APPARAJUS ERUDITIONIS JURISPRUDENTIAM, PR.ESERTIM ECCLESIASTICAM, In quo Praeter Jaris Univerfatis Prineipia , TDS N ATUR^, GEN TIUM, D I VI NUM, APOSTOLICUiM, & PONTIFICIUM, JUS SYNODALE OECUMENICUM, NATIONALE, AC PROVINCIALE, Unacum Provinciarum ac Regnorum Ecdefiaftico Sc Politico Statu, Difciplina Ecclerise, Hserefibus exortis &c. continua Sseculorum ferie ad praefens usque teropus dedu6tum , infertisque pro re nata multis . obfervationibus criticis , ac controverfiis Juridicis, Publicis, ac Polemicis, METHODO HISTORICO' DOGMATICA COLLIGUNTUR, ET BREri JC CLARA IDEA DELINEANTUR , fa utilitatem eruditionis amantium, quibus vafta Conciliorum, Decretorum,, Hiftoriaium &c. voluraina peilegendi aut occafio aut tempus deficit,, AUTHORE P. JOSEPHO BINER, SJ. SSi Theol. & SS. Canonum Doaore, horumque in alma Ci Univerfitate Oenipontana, ac in celebcrrima Epifcopali Academi antehac Prorefibre Ordinario ac PubJico, P A R S Vll. De Jure Symdali, PuUico S. l & Frovinciarum Statu Editio quinta. CUM FACULTJTE SUPERIORUM. Augufta Vindelicorum ^ Frihurgi Brisgoja, Sumptibus Fratrum IGNATII & ANT. WAGNER Bibliop. MDCCLXVIIL P R ^ F A T 1 O. 15am ar6la efl ftatum inter Ecdefiallicum & Politi- cum connexio , ut alter ab altero dependere con^ fueverit. Argumento Tic S^culum XV^L quo Re- ligionis mutatio magnam quoque in Republica mutationem traxic, adeo quidem , ut novum tunc Jus Publicum, novumque veluti mundum furrexiJOre complures fcribant. Quare prolixius aliquanto de prsecipua mutationis caufa , religione videlicet, hic diflerere oportet, ut, durai innumeri prope Scriptores Proteflantici, Jus Publicum , & Hiftoriam Saeculi XVL pertradantes , minus fmceras reruin ideas imprimere nituntur , catholica Juventus apparatum quendam candidioris eruditionis ad manum habeat. Quoniam autem in parte hac VIL pr^ter Jus Synodale, & utriusque Reipublicae flatura , etiam fontes Juris Publici Romano-Germanici, uti Pacem Publicam , eredlionem Ca- mer^E Imperialis, Capitulationes, Comitia , Transadlionem Pafravienfem, Pacem Religiofam recenfebo, sequi bonique confulet Leflor BenevoIu§, quod Diirertationem de Bidla Aurea praemictam, aliaque, prioribus fseculis omifla , aut leviter duntaxat tada • hic fuppleam, . DISSERTATIO Pr aelimiaaris de Bulla Aurea. SUMMARIUM, I* Qj^i^ fi* yogata, Exem- Ohfervetio in hoc capuU plaria tria. 4. Caput II. De Electme Romatd j, Caput I. Qualis deheat ejfe con- Rcgis, du^ia EleUorum, ^ a quibm. 5. Obfervatio in hoc capuU Pars m, A QUSJ- DISSERTATIO Qu^ftio L An ellgi polTic in Im-' peratorem AcatholicusP 6. Jrgmmnta Caiholicomm, Argumsnta Pmefiantium, mum^ que fdulio, Quasflio II, An Exterus pofilt €ligi? S. Argumnta in utramque partem, 5. Caput III. De Seffime Mogunti- nif Trevirenfts^ ^ Celonienjis. 10. Obfermtio in hoc caputy de ^u- ribus Moguntini, 11. De ^urihus Trevirenfls i ^ Co- lonienfis. 12. Caput IV. De EieUorihus in communi^ S3> Obfirvatio de antiquitdte Archi' Officiorum» Cbfervatio de origine Septem- viratus. 14. PHma fmtentia mginem refert sd B, A. I f . Altera ad Concilium Lugdunenfe IL fub Greg, X. & Rud, L 16. Tmia ad Concil. Lugd^ L fub Innoc. /F. ^ Frid, IL 17. Quarta ad iempus Interregni, ' 3 8- Q^inta ad tempora Greg^ K & Ononis IIL 19. Tribuitur xymnihus aliquid, 2u. Obfervatio de Ek^oratu Bava- ria , Falatino ^ Ifannoverano. Caput V. Ds jfure Cmitis Palati ni, & Saxonia Ducis. 21, Jura Vicariorum Imperii^ 22. * Ohfevvatio de Vicariiu a^. Csput VI De comparatione ^EkUorum ad alios Principes, 94. CaputVn. De Succeffione Prin.' cipum RUB,orum, De Te/iamentaria tutela Ele-^ ctorum. 25. Argumenta pro fententia affirma* tiva quod poffmt. 