibus prajcedentibus videre_ 
»0tuit,pervenere in caftra noftra decem Incii 
:xOtumienfibus,qiiierantfervitutiafcripti 
Oominis e Temixutan, & ut retuli fubdide- 
antfe Veftra; Majeftati, quotidie nobis opS 
ferentescum hoftibuscertando, & figmfica- 
:unt, quemadmodum Domim provinciai 
Ndatarcingo, qui fines habent cum illis, eis 
t>ellum lnferebant, & coloniam quandarn 
:ambufferant, abduxerantque aliquos e fuis, 
fcquantum poteranr eos deftrtiebant,animo 
a^grediendi caftra noftra, ut hoftes civitate 
ggrederentur, ac pemtus nos delerent, & ul- 
trahocproptereaetiam cifdem fidemadhi- 
buimus, quoniam a paucis diebus, quoties 
ingrediebamur civitatem pugnandi gratia, 
minabanrur nobis ducibus illis e provincia 
Matalcingo. Qux quamvis nobis non mul- 
tumeffet nota"opnime tamen cognofceba- 
mus effe latam , & diftabat vigmti leuca- 
rum fpacio a noftris caftris, & ad qua:- 
relam , quam Otumien. proponebant 
contta Koftes fuos, petebant, utilhsopem 
daremus. Et quamvis pctierint t^mpore 

•inultum 



47 s Ferd.inAndi Cortesh 

multum difficili,auxilio fidens divino, M 
o?a*ayitatisalasconfringercm,quiquo 
die nobis mmabantur ducibus.ftis, &fp< 

fubfidnim ahunde adventare non poter 
mfi abeolateteidluc Condiialuun, eSand 

LcemT'2 executotem deft.narcconftH 
decem&oclo equitibus, & centumpedi 
bus, inter quos unus comperiebatur balii 
utens,qui difceffit illis comitantibus, & a J 
Ctounienfibus nobis amic.s. fit Deus eftt 
«is,quibus pencuhs fubjiciebantur,& inq, 
nos Fe j iqttl permanebamus. At cum oport 
«t majus animinbftrirobur quam unqua, 

diffilTh demonftrate & 4ri certa^d, 
diflimulabamus vmum noftrarum debilit; 
tem tam cum amicis.quam hoftibus. S*pii 
tamcn optabant Hifpani ut faltem vivitar 
dem evaderent, & f e viftores confpicerer 
contra civitatis incolas, quam vis in ea, & , 
ommbus reliquis provincijs nullum fruftur 
prstereaconfequipoifent. Vndeconjic, po 
teftfortuna,&neccffitas,,n quibus conftitut 
eramuscorpore vitaque. Majorexecutore; 
nofte profeauseft dormitum ad colonian 
quandam Otutmenfium , qu«e eft oppofitj 
Matalcngo, & fequentidie manediTceffit 
pervemtque ad ftationes Otumienfium.quas 
dereliaas comperit, & pro majori parte 
combuftas,&quumpervenin-eti n J planiciem 
propenuvmm quertdim, offendit max,mam 
mulmud.nem, quifi„ e m combuftioni alte- 

confpexere, terga fuga? dare cceperunt,& 



itiaere, 



AfclUTlO f ER^X A* 4"» 
finerc, quo progrediebantur, poft eos fe* 
juebantur multa onera plena Maiz, & in- 
antium la&entium, quos commeatus caufa 
ecum adducebant, quar dimiferant, quam 
itimum audivere Hifpanos adeffe. Et pofV 
[uam tranfivere fluvium, qui ulterius labe^ 
latur,in planicie fiftcre ccepere,&Major exe- 
utor equitibus eos aggreffus eft eofque pro- 
ligavit, & quum terga fugaj dediffent, recld 
ramite progrefli funt ad fuam coloniam 
datalcingo,qu«triumieucarumfpacipabe- 
at, &omnibus tribus leucis continuatacft 
ftfccutio, donec coacli funt ingredi colo- 
tiam,& ibi praBftolatifuntHifpanos,&ami- 
:osnoftros> qui adventabant interficiendo 
:os, quosequites intercludebant, & defere- 
>aht, & ea infecutlone mortui funt duo mil- 
iahoftium. Quum pedites perveniffent ad 
ocutn,ubiequites fubftiterant,& noftri ami- 
» (qui erant fexaginta milliahcminum) cce- 
>ere proficifci ad coloniam, ubi hoftes fe op- 
)ofuere, donec mulieres, & filij,& bona fua 
:oilocabantur in fortilitio quodam , quod 
*at fitum in altiflimo colle ibi prope exi- 
Kti. Quamprimum tame eos aggreffi funt* 



tabebantinea iummitate admodum ardua 
Mnitaque, & depradatifunt, &combuffe- 
re coloniam breviflimo temporis interval- 
to , confugientibus hoftibus ad arcem. 
Et quum hora effet jam verfpertina, ma- 
jor executor arcem ©ppugnari nOn eft 
Jaffus , & ctiam quia labore erant admo- 
dumfcfli» totam cnim ea» diem certando 




con- 





480 Feivdthakdi Cortes)ti 
confumpferaut. Et hoftes eam noclem dux 
remaximis vociferationibus.&itrepitu tyn 
panorumbuccinarumque. 

Sequentidiefummo mane major execi 
tormiluesconducereccepit, nt aicendere 
coliem, pugnaturicontra hoitesinarcec* 
itentes, quamvis aiiqao timore arbmant 
hoites obilituros.Quum eo pervenere,nem 
nem ex hoftibus otfenderunt,Sc Indi quidai 
nohsamicicollc defcendebant, &retulcj 
5 U " U « ^oftibus adcffcfed tn aurora om» 
diicefliffe, & illico in planicie circumquaqi 
videremaximam hominummuititudinej 
crant Otumien.&eqiiites rati effe hoiles ac 
verius eos funt progreffi, & vulnerarunt tn 
aut quatuor.Et quum ldioma Otumien.diffi 
rat ab idiomate provincia: e Cu!va,_cos no 
Percip:ebant,nifi quodarmis projedhs ad Hi 
ipanosconfugiebant,& nihiiomirius tres.au 
quatuor vulnerarant. Attamen ipfioptim 
cognovereillud eveniffe, quoniam qui fora 
illisnon mnotuerat. Et quum holtes noi 
expeftaffent, Hifpani ftatuere rcverti pe 
aliameonimcoloniam,quaefimiliter defece 
rat. Quum tamen tot copias cotra eostnove- 
n cognovere eos pacifice excepere . Et majoi 
executor Dominum provincia? allocutus eft, 
eidemque fignificavit , illum jam optimc 
icire me Ixto vultu excipere omncs, qui fefe 
oblatum veniebant in vafailos V. M. quam- 
vis rmxime crraffent. Rogabatc]ue,ut alla- 
queretur mcolas e Maralcin^o. ut ad me 
proficifcerentur, & fe ita fadurum polli- 
citus eft, & uiducere incolas e Marinalco 

ad 



idconcordiam, Ec major executor ea adepta 
ri&oria, in caftra re verfus eft ,&eodie aliqui 
:x Hifpanispuguabanc in civitate, Scciveseis 
3unciaverant,ut mterpres nofterilluc profi- 
nfcerecur^volebant colloquium haberc de pacc 
neunda,quam(ut poftea appaiuit) nolebatad- 
nittere, mii recederemusab univerfa provht- 
aa quod ideo effecere , ut aliquot dierum fpa* 
:io eos quiefcere pateremur, & mUnirentfe 
rebusquibufdam ,quibusindigebanc , quamvis 
aunqua eos inveniremus ,ut pugnam detre&a* 
rent.Et cum per interpretem taha tradarentur» 
quum noftn eflent hoftibus propinqui (non 
enim aliud fpacium intercedebat, nifi pons ela* 
tus) fenex quidamex hoftibuse finu fuo edu- 
xic magnb lntervallo qiuedam quaecomedit, ut 
demonftraret illos nulla adhuc premi neceflita- 
te, nosenim illis nuncibamus,eos ibifamepe- 
rituros. Et amici noftri fignificabant Hifpanis, 
concordiam eameffefimulatam, hortantes uc 
pugnam continuarent.Ea tamen die pugnaturh 
nonextitit. Primateseniminterpreti injunxe- 
re,utmea!oqueretur. 

Ad dies quatuor poft reditum majons exe- 
eutorisaprovinciaMatalcingo, Domini illiuf 
& Marinako , & Domini provincifc Cuif- 
con (qaae eft latiffima , & etiam defecerat) 
in caftra noftra profedti funt , & ut lliis 
parcerem praterita fupplicesrogarunt , & pol- 
liciti funt fe veiie nobis infervire , & promiffa 
fua executiom demandarunt, & fempcr ha&e- 
nus inferviverunt» m ^ 

v Dum major executor aberat in provincia 
Mawkingo a hoftes civitatis coniiituermu 
| Hh no&e 



482 Ffkdinandi Cortesii 
node exirc , & aggredl caftra Petri de Alvar 
tio^&in auroraeaaggrefTi funt,& quum\ 
giles,&excubi*eos audivere, ad arma co: 
clamatum eft , & illi , qui aderant eos invafei 
Hoftes auditis equitibus aquisfe commifei 
& mterim noftri advolarunt , tribufqi 
contmuis horis pugnatum eft. Nos v© 
cxiftentes in noftris ftationibus , audi vim 
tormentiparvibombum , quo ilie in hoft 
utebatur. £ c quia nos fufpitione adduceb 
mur ne eos profligarent , milltes in a 
mis eile juffi ,, ut civitatcm ingredere; 
tur , ut hoiles animum demitcerentin oppi 
gnando Petrumde Alvarado, & quum in 
©ffendercnt hoftes tam acnter& itrenueqi 
guantes , decrevere reverti in civitatem. « 
reliquiadcivitatem pugnatum profedieod: 
fuimus. 

Eo tempore nos qui vulnerati evaferami 
prionprofligatione, priftina; reftituti enmi 
ianitati , & civitati Diviti applicuerat nav 
Io, Poncie Leone , quem profligaveranc I 
provincia infuIaTFIorid* , & habitatores I 
vitatis mihi afferendum curarunt pulverer 
quendam , una cum aliquibus baliitis , qu 
bus maxime egebamus „ & jam favente Dt 
Optimo Maximo , circumcirca nulla M 
provincia , quae nobis nbn maxime favere 
.& quum ipfe profpicerem incolas eivitat; 
tam rebelles , & majori demonftratione 2 
certuudme moriendi , quam unquam ali 
quafuentnario , nefciebam quo modo m< 
cum eis gerere debcrem , quo paftoi tann 
djlcnminc & Jaboribus cvadere poffemus 

& quo 



NarkaTio Tertia, 4$>t 

& quomodo illos> &: ipforum. civitatem ex- 
tremae internecioni non traderemus. Erat 
enuTi magis egregia, quam fit aiiain univerfo 
cerrarum orbe. Nec nobis prodeffe pote- 
rat quod illis figtiificabamus > nos ab eo 
loco non dtfceiTuros 5 & tam e caftns quam 
bergantinis non ceffaturos damnum infer- 
i% Nccquoddeftruxerarri-us incoias e Ma- 
talcingo & Marinalco , &■ quod nemnictp 
inomnibusprovincn> habebaut , qui cifdem 
Opern laturus effet. Nec habebant 3 unde 
fibi miniftraii poffet Maiz , cato > irudus, 
& aqua. Nec dentque res aliqua ad commea- 
jiutn faciens , & quanco plus & antedidis 
■notafaciebamus,- tantominus animis deficere 
videbantur. Sed pugnaro ineuudo , & reli* 
.quis omnibusm reb is animofiorcs invenieba-v 
mus , quam unquam fiiiffent. Et ipfe profpi- 
ciens rem ita agi , & jam pnerenjffe tiltra 
dies quadtaginta quinque quibus obdde- 
bamus didam civitatem , conftitui ad no- 
ftri tutelam retnedium adhibere 9 ut melius 
laffoshoffesreddere poffem* Quod fuithu- 
jufmodi, quod quantum civitans octupaba- 
-mus,tantumab utroque latere folo asquare* 
\mus,ita ut ne paffu quidem progederemur^ 
jiifi omnia folo ^quaremus , & Ioca ubt aqua 
verfabatur continentera redderemus , quam-* 
yis diu ineo moram traheie cogeremur. Et 
propterea convenire jufii omnes dominos8£ 
primates nobis amicos , Sc decretum meum 
illis aperui , ut ad hoc convocarent omnera. 
rufticanam multitudcnem , cum cois fuis, 
ou« funt valli genera s quibus utuntur m 



4*4 f£RDIKANt>t CojfcTBsit 

fllis partibus, ut foffores Iigonibus in Hifpanij; 
Etipfi refponfum dedere,fela?to animoper 
iecturos , & decretum elTe fanum , & eo maxi 
me funt oble<ftatn Videbatur cnim , eum efl 
modum , q uo civitas folo arquaretur , q uo < 
omnes plurimum appetebant. 

Interea dum b*c conftituebantur, tres au 
quatuordiesprasteriere, Incolae civitatisani 
mo concepere nos aliquid magni contra eo 
machinari : jpfi quoque jper ea d quae poftea ap 
paruere.parabant omniaadfui tutelam poffi 
Dilia , quemadmodum etiam fufpicabamui 
«ordineamicis noftris dato, quod tcrra,3 
aqms civitatem oppugnatum ire debebamus 
iequentidiepoft miffarum folennia profkifc 
coepimtjs ad civitatem.&quumperveniiTemu; 
ad tranfitum aque , & aggerem , qui eft in ini. 
tto magnaru dorhuumin platea conftitutarum, 
oceum oppugnare vcllemus , incols civitati 
pt quiefccremus innuerunt , alferentes paeem 
imre velle, & ipfe injunxi noftris nc ultenus pu- 
gnam inirent > & fignificavi ut illucdominw 
ci vitatis me allocutura adventaret > fi forte pax 
compom poftet , & cum retuliffent aliquos 
eum cvocatum profeclos , me ultra horam de- 
tinuere. Ipfi emm revera pacem non exopta- 
t>ant,& hoc demonftrarunt, quoniam ilJico 
nobis quiefentibus in nos fagittas, fuftes, & 
laxa jaculari ccepere. Hoc vuo , ageerem op- 
pugnare coepimus, eumque occupavimus, & 
quum plateam ingreffi fuimus , eam magnis 
Jaxis refertam invenimus , ne equites veloci 
paffucurrerepoffent. Solidoenim locoequi- 
tesfolos timent, & invenirnus vicu» lapidi- 



Nahratio TsrtiaV 4«f 

tis folis obftrufum , & alium etlam faxts 
enum , ne equites eo paffim currere pof- 
nt. Et ab eo die ita opplevimus eum vicum, 
bi aqua verfabatur , 6c quo ibatur ad plateam, 
t nunquam poftea eumlnde aperire potue- 
nt , & poftea paulatim coepimus folo ^quare 
as domos,optime obftruere , opplereque ea 
ax occupabamus ab aqua , & quum eo die 
erveniffemus ultra centum & quinquaginta 
itllia hominum bellatorum , multa gefta funt» 
ico paftodie illo pedem retulimusincaftra, 
I bergantini una cum canois amicorum no- 
rorum plurimum intuleruntdamnicivitati» 
Gut quiefcerentretroceffere. 
Sequenri d^e eodem ordine civitatem in- 
refli fumus, & peryenimus ad ambitum illum 
I periftillum,ubi funt turres fuorum idolo- 
um. Injunxi prasfeclis nil aliud faciendum 
urarent, nifi ut opplerentur Yici, in quibus 
qua verfabatur, &sequarent malos tranfitus 
juos occupaveramus,& Indi nobis amici aliqui 
lomos comburerent $c folo «quarent , reliqut 
rent pugnatum contra hoftes loeis foIitis,& 
Kjuitesomnes tuerentur neatergo adorircn* 
ur , & ipfc afcendi unum ex altioribus idolo* 
•umturrim , quoniam Indi meoptime r.ofce? 
*ant ,&afcenfum meum molefte tulerunt,ab 
saturrianimum addebam amicis , & fuppe- 
cias ferendascommittebam, quum netreffita? 
ingruebat , quia cum affidue pugnarent , hoftes 
l)iquando, & aliquando noftri retrocedcbant, 
qui iltico fublevabantur a quatuor equitibus, 
qui audaciam eifdem fubminiftrabant , ut in 
koftes irruerent. Eo pa&o & ordine civitatent 
Hh 5 ingreffc 




«85 FEX0TKAKSI CORTBSII 

ingrcffifumus qurnqueaut fex continnis ■ 
bus , &in.-rcditufemperamicos nofrrosantei 
re,ubebamu S , & .aliquandoin infid.i* col 
Cabamus al.quos Hifpanos in qu bufdan 
domibus & equites remanebant , & v i no 
retrocedere limulabamus , uteo/adpiatean 
.ngredicndam alliceremus , hoc paL un 
cum mfidijs peditum quotidie bora vef.vHn 

nvS V " , " e I ra!wmUS - Et q-odam die el 
pisdidhsin platea continebantur feptem 1 
oaocquites prcftolantes boftium cgrcffi.5 
& cun. cos e ? rcd. non vidorent , fimularun 
reeedere , &ho(tes fufpitione addaclj, M 

r C ,n f tU n^ VUfnerare V t ' ut facerc confuevc 
rant, poft panetem latebant, & in fuhdiafl 

titudo ,& cum hoftes eos iufequebantur (qu 
erant otfcaut novem numero) ,pfi "x a?« 
occupaverant faucem unms vici , nou poM 
infeou. hofiesqu, aufug.ebant , & rcvcrtico. 
aaifunr.&ho fteselat, , qui eosretroceder, 
cocgerant, rab.de niore c j nuinin cos irrue- 

t ' eofcr W bant ' ubi damnum pat 
non poterant noftn damnapatiebantur abeis, 
qui.n panet.bus locaci erant,&co a ai fuert 
r«rocedere & vulneraruntduo s cquos.quoc 
crTecuute.laemmfidias ftaiere conftitucrem, 
f?P™ futurum ^ a i e ftari Veftr*referam.E 
eo d,e hora fans tarda deven.mus in caftra , re- 

Wn!» mnibUS ° CGUpatis tuto fo!o * 
IncoJscv.tacs erant admodum Jscfi , arbitra- 

tZZ?J ';; n0S T difc ^ ff c, &ca nofte 
nanciosdeftwavi ad ruajorem executorem , ut 



atut 



Nahratio Tertia. 4*7 
ite lucem cura quindecim equitibus^ex 
,is, & Petride Alvarado venirencm caitra 

Poftero die fummo mane major executQf 
1 caitra pervenrt comitanubus quindecim 
juitibus , & ipfe habebam ex eqmtibus >n 
rxfidio Cujoacan impofins vigmtr qum- . 
uc , qui afcendebant ad numetum quadragin- 
1 equitum , & decem ex ilfe injunxi , ut 
lico mane dcfcenderent ommbus reliquis 
editibus comitantibus , & ipfi una cum reu- 
uis pugnam inirent.folo xquarentoccuparent- 
ueonwa qus poffent , quoniam ego cum 
empus retrocedendi advenuiiet , uluc 1- 
em comitantibus reliquis triginta equiti- 
fc s & cnm fcirent majorem civitatis 
porrionem folo «quatam quanto poiient 
loftes infequerentur, donec eos ad loca tuta, 
Sc vicos , quibus aqua verfari iolet mgreoi 
coprerent , & ibi nwrarentur , donec retro- 
cedendi tempus adveniret , Sc lpfe me una 
cum illis triginta equitibus a nulloconfpettus 
in infidijs coHocare poffem , m quibufdam 
magnis domibus , quae funt proximx reh- 
quis iilis magnis in platea conftitutis. fct Hil- 
pani executi funt mandata roea , & per horam 
port-meridiem , affurnptisillis trigmta equm- 
bus civitatem fum ingreffus , & quum eo per- 
veniffem,eos collocaviin ilhs magnis dorru- 
bus , ipfi difceffi , afcendique turnm lllam 
excelfam , ut moris erat mei. Et dum ibi 
moram traherem , Hifpam aliqui fepul- 
chrum apperuere , & in eoinvenerevarias res 
auteas.admiUe&quingentos Caftellanos. Et 
H h 4 cut» 



48 g FfrDinakDI CORTIsiI 

cumjamadefict hora retrocedendi .juffi n» 
,nci P eren <>& 9«2d<J 

S«m !!i am retr °« ffiffc - 3d plateam/fi; 

S£n„i» e,Ieeos ' n Y a <iere,non tamen audc 
demonftraren t: &.rtud fieret.quum circun 
ri^ & T D - P fe a,ffet ma *i™«ort.um mu 

raban t ; em C ° 1,OCati admodum 

rabanttempusadventare. Optabant enimre. 
benegcrcre, & ,am molefta erat diuturna m 
2m^ e ' lllS con ) m »xi: & jam Hfpa. 
SSim ^ 5°%» «9uites retrocedebanta 

»ron,K Sn0 r eran I t ' «oftesautemtotVocfc 

ban?°^ V ^ 0r,a :& nov eniilliequitesfingc 
bant aggred. eos , per plateam,& poftea retrol 

tum fo v T? m h ° C bis fimul anent,hoftes tan 
Io m ,m „ ° Cm conce Perant, quo d ufque a, 
eorum natespercutiendo venerint , donec eo 
fnfi* o nUn vlcumenm >"t>i Parat* eran 
SS^ V,demus Hifpanof anteire, & 

P»xid.s emiffionem audiv.mus (quod fi 2nu n 
nobis paratum habebamus) coZlTn 

£Sd£r a(re - ut exiremus > & 

& ^ n nC an u a ;°f n0 ' n,ne > i,lico eos aggreflifuimu, 
ftern^In fu,muS per P lateam vuloerando. 
£*4 . aUC ' &in ^rcludendo plures ,qui ab 

ouin^n^ h,s ' nfid, J s "«erfeai fuerint ultra 
oumK, £ h ° ft, k US &ex Primaribus ro- 
cinX " &ma g' s ^enuis, &ea nofteami- 
:™ ft uta P°0« fn «'t coena. Omnia enim 

Ser?^^ Cad3Vera Ce P ere '&in frufta 
»»»lere , ut eadem m ccena comederenr. Tan- 

ta fujt 



Nahkatio Tektia. 4$* 
afuit admiratio,quam concepere, quumfc 
am repente profligatos confpexere utneclo- 
-uti fuerint,nec vociferationes emiferint,omni 
ca node, nec aufi funt alicubi incepere coparc- 
re in vicisaut fubdialibus pavimentis, ubi npn 
effentpiurimumtuti, &cumnox adventaret, 
!& nos difeedeMmus, apparuit incoias a vrtatis 
|mififfefervosquofdam vifuman recederemus, 
&quum quodam vico comparerc coeperunt, 
eos aggreffi fuat decem , aut duodecim equites 
infecutique,& ita egere, ut nullus evaient. 
Concepere hoftes hac vidtona tantum timo- 
ris , ut nunquam omni hoc durante bello au- 
fi fint plateam ingredi , quando recedebamus, 
quamvis unicus tantum effec , in ea eques , nec 
aufi funt Indum aliquem , aut peditcm ex no^ 
ftris infequi verentes ne denuo infidias eis pa- 
raviffemus. Et gcfta illius diei una cum yi&o- 
ria, quara omnipotenselargitus eit , fuit po- 
dffima caufa ? ut citius civitate potiremur. In- 
coteenim iilius maxim3 concepereexanima- 
tionem , & amici noftri antmis crevere > & eo 
paaoprofeaifuimusincaftra certa fentenua 
accierandi , ut bellum hoc perficeretur , & 
nullum prsetermittendi diem abfoque lngreiiu 
in civitatem , donec bellum effet confectum. 
Eteodienullum accepimus incommodutn m 
caftris noftris , eo deropto , quod cum ex aiU- 
dijsprodibamusduo equites concurrerunt,& 
aiter eorum cecidit ex equa,& ea redo tra- 
I mite progreffa eft ad hoftium turmas , quieani 
fagittis impetebant , & vuincribus confoila 
cernens impium fibi malum illatum ad nos re~ 
verfacft,& ea no&e mortuaeft, & quamvis 
Hh 5 maximc 



4$0 FERBlNAKDr GORTESir 

maxime triftati fuerimus,quum equicVeaua 
maxime faciant ad faiutem noftram , tamer 
non tanturn molefte tultmus, quernadmodurr 
iimortuaeffetapud hoftes , uc re ipfa even- 
turum puravimus , fi emm ita evcniffet ma. 
joriootwifuiffencgaudia , quam premeban- 
turdoIoreiUorum , quos neci dederamus.Eo- 
demdie bergann tina cum canois amicorum 
noitrorum in civitate maximam hoftium ftra- 
gemcommifere , abfque aliquo fibi illato in- 
commodo. 

Quumfciremusjamincolas civitatis pcrter- 
ntos pavore , percepimus a duobus ex illit 
raodic* conditioms . qui noclurno temporc 
clam civitate egreffi fucrant , 6c ad npftra 
caitra pervenerant, quu n famcpremerentur 
quod nocle exibanc pifcarum intcr domos 
avitatis. & proficifcebantur ab ea parte 
fluamoccupaveramus «usrentes iigna,olcra* 
oc radices $ ut eas comederent. Et quuiu 
jam plures vicos , ubiaqua verfabatur / op- 
Pleviflemus,aptaveramus plures malos tran- 
ficus , impfaaurora civitatem ingredi confti, 
tui , & omnepoillbile damnumillis inferre 
& bergantini aute lucem , &^ipfedecem auc 
quindecim comicantibus eqmtibus , & qui- 
bufdarn peditibus ,& Indisamicis noftris, iiu 
greffi fuimus , & prius difpofuimus fpecula- 
tores quofdam , qui , quum jam iliucefcc- 
rec , fignumnobisininftdijs collocatis dede- 
re , & aggreffi fumus infinitum riumerum, 
quum tamen major parseffet cx miferabiiio- 
nbus civitatis , ut plurimum erarrt uxores, 
&pucri, &cantum damniillisintulimuslocis 

illis 



^ARRATIO TEtlTIA. \9t 

lisquibus poteramusprogredi per civitatem, 
lt mcrtui captivi afcendermt, ultra 

)dingentos , & ber^antini fimiliter coepe-* 
•unt plures ex hoftibus 3 una curri canois, 
auibus pifcabantur & maximam civita- 
ti ftragem intulere. Quum duces , & pn- 
mates crvitatis nos ea profteifci viderunt 
hora nnn tonfucta , maxime mirati iunt, 
ut prius admirati Fuerant infidias prsten- 
tas ,& nulluseorum aufus eit nobifcumcon- 
gredi & fic reverli fuiitfus tn caftra maxima 
prsda , & cibo ad ufum amicorum noftrorum. 

Sequentidiefummo manein ctvitatem re- 
verfi fumus , & quum amici noftri cernerent 
bonum ordinem , quem habebamus , ad 
eam extremse dandam interneciom , tanta 
erat indies venientium multitudo, ut nunle- 
rarinon poffct. Et ea die x occupandi vicum, 
quo progreditur ad Tacubam , finem mi- 
pofuimus , & lateribusimplendi malos traa- 
fr-us-qui inea contincbantur, ita tft milites 
caftrorum Petride Alvarado nobifcum con- 
venire poffent in ctvitate. Et in yico , quo 
pervenitur in forum , duos alios occugavi- 
rnu , & eos optime opplevimus , & corabuffi- 
mus domos ^pfius domini Guautirnucin 
nomine .juvenis decem & o&o annorunv 
- qui fecundus erat dominus pottmortem Do~ 
mini Muteezuma. Inhisaedibus hoftes;va- 
ria locarant munimina , erant enim am- 
pliffimae , & mtinita? , aquifque circumval- 
lata?. Occupavimus quoque geminos pon- 
| tes aliorum vicorum, qui funt apud vicum, 
quo progteditut in forum> & oppleti funt plu- 



4p* Fe*djka H bi CoirEm 
resmali tranfitus ita ut ex quatuor ciVitatis il. 
ni. 5 H° n, h trCS ««upivenuaus, & ho, , 
niial ud agebant , pmerquam retrocederead 

I 3C ohf r ° r? 0 die,qui , fuit in feWwtate Sancti 

fuimuV^ ?' nC - ,am dlcl ? civitatcm in 8 r ^ 
ruimus,& fecuti iter noftruro vico illo oui 

SZtT 10 f Tu m ' & 0 «upavimus vicum 
lamm in quo verfabatur aqua , ubi hoftes ma- 
»me fe tutos arb.trabantur. Et quamvis mo- 
rati fuerimus multum in occupando eo vico. 
& difcnmma paffi fuerimus multa , tota ea dic 
"° n P otuim "s , ut quum vi- 
cuseflet latus eum penitus opplevenmus,ut 
eqmtes tranfire poffentad aliumvicum. Et 
quum omnes efiemus pedites, & hoftes confpi- 
cerent equites non tranfiffe, multi recentes, & 
Itreiunoresex ,ll,s nos aggieffi funt.&quam 
primumcisobftnimus.cum nobifcum plures 
mUites baliftes utenteshaberemus, reverfi funt 
adiuos aggeres,& munimina. qua> extruxe- 
r a .nVV qUa ^ V ', S mo,ti ex i,lis %'"«» fi««int 
,,°.k r Etl ^ tC n rms omnes Hi <pa ni Pedites 
«cebanturfmshaftis, quas picas nominamus in 

T ani,S ' e J $ enim efficiendas curaveram poft 
noltrampofligationem, queres fuitnobisad- 
rnodum proficua. Eo die ab utroque Jatere 
alijs rebus non mcubuimus nifi combuftioni, & 
arquatiomdomorum illius vici , quod erat vi- 
lu miferabile,quum tamen aliud facere non 
poiiemus , cum otdinem fequi cogebamur. 
Quum incplas ci vitatis tan tam ftragem, ar vui- 
•am confpicercnt ,ut animofitatem pre fe fer- 



rent. 



Nakratio T**tia. 4?$ 
rent , Indisnobis amicis di&itabant> ut nihij 
aliud agerent , quam comburerent , & folo 
jtquarent , quoniam futurum effet , ut llli nova 
«dirlcia conftruere in pofterum cogercmur, 
quoniam fi ipfi vicliorta ponti eiTent , na futu- 
tum optime noverant, fin minus, quod ea adu~ 
fumnoftruni conftruere cogerentur. EtDeo 
placuit , ut ultimo fuo di&o res fuent veriflca- 
ta , quamvis ipfimet fint qui eaconftruant* 

Alio die fummo mane ordine folito civita- 
tem ingreffi fuimus,& quum pervenimus ad vi- 
cum quem precedenti die oppleveramus , eo 
modo eum invenimus * ut prius reliquera- 
mus , & progreffi ultcrius per geminos 
balift? jadius , occupavimus duas magnas 
aquarumfoffas,quas effoderantinipfo foiido 
vico, & devenimusad parvam turnm ldous 
fuis dicatam, m eacomperimus quaedam Chn- 
ftianorum capita,quos interemerant ,&ma* 
xima fuimus adduttimceftitia,&abea turn 
erat rettus vicus ad caftra Petri de Aivarado,& 
afiniftro iatere erat vicus ,quo perveniebatur 
in forum , in quo jam aqua non continebatur, 
prauerquam in tinovico quem tuebantur,& 
co die ulterins non proceftimus. Certavimus 
tamen acriter &diu cum hoftibus , &quurn 
xjuotidie omnipotens nobis vi&oria potin 
concederet, femper ipfi erant inferiorcs , eo 
die hora jam fera reverfi fuimus iri caftra. 

Poftcro die quum componeremus nos ingre» 
dicivitatem bora nona diei, e caftris fumum 
exgeminisaltioribusfori,aut Tetebulco tur- 
ribus exire confpeximns , & quid effet cogitare 
nonpotcramus. Et quumYideremus fumura 
■ illuni 



494 Ferdxnandi Cortesii, 
i J Jwm majorem eiTe, quam quando fuffitu 
idohsfuis efficiunc,fui pi cati fuimus milite 
Petnde Alvarado illuc perveniffe. Q U oc 
tamecfi ica& haret, non tamen id vcrumdl, 
pofle putabamus. Ec certeeo die Petrus d< 
Alvarado una cum ejus militibus itrenue f< 
gehic. Supererant enim plurim, pontes & 
aggeres occupandi , & femper accedebat ac 
eoscuendosmajor civicatis incolarum muldh 
tudo, quum umen confpicerent nosecaitru 
noitns hoites ftnngere, omnibus poffibilibiK 
modis Jaboravic , tic forum ingrcderetur. ibi 
cnim erat omnitim hottium robur, non tamcn 
evaluic ulterius progredi mfi ad confpedum 
lUius 6c duas illas turres occupare, & turres 
ahas ; plurcs , que eranc propc ipfum forum, 
quodfuittamlacumquam ambitus muharum 
turriumcivitatis,&cquices fuercin maximo 
Jabore , Sc coadh funt retrocedere , & dum 
retrocederent tres equos vulnerarunc & eo 
pafto Petrusde Alvarado una.cum militibus 
reverfus eft lnfuacaflra. Nos veronoluimus 
occcupare eodie pontem unum, & vicumin 
quoaqua connnebatur , qui folus occupandus 
erat uc in forum pervenire poflemus. Sed ta- 
men incubuimusuc oppfcrentur quidam roali 
traniicu s ,6c jn reditunos acriterpreffere quam- 
vis eifdem potius damno cciTeric. 

Sequenti die fummo mane civicacem ingrefli 
fuimujy, &quum,donec peveniretur in forum, 
nil occupandum fupererat , nifi vicus aqua 
plenus cum fuo agger e , qui h*rebat curri, 
de qua iuperius memimi , cum oppugnare 
ecepimus , & fignifcr quidam comitancibus 

tribus, 



Na ma-t-xo Tertia. 4?J 

tribus , aut quatuor Hifpanis fefe aquis 
comrailere , incolae civitatis illico locum 
dcferuere , & Iocus oppleri coeptus eft , uc 
cquicestranfire polfent, Ec dum ifta ageren- 
tur , adveni Pecrus de Alvarado eodera 
vico comitatus quatuor equicibus , & gau- 
dium , quo repleti funt mriites amborum 
caftrorum , fuic incomparabile, Hiud e- 
nimeracicer ,&modus cito finem imponen- 
dibelio, & Pecrusde Alvarado relinquebac 
pra?fidiaatergo &alateribus , tam ut cuere- 
tur acquifita , quarn ad fui defenfionem, & 
quamprimum cranfitus ille fuic apcacus , una 
cum aliquibus equitibus forum infpe&u- 
rus fum profe&us, & injunxi militibus no- 
ftrorum caftrorum , quod nullo pa£to ulce- 
nus progrederentur. Et cum aliquantuium 
perplaceam fpaciati fuiifemus perfpeximus 
porticus , qui cum fubdialibus pavimentiS 
eranthoftibusreferci , & qtium platea elfet 
ampla , 3c equites in ea progredi poflenr, 
quum equices confpicerenc , appropinqua- 
re non audebant , & ego afcendi lllam ma- 
gnam turrim, qu# foro adjacet, Scineain- 
veriimus oblataChriftianorum capita , quos 
nobis interemerant , 6c ab ea turri profpexi 
quancam civitatis portionem occupavera- 
mus , & proculdubio ex o&o portionibus 
feptem occupaveramus , & quum cognofce- 
rem tantam hoftium mulc-cudinem tam 
angufto loco contiaeri , maxime cum do- 
mus iila? , quas pofsidebanc erTenc tarxi ao* 



Iticuta , & impuniis maxirna apud eos erat 

fame% 




ibec egc fe fuper aqtias con- 



49^ Ferdinan&i Cortjbsix, 
faraes , & quia in vicis inveniebamus extrafta 
cortices , atque radices arborum , conftitu 
nojle eos ahquot dierum fpatio oppugnare , 6 
Mira hoftcs ™7« c . fi W^?«as conditiones , qtubus tana 
^fnada «ftitudo penrenon cogcretur 9 & mihicert. 
mortcm op aolorem mcredibilem afxerebat damnum,quot 
peterc, qua llhsinferebanms ,& aflidueeos moneri cur* 
facerc~ bam > u j ? acificc nobifcum agerent , ,lli auten 
Junt. rcipondebant quod nullo pado deditionetr 
facere vellent, & quod umcus qui fupereifei 
certandomorideberet, &deomnibus quarafc 
eispoflidebantur,niIadnos deventurum eficj 
fed combufturos fe omnia&aquis fubmerlb- 
\ rosubinon Videri poffent , nec apparere. Ego 
tamen me malum pro malo redderem , difli- 
mulabam , nec eos oppugnaripermittebam. 

Quom modicum pulvensad tovmentaob- 
tineremusperdiesquindecim antea confulue- 
ramus machinam conftrucre,& cum non adef- 
fent artifices, qui optime eam conficere caf- 
lerent , quidam fabri lignarij fefe illam per- 
fe&urosobtulere, parvam tamen : &quam- 
vis cogitaifem nil eos boni efficere pohe, an- 
nui tamen ut illam erigerent , &illis diebus, 
quibus hoftes tam anguftoloco claufostene- 
bamus , perfeda extfitit , & cam adduxere lo- 
candam Joco quodam inftar theatri ,qui eft 
in medio platea? ex calce & lapidibus qua* 
dratis ad proceritatem gemini hominisftatus 
cumdimidio,&abanguload angulum inter- 
cedere poteft triginta pafliium lntercapedo, 
qui locus ab eis paratus extiterat , ut cum 
aliquiludi edebantur, ibi Iudos& foedtacula 
edcntcs iocarentur , ut uniyerfi in foro con- 

ftitiur, 



itutij qui erant linferius, &inpor*^ 

sfcibus conipicere poffent, quod edereturs 
k quum eo iliamadduxiff:nt tnumaut qua- 
:uor dierum fpacium coniumpfere >' ante- 
juam iocaretur, &Indi nobis amici eama- 
rliina minabautur incohs civitatis, affcrendo 
:a machina omncs interfiticndps : & quam- 
vi> nil aliudproficiicerct, guemadmodum 
etiam nil ptpfecitj tamcri fatis erat tiraor, 
quem Indi hoftibus rnfetebant, cogitantes 
cos deditionciiv fa&uros, & neutrum fub- 
fecutum eft, quomamfabri lignarij machi- 
nam non perfeeeremcc incol#civkatis(qua- 
vis maxime timerent) pa&umaliquod dedi- 
tionis demonftrarunt, & machin*d?fe&utfc 
diffimulavimus, affercntes nos mifencor- 
dia moveri, ne omnes penitus interficcre- 

Sequenti dic poft locatam machinamre- 
verfifuimus incivitatem,&quum jam inter- 
Ccfliffent trcs aut quatuor dies, quod ci vitate 
non oppugnaramus invcnimus vicos quibus 
pro2rediebamur 5 mulieribusptierifquerefer- 
tos/acaliismifprabUibus petfonis, quifame 
moriebantur, femimortui debilefq; exibant, 
■qua erat res vi fu miferabiHor,qua i.n umver- 
foorbe cpmperiri poffet, &ipfe anucisno- 
ftris inmnxi, ne pado alquo damnum ali- 
quoB inferrentmultus tamen bello aptus exi- 
bat> utaiiquod damnum fibi lnfernpoilet, 
quamvis videremus eos in fubdialibus pavi- 
mentis veftibus fuis coopertos , & iner- 
mes. Et ego iilo die eos de pace commo- 
nendoscuravi, &eorum refponfiones erant 



4J)8 Ferdihandi CatiTBsn 
diflimulationes, & quum majori pio part 
diei nos eo pado protraherenc.tllis nuncian 
dum curavi me eos oppugnare conftiruift 
«•eorum multitudinem recrocedere manda 
rent, ahas permitterem amicis noftris, ut ec 
lncertmerenc, &ipfi reculere fepacem dcf. 

•i5 r n e " • pfis mxem re{ P°»fum dedi , m 
ibi Dominum non confpicere, quo cum d 
pace agi debebat, & cum adventaffer, ad eju 
advencum ipfis omnem falvum conduaum 
quem poftulabanc, imparciebar, uc de pac. 
ineunda coiloqueremur. Scdquum confpi- 
ceremus effe iilufionem, & hoftes omnesac- 
cinttos, quumeos pluries pacifice monuif- 
lem uceosinanguftiora deducerem, &U- 
ios ad excrema locaremus, injunxi Pecro 
de Alvarado, uc omnibusiiiis copijsincre- 
deretur a lacere unius magni vici, quem 
hoftes obr.nebant, i„ q UO conrinebantur 
nkra mille domus, & i p f e ab alio lacere 
pedes ingreffus fum comirancibus omni- 
busnoftrorum caftrorum copiis, equiccJ 
enim ibi n.l prodeffe poceramus. Et Cam 
acmerauobis, &ab amicis noftrtseftptiR- 
natum, ut eum omncm vicum occupave- 
nmus, & ram ingens fuic csdes hoftium 
noftrorum ut co d.e defideraca, capcaque 
£nt ultra duodecim millia I„dor„ m , qui- 
bufcum Indinobisamici tatum famciaruV 
bantur, m nulh vicam condonarenr, quam- 
v.s et.am a nobis reprzhendcrenrur, corr - 
gerencuique. 

Aliafequcncilucein civitatemreverfifu- 
mus, &iiepugnamcommirrerent. praxepi,. 



nec 



I 

Karratio Tbrtia. 499 
tfeclioftibus damnum aliquod inferrent>& 
tum ipfi confpicerent tantam hominum 
multitudinem in illos moveri, &cognofce- 
rentvafallosfuos, & eos, quibus praeciperc 
folebant^mortem fibi minari, &feadextre- 
mum deduaosconfpicerent, ' & ttbi ccmfifte- 
rent non haberent, nifi fuper fuae civitatis 
demortuorum cadavera, optantes tandem 
eximiatam acri infortunio, clamabantcur 
jam ilios non interficeremus, & maxima ce- 
leritate me advocandum nunciarunt, quo- 
niam me alloqui defiderabant. Et quum Hi- 
fpani omnes finem hujus belli maxime opta- 
rent,& molefte ferrenc tantumdaiiifiuiqMod 
illis inferebatur, maximafuntaffe&i \xnu^ 
cositantes eos pacem cupere, niagnocj; gau- 
diomeaccerfitum venere, &improbecon- 
tendefunt ut accederem ad aggere quendam, 
in quo erat aliqui ex primatibus, 3fui mecum 
coiioqui voiebant. £t quamvis uer meum 
parum profuturum ipfe confpicerem, con- 
ftitui tamen ire vifum quomodo res ie habe- 
fet, cognbfcebam cnim* quod dediti^omnis 
verfabatur in t>omiho folum>& m ttibus aut 
^uatuor alijs ex primatibus rivitatis, quo- 
niam reliqui (five vivesfe five mori confctt- 
.geret) dcfiderabant jam fe extra eum locum 
conftitutos. Etquum perveniiTem ada|ge- 
rem, mihi fignificarunt, quodpoftquafn ilh 
me folis filium cogBofcer.ent,& foltam brevt 
fpacio unius diei , ac nodis circurrnbat 
vniverfumtefraruni orbem, quare eobrevi 
fpaci6 eos etiam nori intefficerem, & eds £ 
tot peeaisnon exitnerem, quia ipfi jajn nwi 



ssssssm 



/00 FbrdinANDI CORTISH 

f?ffiF m ' & coe,um a f c end«e ad fuu 
Uchilubum.quieosibiexpeaabat, ut eisr 
quiemcondonaret. Illud eftidolum, qut 
indi majori profequuntur veneratione, ei 
autem multis refpondi.ut ad deditionem f 
ciendamalhcerem.niltamen proderat, cu 
«i nob.s eapacis fignavideret.qua: nunquai 
victi prs ie tulere,quum effemus nos auxili 
divino victorcs. 