26. Pro mgativa probahiliore y qiiod non pfffnt tutGrem dare. 27. 5. 2, AlidB Obfirvationes ad bos capm. 28. Caput VIIL De Megis Bohemia immmitate* 29. Caput IX» De auri, argenti ^c. mineris. 30. Caput X. De Monetis-. 31. CaputXL De EleUorum immu-^ nitate, L 32/Caput XiL De Congregatione Ei^orum. 33. CaputXIIL De revocatione pri- vilegiorum. 3 4. Caput XI V. Dg auferendisfeudis. 35» Cap. XV. DeConfpirationibus^ 36. Cap. XVI. De Pfalburgeris. 37. Cap.XVII. De Diffidationihus, 3 8. Cap.XVIU. De Litteris Iniima' tionis, 39. Caput XIX. Formula mandati Procuratorii, 40. Reliqua capita de unione Prin" cipatuum , PrQcefftomy BmediUio- nsy Integritaie ElSorum y curia Imf^eriali ^c. 41. CaputXXVlL De OfficioEk' Uorum in Curia, 42»Caput XXVIIL De mmfis Ele-^ Uoralihus. 43, CaputXXJX, Ds feudorum I ceptione, 44, CaputXXX. De Inllitutione in l linguis. Bul- De Bulla Aurea. 3 BUlla Aureaefl: Sanaio Pragmatica, a CaroloIV. anno i^f^» Inj^ perii ejus fecundo, partim Norimberg^e partim Metts edita & Dromulgata, afTidentibus omnibus Principibus Eleftoribus, Eccle- fiallicis & focuiaribas, ac aliorum Principum , Comitum , baro- num, Procerum, Nobilium, muicitudine numero^^^ in qua pra> primis Eleaio Imperatoris, deinde Jura & Privilegia Eleaorum, Vicariatus item Imperii firmantur. . , ... - j Finis proin eft , ut contentionibus , violentiis , noxnsque ln« terresnis eatur obviam, atque Eleaoribias fua jura ill^fa man^anc. Dicitur Jureay ab aureo figilio appenfo; quod uno latere effigiem Imperatoris Regalem cum infignibus, altero callrum msgnura reteiE. ^ BuUa ipfa in 30. capita dividitur, lingua latina fcnpta, ac tna exemplaria originalia fuperefle dicuntur, unum Heidelbergae primo aifervatum, ac dein Romam translatum > alterum Moguntiee, ter- tiumFrancoturti, non tamen ejusdem omniao tenons. Jiivai: Pri* maria illius capita ex occafione in hoc apparatu eruditioais hic fmn- matim attexere* _^ _ C A P 11 T L Qualis debeat eflTe conduftio Eleaorum , Sc a quibus? QUando Eleaores ati ekaionem Romanoram Regis ant Iim peratoris juxta antiquam laMilem confmtudimm babent pron- -cifci, ocnnes Principes , Comites, Barones, per terras fuas liberum eis tranfitum permittant,, & falvum conduaum praeftent^ viaualia communi pretio vendant, &c. fub graviffimis pcenis perju- rii rebeilionis , & amiffionis feudorum , non obftantibus quibus* cunque inimicitiis & diiTenfionibus , inter eos exortis. Elei^or vero alteri Eleaori conduaum non prsftans , praster posnam perjuni voce in eleaione pro illa viee faao ipfo efi: privatus. Pnncipes , Comiteslitteris & juramento proraittant hsec omnia bona fideimplere. Noininantur deinde, qui fingulos Eleaores ad locum Ele6tio- nis conducere debeant, uti Regem Bobmia R. l JrcMpinrernam Moguntinus, Bambergenfis , Herbipolenfis Burggravius Norini. bergenfis, Hohenloenfes &c. ^ . _ Colonienfm S. R^ l per Italiam Archi-Camemiummr^g^mnm, 1 re- virenfis, Palatlnus &c. Trevirenfem S R.l per GaUiam & Regnum AreUh tenfe Arcbi - Cancellarium Moguntinus, Palatinus , Spanheimenfes Comi- tes 6lc. Comitsm Falatimn Rbm S. R. L Ar.hidapifenim Mogunrinu?* 4 D I S S E R T A T I O SaxoniiB Ducem S, R> l Jrchimarefcallwn Rex Bobemis , Mo^yontmus, M2gdebuirgeDri.s 5 Bambergenfis, Herbipolenfis, Marchio Mifnenfis, Landgr. Halfiae, Fuldenfis , &Hirfchfeldenfis Abbaccs Deniqae m ipfi pef territorium fuuoi conducant etiam Marcbionem Brandenburgen fem 5. R, l Archkamerarium^ Hi autera Septemviri iTiature ad v.