Qu.om ad extremum hoftes adduxiflemu 
utexjam di<ais colligi poteft, uteosamal 
corumpropofito perfuaderemus, quumeo 
ruman.mus effer mori, allocutusfum quen 
dam ex pnmatibus intereos.quem captivur 
habebam, captivumque tenuerat antcape 
duos aut tresdies patruus DonFerdinand 
Domim ciyitatis Tefaico, dum in civitat. 
Pugnaret :&quamvise{fetvulneratus, eun 
lumallocutus, fivelletin civitatcm reverti 
&reiponfum mihi dedit velle, &quumfe- 
quenti die civitatem fuiflemus ingreffi,illum 
cum aliquibushoftibus deftinavi! quiillum 
confignarunt incolis eivitatis, & jamillum 
tueram allocutus diffufius, ut colloqucretur 
cum Dom.no civitatis&primatibus de pace 
ineunda, & ipfc po H icitus eft in co fc 

quiepoffetefF aurum Incola^civitatisiilum 
ma of>fervai1tia > tanquamex 
pr.mat.bus unum, & quamprimum eum 
adduxere m confpeftum Guautimucin, & 
lermonem de pacehaberecoepit.illicoillum 
interficendum & facrificandum commifit. 
Jbt relponfcm, quod nobis dedere illud fuir, 
quod maximis vociferationibu* advenere, 

affe- 



tffercntes fe velle mori, & fuftes, fagittas, 
apidefque in nos projicere coepere, &no- 
bifcum acriter pu^nare, & adeo ut nobU 
:quum interficerent jaculo, quod ex enle 
quem nobis ahftulerant, fabrefecerant. At 
equus hic tandem carq eft illis afcriptus pra?- 
cio,plurimi entmex iilis obiere, & eo pado 
incaftranoftraieverfifuimus. . # m 

Poftcro vero die reverfi fumus xn civita- 
tem, & hoftes eo redadi erant,ut in civitate 
Indorum nobis amicorum infinita multitu- 
do pdri^lare auderet. Bt quum ltrconipe- 
dum hbftium deveniiTemus, noluimus cutn 
illispugnam inire, fed tantum deambulare 
|er eorum civitatcm, cogitabamus nanque 
quod omni hora,&/momento ad nos pacifice 
proficifcerentur, &ut ad eoncordiameos al- 
iicerem,equitando, perveni ad aggerequcn^ 
dam munitifiimum, &accerfivi quotdamex 
primatibus mihi notos, qm poft eam late- 
bant & eis fignificavi, quod poftquam ie 
profligatpsconfpicerent, & fi veliem tinica 
horaeosdeiere.poffenvnuUofuperftite,qua- 
te Guautimucjn eorum Dominus me aiio- 
cutum non veniret, cum polhcerer lih me 
nil incomraodi iliaturum. Si tpfi, &1U1 
vellent mecum pacifice agere ? a me optime 
exciperentur.haberenturque, & aha cum eifc 
muita fum locuttis , qmbus ad iachrymas 
propenfosreddidi. Et flentes mihi refpon- 
fum exhibuere,fe optime noffe errorc fuum, 
& exterminium, & ipfi proficifci volebant 
aiiocutum eorum Dommum, &una cum 1 
refponfo iliico revertt, ut ab co loco nom 
li | diicc«* 



' M r ' — — — — — 



/° 2 Ferdinandi Cortesu 
difcederem. Et difceflfere, parvoquefpaci 
reverfi fuere,a(Teren t es, qu um hora eifet jat 
lera Dominus illorum non eflet venturu 
• £? e ^ocutum. Scqoenti tame die procul 1 
bio.nmendieilluvn adventurum putaban 
»t ™ inplateafonalloqueretur.Ereo moJ 
prof efti fuimus in caftra, & ego mandavi, i 
in quadrato illo in medio plate* exiftew 
pautum haberent ftratum£rp Domino," 
pr matmu? civitatis,ut ipfe habere foleut,« 

Sequetiti vero die ingreflT fumus civitl 

ne fi hoftes ,nfid.as pararenr, nosincauto 
oftenderent, & Petro de Alvarado ibiden 
cxiftentudem nunciavi, & quamprimumi. 
torum devenimus, nunciandum commhl 
ttuautimucm me illum inplatea praftolari' 
quiut apparuit conftituit fe illucnonven- 
turum,& deftmavit quinque ex illis primati- 
bus civitatis, quorum nomina (quoniam ad 
rempon multum faciunt) impr^fentiarum 
nonrecenfeo.qui ut advenere mihi fignifica- 
runt, Dominum illorum me certioremface- 
re, & rogare per eofdem, utilli parcerem, 
quodeonon advenerat, metu enimmeco- 
ram comparere non fuerat aufus, &etiam 
adverfa detinebatur valerudine. Ipfos autem 
adeffe&q u , cquidveJlem j uberem) quiaipfi 
ifludexequerentur. Et quamvis Dominus 
eprum non advenerit, plurimum tamen las- 
tati r u,mus adventu didorum primatum. 
$ Jdebatur enim modus negotiocito finem 

jmppncndi, 



Narkatio Tertia. 505 
fmponendi, & ipfe eos hilari vultu excepi, & 
illico illis cibum > potumque exhibendum 
commifi, in quo demonftrarunt fame, quara 
fuftinebant. Et poftquam fuerant epulatt,* 
eisinjunxi, utDominum fuurn ailotmeren- 
tur, nec duceretur metu,& illis fidem meam 
aftringebam, quod quamvis in confpectum 
meum adveutaret, nil eidem nocendum per- 
mitterem,nec aliquo pa&o detineretur, qttQ- 
niam fine lllius pratfentia riil boni tractari, 
aut concludi poterat, & mandavi ipfis come- 
ftibilia qusedam exhiberi eorum refocillatio- 
nis gratia, ut fecum afportarent, & eo in ne~ 
gotiopromifereommn, qua? poflent fe effe- 
&uros, & ita difceffere. Et poft duarum 
horarum intervalium , ad me reverfi funt 
afferentes aliquas veftes ex bombice, qiubus 
ipfi utuntur, & retulere Guantimucin eorum 
Dominum eonon adventurum, necvenire 
conftituerat, & ie excufabat verbum cum eo.» 
fe habiturum. Ego autem replicavi, mccau- 
famignorare cur timeret coram mecompa- 
rere, poftquam videbatme eos, qui caufam 
belii dedcrant & fomenta,optime traftare 5 & 
ipfos ire, redireque permittebam, abfcjue in« 
commodoaliquo,&eos rogabatn, illum ai» 
locutum reverterentur, & muitum adhibe- 
rent dihgervti* in illius adventu, poftquam 
ilii adventus erat proficuus & ipfe iilud fa- 
ciebam ad illius commodum, & ipfi refpon- 
deruntfe ita faduros, 6V fequenti die rever- 
furosadmeuna cum refponfo. Siajueipfi 
receffere,& nos in caftra noftra devemmus. 
Poftero die fummo mane primates in ca- 
Ii 4 



BB 



SS 




5©4 FudinAndi Cortesu 
ftra noftra advenere, & nunciarunt proficif 
cerer ad plateam ci vitatis in furo exiitentem 
Dominusnarnque corum mecum ibicoilo 
qui volebat,& ipfc ratus ita futurum, equun 
aicendr, &uernon:rum profecuti, eum ii 
Conftituto loco pertres, aut quatuorhora 
jnoratiiumus : nunquam tameeo veiure vo 
luit,autcoram mc comparerc. Et quurn vi 
derem illu{ionem,&effet horajam tarda,ne< 
iPie Dominus, nec nuncij revertebantur, In- 
<los nobis amicos advocandos commifi, q U 
remanferat in ingreffu civitatis fere per leu- 
cam ab eoloco,ubi eramus,quibus prajcepe^ 
ram,nc ulterius progrederetur (incolseenirrj 
civitatisexpofcerantme alioquio de pacc iu- 
eunda ahquis eorum mtereffet) & moram no 
traxerunt Similiter llii, qui erant in caftris 
Petnde Alvarado, & cum adveniffent.aege- 
resquofdam oppugnate cctpirnus, & vicos 
aqius refertos, qui adhuc in hoftium potefta* 
teerant, nullumenim majusillis munimen 
iupererat 5 &quoufq;nobisvifumeftingreffi 
iumus tam nos, quam Indi ntfbis amici. Et 
^uando caftri$exivi,injunxerarn Condifalvo 
e Sandoval, ut mgrederetur ab alia parte do- 
morum, ubihoftesfe munieranr, itauteos 
circundatoshaberemus, pugnam tamen non 
mirer, antequam nos priuscertare cognofce- 
ret Quum ita effenecircundati,&eoar<aati, 
fculluni ilhs patebar iter, nifi per demortuo^ 
rumcadavera, &fubdialia pavimenta, qu» 
lUisadhucfupererat, &propterea noncom- 
pembanr%ittas,fliftes, aut lapides, quibus 
Hobis obeffe poffent, flobifcurn ptafieifce- 

bantur 



Narratio Tertia. 10$ . 
banturlndi noftri amici enfibusparmifque 
*cc*nc1:i.Et -tantafuit eo die tam aquis>quam 
cohtinenti in eos perpetrata caxles, m cajfa» 
captaq; ftierintultraquadraginta miliiaho- 
l§$inum,& tantuserat infanti um,muUerumq;, 
plan&us,& vociferatid, ut nullus adeffet, cui 
eorpietate non moveretur, & nos alij plus, 
negotij habebamus in deturbandis amicis 
noftris, ne eos interficerent, & ne tanta u.te v 
rentur farvitb,quam in pugnando contra ho- 
ftes, qu«fovitia nunquam nationi alicui in- 
cffevifaeft, &aliena ab omni humanitate 
jaaturali 5 & ordine quernaclmodii m in incolis 
iftarum provineiarurn, Indi nobis amici eo 
die pra?da maxima potiti funt, qiubus nuljo 
pa&o obfiftere poteramus:Nosenim Hifpa- 
ni eramus forte n,oningenti, & ipfi ultraccn- 
tum, &quinquaginta millia, &impouibiie 
erattalem curamadhibere, aut diHgentiam, 
ut rapinae eorum obfifteremus, quamvis nosf 
omniaegerimtis, quaepotuerimus. Et unaex 
rationibus cur recufarc ih talecertame eon- 
currerecum incolis civitatis ea erat, quia fi 
villos expugnabamus id, quod poftidebant 
aquisfiibmergergt, &quavis^quis non fub~ 
mergergtjan^ci ndftri omnia,qusc invenirct, 
depra?4arltur,vel eorum majorc portione\& 
propterea arbttrabar : quod p_a.ru m cederet 
Majeftati V. ex tot divfcijs,qu«hiifta civita- 
te continebantur, & fecundurri ea, qnx prius 
pro Cetfitudine Veftra habeba. Et quia hora 
crat jam tarda, nec fcetore* cactaverum fufti- 
neve poteramus, qux pcr plures dies jacuerat 
iniltis yicis, quas res peftilentior vi{a erat» 
li 5 quam 



» 11 ii ■as=s= 



$o6 FiRDlNANOI CORTBSII 

; guamdieipofut, incaftrarevcrfifui mus j 
in iero decrevi, fequenti die nos inereffuro 
avitatcnj, & aptari ju fll triamagnatorment 
qux habebamus ut eo adducerentur, Co?ua 
bam emm quod cum hoftes effent tam arfta 
ti, ut ie circum agere non poffent, quum vel 
lcmus mgredi abfque pugna aliqua poffem 
fiiipanos aquis fubmergere, quamobren: 
yolebam a longe tormencis aliquid damiu 
jnrerre, & mde difcederent contra nos Et 
pariter injunxi majori exeeutori, ut fequemi 
die paratus effet ad ingrediendum cum ber- 
gantinisper lacumquendam magnuminter 
domos conftitutum, inquo congeftarerant 
omneshoftium canoa?, &poifidebant adeo 
etfguum numerum domorum, ubi effe pof- 
ient, ut Dominus civitatis, cum aliquibus 
pnmatibus canoa? infiderent,quum quid age- 
rcnt, nefcirent&eodie convenmmfuitfut 
^civitatem ingreffuri effemus. 

Sequenti die fummo ma ne,quum jam illu- 
ceiceret, omnes paratos cffe juffi, &conducj 
tormenta illa magna, & dk pr*cedenti man-, 
daveram Petro de Alvarado, ut me in platea 
pra3ftoIaretiir,& hoftes non oppugnaret, do- 
ncc illuc pervenirem. Quum jam conve- 
iiirTemus,& bergantini effent parati poft do- 
mos,in quibuserant hoftes,injunxi,ut quum 
pixidis emiftionem audirent, quadam ;>arte, 
qua occupanda fupererat, ingrederentur,& 
noftesle aquis committere cogerent vcrfu^ 
campartern, ubi bergantini parati effedebe- 
oant ; & illos commonefeci, ut curam adhi- 
berentcirca Guautimucin, $ laborarenc 



Nahratio Tertia. 407 
eum vivum caperc, quoniam eo inftariti om- 
neceffaret bellum, & ego afcendi fubdiale 
pavimentum. Et antequam pugriam inire- 
rnus, quofdam exprimatibuscivitatisallo- 
cutus fum,qui mihi noti er'St,& eis dixi, qu£- 
nam effet caufa, cur eorum Dominus ad nie 
proficifci nollet : & poftquam fe ad extrema 
deveniffe confpiciebant ipfi anfamnonda- 
rent,ut omnes perirent, & illum ad vocarcnt, 
&nuilo premeretur timore. Et vifurneft 
dnos ex primatibus eumevocatum effepro- 
fe&os, & poft pufillum rcverfus eft cum illis 
unusex principalioribus inter illos nomine 
Cyguacoacin,qui erat Dux,&pra2fedus om- 
nium ipforum, & ejus confilio omnia ad bel- 
lum pertinentia regebantur, &egomefibi 
benignum exhibui, ut fpem conciperet, & 
rnctum deponeret , & ipfe mihi nunciavic 
Dominuna nullo -paftb yelle coracompare- 
re, & prius velle ibi mori, & fe quidem id 
molefte ferre, caeterum egofacere quicquid 
- mihi videretur. Quurn animum ejuscog- 
noviffem, dixi ad fuos reverteretur, ipfeque 
unacumillis pararentfe, volebam enim fe- 
cum pugnam inire, & eos ad unum interfice- 
re. Et quum in his conventionibus conrr 
fumpfiffemus ultra quinque horas, incolac 
civitatis omnes ftabant fuperdemortuorum 
jfcadavera, & aliqui in aquis. AliQui vero 
natantes , & aliqui fubmergebantur co in> 
lacu,ubi conveniebant canoae, qui erat latus, 
tantaeeranteorum «rumnasut nullum fitju- 
ditium ad cogitandum fufficiens, quo pafto 
easpati pdtuerint, &maxim*niulierum & 

infanftim 



50S Fersimandi GoRtEsri 

inrantum muUitudo ad nos confiuebat, & ut 
quiiq; pnmo accederet maxime properabat 
alteralterum m aquas projiciebatA inter de 
mortuorum cadavera fubmergebantuf, 6c ut 
vifumcftexaqua falfa, quam>tabant, ex 
tame, &tetore tantaeos aggrefla cft pefti- 
Jetia, ut uitra quinquaginta millia hominum 
penennt. Quorum cadavera, nenosrehqui 
egeitatem eorum cognofceremus,aquis com- 
rmttebant, ne berganrinieos offenderent,& 
necextraeos projiciebant, nenos reliouiin 
civitate vidcremus, fceopado in vicis ill* 
in quibusih moram trahebant, invemeba- 
mus cumuloscadaverum, ita ut nullus alibi 
pedeslocare poffet. Etquum incohecivi- 
tatis confluebaat ordinem dedcram > uc in 
ommbus vicis efTent Hifpani^ne amici noftri 
cosmifcros, quiadnos confugiebant inter- 
ncejent qm erant fine numcro, & etiam flg- 
ttificavi Ducibuslndorum nobis amicorum, 
utnullopa&o patercnturad nosconfueien- 
tesinterflci. Et non potuit tantum reflfti 
aut obviari, quin eodie non fucrint inter- 
rcCtiSc tacriffcati ultraquindecim milliaho- 
. nimum, £V intra hoc tempus omnes primatcs 
cxvitatis, & rchqui bAlo apti erantaraatt 
mquibufdam fubdialibus pavimentis, Do- 
mibus, &aquis, ubi non potcrant diflimu- 
iare, quo minus optime certum iilorum 
interitum profpiceremus, & debilitatem. 
Quumjarntardam eiTehoram animadverte- 
tcm, necdeditionem faccrc vellent, ineos 
magna illa tormentaaptari fufI7, ut tcntarem 
an dcdttone facercnt. Majus cnim damnum 

paffi 



Narratio Te*tia. }o? 
paffifuiffent, fz permififfemus Indos amicos 
noitros eos aggredi, quam ex cormendsqu«e 
aliquid dammeis intuierunt. Ecquumhoc 
etiam parum prodeffet, pixidem emitti jufli» 
cujusemiifione ilhco noftri occuparunt au* 
gulum illum,qui eis fupererat,& immiflUunt 
aquis illi, qui m eo continebantur. Reiiqui, 
cjui fuperfuere,abfque pugnadeditionem fe- 
ccre, & bergantini (irnul mgreffi funt lacum 
ilium } & aggreffi illas canoas 3 & homines bel- 
lo apti qui eis veiiebantur,pugnam inire noii 
audedant.Et omnipotenti placuit.quod pre/ 
feclus quidamex nollris Garci Holguinno- 
sniueinfecurus eft canoam, qua fibivideba- 
tur homines aiicujus exiftimatioms vehi,6c 
quum in prora cffent locati duo aut tres rai- 
Ktes baliitis utentcs, foicula hi exiftentes ia 
canois jacere parabant.Illi eifdem annuerunt 
ta vehi canoa Dominum civitatis, & propte- 
reaineos fagittas non emitterent. Etipfi 
iliico iilucadvoiarunt, ceperuntque diduip 
Dominum, &eum Guautimucin, &Domi- 
num civitatis Tacuba, &quam plutesalios 
quifecum vehebantur. Etillico jam diclus 
pnefe&us Garci Holguin, mihi iiium, una 
cum aiijs primatibus captivum adduxitad 
ittud fubdiale pavimentum, ubi eram quod 
hserebatlacui Domini civitatis. QuipoIU 
quamconfederat, cum nullo ufus fuiffem in 
cum rigore, proximior mihi factus fuo idio- 
mate retuiit,fe jam omnia quas tenebatur ex- 
hibuiffe,ut fe fuofq; tueretur,donec perveni- 
retad eum ftatu. Licere nunc mihi in poftc- 
rum de iiioad libitum difponere.Et appofuit 

manum 



BS 



fio Ferdinandi Cortesh 
manum pugioni cuidam mco. Rogavitque 
ut lllum tranffigerem & interficerem. Egc 
autemeum bono ammo effe jutfi. Etcocap- 
toomniseeffavitoppugnatio. Cui DeoOfr 
timo Maximb placuit finem imponere dic 
martisin feitivitate fan&i Hypoliti x i i i 
Augutti,M. d.xxi. Itaquod abeodiequc 
civitas obfidione cincl:a eit,6c capta eft, xxx. 
Maij. di&i anni, ufquead expugnationem 
mtercefferint feptuaginta quinq; dies. Qu> 
bus Majeftas Veltra perfpiciet labores, peri- 
cula y & infortunia, quasfui vafalli fubiere,in 
quibus quantum eorum perfonas oftcndc- 
runt,ex geftis lpfis dignofci poteft. 
# Etomnibtis lllis feptuaginta quinquedic- 
ous,quibus obfidio contmuata ett,nuilus fuit 
fine pugna cum hoftibus, aut magna, aut 
ahquah, &in die captivitatis di&i Guauti- 
mucin, & expugnationis civitatis Temixti- 
tan, poft coacervata fpolia, & pra?dam quam 
haberc potuimus, reverfi fuimus in calir* 
gratiasagcntcs Deo de mifericordiaqua no$ 
profecutus fuerat, Sc de tam optata vi&oriay 
qua nos potiri pientitfime permiferat. 

Fuimus ibi incaftris tribus, autquatuor 
diebus, ordinem adhibendopliirimis rebus, 
quas conducebant, &deinda devenimusad 
civitatem Cujoacan, ubi ha<ftenus moram 
traxi inctimbendo,ut modum & regimen ad- 
hibeam,pacatafquc reddam has provincias. 

Colle&o atiro, &alijs rebus,confilio Maje- 
ftatis Veftra? official ium illud fundi curavi- 
rnus, qtiod fufum afcendit ad centum, & vi- 
ginti millia Caftelianorum, cujusconfignata 

fuit 



NAfcRATXO TEKTX A. ftt 
fiiic quinta portio Majeftatis Veftra? thtfaur- 
rario abfq; quinta portione alianum reruni* 
]tue Majeftati Veltra; pertinebant fervituti 
ifcriptarum, aliarumque rerum, utdiffufius 
jpparebit inrelatione omnium, quajMaje- 
ttati Veftra? fpc&averint, quas erit fubfcri^* 
aoftris nominibus. Aurum vero, quodfii- 
perfuit partitum fuit tnter me, & Hifpanos* 
prout confuetudo, fervitiura, & quahtas cu- 
jufque poftulabat, & ultra pra?libatum au- 
:um,inventa funt quasdam emblemata aurea, 
ix melioribus data eft quinta portio di&o 
Majeftatis Veftfae thefaurario* 

In praxla, qua potiti fuimus in civitatc, 
tabuimusparmas quafdarn aureas,& pinnas, 
&aha ex plumis fabrefa&a tam mirabilia, 
it fcriptis demonirrari non poflint, neceo- 
:um excellentia comprsehendi poteft, ni vi- 
ieantur, & quum effefet taiia* partiri debere 
aoneft vifum, fed illa Majeftati Veftrasdo- 
tiari debere. Quapropter commilitonefc 
smnes convenire jufi*, & eos rogavi, ut larto 
utimo patercntur , ut ea Majcftati Veftra? 
:ranfmitterentiir, & portionem eam, qii«c 
iifdern &: mihi obveniebat, Ma jeftati Vcftra? 
^ondonaremus, &ipfila2to animo aqnuere, 
5c eo pa&o di&um donum Ma jeftati Veftra» 
tranfmittimus per procuratores, quos corfei- 
iium hujuS Nova?Hifpahia;deftinat. 