-ntum fuum fignificent , &condu6tumexpofcant. Imo etiam non nomina ti, fi fuerint requifiti , debent eosdem perterrasfoasconducer Moguntinusfingulis EIed:oribus per nuntios fuos patentibus lit teris elefibionera intimet , ut a die , in litteris exprefl"a , infra tres men- fes continuosfinguli Francofordige fint conftituti , vel fuos legatos eo mittmtcumplena^omnmodapotsfiate: fuisque patentibus litteris, ma- jori eorum cujuslibet figillo fignatis ad eligendum Romaaoram Re- gem in Csefarem promovendura. Si Csefarobiit, Moguntinus intra menfem, a die 5 quoobitusin ejus Dioscefi innotuerit , obitumipfum, & intimationem prsediftam Septemviris declaret/ Si ille hoc facere negiigat, nihilominus Eie- ^loresmotu proprioPrancofurti ad eleaionem conveniant intra tre» menfes. Ele6lor aut ejus nuntii tantum cum 200. equitibus , ex quibus 50* folummodo poflunt eflfe armati, Francofurtum ingrediatur, Si autem rite vocatus Eleftor veJ perfe velper legales nuntiosnon com- pareat, aut Caefare necdum eie6lo recedat , procuratore legitimo HOn relifto, eligendi pro illa vice jure careat* Francofordia Elefilores eorumque comitatum ab omni injuria fe* curos praeftet , neminemque alium , cujuscunque fit dignitatis , civi- tatem intrare perraittat^ Et fi quis eo tempore ingrelFus eflet ejus exitum procuret. 5. ^ Nota i.exeo^ quod Imperator dicat y Ele^ores ad eUgendum JmperatO" OMetvuio, rem dehere proficifii juxta antiquam laudabilem cmfuetudinem , omniumque feptem oficia tanquam rem antiquam commemoret , manifeftum argimentum fumi contra eos ^ qui dicunt , EleUorale Collegium primum per Bullam Auream fuijfe inftitutum, Idque magis etiam confirmatur ex cap. 4, ubi Carolus IV* ait, Moguntinum ab antiquo habuifle potefta- tem Eleftores convocaodi^ Nota z, Moguminum , etiam necdum confecratum , aut inveftitum pof- fi ac debere Ele£tores convQcare, eos quoque, qui necdum funt confecrati aut inveftiti. Sede tamen Moguntina vacante id muneris competere capitula ne- gat VUriarius Inft, Jur, Publ. lib, r. tU. 6. n. f « eo quod fit perfonaK Ouare tummomndum capitulum, ut quantocius Arcbiepifiopum eligaty vel Trevi- renfi mvocation^&c, cQmpetere , vel /ua fponte Emoribus convenien" dum Dt Bulla Aurea* dum pari modu mc ad ele^^mem vocandum ejjh capitulum , eo quod etiam boc jus fit perfonale^ ad Arcbi&pifcopi perfonam refiri£tim. Quamvis , ft EU" Qer feecularis fit minorenniSy ejus tutor aut adminiftrator fU vocandus. Nota 3. Si ELe^or Lsgatum mittit, inflru^ufn ejfe debere mandatocum liberay ad nullam perfonam reftri^o, Pote/i ttiam Elettor uni ex prafentibus Ele^oribus votum fuum committere , non tamen psr Utteras mittere. Nota 4» Quamvis A. B. Francofurtum pro loco ele^ionis determinet > id tamen non ita prcecife obfervari ; nam Ferdinandus L eledtus eft Coloni^ , Rudolphus II. ^ Ferdinandus III. RatisbQnse , Ferdinandus IK 6f Jofe- phus Augufla, Sic etiam quandoque difpenfatum in eo, quod omnes peifona publiccs tempore^tkclioms Francofuno excedere debeant^ C A P U T II, De Eleftione Romani Regis. POfTqiiara Ele£lores Francofurtum funt ingrefii , altero mox die m Ecclefia S. Bartholomasi in omnium ipforum praefentia Miflam de S,Spiritu faciant decantari» Eaque finita omnes Eleftores ac- cedantad altare, &juramentum, juxta prsfcnptam formulam , emit- tant, quod fecundum omnem difcretionem ^ intelle^lwn fuum eligere vslint temporale Caput populo Chrifiianoy id efl ^ Regem Romanorum in Cafarem promovendum, qui ad boc exifiat idoneus, absque mnipa^o, flipendiOf pn* tio , vel promijfo , feu quocunque modo talia valeant appellari, " Tum vero ad eledionem proceciant , nec amplius feparentur a difta civitate, nifi prius major pars eorum tenDporale caput populo Chriftiano elegerit» Quod nifi intra 30. dies prasftiterint , a dieju- ramenti numerandos , amodo panem manducent y ^aquam