QuumcivitasTemixritan primasobtine- 
ret partes inhis provincijs, magnique effet 
nomrnis, vifum eft,cuidam potenti Domino 
llaximae provincise nomine Mechuacan(quej 
feptuagintaleuci^ abetat a civitaie Temix-* 
I titan) 



JI2 Fe KDIn^ndi GoRTESlt 

tita) ihnotuiffc qualitercam deftruxcramu 
lolo^; asquaveramus. Et animo vol vens Do 
minij ilhus amphtudinem, &muniijte<j3 
civitatis,exiftimavit, quod poftqua taca urfc 
nobis ofafiftcrc non evaiuerat,mhil nobis ob 
ftarc potfit, at metu addu&us, legatos quof 
damadmedeftinavit, & ejus nomine mih 
adhitmis mterpretibus nuneiarunr, eonm 
Dominum percepiffe nos magni Domini cff< 
vaiallos, &fila2toammoferrem, ipfi, &f tt 
cjuoquecuperent effc Majeftatis Veftra;va 
faili,&maxima nobifcum jungiconfuetudi- 
ne. Etipferefponfum dedi, id veritate fui 
ciri. Noseffcvafalloscujufdammagni Do- 
rmniquieratMajeftas veftra, &omnes,qui 
effe recufarent, illis bellum inferre confti- 
tueramus, &quodDominus illorum, &ipf 
optimefeccrant. Ec cum pauco temporeac 
me cognitio maris Auftrahs Indici deiau 
effet,ab eis informationem cepi,fi per corum 
provinciamillucproficifci poffem, & ipfi re- 
fponfum dedere, iri poffe* Quos rogavi,m 
Majeftati Veftra? informationem tranfrmt- 
terc poffem, circadidtum mnre, ut per fuarn 
provinciamillucadducerentduosHifpanoSj 
quos illis confignarem. Et ipfi retulerefe 
larto animo ita facere velle. Vt tamcn pof- 
ientpervenire ad mare, cogebantur tranfire 
per provinciam cujufdim magni Domtni* 
quo cum ipfi bella gerebant, & propterea 
tunc temporis ad mare proficifci non potc* 
rant. r 

Di&i legati e Mechuacan apud me moram 
traxerepertrcs, aut quatuordies, &coram 

eis 

% 




Narratio Tertia* 'flS 



niflem emblemata lnpartituscjuaedam 5 expe* 
ivi eosuna cnm Hifpanis, ut profitifcerentur 
ddidtamprovinciam Mechuacan. 
• Vtante pofito capite demonftravi* poten* 
iffime Domine> non diu ante cognitionem 
liquam habueram de alio mari Auftrali In* 
lico, &cognqfcebam » quodaberat duobus^ 
m tnbus Focis ad duodecim tredecim , & 
Juatuordccim dietas ab hoc loco. Et ma- 
ino tenebar dtfiderlo , quum fcircm fervi- 
ium immenfum }vfajettati Velte ex eo 
provehturum , rrraxime quum omnes ali- 
juam habentes fcientiam , aut aliquam expe- 
rientiam in navigationibus Iiidottim , certo 
crediderint , quod fi forte in his locis detege- 
retur mare Auftrale Indicum , detegeren- 
tur plurima? infula? dites auro , & gemmis^ 
toblematibusi&faromatibus, & detegerentuf 
multa fecreta t & admiratione digna , & 
hoc affirmant f>ariformiter orrines peritiy« 
fcxperimentum haberites in Cofmographia» 
Et eo defiderio v & utex hoc Majeftas Ve- 
ftra a me haberet hoc fmgulare, & memo* 
rabile fervitium , deftinavi IgMtubr Hifpa^ 
hos , duos ad qfoafdam provincias , reliquds 
ad duas alias , St cum eis informauonerri » 
4gu* itinera tehere deberent > & quum de- 
dirfem homines nobis amicos, qui ebs con- 
ducerent,& cum illis prbficifcerentur, difceffe- 
re 9 &eisinjunxi 3 nefifterent donecad lpfum 
mare pervenirent, &fi illud detegerenr,ca- 



feequitesaliqua ievia praslia inirejuifi,uti^ 
daprovincia ifta fecenferent, Et quum eis 




Gboem ilhus realern,& ctiam cor * 
&k poraloti 



m 



B 



m 



S l 4 FlRDlUANDI GOiTEStl 

poralem Majeftatis V e ftr ? nom ine. E t qui- 

& tnginta leucarum perpJures bonas provin- 
cus abfqueimpedimento, &profedH funtad 
marc&ceperepouefllonem, & m fignum con- 
ftituerecrucesaliquas hilhus httofe , & inde 

MrtT, , C$ rc 5 verfi . fu "t cu.r, refponfione 
dictcdetectionis.&mihi figillat.m Je omni- 
bus .nrotmat.onem dedere, & aliquoscxac- 
coh&d.cti mans adduxere. Similker a tt ulerc 
and.t.aaun ex multis aurifodinis , q U? inve- 
nere in ilhs provinc.js,per quas tranfivere , quc 
cum ahjs indir.js imprefentiarum Majerfau 
Vcftre tranfmittto. Reliquivero aiiqriantu- 
lum diutius raorati func, quoniam ipffemenfi 
func uer cemum & quinquaginta leucarum 
ab aho Iatere donec pervener.nr ad dictum 
inare, & ilh timiliterceperc dicti maris polfef- 
fionem , & att ulere latifllnvtm informario. 
nem ilhus Ii tt o„s , & aliqui ex accolis cum 
illis advenere, & e os , aliofque hilari vuku 
excepi , & poft d at am ipfis informationem 
magna; poreniie Majcftafis Veftre ad pamos 
lares I ?t i reverfi f unt . r 

^«"'«'onepotentiffimc domineMajefta- 
ti Vcftre fignificavi , qualiter eo temporc, 
^uo Indi me profligarunt, & prima viceme 
acivitate Tem lx titan ejecerant , defecerant, 
f VeltraMa )e ft. omnes provincie dictecivi- 
taa Iub,e. £ te , & nobis bella intulerant, & 
ctuce hac relatione Majeftas Veftra poterit 
inip.c. jubere , qualiter coegimus adilliusre- 
gaie lervitium majorem par tem provinciarum 
ou ? defecerant,&quoniamqu ? dam provin- 



NAHiATIO Tertia. SJS 

i\q qu^ adjacent mari Auftrali Indico , per de- 
cem , qumdecirri <k triginta leucas , poft de- 
Fectionem civitatis Tenuxtitan defecerant , & 
eorum lhcole* proditorie lnterfecerant ultra 
centum Hifpanos , & ego donec modurh im- 
pofulTem huicbelio , non habueram vires ad 
tranlmirtendum copias contra eos , & ex pedi- 
tis iilis Hifpanis , qui fuerant reverfi a detegen- 
do mari Airftrali indicd , coufutui rmttere 
CondifaluumdeSandoval ma)6rem executo- 
rern comitantibus triginta equinBus & du- 
eenris pcditib'uSv& Indis nobisamicis, & cum. 
aliqmbus ex primatibtisciviTatis Temixtitan» 
adiUas provincias Tacaetetelco, Tuxtebeque, 
Knatuxto , & Aulicaba. Dato £11 i brdine, 
quem obtinere deberent in hac expeditioney 
coepit dirigere fe ad eam executioni deman- 
datidam. 

Eo tempOFB loeurrnenens , qticm dimife^ 
ram i.n eivitate Finiurn SeCurivatis;, que eft 
iri prbvincia Tepeaca, venitad "-hanc civita^ 
tem Cujoacam Atque me admonuit , quali- 
ter iricol^ dtdte; provihcia; , :& aliarum eidern 
vicinarum M. V. vafalli damna paciebantur 
ab incoiis provinciat cuiuidam Guaxaca- 
ique nomine & propterea iliis -bellum mfere- 
bant , quoniam noftra juricti eraiit amicitia, 
&C quod ultra huie rei remediurri inriponen- 
dum , eratoptimum tutam rcdderc- provin- 
eiam Guaxacaque , quoniam ea ibatur ad 
Mare Auiirale Indicum j &cfi eam pacatani 
^eddererrius , effet res admodum proffcua , tam 
pro jam di&a , 'quam. pro ahjsplurimus caufis, 
dcquibuspoft hec referam MajeiTati Veftrje> 
Kk-2 Es 



*l6 FEX&lNANril CORTESH 

Et diclus locumtenens mihi retulit , fc optt 
mam habere informatfonem figiJIatim de om 
m ea provincia , & paucis iilam militibu 
fubigerc poffemus. III e emm <lum ipfe in ca 
itns eflem c ontraciVitatem Temixtitan ec 
profectusfuerat , quoniami ncol* provincia 
Tepeaca mititerant ut iJiis belJum inferret 
quumtamen lpfenon adduxiffet ultra vieinti 
aut tngmta Hifpanos, ilJum redire coegerant 
quamvis non eo fpacio quoipfe defideraffet 
& ego audita ejus relatione, eidem equitc 
impartitusfumduodecim,& pedites Hifpa 
nos o£tuagmta,& diflus major executor un; 
cum Iocum tenente difceiTcre comitanti- 
bus luis commilitonibus ab hac civitatc 
Cujoacan tncefima Oftobris , AnnoMille- 
iimo quingentefimo vigefimo primo. Ei 
quum perveniffent ad provinpam Tepeaca 
rnilites fuos recenfuernnt >&quilibetdifceffii 
ad fibi comminam provinciam , & maioi 
cxecutor inde ad viginti dies ad me literas 
dedit fe perveniiTe ad provinciam Guatuf- 
co , dc quamvis multum timeret aliquam 
opprcflionem ab hoitibus accipi poffe , quum 
gens eflet bello agilis & maximas habe- 
rent vires , ommpotenti tamen placuit , ut 
eum pacifice exceperint & quam vis adalias 
iion perveniffet provincias , certe arbitra- 
batur omnes incolas illarum deditionem 
iadturas Majeilati veftre , &poildies quin- 
decimabeorecepiliteras , quibusmihi figni- 
ticavit, illum ulterius profedtum , & omnes 
cas provmcias jam eiTe pacatas. Et illi vi- 
debacur.ut mdeplus fruauscaperetur.inea 

colo- 



Na rratio Terti a. 11? 

:otoniam locandam , ut multo ante confu- 
lueramus, admongitqueut profpicerem quid 
,n hoc effec per eum agendum. R^fcripfi, 
featias agendo ei de laboreinea expeditione 
per eum fufccpto ad Majeftatis Veftr* commo- 
dum, fignificavi fententiam fuam effe 

pptimam circa coloniam deducendam & rhan- 
daviut sedifiearet civitacem ad Hifpanorum 
habitationem in provincia Taxtebeque , & 
nomen fibi imponerct Medelin, §C deftinavi, 
nomina jadicum cV regentium , & aiiorum 
officialium. Quibus omnibus injunxi , ut 
optimeproipicerent , ea quse commoda effent, 
&: conducerent fervitio Majeftatis Vdtrae,&: 
quod incola? bene haberentur, 

Locumtenens civitatis finiurn Securitatis» 
cum/fuis commilitonibus difceffit ad provin- 
ciamGuaxaca comitante magnacopia homi- 
num circumvicuiorum nobis amicorum. Ec 
quamvis incolas di&as provinci? fibi obfiftere 
coepiflent ,6cbis,aut quatcr cum eis ftrenue, 
& acriter pugnam iniviffent , tandem fe paci- 
flce dedidere abfque aliquo iliorum inccra- 
modo , &de omnibusfigiliatim adme fcripfit, 
& mihi fignificavit provinciam effe optimam, 
& aurifod.inis refertam , &adme deftinavit 
toptimaauri indicia , que una cumalijs Ma- 
jeftatiVeftrf tranfmitto 3 & ipferemanfit inea 
ptovinciaexpeclas qnid fibi vellem injungere. 

Quum ordinem pofuiffemadhas duas prct- 
vincias debellanda,s , & quum cognofcereni 
©ptimum eorum eventum , eV quum profpi- 
cerem ms jam tres collocaffe Hifpanorum 
colonias , & major pars illorum mecum 



Jl8 Ferd^andi CpRT5.SU 

falSf in C ' Vltate , C W#* > «f quwn c«r 
tuluifiemus quo in Ioco aham locaremus co/< 
numcirca lacus , quum ea magis indwerem, 
adtutelam &q u ie t em omnium harSm P 
vinciarum & fim.Jiter cernenres ctvn Z 
Tennxtitan. Qu* «* res tam celebns , « 
quam hacrenus magnifeceramus , & de qu 

nonTTt' Vifum dt noblsi " « «lon ac 
ponete , fo!o emm totaerat cquata, Ercrr 
fundospartitusfum rllis , cfu, ea m mhab,t|r 
conftituebanr , & nominaii funt judices i 

regnis hen confuevit , & durr. domus con 
itruuntur coniiituimus mpran, trahere in ha 
civitate Cu,oacan , ubi imprsfentiarum f u 
njus a quatuor, aut quin.quejnenfibus < n 
qu.bus oidfa ayitas remixtican reficituv, p 
cli civitas pulcherrima , & credat Majefta: 
Veflra, quodincfesfietnobilior, &amphor 
adeo ut quemadmodum tranfaftis tempori- 
Ousfu.t pnmas , & dominatrix Omnium h 3 - 
rum proviuciarurn in futurum qucque fore 
geramus , & fit , fietque «a . ut Htfpani fint in 
pa mumtifllrn. , tutique , & mukuro incolis 
przvalentes, &adeo , utnulJopaaoabeiskdi 
poihnt. 

Iiiterim,ut dixi , Dominusprovincia: Ta- 
tutepeque (q UJB hzret mari AuJrrali Indi- 

ad iliuddetegendum)delrinavitadme quof- 
da m e fuisproceribus, &pereofdemfeobru- 
Iit in Majeftatis Veftre vaflllum, & deftinavit 

& frufta auu , & 3 ha ex plumis, quaromnra 

con- 



Narratio Terti a. 519 

mfignata fuere Majeftatis Vefh^thefcurario» 
vcgo orati^s egi di&is nuncijs de omnibus* 
ue noSine Domini mihiexpofueran^&qu?- 
am illi afferenda fum imperntus & ipu 
erfi funt multum laeti. I r 

Simiiitereotempore advenere duallh Hti- 
ani , qui profe&ifuerant ad provinciam Me- 
huacam , per quam nuncij ,quos Dominus 
Jius ad me deftinaverat , mihi retulerant,- 
tiam ab ea parte iri poiTe ad mare Auftrale In- 
§eum. Sed eundum erat pcr provinciara 
:ujufdam eorum hoftis. Et cum Hifpanis 
idvenit frater didti domini a Mechuacan cum 
ilijs primatibus ,& farailiaribus , qm afceude- 
>antadmilleviros , quos cxcepi , bemgnum 
ifpeftum eifdem exhibendo , & Domim dic- 
x proyinciae Calcucin nomme Majeftatem 
tfeftram donarunt , quodam munere parma-v 
ftimex avgento , qus afcenderuntad multa* 
feiibras,& rerum aliarum ,qua&omma comV 
gnatafuntMajeftatis Veftrs thefaurano. h* 
uXtmodumnofcrum profpiecrent, & Domi- 
nofuonunciare,& recenfere poffent, mpl^ 
tea quadam convenire juffi omnes equites, 
& coram eis concurreruut ,<& preha levxa 
inivere , & pedites fuo ordine , & mihtes 
aliqui pixides emifere^ & tormentis turnra 
quandam impetendatn curavi , qui admiratio- 
ne maxima capti fuere circa ea ,que_ m drCta 
turriactafunt, &etiamquum equos curren- 
tes videre,& eos adducendes commUi, ut pro- 
ficifcerentur vifum deftruftionem civitacis 
Tcmixtitan,quam ubi confpexere , ejufoue v^ 
«gs & munimioa , quum fit in aquis conhitu» 
Kk 4 mqm 








fio Ferdinandi Coitb.su 
mmtiami funt admiratione, & po ft qua- 
iln.nA WW ed j* Poftmuita exWaad 
eorumdomjnum afFerenda munera & pro ip- 

di&^ 1? ip A fi m T l faciunt * in P atriam 

d lceicere. Antehac retuli Majeft. Veft. de 
flummePanuco.quodeftinlittoreinfracivita- 
tt W ? Der 9 uina . ua gi u « aut fexagin- 
ta Jeucarumfpaaum , ad qiufd naves Franfcifc 

VC1 «^««fea* fuerant. Etiam 
acceperant maximum damnum ab accolis il- 

d£&? " Um m ? dam ' 1 uem au hibuerant 
prsfect, , quosilluc deftinaverat , in rebus 
agendu s cum ^ ^ R . 

quodm omm mari Septentrionali Indico eit 
tnaximus portuum detedus, & nulUis eftfi- 

^K tU n- ,iuS fluminis >& etiam, quoni- 
an IncoteiJhus p r , us venerantad meV&ob- 

«nSTiP ™ Va . faIlos Veftra! Majeftatis , & 
£r ,a ' nru Jerant , & inferunt vaiallis 
Iric ^ a > eft ;. & nobis amicis, conrtitui illuc 
preteetum aliquem deftinare cum aliquibus 
rail,t,bus , &pacatasreddere omnesillas pro- 
vmcias, & fieflet tellus habitanda, ibiinripa 
fluminis coloniam conftituere. Omnes enim 
circumvicinos p 3catos tutofque redderem, 
& quum eflemus pauci& feparati in tresaut 
quatuor portiones , propterea aliqua fube- 
rat contrad.dtio , neulterius milites abhoc 
extraherem > Partim ut opem ferrema- 
mias noftns , partim quoniam poft expu- 
gnationem civitatis Temixtitan /navesad- 
venerant, & adduxerant quofdam equites, pa- 
ratoseffe ,ufli viginti quinq ue equites, &pedi- 
tcscentum & qumquaginta^&pnsfeaum cum 

illis, 



Nahrati© Te&tia. $%i 

|ltis , ut irent ad di&umflumen. Et quum hunc 
pr^feaumexpedirem ,venerunt iitercacivi- 
jate Vera? Crucis, ad portumiliius advtnitie 
navim , qua vehebatur Chriftophorusde Ta- 
pia invifor fundationum infulae Hilpan? , a 
quofequentidie literas accepi ,quibus figmri- 
pavit adventum fuum ad has partes eam ob 
caufam fuiffe, ut earum regimen Majeftatis 
Veftra? nomine obtineret,& ad id habebat fuas 
Regales commilfiones , quarum copiarn nulli- 
bifacere volebat > donec nos coram colloque- 
remur ,& eo inftanti voiuiffet ad me efTe pro- 
fe&us,quum ta,men haberet equos mari af- 
flidos , itineri fe non commiferat , & me roga^ 
bat , ut ordinem ponerem , quomodo eon- 
Venire poffemus , au t ille huc veniendo , aut e- 
go illuc proflcifcendo ad rnans Iittora. Et 
quum iiteras e jus accepi, iilico refponfum dedt 
! aiferensmeadmodum adventu fuo la2tau,& 
; quod nullus advemffe poterat Majeftatis 
VeftrsB mandatoad regimen iftarumprovinm- 
rum, quopiusgauderem : pamm ob cogni^ 
tionem > quae ihtcr nos interceiferat , par- 
v tim ob educationem , & vicinitatem , quam 
habueramus internosin infula Hifpana. Et 
quoniam pacatio iftarum provinciarum non 
eratfirma, & folida, ut decebat , & quaii- 
bet novitate anfam praberemus incolis pro- 
v ; nciamm ad ftudendum defe&ioni , & quum 
fraterPetrusMalgerejoabVria commiflaHus 
Cruciataeinterfuiiiet omnibus laboribus do- 
ftns,&optimenofcebat,quoin ftatures hie 
verfarentur,illius adventus Majeftati Veftrae 
plurimumfuit proficuus,& nobisalijs ilhus 
r Kk j 4oQn* 




Ferbinandi Cortjsh 
dodtrina ? & confilium plurimum profucre IL 
lum obnixius rogavi, ut Iaborem fufciperet, 
& dieturn Tapia allocutum proficifcerctur , & 
infp.ceret provifiones Majeflatis Veftraj : & 
poftquamilie meliusquam aliquis cognofce- 
bat.qua; facerent adejus regale fervitium , & 

oLa°17 ^ T aiUm iltamm Provinciarum, 
quod ipfe conttitueret cum diflo Tapia ea.que 
«onvenirent , poftquam cognofcebat me in 
nul o deviaturum ab eis :& in hoc eum rogavi 

pwJenteMaieft.Veftrathefaurario.&ipfemet 
idem imunxit. Et fic difceffit profedturus ad ci- 

▼itatemVerasCrucisyubidiaus Tapiamora- 
batur. Et utin dicla civitate, & ubicunque 
diftus eflet Tapia , omnia fibi exhiberentur, 
commodeque exciperetur , expedivi diftum 
patrem unacum duobus, aut tnbus meis com- 
rnilitombus, Et quum illi difceflere ? pradto- 
*?r ar /^ ruin ref P° nfum > & interim aptavi me 
diiceflui eomponeodo aliqua.qiue faciebant 
adfervitium Veftrar Majeftatis, &ad pacatio- 
nem .qmetemque omniumiftarum provincia- 
rum. r 

Indeaddecem,autduode c imdies,Iuftitia, 
& regimen Civitatis Ver* Crucis , mihi 
lcnplerunt, didum Tapiam exhibuifle provi- 
fiones Majeftatis Veftras , & gubernatorum 
luorumfuoRegali nomine.&ipfi paruerant 
omni , qua decebat , obfervantia , & quo 
ad executionem, refponfumdederant,quod 
cum major regiminis portio apud me hic ener, 
Cc mterfuerant oppugnationi civitatis, ipfi eos 
certiores redderent , ac omnes facerent, & 
adimplerent illud , quod pluj conducere vi- 

dcbacur 



Narratio Tertia. fz$ 

debatur Maieftatis Vdlxx fervirio , & bono 
provinciarum, & quodexdicT:a refponfione, 
didus Tapia aliquam conceperit difphcen- 
tiam , & etiam tentaverat qua?dam fcauda- 
lofa. Et quamvis illud muitim difpliceret, 
ilbs refpondi rogando , & rnonendo, quod 
prius profpicientes Regate Majeilatis Vefcfc 
Jfervitium laborarent obfequi di&O Tapiae, 
& occafionem non praebereqt , quod ahqua^ 
oriretur diffenfio , quoniam accingebam, 
tne itineri , ut illutn convenirem , & adim- 
pleiem Majeftatis Veltra? mandata , & id 
facerem, quod concerneret Majeftatis Veftrx 
fervkium. Et q.uum vellem jam difcedere, 
&iter illius prefe&iad flumen Panuco abje- 
eiffem , quum (fi ipfe difcederem) neeeffa- 
rium effet optimum ibi relinquere prefr- 
dium procuratores confilij tftius Nov# ma- 
ris oceani Hifpanie niormerunt me maximi* 
proteiiationibus, quodhinc non recederem. 
Quoniama brevi tempore provincie; Ternii- 
tuan , & Mexico reddite fuerant pacate> 
mea abfentia feditionem faeere poffent, 
Vnde eveniret maximum damnuro Majeita- 
% i Veftf £ , & inquietaret ur provinci 1 . Et in 
dic~ta monitione alif plures caufe;, & ratio- 
nes. continebantur , quibus demonftrabant 
rne impre>ntiarum uon debere difcedere, 
ab hac civitate, & dixere , quod ipfi cum 
aurontateconfiiij proficifcerentur ad civita- 
temVene Cnicis ubi eratdiclus TapU ? 6cin- 
fpicerent provifiones Majeftatis Veltra?, 
&■ mandata , & id agerent , quod Rega* 
H Majefta,ti Veitrg , cpnducere viderent* 



S24 FfRDlNANJDl CORTESII 

Et quoniam nobis vifum eft ita oportere,& 
diaiprocuratores difcedebant , cifdem Jiteras 
dedi ad didfcum Tapiam fignificando ei ea k 
qux afta erant , & ipfe committebam vices 
measCondifaluode Sandoval majori execu- 
tori,Didacode Sotto ,& Didacode Valde- 
nebro,qui erantin civitate Ver* Crucis ut 
meo nomineinfimulcumSenatu illius ,&una 
cumprocuratoribusaliorum Senatuum vide- 
rent , exequerenturqge id,quod conducerec 
Majeftatis Veftr£fervitio,&bono provincia-t 
rum. IHienimerat,&funttales,utita elTent 
iacturi. Et quum perveniffent eo ubi didus 
Tapiaerat,qui iamiter ingreffus erat,&pa- 
terfrater Petrus fecum proficifcebatur , mo- 
nueruntillum, utreverteretur & firnulreverfi 
funtad civitatem Cempoal, & di&us Chri- 
itophorus exhibuit mandata , & provifione* 
Veftra» Majeitatis 7 , quibus omnes obediW 
dam ea reverentia , qua Majeitati Veftr* 
parere debent , exhibuere : ad ea tamen 
executioni demandanda Majeftati Veftra? fup- 
phcabant, quomam id Majeftatis Veitra?fer- 
vitio conduceremaximearbitrabantur ratio- 
nibus , & caufis in fupplicatione contentis, 
quam conicripfere , ut latius ea gefta funt, 
& procuratores , qui veniunt ex nova Hif- 
pania afferunt fubfcriptam manu notarij pu- 
biici. Poft multas monitiones hincindefactas 
inrer di&um Tapiam & procuratores jam 
di&us Tapia navim fuamafcendit , quia ita 
facere monitus fuit , quoniam propter ejus 
adventum , & manfionem in his provinajs^ 
&quiapublicatum eratipfumgubernatorem, 

&ca- 



tfA RRATI 0 *f SRTIA, jijC 

k capitaneum harum provinciarum adven- 
;a(Te , feditionem faciebant , & incolae e Mexi- 
:o y & Temixtitari compofuerant cum lftis pro- 
vincijs deficere* & proditioneni machmari* 
aqua evadere fuiifet difficilius > quama pri~ 
ma. QUjae fuerat hujufmodi , quod alicjui ex 
incolis e Mexico ordinem dederant curh ineo- 
Iisearum provinciarum , ad quas fubigeridas 
deftinaveram majorem executorem , ut ad rne 
proficifcerentur maximaceleritate, & fignifi- 
carentper littora vagaridecerri & o&o naves 
miignis copijs,&: terram non capere,&quia 
gens amica effe non poflet $ fi vellem ipfi 
fe accingerent , & mecum eo , proficifceren- 
^ur , mihi opem laturi , & ut hdem illis 
adhiberem navium formas papiro pidtas ad 
rne detulere. Et quum noc fecreto rruhi nun- 
ciaflent iliico eorum animuni agnovi , & 
fraudem fubefle r St circumventionem , ut mfc 
ab hac provincia abducerent, quia cumali- 
qui exprimatibus audiviflent me difceffu- 
rum , & me nunc in provincia continerem* 
aliumbrdinem adinvenerant. Omniafecurn 
diffimulavi , &: poftea aiiijuos carceri man- 
cipavi , qui hxc machinati fuerant. Ita ut 
adventusdi&i fapiafc , & cjuod rion habebat 
notitiam patriae , & incolarum , maximam 
fufcitaverit feditionem , & fua hic manfio 
maximo fuiifet ihcomtnodo , ni deus reme* 
dium appofuifTet , & plus commodi contu- 
liffet Veftrae Majdtati , manere in infula Hifpa- 
tia , & pratermittere fuum huc ad ventum , 8c 
priusMajeftatem Veftram confulere, &; eia^rrt 
fignificare , quo in ftatu eiTent rcs harfc pro vin- 
. i aarura* 



il6 FekdinAndi GoRtfesii 
fciarum, poftquam hxc omnia noveratexria 
Vipus , quas addicbm infulao Hifpanan 
tanfmiferam ad fubfid.um evocandum 

& S | e0gn0( S ebaC '' 3m remedlum a PPofi £ 
rcandalo q UO d evenerat advencu claffis Pam 

philideNarvaw, per ea potimmum quento 
te , ludiabus.&official bus Majeftatis Veftre 

ESSSrt diaa ,nfula 

pr*l batus Tap.a momtus fuerarne daret ope^ 

Majeftas Veftra certa fieret omnium,qLi n 
ilhs evenifiem , & ob id adventum e °s fub 

bufdam, quos fccum tenuit po tlus confide- 
rans luam particulare intereife . quam id- 
qund fervitio Majeftacis Veftr* coKeret' 
tantum efreat, uc inhib.tionem jam didam 
iuradventus revocaverinn Majeftati Vcftr* 

ons d.fceflit , ea procui atores, & egi non feci- 

X«7 P eDlm i do " e « "oftrarumliterarum i 
fc M Vldeb ^ur , &etiam ut Maje- 
tas Veftra cognofcat , & credat , Jod 
in non rec]pi dodia(im 

ve tracommodum maximumconfecutaeft.uc 
" do > & g«o £l esnecefieent, demon- 

Capite quodam anterioii Maieftati Veft--s 
tigmficavi , q U aliter pr*fca U siIIe , quem 
de^naveram ad fub lg endam prOvinciam 
S i l ' eam P 3 ^ 2 ™ obtinebat fcique 
prsftokbatur quid iki effcm mandaturus. Et 

quoniaia 



rratio TertiaI $%i 

qubniameo indigebam , quum effet locumte- 
iiens, & judex m civitate finium Securitatis* 
illi literis injunxi , ut odtuaginta illos pedites, 
&decem equites,quos fecum habebat , Petro 
de Alvarado confignaret , quem deftinabam 
ad devincendam provinciam Tatutepeque* 
quge diftat per quadragmta leucas a provin- 
cia Guaxaca , prope mare Auftrale Indicuroj 
& bellum inferebant > & damna intolera- 
bilia his ^ quifefubdiderant Veftrae Majefta- 
ti, & ineolis provinciar Tatutepeque , quo- 
ftiamnoJ>ispromiferant >nosper eorum pro- 
vinciam proficifci ad detegendum mare Au- 
ftrale Indicum* Et di&us Petrus de Alva- 
rado difceffit ab haccivitate ultima die Ianua- 
rij jinftantis Anni , & comitantibus miiiti- 
bus, quos hincabduxit >& illis , quos rece- 
pitin provincia Guaxaca, inunumconvene- 
re quadraginta equites s & ducenti pedites. 
Inter quos erant quadraginta pixidibus , & 
baliftis utentes,& duo erant illis parva cam- 
peftria tormenta, & inde ad dies viginti lite- 
rasaccepi e di&o Petro de Alvarado , qualiter 
erat in itinere ad di&am provineiam Tatute- 
peque,&me certiorem faciebat,fe captivos 
habuiffe quofdam exploratores , dictq provin- 
c%incoias : & quum ab eis informationent 
cepiffet , iili retuleranc, DominuTatutepeque, 
una cu illius copijsjeum in campis pr$ftoIari,8c 
ibat ea fentemia^ut omnia eidem poffibilia effi- 
ceret , ut pacatam redderet eam provinciam } & 
ad hoc ukra Hifpanosfecum adducebat plures, 
&be!ligeros homines. Et cu maximo defiderio 
hujus negocij cventum expectarem, die quarta 

Martij 



§Z% FSRdlNANDl CdRTfesit, 

Martij prasfentis Anni literas accepi a di#< 
Petro de Alvarado ,quibus fignificabat fe pro- 
Vinciamingretfum,& quod tres autquatuoi 
coloniae eidem obfiftere auf? fueranc , in ob- 
fiftendo tamen non permanferant , & ingreflu! 
fuerat civitatem Tatutepeque , & fecundurr 
ea quf apparucrant * fuerac optime receptus 
& dominus illius voluerac , ut hofpitaretur ir 
quibufdam fuis magnis domibus , qu ? cooper- 
te erant paiea , & quum effent fite^ loco nor 
admodum condecenti proequitibus , eas habi- 
tare noluerat. Sed defcendebat ad aham ci- 
Vitatis partem que erat planior , & ctiam 
ideo id fecerat , quiaad auresejus deveneratj 
illos conftituiffe lpfum , ■& aniverfos foeios 
ejus velle eo paclo interficere , & quod cum 
Hifpanieffent in illis domibus,que; erant am- 
pliffim^ , eifdem ignem injicere * & omnes 
comburere* Etcum deus iJli hoc negonura 
detexiffet, ddffimulaverat j & fecum in pla- 
niorem locum adduxerat illius provinciae do- 
minum , &filiurrifuum quos tenuerat , & cos 
habebat in poteftace fua tanquani captivos : 
& ipfi conceffcrant eidem ultra vigirici quin- 
que millia Caftellanorum , & arbitrabantiir 
utrelatione illius fubditorum audiverant , il- 
lum maximum obtinere thefaurum,& quod 
omnis illa provincia erat ita pacifica , ut 
nihil fupra , & habebant fuas nundinas & 
commertia, utprius facere confucveranf. & 
illam proYinciam afferebateffe ditiffimairi au* 
rifodinis , & quod eo pre/ente inditia extraxe- 
rant , qu§ mihi tranfmifit, &quod per dies tres 
aut cjuatuor progreffus fuerat ad mare, & illiul 

poffeflio* 



Narratio Tbrtia. 
pojfeffionem Majeftatis Veftr§ nomine acce- 
pcrat,& in ilims prcefentia extraxerant gem~ 
marum inditium, quod fimiiiter mihi tranf- 
mifit, quodunacum inditijsaurifodinarum 
Majeftati Veftra; deftmo. 

Quum Deus omnipotens negotium hoc 
optime dirigcret , & adimplebatur defide'- 
rium, quo ardcoad' Majeftati Veftraiinfer- 
vienduminhoc Auftrah Mari Indico dete- 
gendo>cumres fit tantt momenti,diligentif- 
fime providi,quod in uno ex iocis tribus, ubi 
mare detexi , d\xx mediocres conftruuntur 
caravella? & duo bergantini.Garaveli^erunt 
ad detegendum, & bergantini ad legenda 
iittora, & ad hoc deftinaviduce quodam ho- 
minediligenti quadraginta Hifpanos, inter 
tjuosfunt magiftri, & fabri lignarij Uttorum* 
& tabularum magiftfi, & fabri fcrrarij, & 
■hominesmari vcrlari folitiv &parari juffi rtt 
civitate Vera? Crucis pro clavis > velis , 8c 
ahjs facientibus ad di&aduo navigia, Pro* 
perabinius, quatitum nobis fuerit pofiibile* 
ut perficiantur , aeqtvori , committantuiv 
Quod perfe&nm opus (ctedarMajeftas ve* 
ftra) erit major res, &c ex qua majiis eommo* 
dum Majeftatis Veftra*' redundabit , quani 
cxreaiiqua, qua?evenerit, poftquamlndo- 
rum loca reperta funt . 

Cum eflfem incivitateThefaico,antequam 
ab ea exirem, ut obfidione emgerem civitat6 
Temixtitan, componendo, & dirigendo ca> 
qua? erant oppormna ad diftam obfidionem, 
curam non adhibes id illaqua? per quofdam 
machinabantur, ad mc profe&us eft unus» 

hl qui 





j$o FbrdinAndi Cohtesii 

quihuic intererat proditioni, &mecertio« 
remreddidit,amicosaliquos Didaco Velaz- 
que*, commiiitones meos mihi paraffe pro- 
ditionem,ut me mterimerent, & jam inter fe 
clegerant pr*fea u m,pra?torem, &alios offi- 
ciales, & omnino providerem de remedio, 
poftquam videbat,quod ultra fcandalum in- 
deiucceuurum in perfonam meam, certitm 
erat nullum Hifpanum po(Te evadere, quum 
eflemusalteralteri contrarij, &quodprop~ 
terea non folum hoftesparatosinveniremus, 
ledetiam lllos, quos nobisamicos arbitra- 
bamur, laboraturos, ut nosomnes adunum 
interhcerent. Quamprimum tam magnam 
proditionem detedam confpexi,gratiasDe6 
Upt. Max.egi, quoniam ineo omneverfa- 
batur remedmm, & illico capiendum curavi 
exilhsunum, qui eratautor, qui fua fponte 
xaHus eit quod lpfe conftituerat, comLofue- 
ratque cum multis, quos in fuaconfeffionc 
nominavit, ut me mterficerent aut caperent, 
& occuparent regiraen proviticiarum pro 
JDidaco Velazquez,& veritas erat,illum con- 
itituifle creare pr*feaum& judicem majo- 
rem, & ipfe effe debebat major executor, & 
rne aut mterficere, aut capere debebant, &in 
hocconvenerant rnulti, quosdefcripferatin 
copia quadam, qux inventa eft i n ejus habi- 
tatione, quamvis lacerata, cum aliquibus ex 
aittis, quos lpfe nominavit,cum quibus pra- 
di#a tradarat. Et non folum hxc ada fue~ 
rant, &confulta in civitate Tefaico, fed illa 
jamincceperant, &traftarant, dumincum- 
oeremus bello proviuci* Tepeaca. Et audita 

tllius 



illius confejffione, qui noniinabatut Anto- 
niusde villa tanna, qui bnundus erat & Za- 
mora, & quum earh ratam habuiffet, judex 
quida & ego illum morte dignum judicavi- 
mus, & ita executum elt in illius perfonarm 
Etquamvis in hoccoperierimus piure$ con- 
fcios, diffimulavi fecum an icabiliter agendo* 
quia cum cafusmihipertineret (quamvis ap- 
tius dici poffet Veftra? Majeftati ) noiui con- 
tra eos rigorofe procedere, qua? diffi.y ulatio 
non multum profuit, quoniam pollea aiiqui 
fadionis di&i Didaci Velazquez, quacfivere 
adverfus me pluries lnfidiari, & fecrcto mul- 
tos movere tumultus, & fcandala, ut pkis 
hiihi cavendurn fuerit ab iliis, quam a noihis 
hoftibus.Deus tamenomnipotensita direxit 
omnia, quod abfque aliqua in eos animad- 
verfiohe, bmnis eft inter nos tranquiilitas, & 
requies, & fi in pofterum aliquid audieroj, 
ineos animadvertam, pfout di&abit juftitia. 

Poft expughationem civitatis Tcmixti- 
tah, dum morarer in civitate Cujoacan* ab 
humahis exceffit Don ferdinahdus Domi- 
hus civitatis, Thefaico, cujus mortem omnes 
moleftetulimus, cum effet fideiis Majeftatis 
veftrae vafallus, & Chriftianis amiciffimus,» 
£ t confil i o,con fe nfu q ue Do m inoru m ,& pri- 
rnatum iiiius civitatisi & provincia? Maje^ 
ftatis Veftrae nbmine regimcn conccfTum 
fuit fratri fuo minori, tdjiii baptifrna fufcepit, 
& iilum Don Karolum nominavimus, & ut 
ha&enus videri poteft, fequitur veftigia fra- 
tris fui, & admodum delecl:atur noftro habi- 
tu» & coafuetudine, 

tl i Ala 



5?2 Ferdinahdi Cortesii 

Alia Relatione Majeftati veftrac fignifi- 
cavi, qualiter prope provinciam Tafcaltecal 
& Guaxacingo erat mons rotundus,& cxcel- 
fus, aquofermeperexibatfumeus globus 
quire&otramite fagittae velocitateinauraj 
afcendebat, & quoniam nobis afferebant 
rem eam e(Te penculo plenam, & eos qm 
fcandebant mori , juffi Hifpanos quofdarr 
afcendere, ut confpicerent, quo modo erTe* 
mons in cacumine.Eteo tempore,quoafcen- 
derunt, ille fumeusglobusexivittantocum 
ftrepitu, quod nec potucrint, nec aufi fuerint 
perveniread cacumen montis undeexit ille 
fumus, & erat fpacium duorum bafiliftz 
ja&uum ab uno ore ad aliud. Eft enim 
mons latus in circuitu per tres, aut quatuor 
leucas, habettalem proftinditatem, utinfi- 
marn illius partem profpicere nequiverint 
&ibi invenere frufta fulphutis, quaefumus 
expellit. EtdumfemelibieiTent, audivcre 
fumi afcendentis ftrepitum, & ipfidefcen- 
fum accelerarunt, antequam tamen perve- 
nifTent ad medium montis,rotatim adventa- 
bant plurima faxa, &propterea confpexere 
fein rnaximo conftitutos periculo, &Indi 
claro illud fxinori afcripfere, illuc proficifci 
quoilli afcenderunt. ~- t "X 

Alijs literis Majeftati Yeftra? fignificavi, 
incolas harum provinciarum efte majoris 
capacitatis, & ingenij reiiquis incolisalia- 
ntm infularum, & vidcbantur nobis tantac 
intellig^ntiae, & rationis quantum mediocri- 
ter ttni fufficit. Et proriterea tunc mihi non 
videbatur, ut Hifpanisinfervirecogerentur, 

quern- 



Nahratxo Tertia. fjj 

quemadmodum incolae aiiaruminfularum* 
Et etiam hoc ceffante, acquifitores,& colo- 
niae locatx in his pattibus fe fuftinere, & 
aiere non poffent, & nec tunc Indos aftrin- 
geramus, & Hifpanis aUquod adhiberetut 
remedium. Mihividebatur Majeftatem V^~ 
ftram commntere, ut ex redditibus, qui hiC 
Majeftati Veftra? pertinent, fubievarentur 
proviau, &expenfis fadis, &inhocconv 
mitteret providcri iliud,quod plus conduce- 
re videretur fervitio fuo,ut de omnibusla* 
tius Majeftati Veftra; figmricavi. Et poftea 
vifis,&ccmfrderatis maximis, contiuuifque 
Majeftatis Veftras expenfis, & quod totms 
omnibus modis augere debebamus lilttis 
redditus, quam caufam praebere, utmmue- 
rentur, infpeaqetiam icngotempore, quo 
belloincubuimus, & neceflitate, debmfque 
quibusaftringebamur, &diiat ; .one, qu«in- 
Uercedebat, donee Majeftas Veftra aUquid 
poffetconftituere, &etiam maximaimpor- 
tunationeM. V. officiaiium, & omnium Hi- 
fpanorum,fui quaficoaaus Dominos,& itfcv 
colas harum provihciarum deponere ad ma- 
nus Hifpanoriim, eonfiderando fervitia, & 
afta.quaipfi Majeftati Veftrsexhibuerem 
his partibus, ut interim dum Majeftas Veftra 
aliud jubeat, velhoc idem confittnet* di&i 
Domini, & incohe Hifpanis inferviant, & 
cuilibetHifpano, cuifuerit conccffus e*hi- 
beat ea, quibusind^gebit ad fui fuftentatio- 
ncm. Et hic modus fuit initus multorum 
confiiio, qui optime norunt, &inteiligunt 
moresiftaruprovinciaru. Non potefthabert 



554 Ferdinandi Cortbsii 
modus melior, &qui plus conveniat, tam ad 
luftentationem Hifpanorum, quam ad cor*- 
fervationem Indorum,8c ut bene fecum apa- 
tur,proutiatius Majeftati Veftrsexponent 
procuratores, qui venient ex hac Nova Hi- 
fpama. Prorebus, Scpagis Majeftatis Ve- 
ftra?,confignata: funt provincias,& urbes me- 
hores, & aptiores. Supplico Majeftati Ve- 
ftra; in hoc providendum committat id quod 
plus conducere videbitur Majeftatis Veftr» 
fervitio. 

CatholiceDomine Deus omnipotens vi- 
tam, regalem perfonam , & potentiffimum, 
ftatum Veftrae Casfarea? Majeftatis cqnferver, 
augeatquc cum i^ncremento majorum Re- 
gnorum, & Domihorum, ut regalecor fuum 
defiderat. 

Ex civitate Cujoacan , iftius fua; Nov* 
maris oceani Hifpani^, die quintadecima^ 
Waij. Anno Domini. MiUefiriio 'quingente-? 
fimo vigefirno fecundo, 

Potentifiime Domine Veftre; Czfaree Ma je* 
ftatis humillimus fervus & vafalius, qui 
Majeftatis Veftra» regales pedes 
& manus deofculatur, Fer- 
dinandus Cortefius. 

POtentiflime Domine Veftr» C»6re» 
MajeftatiRelationem facit Ferdinandus, 
Cortefiusiflius Prafe&us, & juftitia Maior 
in hac Nova maris Oceani Hi fpania, quem- 
*drnqdurri Veftra Majeftas infpici jubere 

poterit* 



Narratio Tertia. Sit 
^oterit.Nos cnim Majeftatis Veftrae Officia- 
fes tenemur omnia referre,& computum da~ 
re de omnibus, qux evenere in his parubus, 
&inhisliteris omnia ttanfmittuntur, &ea> 
eft mera veritas,& propterea non eft neceffe. 
Ut nos diffufius fcribamus. Sed omniaRela- 
tionidicT:i prjefedi remittemus. 

Invi&iffime, ac Catholice Domine, Deus 
omnipotehs yitam , & regalem Mejeftatis 
Veftr* perfonam, & potentiffimum ftatum 
confervet,atigeatque cum incremento majo* 
rum Regnorum, Dominiorum^ucut regale 
corfuum defiderat. Ex Cujoacan, die. XV. 
menfisMaij. m.d.xx u , 

potentiffime Domine Veftre^ Csefarea? Majjfr- 
Aatishumiles fervi,& vafalii,qui Rega- 
les Majeftatis Veftra; pedes & 
manus deofculantur. 

lulianus AWerete , Alphonfus de 
Grado, Bernardinus Va?,- 
que* de Tapia. 



DE 

FRATRVM MINORVM 
REGVI ARIS OBSERVANTLfi 
PROFECTV ETANIMARVM- 
lucro in HuKetan, fivc Nova Hu 

fpania, Epiftola venerandipatris 
fratnsMartinide Valetiacufto^ 
dis fan&i evangehj in terra 
pr#mi{fa,adReverendurn 
P.F.MatthiamVvenif- 
fe in generalem com- 
miffarium Cifm6* 
tanum eorundo 
fratrum. 

REVERENDE ac digniflimePatGr, 
frater Martinusde Valentia cufto- 
dia? fanfti evangelij cuftos, & ca^teri 
ordinis minorum regularis obfer* 
vann* fratres, in hac Nova Hifpania degen- 
tcs,ffii; 6c fubditi Reverendiflima; paternita* 
tis Veftra?, obedientiam fidelem cum ofeuio 
xnanuum. Nos quidem conftitutifumus in 
cxtremismundi partibusapud Indosin ma- 
S na -Afia, ubiChrifti Evangehum afilijs & 
Xubdms Veflrisprimum coepitpra5dicari,& 
nova fideifemina pululare, inarentibusan- 
tearulnsjquianvos ejus inebriansgratia fal- 
vaterris in ftj llicidijs eorum multiplicavit ge- 
4Jimmaejus % Nam ut vere loquarnonau- 
tem hyperbolice, plufquam decies centena 
niilhalndorum funt a filijs Veftris baptizata, 
quorurn quifque prjefertim illi duodecim, 
qux rmffi fmu una mecum a Revcrendiffimo 

Domino 



De Inbis Coversis. /37 

jjominoCardinali fanfte. crucis pairc noftro 
fratre Fracifco deangeiis, cum effet mmifter 
generaliSv plufquam centurn miiiia baptiza- 
vit,omnes ilii praeter me didicerunt hnguam 
Indorum, imo varias iinguas eorundem. Et 
in eis poedicant, & inftruunt innumeram 
multitudinem eorum, & inter eos mfantuh, 
& pueri magnatoruni naturaiium (ili) lar- 
gamnobisfpemimponunt *. cjui a fratribus 
noftnsinftruuntur, &vita, & motibus reli- 
giofe nutnuntur, in noftris ccenobijs quas 
condidimus fere jam viginti, & mdies multi* 
plicatur& cbnftruuntur ab eifdemmct Indis 
iervida devotione. Et in quolibet habe- 
mus in habitaculis contiguis noftrfs conven- 
tibusplufquam quingentps pueros, Inqui- 
bufdam parum minus, in qwbufdam vero 
fatis plures qui jain do&rinaChriftiana funt 
inftru&i,& praidicant filij patrihus fuis,&m 
ambone publice miro modo : & multiex eis 
docet alios pueros qui canunt horas Dominas 
noftra»quotidie, &furgunt ilia eadernhora, 
quafratres&infuaecclefia feorfum adma- 
tutinum, & canunt folennitcr miffas, funt 
cnimtenacis memorije vaidedociles & per~ 
fpicaces, funt pacifici, inter eos nunquam 
cftrixa, nec jurgium inter eos, ioqmintur 
fubmiffa voce , depreffis oculis , muiieres 
fulgentincredrbilihoneftate, &verecundia 
fceminea naturaliter ineft eis. Confeflio- 
nes illorum maxime fceminarum funt in- 
comparabUis puritatis & inauditae ciari- 
tatis : facrofanftnm Euchariftia; Sacra- 
mentum abundanti effufione lafchrymatum 
L l S fufd* 



Epistoii 

fufcipmnt, religiofos praecipue minorcs pro 
magno ducunr, quia primo eos cognovc- 
runt,& per dei gratiam bonuna exemplum ab 
eis accipiunt, maxime eis obediunt, & ab ei| 
indira jejunia, ac alia exercitia pcenitentialia 
devotione magna fumunt, in doarinaChri* 
itiana valde proficiunt, & fatisafficiunturad 
illa.qu* funt fidei noftra? catholica?, & quam 
propere difcunt, ea melius quam pueriHn 
ipanori. Ad Jaudem dei cui eft honor & gio- 
ria,in fecula feculorum,Amen. Ex conventu 
noftro Thalmanaco prope magnam civitate 
Mefficanan, cuftodi* fanfti Evangelij. Die 
duodecimamenfis Iunij.Anno Domini MiU 
lefimo quingentefimo tricefimo primo. 

S E QVITVR ALIA 

LITERARVM COPIA 
fub eadem data miflarum Reve- 
rendo patri ele<3o ca?terifque patri-, 

bus capituli generalis Tholofani infefto 
Pcntecoftes Tholofa; celebrati. Anna 
Domini m. d.xxxi i. Per Reverendum - 
Patrem^Dominum Epifcopum illius ci vi* 
tatis magna?,quaediciturTemixtitan Me- 
xicb, in HuKetan,& alios patres ihi corn^ 
morantes. 

REVERENDI Patres, notum vobisfa^ 
cimus nos in magnis & affiduis labort- 
buserga infideliumconverfionem effeoccu- 
patos. Ex quihus pr#via Dei gratia, p«r 



Db Ihx>'?'» Convbrsis» 559 
manus fratrum nofttorum otdinis San&i 
Francifcide regulari obfervantia, baptizat^a 
funt plufquam ducenta quinquaginta millia 
hominum, quingenta deorum templa fun$ 
ddtructa, &plufquam yicefies milie figuras 
cteemonum, quas adorahat, frada? &combu- 
ftx- ln multis enim locis ftru£tafunt facel- 
la & oratoria, in pluribufque arma decora & 
flilgida fan<5# crucis funt elevata,& ab Indis 
adorata. Et, quod horrendum di&u, olim 
folitumerat, videlicetin illamagnacivitatc 
Temixtitan, dijs fuis annuatim uitra viginti 
millia puerorum puellarumque cordafacri- 
ficare : jara illa humana cordi non d<emoni- 
bus, fcd aitifilmo Deo per Doclrinam & bo- 
num exemplum fratrum noftrorum innu- 
merasiaudis hoftias offerunt, unde foli ipfi 
Deo honor &gloria : qui in ilhs locis a filijs 
Indorum,quosapudnos habetrius, revere,n- 
ijer adoratur, rmtltaque jejunia & difciplina», 
multiplicatseque orationes, lachrymae& fu- 
fpiria ab ipfis fiunt & emittuntur.Multi enim 
puerorum iftorum bene legere, fcribere,ca- 
nere, & pun&uare fciunt. Ailidue confi- 
tentur, & devotiflime fan&um Sacrametum 
recipiunt,parentibus fuis dei verbum facun- 
de proponunt prout a fratribus habent; ad 
matutinashorasfurgunt. Et virginismatris 
dei, ad quam fpecialem devotionem fiabent, 
integrum officium dicunt, idoia parentuni 
fuorum acutiflime explorant, & ad fratres 
noftros fideliter afportant. Cujus caufa a 
pareutibus fuis aliqui occifi funt, vivunt ta- 
menlaureati cum Deo, unaquaeque domus 

ftatrum 




J40. Epistolb 
fmtrum i Francifci habet aliam domum fibi 
conjunaam pro pueris docendis ab artifi* 
cibus Indorum coftruaam cum leclorario, 
dormitono, refedorio , & devoto facello 

Suntenimvaldehumiles&fratribusobtetn- 
perantes, &eos piufquam patres diligcntes, 
iuntcafti,& cum fratribus veraces, funt inl 
gemofimaxime m arte.pidur^, & CU m Deo 
tandem fortitifunt animam bouam. Bene- 
diftus Deus per omnia. Inter fratresin iin- 
gua Indica eruditos,eft unus laicus Pctrus de 
Gantenomine,ilIalinguafacundiflime utes, 
Et fexcentorum puerorum & amplius curam 
habens diiigentiffimam, qui qurdem frater 
cft principalis paranymphus, tradens in die- 
bus feftiviscum magna folemnitate, puelias 
Chriftianas bene doftas, talibus pueris in 
uxores r proquarum puellarum manutcnen- 
tia Sc do£rnna, mifit Domina Imperatrix ab 
Hifpania fex mulieres honoratas &dodas,& 
prascepit per literas, quod fieret unadbmus 
tam magna & completa, ut ipfe mulieres rc- 
colleda; fub diocoefani favore viventes,pof- 
fent habere & docere mille puellas honefte 
Viventes, &itademum miroquodammodo 
ad fidem convertuntur Indi, quando puellx 
a i oeminis, mafculi a viris reI ; giofis prima fi- 
dei rudimenta difcunt, & poftremo parenti- 
bus ethnicisquaedidicerunt,renarrat, ut be- 
nedixiffe deeis videatur David : Ex orein* 
fantium & la&entium perfecifti laude tuam. 
V lete in Chrifto & orate, ut quod Dcus coe- 
pit, per fuam clementiara perficiat. 

EPJTOME 



Pe Indis Conversis. J4* 

EPITOME eONVER- 

TENDI G E N T £ S 
INDIARVM A D F I D E M 

Chrifti>adeoquead Ecdefiam Sacrofan- 
ftam Catholicam & Apoftolicam,Autore 
R.P.F. NicolaoHeiborn,reguiarisob- 
fervantuc ordinis Minorum Generali 
Commiffario Cifmontano. 

IN Chrifto fibiReverendislongec];pro- 
batiffimis fimul & erudiffimis patubus 
Miniftris ordinis Minorum regulans 
obfervantise, Provinciarum , Francue, 
FrancisParifienfi^Caftell^Saxoni^S.cru- 
cis. Saxonise. S. Iohannis baptifta Tuvo- 
ni*, Turoniaipiaaviep. Arragoaix. Argen- 
tina?. Aquitania; Sanfti Iacobi. C olonia 
Aggrippins. Sanfti Bonaventurae (feu pro- 
vincia; Provincia;) Portugau£. Sanfti Ludo- 
vici» Hiberni?, Scoti^ Concoptioms, Daci^ 
Bntanniej Aneliej Granatej. Indiarum Jnfu- 
larum, fana^Crucis.Burgen. Majoricarum, 
Angelorum, Pietatis, San&i Gabnehs, Car- 
thaginenfis, Flandri? ? Turingi?. Infertoris 
Alemani?, fibiin Chrifto chariffimis Patn- 
bus,& fratiibus. 



FRATER 



FRATER NIGOLAVS 

H E RBORN O RD INIS 

ejuidem, partium Cifmontanarum Gene- 
ralis.Comnnffarius, Chrifti gratiam & 
miiericordiam optat. 

MOX ubi Colohienfe Capituiurri 
(ut vocamus, ut vero alij Syno- 
dum) abfolviffem; ReverendiPa^ 
tres* rcdditus cft mihi.liber quif- 
piam , quo Ferdinandi Cortefij cdmplures 4 
nonfinemultis periciilis exantlat*, & pro- 
fediones, &. navigationes per marc Ocea- 
num,adlnck>s ulque, paucis verbis erant de- 
fcripta?. Legi obiter : nam per negotia diu- 
tms, diligentmfque ih eo verfari non licuiti 
offendl quoque multa ijs refpondete, qua» 
nupcr Toiofanis in Comitijs ndbis renarra- 
rirnt patres, qui civitatem Temixtitan & 
Tumbenfem mcolunt, ac fuis fermonibus 
perdei gratiamad fidern coriverterunt, in- 
diefque convertunt, & itx vinea Domini de- 
fudant. Reputavitum deinde altius mecurri 
hteras, quasTolofam Illuft. Dominalmpe- 
tatnxfemper Augufta, ex Hifpanijs ad nos 
tranfmifit,nos obteftans, ac requirens,uti vi- 
ros probos, vita, moribus acreligione proba- 
tos ad eam gentem imbucridam deftinare- 
mus, fimul & mitteremus qua; nuperapud 
Indos&Chrifto reguregi, & Cardlo Quin- 
to. Casfan, Imperatorique Maximo i n de- 
dmonem venit. Ego vero, qui necdum ne- 
quc in Gallias neque in Hifpaniasconceftii 

anxius 



m 



*nxius mecura cogitavi quos maxime, & 
quales viroscomittefem. Nequeenimte- 
merequibuflibet, fedraris, fedintegris, fed 
illuftribus viris id legationis reor commit- 
tendum» Quandoquidem & Paulus alicubi 
fuo Timotheo pnscipit, necko quibuflibet 
manus imponat, fed delegat 'multo<|ue judi- 
tioanteaexatninet, quosin Evangelij opus 
deftinare decrevit. Nam & ipfe qudfdam ait 
eflequi non fyncere annuncient, alios qui 
fua commoda fps&ent, paucos qui fe, Tinio- 
the#m,Titum, &caeteros Evangeliftas veros 
& legitimos verbi miniftros fequantun Nec 
rnodo id Paulus, fed & facer illc apoftolicus 
fenatus,in defignando Matthia obfervavit,& 
in pofteros, juftiflimis fan&ionibus ceu per 
rnanus a rnajoribus noftris adeoq; a Fratrurri 
Minorum primipilo Francifco patrenoftro 
facerrimo propagatum eft. Ita enim infit in 
ca quam noftis regula : Quicunque fratrum 
divinainfpiratione voruetintife interSara* 
cenos & alios infideles,petant inde licentiam 
afuis miniftris provincialibus,Miniftri vero 
tiullis eiindi licentiam tribuant nifi eis, quos 
viderint efle idoneos ad mittendum. Qut 
Franeifci inftitutum hoc feculo mifere ac 
impie lacerant,arf odunt, peflundant Luthe- 
rani, refpondeant, atque fi quid in ijfce ver* 
bis eft, quod calumniari aequiffimo jure po- 
teft,digito oftendant. Id fi efTecerint,difpe- 
team, finon manibus pedibufque in eorum 
fententiam eam, verum ut fefe torferint, ni- 
hil fcio erficient. Stat enim veritas ipfa 
<|uovisariete robuftior, <^£cu£que,inquitj> 

fira*furjv 



*44 Epitomb 

fratrum di vina infpiratione voluerint ire m* 
ter Agarenos. Recte divina infpiratione ait 2 
nam& ipfe angelus fathan? tranffiguratfc 
inangelumlucis, multo maximeid poiTunt 
miniitri ejus,pfcudapoftoli, fubditici at no* 
thi fratres. Neque enim omni fpiritui cre- 
dendum effe prascipit & Ioannes, fedantea 
probandi,numex Dco fint fpiritus.Probatio 
verofpirituumquofieri debeat pa&o&ali- 
cubi Ioannes de Gerfona,& Francifcus Picus 
Mirandulanus,& nos in Monade noitra pau- 
cis fignis & notis indicavimus. 

Quumprimisitaquc, utad rempofthabi- 
tis ambagibirs redeamus, profpiciendum vo- 
bispatribusmeis, obfervandiflimis, uteos, 
quos mittere cernitis idoneos, ad verba mifc* 
tatisFrancifci, quibus ait fiqui divinoora* 
culo admoniti voluerint comigrare adinfi- 
delium partes. Neque enim humanum,nc* 
queSathanicum oportet effefigmetum, quo 
adduci debent, tam arduum tamque difficiic 
opus ut arripiant,fed certe divinum,fed pr§* 
cipuum fed fummi dei oraculum.Humanum 
enim voco figmentum, dum qutdam novita* 
te rerumac curiofitatc vifende; tcrre; ,cogno* 
fcendi populi,urget & ut mittantur inftant. 
Vnoenim verbo tales a Paulo repelluntur: 
OmnesqueruntqueTuafunt , nonque; Iefu 
Chrifti,fua comodafpe&at,quifquis,non dei 
gloriam neque hominum falutem fpe&at. 
Qui videlicet eo commigrantut aurum,ut 
argentum, ut lapides pr^ciofos, quos multos 
feruntin ijs regionibus e{fe,corradant,colli- 
gant,ditiorefque egrediantur, quam fuerunt 

ingrcfftv 



De InbiS ConvMrtendis. f^t 
ihgreffi. Quod rnalum etii fecuii negori jsde- 
diti fpe&are poffint,tantum tamen abefte de- 
bet a divini Verbi miiliftris, quantum terrena 
acoeleftibus. Qu*eenim comparatio Chrifti 
ad BeHal, lucis ad tenebras, fpinarum (ita 
enim interprretantur divitiae) adrofas? Exi- 
mendus eftitaque cupiditads affeclusac poi> 
roevellendusa veris Evangeiij miniftris. Id 
quod vel Chritti exempfb docefnur, qui eos 
quos ad praedicandum mifit difcipulos fic in- 
ftituit, ut assefconisexcutetet, peram,bacu- 
lum,caiciamenta, denique oiunem comrriea- 
tum,quo homines fibi prdfpicere foient, au- 
ferret 5 detraheret, atque eximeret. Sathani- 
cum verofpiritum eum appelld, quo muiti 
fub ovilia pelie lupinam mentem conte^ 
gunt, quoruminpre Chriftus fonat, mens 
veroatqueanimus 4ia?refeos aculeo pungtt^ 
Quaies pierofcjue muitos fuo maio h3bet,to~ 
lerat acalicufonutritGermania. Galliavero 
acHifpaiiia e fmibus fuis ceu pernkiofim*- 
mosreipubiic^hoftespeilit^ejicinprofcribitj 
damnat. Hoslnininle ad mittedum idoneos, 
nontam ego> quatri Chriitus, & Francifcus 
judicat. Attendite, inquk Chriftus, afaifis 
prophetis,qui veniunt ad vos itf yeftimentis x 
ovium, intrinfccus autem funt lupi rapaces. 
Et Paulus : Cavete canes, videte concifio- 
nem, videte ot>erarios rhalos, Sed &: Fran- t 
cifcuseos qutfuo iuftituto initiaricupiunt; 
examinattdos de fide prajcipit, & eccle-* 
fiafticis tacramentis , & quod fint ftabiles 
ift ea fide quam eeclefia catholica fufcepit, 
quod fidelcs , & difto audientes, quod 



EPlfOMB 
fynceriter doceant vitia & virtutes, poeriam 
&glonam. Atqui hxc prasftare impoftores, 
& hajretici non poflunt. Qui enim fidei fun- 
damentainalijs jacient, quum ipfi intcrim 
naufragium infide fecerint,quum fint a Chri- 
ftoalieni, quumecclefiaftica facramenta, ri- 
tusquoque& ceremonias, peflundaverunt, 
xnultifquc modis feecclefia? hoftes deciara- 
verunt? Huc huc igitur animos veftros, ftu- 
diaque intendite, ut fideies fint, ut catholici 
fint* in fide conftantes,fint infra<ai,ad omnem 
do&rina? ventum non nucent, non vacillent, 
Monpermoveantur Fide enim ftandumeft, 
ut ait Paulus. Nam hac vincitur triformis 
lileCerberus. Ha?c bafiseft & totius fpiri^ 
tualis «dificij lapis angularis. Sanclienim 
per fidem vicerunt regna, fubjecerunt Chrr- 
Iro orbem, alligaverunt dajmones, vi&ores 
evaferuntjcoronascommcrtierutperpetuas. 
Nemo itaque qui in fide orthodoxa vacillat, 
quia majorum noftrorum religione, decre- 
tis, facrisorgijs, ceremonijs vei latumdigi- 
tum defle&it,eo mittendus eft ubi hxc opor- 
tuit,doceri, aufpicari & exordiri. Si qui in- 
terveftrapenetralia taleseffent, uthomines 
iumus,necNoe,necChrifto, neque Augufti- 
no meliores, eos in fpiritu lenitatis, & veri- 
tatis potiusab errore revocabitis, monebi- 
tifq; ut fuum intelle&um in obfequium fidei 
Catholicse & apoftolica? captivcnt,fe non ip- 
fos perfaifaadulterinaq; dogmata perdant* 
quin refipifeant, redeantque ad ecclefie; pre- 
rcium,& fiqucmerrorernimbiberint,eumad 
Pattum conciiia,pIacitadecreta4> corrigant. 

Divinum 



6e iNbiS CdNVERTENbXS. S4f 

Divinum vero fpiritum quo inftin&osae 
inftru&os voiuit effe eos, qui itun e{fent,Sa- 
cer Francifcus,eum puto inteilexit, quo apo- 
ftoliimbuti, quamiibet humano judicioim- 
becilksSc abjecli &om'nium peripfemaha- 
berentur foiam deigloriam, lucrum anima- 
rumiextirpanonem errorum &falfarum re- 
iigionum fubverfionem fpeclantes, totum 
percurrerunt mundum,adierunt Acthiopes* 
migrarunt ad Grsecos, pervenerunt ad Lati- 
nos. Nifi enim hunc fpiritumdu&ore habu- 
iffent hemo noeQS,ut infanos,ut phanaticbs* 
ut omnibus modisexibiiandos, contepfiffet. 
Verurh adfiiit eis caslefte illud numen,tribuit 
bs & fapientiarn, fubjecit gentes & regna, 
domuit furentes Tyrannos. Casterum hic 
fpiritus,nOn finit Evangeiij miniftros a veri 
hotioheaberrare, fi modo Chrifto credimus 
Spirirus veritatis diicetvosin omnem veri- 
tatem. Et> in vobis eritj & apud vos mane- 
bit. Hujus fpiritusehergiam faciie ex Evan- 
gelicis & Paulinis Hteris iicet coiligere, mo- 
do oculatius eafdem mtrofpiciamus. Chri- 
ftus equidem praeter hoc quod eum yeritatis 
do&qrem appellat, notas quafdam ob oculos 
inMattb£o & lohanne ponit, quibusgra^ 
phice exprimitur, utnon ram veri notione 
& profeiiiohe, quarh rebus ipfis fadlifque il- 
luftribus,internofcamus, qui dignioresfunt 
ad Evangeiicam functionem fufcipiendum. 
Ex fructibus, inquit,eorum Cognoicetiseos* 
fru&us vero appeliat Pahlus charitatem» 
pacem» patientiam, benigni tat6, modefliam» 
continentiam* caftitatem, &id g^nusalias 
Mm Z pras- 



/4$ EpiTOMB 
prsclaras & ingcnuas dotes,quas fuis Galati* 
pnefcribit ApoftoluS.Eafde vere habet & Sa- 
piens quidam,feu Philo iile fit,feu alius quif- 
piam,quado teftatur : hunc fpiritum effe mo- 
deftum,humanum, fuave,.ceitum, ftabil£,fe- 
curum,omniaprofpicere,benefacerc,acbene 
niereri de omnib. Si que ja videntis ijs dotib. 
infigne,eu bono animo accocientia adindos 
convertendos mittite. Alioqui fi difcolos, fi 
homines otiofos,fi carnales miferitis, parum 
Chrifto lucri, nihil nobis reportabimus prae- 
mij,fcd multum ignominiae. Secundo loco 
profpiciedum i js qui mifli funt, ut quam fyn- 
ceriter Chnftu doceant, ea maxime principe 
loco doceant,quej fciri facillimum eft & falu- 
berrimum.Ea enim ratio habeda eft inter eai 
gentes,qu£noviffimis diebusiftis Evangelio 
vim faciunt,recenfq; funt inautorati fidei Sa- 
cramentis,qua? olim,fub nafcetis ecclefiae ex- 
ordio habita eft. Vtpote fimplicibus verbis» 
ut doceantur fe non fuis metitis, fed fola dei 
gratia agnovifle Chriftum, queadmodum de 
Romanis fcribit Pau. Gentes fupramodum 
honorate Deum. Cur ita? Nam gratia falvati 
eftis,fi aute gratia jam nonex operibus Alio- 
quin gratia jam non eft gratia. Et ite paulo 
ante. Quos vocavit non folum ex Iudasis,fed 
etiamexgentibus. ficutinOze. ait. Vocabo 
non plebe nieam plebem mwra: & non dile- 
<3am, dile&am, & non mifericordiam confe- 
cutam,mifericordiam confecutam. Et erit in 
loco,ubi ditlum eft eis. Non plebs mea vbs, 
ibi vocabuntur filij dei vivi, Qux verba,fi in- 
tus excutiamus., proprijflime Indis copetunt - 

Paucos* 



DE iNDlS CONVERTENDIS. J4j 

Pancos cnim ante annos> imb nonnullisin 
regionibus hoc eft, in civitate Tumbes, vix 
ad fefquiannum,primum Evangelij gratiaac 
lux corufcare csepit. Anteaenimfimulachris 
mutis filias filiofq-, fuos, id quod horrendum 
eft diclu, multo tamen magis miferandum 
faftu,iniriati funt. Antea foiem & lunam, & 
omnem caelimilitiam coiuerunt,ante plenq; 
corum, ut ratione extorres vitam magis pe- 
cudum quam hominum tranfigerumValiJ 
humanum fanguind finedeie&u efFuderunt, 



inte&o corpore incefferunt aliafq; idgenus 
abominationes perpetraverunt , adeoquea 
Chrifto alienati, & a veritate, ut pneter ex~ 
ternam corporis larvam nihilineis depne- 
hendiptorTet,quod mentem rationemque fpi- 
raret, ficquedefperaveruntfeipfos, utomni 
fcfe immundici* traderent. Verum ubi eis 
Evangelium innotuit,ubi Chrifto manus de- 
derunt, penitet,pudetqueveterisin peccatis 
circuma&se vit«. Miro emm modo fefe ipfos 
propter ante a&a crimina mcerore.triftitia 
afficiunt,fi modo vera fint quej de i js vive; yo- 
cisoraculofratresnarrarunt, quihos aclfide 
Chrifti converterunc. Sunt igitur modo ml~ 
fericordiam, funt dei gratiam & clementiam 
confecuti,eoq; eleai,h*redes & teftamento- 
rum participes fafti , qui nuper a Chnfto 
alieni, qui adulteri, qui idololatra», qui & 
ratioivs & omnis gratiae benigmtatis di- 
vinse fuerunt extorres. Hanc gratiam fe- 
©e ob oculos revocare oportet, quidve 
caefficiat, hoceftquodhominemjuftificer» 




Mm | 



SSP Epitomb 
quod coh^redes regni canftituat, quod om- 
ms menti & wkx fpirituaiis fic initmm,fem- 
per funt commonefaciendi. Maxime au- 
tem mifericordia Dei , qua pr^venti funt, 
qua benedifti, qiiacaeleftibus &*ternis bo- 
nis dignati, eis eft repetenda 6c fedulo in- 
culcanda. Vere enim Indiscompetit, quod 
ait Efaias, nifi Dominus reliquiffet nobi$ 
femen, quafi Sodoma & Gomorra fuiffe- 
tius. Semen quod nobis Indifdue reli- 
quum manfit, eft Iefus Chriftus, qui nos, 
benedi&ionibus cceleftibus pra?veniens, in 
regnum adoptionis de miferanda captivi- 
tatetraduxit. In hoc enim femine, quod, 
Chriftus eft, benedicentur omnes gentcs, 
Quo benedifti funt, abluti funt, fandificati 
Chnfto^ueinfiticij fadi Indinoftri, eoque 
nonjamlonge, neque procui funt, fedpro- 
pe, fed cives & domeftici dei, extrufti fu- 
perfundamentum apoftolotum & prophe- 
tarum^ id eft, fuper Chriftum, qui funda- 
tnentum eft , & lapis angularis , cui tota 
Domus Ecclefix innititur. Docendi igitur 
funt, ut porro omnem fiduciam in ChriSum 
conftituant. Quandoquidem ipfe eft pax 
noftra, qui fecit utraque unum. Ipfe eft 
fan&ificatio noftra, redemptio noftra, falus 
quoque tota. Epiftol? ad Romanos & 
Ephef. fepiaile ijs ob oculos ponenda.Nam 
talesfere fuerunt olim Romani, & Gr#ci, 
dum alieni effet a Chrifto,quaIes modo funt 
Indi m magna Afia. Erunt igitur eodem 
mpdo eademquelegead Chriftum conver- 
*endi,& m fide fufcepta obfirmandi. 

Ficiei 



De Indis Convertendis. fjt 
Fidci fub hxc fymbolum, quod apoftoh- 
eumvocant, paucis verbis eiseft explican- 
dum. Quandoquidem in eo fumma reh- 
gionis noftra? graphice depingitur, &qu« 
credioportet quemlibet fidelem expnmun- 
tur. Nolo tamen fi quando id ipium ex- 
plicatur ut fimpiicium ingenia argutijs fco- 
ticis & Occanicis involuantur ? Mittantur 
ejufccmodi ad fcholas Theoiogorum, & eo- 
rum hominum* quiociofis verbis de ljsper- 
Ubenter rixantur, ac ad verbera ufque con- 
tendunt. Monet nos non femel Paulus, nc 
quis nos per inanem philofophiam decipiat» 
ne quis deprsedetur. Monet & fuum Timo- 
theum. Noli contendere verbis, adnihil 
enim utilceft, nifiad fubverfionem audien- 
tium. Quiigiturdei eloquia gentibus nu- 
per ad fidem converfis renarrare voiet, ia 
neceffumeft, ut obfervet, re&e tradet, ac 
breviter adeocjue fynceriter vcrbum veri- 
tati. Id quod faciie quifque praftabit fi in 
facris Hteris , in Dodoribus ecclefiafticts 
bene inftitutus fuerit. Quanquam audiam 
apualndoseueex noftratibus, per quosceu 
organa qu^edam fpiritus veritatis fefe m au- 
ditorum & infantium animos transfundit, 
Qui porro fimpiices, idiota?, iiterarum ex~ 
pertes, quaies fuere apoftoiorum compluf- 
cuiifubexordio nafcentisecclefiae, intenm 
tamen doeent^raedican^, operantur in vinea 
Domini, fed non fine fpiritu Domim. Sm- 
ritus enim fandus, qui iinguas infantmm di- 
fertasfacit, qui afFeaus hominum ad lera- 
pit, quiexore-infantium & la&entium fibi 
r ^ M m 4 laudem 




Epitom» 

regttcambuit. Novimus enim variaseffe 
dotes, vana gratiarum, dbnorum, & ope- 
ranpnum genera. Al.j inquic Paulus, per 
^ntumdaturfermo fap.entia., al.j fermo 
<cn.ntia.,ahj fides, alteri prophetia, huie 
aiicretio fpmtuum, ilU interprctatio fermo. 

iptritusdividensiingulisprout vult Vntcui- 
quedaturmanifbftano fpmtusad uti!itatem„ 
Qut hoc f pir ,tu »mbuti,fine literarum cosni, 
trone Evangelmm anminciant.quamvis mea 
opera, meque doaore nonegeant, volota- 
men ununi obfervent inter doccndum, ut 
videhcet iemperfuos fermonesadmaiorum 
«oitrorum placitaaccoromodent, utadre<m- 
iascommunis fidei noftras errantmm animos 
acmoresredigant exigantque, Nonambu-, 
S? 8 "» mirabilibus fupra fe, fed fimplicem 
^hnlhdoetrinam fimpiicibus verbis inau- 
ditores transfundant, Manifeftario. enim 
Ipincus datur ad utilitatem, nimiruro eccie-. 
liie. Quam vero utilitatem.quam frueem re- 
portabuntauditores catechumeni, fialtiora 
tequ«fiveris,fiquidditatesrerum,diftinaio- 
num jabyrinthos.intentionum monftra, na- 
turas communes & alia idgenus invoiucra 
ehfyfippeajades, P ra.dices,inculces? Certc 
*a.c,etfierud.t 1 smultis arrideant, mihicjue 
ohm|icarnfere, utvixmulto negotioab iis 
flivelh potuenm , non fiint tamen pufillis 
animis, ac lnfirmis confcientijsinculcanda. 
+-atte emm opas habenr, non folidocibo. 
•±Qhz<t diximus, «ti.ntcl ! %antfja.Ejes J quog 

eranf- 



Db Indis Convsrtendis. srrj 
franfmifimus,principia fidei noftra» fynceri- 
ter,ac fimplicitcr effe tradenda, non ftibtili- 
ter,neque fub obfcure, alioqui & operam & 
impenfa perdiderint. Vtilitatem itaque, non 
mbtilitatem , neque curiofitatem fpeclent, 
fiquidem fymboium interpretentur. Vtilifli- 
mumvero erit noffe, quod unuseft rerum 
omnium artifex, qui coeii terraeque homi- 
riumque & fpirituum plaftes eft. Cui merito 
omnk ho.nor, laus» gloria, cultus •& internus 
&externus deputandus eft.Dominum deum 
tuum adorahis, &ilH foli fervics,inquitpoft 
Mofen Chriftus. Eo pertiiiet, quodratio 
fymboH continet, Credo in untim deum pa- 
trem ornnipotentem,creatorem c%\i & terre;. 
Jdola igitur nihil funt,opera hominurn funt, 
nthil habent divinitatis, nihii prasftare pof- 
funt faiutis. Id re ipfa difcimus, ii genrium 
fimulachra dejicimus» fi incendio perdimus, 
(i in priftiriam formam unde erant efficla 
redigimus , tum comperiemus ea aurum 
effe, argentumeffe, &quidvisaliud, quam 
quod snferis mortalibus, qui hxc coltiere, 
d#mones perfuafere. Profuerir non pa- 
rummultum La&antij Hbrosde inftitutio- 
nibusdivinis,Eufebij Pamphiii de pr.aspara* 
tione Evangelica & aliomm alios,qui fuper- 
ftitionem ethnicam denfiffimis argumentis 
fnbverterunt, iegiffe & memoria retinereat- 
quereponere. 

Qua? fequuntur mox in fymbolo, aJ 
Chriftumfpe&ant, IsenimiiODismediator 
& velutt caduceator miffus eft, ut nos per 
fanguinem fuum reconeiliaret Deo patri 
M m $ nofqu^ 



SH Epitome 
nofque in filios adoptaret, heredefque con- 
ftitueret «cerni regni. Id ctfi alio modo 
potuiflenc efficcre, quam mortc filij fui^ 
noluit tamen clernentiflimus iJJe pater ahum 
cfle quam hunc ipfum modum,quem in fym- 
bolum redigerunt apoftoli. Et in lefum 
Chnltum inquiunt, filium ejus unicum,qui 
conceptus eft de fpiritu fanfto, natus ex 
Mana virgme , paffus fub Pontio Pilatd, 
cruafixus & fepultus cft. Singula verba, 
finguhs canonica; fcripturajfcntentijs, ijfque 
multis, refpondcnt. Deindefingula verba, 
certos quofdam & conjuratos fidei hoftes 
hasreticofque impugnant, explodunt, fun- 
dunt, ac confutant. Legendus hoc loci eflet 
IohannesDamafcenus, qui jufto volumine 
hacremabfoluit, pioque ledori fatisfecit. 
Atqui, inquiet quifpiara, cur tam exa&e om- 
nia Chrifti myfteria attigerc apoftoli in 
compendiofa hac fidei formula ? Vt eflent 
«ternum mentibus noftris infculpta, ne un- 
quam fineremus elabi , neque emori eam 
charitatem, qua Deus nos adamavit, ficque 
charos & dilcftos habuit, ut non angelum 
aliquem, neque hominem qucmpiam , fed 
proprium filium fuum in opus falutis noftr^ 
deftinaret. Sic (inquit Chriftus) Deus di- 
lexit mundum, utfilium fuum unigenitum 
daret, ut omnis qui creditinillum, nonpe- 
reat,fedhabcatvitama2ternam.Etitem Pau- 
lus. Deus qui dives eft in mifericordia, 
propter nimiam charitatemqua dilexitnos, 
cum eflenaus peccatismortui, convivificavit 
nos m Chrifto, cujus gratia falutati cftis. Et 

poft. 



*! mmmmmm 

DE INDIS CONVERt]ENJ)IS. $ff 
Poft. Gratia enim dei falvati eftispcr fidem, 
&hoc non ex vobis. Dei enimdon: &c» 
Hocdonum, ha?c dei munificientia, perpe- 
tuo gentibus ett proponenda & infigenda, 
Nam memores non vuit effe Deus tanti he- 
nehcij, quod per filium prajftitit generi hu- 
mano, quod videlicet noftri caufa exinanivit 
femetipfum formam fervi accipiens, & habi- 
tu inventus ut homo, quod prodijt ex uterQ 
intemerata* virginisin mundum,quodhabi- 
tavit in nobis^quodinterris vifus eft & cam 
homimbus converfatus,deinde quod incom- 
rhoda multa, opprobria convita, contume-* 
lias, denique crucem ipfam paffus eft. Subla-r 
tus enim & in crucemada£luseft,ut omnibus 
ihclarefceret paterna erga nos clcmentia, ut 
nemo de fua falute defperaret,modo inChri- 
ftum credat,Chrifto inhaereat, Chnftum cre- 
dens&amansimitetur. Inhocenim paffus 
eft,ut fequamur vdtigiaejus* In hocTepuU 
tus eft, ut nos quoq; & moriamur peccatis & 
fepeliamur vitijs: Additur fubindealius fidei 
articulus quo Chrifti triumphus & vicroria 
declaratur . Tertia die refurrexit a mortuis, 
afcendit ad caelos, fedet ad dextram dei patris 
omnipotetis,inde venturus eft judicare vivos 
& mortuos.Ferunt fingulos Apoftolosfingu- 
losaTticulosquafifymbolareligionis & fidei 
in unumquedam acervum contuliffe. Qui id 
aiiint, noninfideiitet rem ipfarrt attigerunt. 
Qgocirca & nos cuminea fententia fimus, 
dicamuseos articuios, quoshic affutoscer- 
nimus, inidadje&os, utChrifti regiamaje- 
ftas, $cdignitas morpalibus omnibus inno- 

^efcaCv 




SS6 Emtomb 

tefcat. Qtjodenim refurrexit, potentiatn 
ipiritus deciarat ac morcis interitum : idi 
quod multis argumentis& PauIus&Ofeas 
declarant. Refurreftionis vero caufafmt, 
ut oftenderet fe mortis acvita-habere impc- 
num, ut nos in novitate vit* ambularemus, 
t utjamnonpeccatis, fed grati*, fedmiferi- 
cordia?vivauwis, omniaque membra noftra 
m ldconferamus, ut Chrifto vivere, Chrifto 
mori poffint. Afcendens vero i n ccelum 
ipem fecit mifero ac calamitofo Adamoac 
poftens ejuseo veniendi, quo ipfe prseceffit, 
iter oftendens,& pramonftrans eis. Et q uo d 
r>avidait: Afcendens in altum captivani 
duxit captivitatem , dedit dona homini- 
bus. Quo fimul & fe non tam mortis vi- 
ctorem & expugnatorem, quam nova?vita? 
autorem oftendir. Nemo enim fuit, qui 
tam gloriofe egerit, quum &fe a mortefc 
iuos a miferanda fervitute liberaverit. 

Hincillaadmirationis vox prodijt, Quis 
eit ifte,qui venitde Edom, tinffis vcftibus de 
bofra ? Ifteformofusinftolafua. Et David, 
Quis eftifte rexgloria;? Dominus fortis& 
potens, Dominus potens inpnelio. Nihil 
emm potentius,nifi morte mortem fuperare, I 
m.eros fpoliare, eliminare e regnofuo da?- 
{"°J ies > rcdigere eofdem in fervitutem qui 
iiactenus fuis lmpofturis totum orbem de- 
mentaverunt. Gloriofius vero quid unquam 
vel mct vel cogitari potuit, quam eundem 
iuapte poteftatc confcendere c«los,tranfvo- 
iare ac tranfilire ca-lites pmnes, eoque digni- 
tatis cvehi, ut non modo homines, fed etiam 

daemones* 



t)E iNOIS CONVBRtB^DlS. 557 

iajmones, fed angclicos fpiritus fibifubji- 
ciantur? Sedere vero ad dexteram patns 
prxdicatur, quod fit in primis & fummis pa- 
tcrn»h»rcditatis bonis.Itaenim decuit,imo 
oportuit,fi squo jurcut ita dica, certandum 
eft\repenfarebeneficia,ita remuneran nhum, 
qui omnibus fe inferiorem feat. Imminu- 
tus enim erat, &infcrior faftus, non loium 
aneciis,fcd etiam hominibus multis,n exter- 
namrerum faciem fpeftemu», Eo faftum 
cft, ut non jamfuper homines iolum, nec 
modofuperdamones, fedomnibusomnino 
fpiritibus fuperiorfit, dignior fit, exceliior 
fit. Sede,inquit David in dei perfona, a dex~ 
tris meis, donec ponam immicos tuosica- 
bellum pedum tuorum. Et Paulus fatetuc 
tributum nomen, quod eftiupra omnc 
nomen. Etalibi, Oportet enimillumregna- 
re, donec ponatomnesinimicos fub pedibus 
eius Quod vcnturus dicitur & Judicaturuf 
vivos & mortuos,vox eft terrons, ljs qui lm- 
pievixerunt : Istiti» vcroijs, quiprobasac 
praclare omnia gefferunt, Hanc vocem om- 
nibus domibus, angulis, imo fronti noltra?, 
manibus,oculis, infcribamus : Veniet judi- 
care vivos& mortuos. Iudicabit m*™ern> 
fedpromanfuetisterrae, contra inhdos, ied 
pro juftis, contrarjuftici* temeratores , ied 
probonis, oontra improbos, &utinfum- 
ma dicam» ita fententiam pronunciabit, ut 
s nemo juftus, nemo malus ^ufte vel quan, vel 
caufanpoflit. Reddetenim umcuique juxta 
opera fua, alteris quidem poenam , ignomi- 
mairi, cruciatus «ternos* altens doriam 

J laudem 




laudem & Iastitiam incredibirerh . Jd eifa 
alijsvtram, altjs mortem. Procedenr, in- 
quumloanneChriitus, qui bona ftccmnt 
in reiurrcaionem vita:, qui vero male eee- 
runt , m reiurredrionem judicij. Vt vere 
aixitlaulusoportet nosomnes maniftftari 
ante tnbunal Chrtft, ut recipiat unufqu.fq; 
proutgeuitincorpore p ro pr,o, nvebonum 
five maium. Iam & fll um operzprecium 
«t uc mternofcamus articulum, Credo in 
fpiritum fandum, fanflam ecclefiam Ca" 
thohcam. Credipoteft fpiritus fandrus P ro- 
cedete a patre & filio, & non n.fi in imagine 
& fpeculo mtellig,, & cognofci. H,c f P ,, i- 
tus omms boni & artiftx & largitor eft, Q u g 
moderari ecclefiam fandam cathoiicam& 
apoftohcam eo coJIigitur, quod Chriitus air, 
Alium paraclerum dabo vobis, ttt maneat 
vobilcitm m ajternum , fpirirum Verttatis, 
quem mundus nor, poteft accipere. Et item, 
Nonrehnquamvosorphanos, Habentita- 
que httnc fpirttum in arrabonem jufti, habSt 
Jndoftorem veritatis nefcij, habent di,ao- 
rem devti,habcnt peracletum triftes&mce- 
tore conftdi. Non deftk.t hic ecclefiam 
^hriftt moderari, quamlibet fajvierint ho- 
ites, quamvis in errorem adducere conati 
lunt impoftores & haretici. Stetit hacftnus 
ecclefiafupra petram fundata infraftaacim- 
mobihs ad verfits improborum hominum ad- 
lultus. Et porte,inqnit, inftrorum non P r#- 
valebtint adverfus eam. Non prxvaluit 
Herodes, non Nero, non Domitianus, non 
cajtentyrani, & fidei hoftes, Thurc S ,Tartari, 

Teucri, 



J3e Indxs ConvnTENDis. 5*9 
•Teucri. Multo minus qui cx nobis prodier 
*unt haeretici, fckifniatici & pfeudoapoftoii» 

Srjevalebunt. Stat immobilis fupra Chri- 
um extruaa. Stat roborata dodrinis non 
yarijs neque peregrinis,fed veris & germanis* 
& omnino talibus quar ex divinis & canoni^- 
cis literis defumpta? funt. Stat & divina 
|>romiifionefulta,ob firmata & confohdata. 
Ego,inquitChriftus, rogaviprote, utnon 
deficiat fides tua. Si Chriftus fuis pr^cibus 
Obtinuit, quo minus fides ecclefiacdeficeret* 
mentiuntur h«retici,Rutheni,Hiiffit?. Vvu> 
clefiftae, Lutherani horum foboles, qui au- 
dent obgannire trecentis annis Evangelium 
jperperam praedicatum. Verum ftat vetitai 
pro nobis, ftat pro ecclefia? defenfione. Non, 
inquit Chriftus, deficiet fidestua : perindc 
atque diceret, Maxima incrementa fumer» 
dilatabitur enim & fefe ufque ad ultimurri 
maris Oceani propagabit, ut vere dixerit 
David, a Solis ortu ufque ad occafum mag- 
num nomen ejus.. Et Chriftus, Multi ve- 
nient ab oriente & occidente, & aquilone,& 
recumbent cum Abraham, Ifaac, &Iacob 
in regno patris mei. Quo fimul &Indos & 
eos qui antichthon jnhabitant, fignificaire 
voluit. Nemo enim aChrifto excluditur, 
hemo ab hoc refpuitur. Vna voce omnes 
ic gentes Barbaras, & ludieos & Grgcos in- 
vitat, Venite ad me omnes, qui laboratis & 
oneratieftis, &egoreficiam vos. Etitem: 
Ego fum paftor bomis. Et alias oves habeo 
qux non funt ex hoc ovili & illas oportet me 
adducere, & fiet unurn ovile & unus paftor. 

Paftos: 



Epitoms 
Paftor Chriftus eft, ovile ecclefia cft una, ad 
quam adduxit complures, aliosperfe, alios 
£er Apoftolos, pierofque per horum fuccef- 
fores Epifcopos , martyres & Do&ores: 
Noviftimevero diebusiftis, per fratres Mi* 
noresadducit multos in majore Afia.Omues 
enim in unam navim, adeoque in unam claf* 
fem infcribuntun Vna enim eft ecclefia, 
unumcorpus, unumovile, cui inferendi& 
annumerandifumus. Ex, * hancecclefiam 
nemini fperanda eit falus. Imo quifquis 
extra hancexiftit, alienus aChrifto eft, ho-> 
ftis eft, prophanus eft. Idfi credas, bene 
quidem habetres, fi nefcias caxuses, ficre- 
dere nolis,jam judicatuses. Credit haecnon- 
tam fcripturis fan&is quam ijs, qua?exhac 
deduci poffuntjneceffariocjue coniequuntur, 
eoque feptem recipit facramenta, fuipicit ec- 
clefiafticas inftitutiones, obfervat patrum 
decrcta. Moderatur praeterea a fpiritu in^ 
vifibili, quifidelium mentes inhabitat, in- 
terim tamen & certis quibufdam notis inter- 
nqfcitur, facrifque & caetemonijs & ritibus 
feipfam declarat & oftendit, feque ab Iudajo- 
rumreligione, adeoque apaganifmo ethni- 
corum,hac rarione diftinguit,&difterminat, 
guod cultum fuum uni Deo impendit,& hu- 
jusfilio rcgi feculorum immortali, &perpe~ 
ttio triumphatori Chrifto Iefu. Vna igitur 
ecclefia & catholicorum congregatio eft, 
cujus primarium caput Chriftuseft,vicarium 
Petrus,& hujus fucceflbres,Clemens,CIetus, 
Linus, Gregorius, & item alij qui in partem 
folicitudinis funt vocati. Namdivifiones 

admini- 



Dfc Indis Conv£Rtb^cis. s$t 
adminiftrationum funt, idem autem Do- 
minus, qui pro ea qua eft prudenua, finguhs 
fuamumapattitur, atque adminiftrat. £)e- 
dic enim (ux ecclefia? moderanda? qucfdam 
quidem Apoftolos , alios autem Dociores, 
aiios vero Evangeliftas, alteros alterisfun- 
fiionibusprafecit. Quiomnes unameccle- 
fiam Chnfti fanguine redemptamac repur- 
gatamconftituunt, modo idipfum fentiant, 
credanc & profiteantur. Eft & illucl non 
abs re adie&um, San&orum commumo- 
nem. Commumonem hanc intra unam 
ecclefiam exordiri, coalefcereac confovere 
neceflUm eft. Sunt invicem membra fide- 
4es in urium corpus per Chriftum mferta. 
Quorum alij jam e mortali corpore evafe- 
jruntregnantquecum Chnfto, aliihadenus 
in terns adverfus triformem hoftem mili* 
tant,utrique tamen eodem fpe&ent oportet» 
modo bonorum fpiritualiurn eupinnteffe 
participes. Neq; enim extra ecciefia? corpufr 
fefe facrorum charifmatum communio dif- 
fundit, tit profit, utfalubris fit, fed intus 
«ft, intus operatur, intus agit. Senfit ld 
David, quandoait: Eccequam bonum& 
quam jucundum habitare fratresin unum, 
Sicut ungsntwm , quod defcendit a capite 
in barbam, barbam Aaron, quod deicendit 
inoram veftimenti ejus. Qui igiturvoiet 
particeps fpuitualium bonorum effequibus 
a Chrifto dignati fumus, in facrafe monade 
contineat, nec^ffumeft. Abhocenimno- 
bisdona, abhocgratia, abhoc omniacha* 
iiimata fpiritus fan&i propagantus ac veluti 
Kn ©teuin 



$6z Epitomb 

oleum in qram veftimenti defluunt. Pra 
cipua iguur fanftorum communio a Chrift 
auipieata eft, quando nos corporis & far 
gmnis fui voluit effe participes , quand 
ommbus ex «quo paravit iter adeoque a 
glonar^viam aperuit, quando pro prnnibu 
mortuus eft i ut in fe ipfo vivificaret omne: 
utomnes, adfeper fidem amoremdue tra 
jieret HascfuntiUa bona, q u * nec ocu 
iusvidit, necauns audivit, nec in cor ho 
mmis intraverunt. Sola fide intelhgimu 
atque capefllmus omnia. Ipf a eniria eft fpe 
randarum rerum fubftantia j argumentun 
non apparentmm. Eil 3c alia qu*dam fpi- 
mualium corporahum rerum communw 
VJip ahj ubi lnvicem citro ultroque modc 
corporaha, modo fpiritualia communicanr, 
fuij preces, facnfiaa bona opera merito, & 
*J genus aha pietatis officia alijs impertiunt 
5ic qui cathefiiatur, communicat ei qui fefe 
cathefifat in omnibus bonis. Sicquirepro- 
miiTum regnum adepti funt fanfti nobis, qui 
terra preces, fupplicationefque communi- 
cant, acimpendunt, alterenim alterius fa- 
Intem, , utproprhm, defiderat,cupit, preca- 
tur. Suntemmamicinoftri, funtconcives 
rioitri, funtineodcmquo nos fumuscorpo- 
reconftituti, id eft in eadem ecclefia, modo 
cum amicorum omniafuntcommunia,alacri 
acvoluntarioanimonobis fuos labores, me- 
rita* precefqueparticipant. 

Quod veroetiamnu peccaforum remifiio 
credenda fit, multis fcriptur* k>ciscogimur, 
velimus noIimu$affefttire,accredere.Sienini 

Chrift«$ 



m 



De Indis ConVERtendis. 
Chriftusnoftri,ob caufam mortuuseft, ne- 
:e(fum eft cum chirograhum damnationis 
:uhffe, neceffumcft & fatis pro noftris er- 
catis feciffe, nofque a peccatis purgatos 
idcoque ab ^gyptiaca fervitute ereptos, in 
regnum tranftuhffe filioruin dei. Xd verb 
efficere non potuit, nifi condonatis deli&is, 
&sere afieno foluto. Ob id Paulusalicubi 
teftatur Chnftum pro nobis maiedi&um fa- 
&um, imo peccatum ipfum ut nos maie- 
didione peccatoque liberaret, inque regnum 
adoptionis transferret. Per fanguinem enim 
ipfius remiffa funt peccata noftra atque con- 
donata,fi Efaiae, fiPaulo, loanniqtfe credi- 
mus. Ejus enimiivore fanari fumus, ejus 
fanguine redemp\i fumus , abluti fumus, 
fan&ificati fumus. Id quum ratione huma- 
na deprehendi nequeat, fide neceffum eftut 
intelligamus. Credi igitur a nobis pccca- 
torum remiffio poteft non effici, etiam fi fine 
nobis fieri nequeat. Affentiat oportet v.o> 
luntas, atque fefe gratia? accommodet, fi 
modofalutem, fi remiffbnem, finoxa^con- 
doiaationem obtinere voiuerit. Vocatenim 
Deus , fed ita , ut voiuntatem ipfam fuos 
motus finere agat, Prxvcnit voluatatem, 
fequaturipfavocantem, affentiatur velim> 
pellentem, vei invitantera gratbm. Id ubi 
fecerit, moxaderit Chnftus, aderitcoope- 
rans gratia, Purgabit fimul & expiabit deli- 
Sa noftra, peceata noftra. Quanquam id 
ipfum nonnobis fed gratix dono tribiien- 
dum fit, Quemadmodum &• Paulus ait:Gra- 
tia dei iu me vacua non "fuit, Scgratia dei 

i futn 



1^4 Epitome 

fumidqnodfum. Et nonego, fed gratiade; 
fljccum i. Gratia itaqj eit, qua redempti furmu 
id quod fide non ratione humana collionur 
Credo, mqumnt Apoftoli, peccatorum re- 
miffionemi Sequitur. Carnis refurreftio, 
»ern. Non inqiut anim* refurreftionem 
led carnis. Nam anim* multis etiamnum 
ethnicis pra?dicata ■ eft immortalis, interire 
verocorpus, feu carnem, non folum ratio, 
led & rci eventus atqueadeo res ipfa edocuit 
JNemo emm ex mortahbus perpetuo vixit 
mfiEnos & Helias, fimodoprobefentiuni 
quuneafentcntia funt, qua exiftimant eos 
viverevitalefque auras carperein paradyfo, 
quitamenolimmortem oppetituri funtco- 
genteil/aiegcquadicitLir, Statutumeft ho- 
tmnibus femel mori, Creterum qui femel 
Utts ccflerunt, non ficcvanuerunt, ut in ni- 
hilum funt redaai, fed juftorum anima-in 
rnanudeiiunt, eoque fe curiores, quo Dco 
Vicimores Corpora vcro & fi in puiveres, ci- 
nerelquercfoiuta fint, fuotamen dicrefu- 
icitabuntuivnque melioris vitae ftatum com- 
mutabuntur. Oportet enim corruptibile 
ftoc mduere mCQrruptkmem & mortale hoc 
jnduerc iromortalitatem. Eritenim, quan- 
7 r P r n ™ mortal1 ^ga decorabitur,- 
modo fe honefte,decorc, & in omnibus pra- 
clare gefferit. Verum de hac re Paulus ple^ 
ms verbisad Cormthiosdifputat. Poftremo 
emnium, ubimors donvta viftaque fuer;r, 
poftcaquamfuisdotiBus corpus cohonefta- 
tum fuent, pofteaquam Sc anim* unitum 
«copujatum fuent, idctxim .miroquodam 

affediu 



Dfi Indis Convertendis. jf$ 
-affedu appetit, & perdius &pernoxefflagi~ 
tat,ut quampnmura fiat,aha nobis viia,aliud 
domiciliuih, aiia vivendi confue>dxio, para- 
ta eft. ~ Videmus enim de, um modo in amig- 
mate & per fpcculum, multifque afficimur 
dum terrenam hanc domum incolimus in- 
commodis, tum vero ubi evarerimus hasse- 
ruuinas, riori jam in &nigm&te» neque fub in* 
volucris, fed.facie ad faciem contemplabi- 
mur. Id ubi ccmtigerit, jam rtihil deerit 
iiobis quod optari poffit, nihil aderit quod 
incommddare ac obefle cjueat. Erit enim 
Deus omnia in omhibus. Eoqtie confite- 
mur futura ilia & perpetno manfura bona, 
dum dicimiiSjEt vitam asternam,Amen. 

Adhanc regulam refpicienclum omnibus 
qui Chrifto inaurorati funt, heque ulla ra- 
tiorieabhacdefle&endum, fi modofaiutem 
confequi voiuenriius. Reclie igitur ait 
Athanafius vir alioqui&vita & eruditione 
iliuftris': Hxc eft fides catholica* quam riifi 
quifque firmiter & fideliter crediderit,falvus 
elTe non poterit. Erurit igiturlnddrum ani- 
mi & rriores ad hanc exigendi, hacque robo- 
randi adverfus priftiribs etrores, quibus fefe 
intelligurit immerfos fuifTe. Alioqui facilc 
in deu)erationemper rriali daemonis adduee- 
lerisur pra»ft ; gia> fierentque /rioviflimailld- 
rum deteriora priotibus. 

Porrd pbfteaquam fic jacla fuerint iri eis 
fidei noftrariniria, docendi funt, ut puris 
rnentibus deum dptimum Max. pro venia 
conddnationeque precentur peccatdrurri. Id 
fcuo cdmmodius fiat, precatio illadominiea 
Hn } principie 



S6§ Epitomb 
prfricipe loco eis objicienda eft. In ea enitn 
& dei gloriam ommbus inclarefcere peti- 
mus, &noftras neccffitates abunde fatisex^ 
ponimus. Id quod tota dratione fatis ccm- 
ftare poteft, fi int rofpicias. Verum de ha<? 
renos aliasdi&uri fumus. Nam juftum vo- 
iumen eMgit,non fuccifivum &q uafi extem- 
poraie opus. 

Sa^piuseaquaTChriftusin rironteaudito- 
ribus praniicavit, quando Evangelica? legis 
perfe&ionem oftenditjndis funt proponen- 
da. Nam ex ijs facile difcent, quales oporteaf 
effe Chnftianos, quam integros, quam com- 
pofitos ac animp fedatos, quam mites,humi r 
Jes fpintu,mifeiicordes,& alijs id genus pra> 
clans dotibus adornatos. 

Docendi Uirit etiamrrura praeeepta Deca? 
logi obfervare. Nam idipfum feciffe Chri- 
flum,quando adolefcentulo refpondit. Si 
vis ad vitam ingredi fervamandata, legimus,, 
Etitem, Vosdifcipuli meieritis, fifeceritis 
qua: prascipio vobis, Nec modo id docendi 
folumfunt, fedetiamnumut audiant eccle- 
fiam, Nam qqi ecclefiam non audierit, no- 
Us ut ethnicus& publicanus vitandus eft, 
Malo tamen eos, qui nuper Chrifto innuto- _ 
rati funtjeiiitate acmafuetudine duci,quam/ 
pra^fcriptis & legibus ac decretis humanis, 
Queritur Auguftinus noftram religionem» j 
quam Chriftus pra?ceptis voluit effe conten-' 
tam paucis,nimio plus decretis human<s gra- 
vari, ut tolerabilior fuerit olim Iudaxxrum 
conditio, quam modo fit Chriftianorum.! 
Ternperandum eft igitur 4 legibus, & eoufq; 

expedan^; 



expe&andum , donec fua colla fubjecenntr 
ecclefias, quiabhac funtaiieni. Quanquam. 
ubi ni deditionem ecclefia? venerint, nollem 
eos muitis decretis onerari, niii ejufgemodi 
fint, qua? pro carms maceraciobe prcque dei 
gloriaaugenda, inftitutafunt. Si enim mox 
ubi fidem noftram delibavennt, pontifex il- 
lisoniis, (qiiocl nunc rnulti fuapte te meri- 
t a te r u m pu nt) ana t.ar u m j Pe n fio n um re fe r- 
vatarum, qua? magis avaritiam &cupidita- 
t,em,quam vel pietatem, vel chriftianam cha- 
ritatem fpirant, impofuerit : metuendum, ne 
fimul cum fide & gentem perdamus. Debet 
ecclefia mifericordi,x illisfinum, noncrude-? 
litatis exponere. 

Debet pmne a?s in harum converfione effun- 
dere,non ab ijs auferre,non corradere, Ita ad 
fide plerofq; Apoftoli converterunt,& Divus 
Laurentius ecclefie; thefauru in ufus paupe- 
rum efFudit orane.Difperfit enim>dedit pau- 
peribus,non corrafitmon fervavit, feddiftri- 
buit mjferis. Docendifunt quoque,ut omnis 
^nima fublimiotibus poteftatibus fit fubjec-ta 
Poteftates aute due; in orbe Chriftiano dig- 
nofcuntur,alia quaecclefiafticam vocant,cu- 
jus fummus Pom!fexeftcaput t qua? res facras 
adminiftrat,nempe Evangeliurn,Ieg$ Dei,£i- 
cras hoftias Qnam quum penes hanc pafcen- 
darum ovium fit autoritas, enutrire oport^t. 
^emoenim fuisftipendijs militat unquam. 
EtChriftus: Dignus eft operarius cibofuo. 
Cavendumtnme nc cupiditate addudi ope- 
rarij marfupia fuamagis conentur irrtplere, 
qu^falutiauditorum profpicere. Profpicien- 
N n 4 dum 



j£8 Epitome 
duni eft,ne ejufcemodi ad Indos pcrgant,qui 
fimuiatq; terram occupaverin£,mox domum 
addunt domuiiagrum agro . Quoru iri album 
vidermis multos religiofos&raonachoscd- 
icriptos. Eft & alia poteftas, nempe feculi| 
qux rempub.giadio armifq; tutatur,ciijus ful 
premus monarcha Imperator eft.Huic ut tii- 
butumj ut ve&igal rnoderatum pendant, 
oportet. Cuitnbutum,incjuit Paulus,tribu- 
tuni, cui veftigal vectigal, cui honorem ho- 
norem. Qijreverba certurri eft in feculi ma- 
giftratus competere; Scripfit enim ijsqui fub 
Romano vixerant impeno, nolcris occafione 
chriftianifnii, & Evarigehcae libeftatis, vel 
heghgi vel contemrii magiftratiis, nifi ea 
pra*ciperent, quae divinis mandatis effent 
contraria. Proinde & Christus ait* Reddite 
Ca-fari qu$ funt Cefaris,& Deo quq dei funt. 
Cavearit tameiifibi Hifpani* ncplusnimio 
popuium oneribus,ve&igalibufque gravenrj 
alio qui rebellem fentieht,pertinacemq-, fen- 
tient, fietq; ulud quod Hieroboam tempori- 
bub conrigifle legimus, Revertere Ifraeliii 
domos tuas, & in tabernacula tua, quianoit 
cft vobis parsin. domolfai. Otoenim abji- 
cient jugurrij fi f? tyrannos, fi pnedones fen- 
ferint n^cios principes. Sinvero patrespa- 
trix, fi asquitatiscV: juftici^adminiftratoresj 
rion tam fm, qiiarh fe ipfos in deditionem 
dabun^ venientque fu^pte fpontc, &offe- 
teritrnunera & dona, &veaigaiia. Nam 
hdrriines fun% hurriariiter & duceridi &in- 
ftitueridi funt Quod fi fenfennt fe humani- 
ter pie,jufte, ac religiofe a prajfcdis tnftari, 

quamlibet 



quamlibet : videantur feroces, quamlibet fint 
cxtorreS, noftra tamen humanitate, noftra 
ieriitate redibunt ad cor,amicitia2 fcedera ini* 
bunt nobifcum, ftabunta nobis, quihafte- 
nus contra nos digladiati funt, & erit verurr* 
quodpharifa*is in Evagelio objicit Chriftus» 
Auferetur a vofcis regnum, & dabiturgentt 
facienti fruftum ejus. Vt enim olitn alu- 
dxis regnum, & facercjotium, cjuod Chri- 
ftum repudiaverunt,ahlatum eft:ita metuen- 
dum multis Chriftianis, maxime Germanis 
noftris, ne, ubi defeftibnem a^fide admiferi- 
mus, fimulcum fide&Chriftu&imperium 
omittamus, eoqueregnum transferatur, ubi 
-haftenus Chriftusfujt incognitus, jamaute 
cognofci inctpit, jam coli, jam venerari& 
glorifican. Germani templa fubvertunt> 
ecclefiaftica facramenta plerique conculeant, 
alij negligunt, alij inceftis manibus contre- 
ftant* Indi contra fimulachra quidem deo^ 
rumque portenta demoliuntur, templa deo* 
que facralocaextruunt, facramenta ecclefi- 
aftica fiimma religione & veneratione exof- 
culantur. Sic olim poftquam perijt Hiem- 
falem fuoque malo perdidit Chriftum; redijt 
ad Chriftum Gr^cia, totaque Latina ecclcfia. 
Faxit deus Opt.ut fim vates mendax : metuo 
tamen plufquam credi poteft , ne idipfum 
malum, fi nori oppc^&lrie profpiciamus, nos 
maneat, qui multo quidem tempore agnovi- 
mus Chriftum, degimus jflib ecclefia? obe- 
dientia: hoc vero feculo, abjicifnus omnia, 
nec fruftus Evangelio dignos ferimus. Da- 
bltur cnim genti facienti fruftum ejus. 

Valete 



S7° Epitom* 

Valete in Chrifto Iefu praeftantiflimi Patres, 
&diligenterprofpiciterebus omnibus, po- 
tiffimum vero curate, ut id prajftemus omnes 
quodtampr*claristitulis jaftamus. Ideft, 
prarftemus atque declaremus nos efle fratres 
de vera, non fucata obfervantia. Id quo 
poffimus commodius, noftuatque interdiu 
precanduseftDeus, utqui vocavit nos,feu 
Indiam feuGraxiam, feu Germaniam 
alia^; regna Hifpanic* Gallicajq; 
nationisincolinuis, ipfeper- 
ficiat, confirmet corro- 
boretquc. 



FINIS. 



2 

3., 

1 




flfin