bibant, Poftquam autem in eodem loco ipfi, velmajorpars eorumele» gerit , talis elettio perinde baberi ^ reputari debebit , acfi foret ab ip/is omni" bus nemine difcrepante eoncorditer celebrata, Si autem Ele^tor ferius adveniat, attamen ante eleflionem perfe- dlam, admittitur ad eam in eo ftatu, in quo adventus tempore confiftit. Eleftus ftatim Eleftoribus & reliquis Principibus Ecclefiafticis & faecularibus univerfis , qui propinquiora S, Imperii membra effe tiofcuntur , omnia ipforum privilegia , litteras , jura, libertates, conceffiones, antiquas confuetudines, dignitates, poflTefliones, absque diIacione& contradiftione confirmare debet, ac poftquam Imperialibus Infulis fuerit coronacus , rurfus innovare & approbare» A 3 Coa^ 6 DiSSERTATIO ConfirmationemhujusmodiEleausipfecunibet Prindpi Eleaori in fpecie primo fuo nomine Regali faciet dein fub Impenaii titulo innov.bit. „ ^ r Poceft Eleaor fibi ipfi votum dsre, & fic facere majora. f. Nota I. Hodie prsfentibus Eleaoribus in loco eleaioms dies Obfsivatio. eieaionis pridie finguiis Ejeaoribus a Direaorio Moguntino indicitur. Afeero dieEieaores congregantur ineurla, habitum ibi fuis m con. clavibui Eleaoralem induunt, confcenfisque snte ciiriarneqiiis, or- dine fuo ad Ecclefiam procedunt bini & bipJ ^ Moguntmus & 1 revi. renfis, Colonienfis & Bohemus , Bavanis & Saxo , Brandenburgicus &PaIatinos, cum Hannoverano. Silegatiadfunt, pr^cedenaain pr^feBtibus Ekaoribus cedunt. Ante Eleaores eorum MarelcliaJ. li h^reditarii ereais in altum gladirs equitant. ^ I>3oCa 2, Vtque ad eleaionem Ferdinandi iV. Roman.Regis Oe- aoresPfoteftantesfubMilT^ Sacrificio fecelTerunt in facriftiam , con- tramorem Majorum , & expreffum Bullai Aurese tenorem. Poftea autem roanfuetiores faai etiam ipfi rurfus interfunt Millj. Nota Finita MifTa, & prasftito juramento , Eleaoresfecon- feruntinlacriftiam, confuetum eleaionis conclavef ubi, poftquam fjEculares promiferunt obfervatlonem capftulationum , fi quis eorum eligeretur , Moguntinus inquiric vota, primo a Trevirenfi , demde a Colonienfi, & fic deinceps: Feliqui vero exquirunt a Moguntino fuum.^ Requiruntur autem vota , non tantum refpeaive, led abto- Mte majora- ut adeo hodie, ubi Rovem funt Eleaores, quinque requirantur fuffragia. ^ ^ „ . ... - Nota 4. Cum quis ve! omnia vel majora Collegii vota obtmuit, Moguntinus in conclavi eleaionem enuntiat , & adhibitis Notanis ac teftibus refertur in litteras , qu® appofitis Eleaorum Sigilhs muniuii- tur. Promulgatur publice in Ecclefia S. Bartholomsei ab eo, quem Bomntinusadhocdelegeric. Denuntiatur Ele^o , fi fit abfens. Of- ferturcapitulatio, In quam fieonfentiat, juramento fe ad ejus ob- fervationem adftringit. , , . . « -r , Si autem preefens fit Eleaus, deducitur ab Eleaoribus, ex concla- vi ad alcare, faaisque precationibus, ab eleaoribus in altari coliocatur» CantaturHymnus Ambrofianus, Afcendit thronum , fit proclama- tio ad populum. . jt-i a n-i Nota f, Licet Aurea BuIIa tantum expnmst , quod Eleaus iLle* aoribus aliisque Ptincipibus jura & privilegia fua confirmare debcat» Eodie tamea vi eapitulatianum jreUquis etiara Iraperii ftatibus illa csnfaBat. ^^^^ De Buila Aurea. 7 a U S T I O L An eligi poffit in Imperatorera Acatholicus? I?x eo, quod A. B. hoc cap. 2. decernat, ut Ele^orQs ^ MiJJa de ^ Spiritu ^flwtlo decantata, ex ejus infpiratione eligere valeant bQminem juflum y iQmm, utilmi in Imperatorem pro falute Cbnflia^ ^igumiinu ni populi, atque jurare debeant, quod velint eligere caput Ornftia' no populo , id eft , Regem Rom. ac Ca^farem , qui ad hoc exifl^ tdmeus. ex hoc, inquam, Catholici inferunt, non alium vi Aures BuIIsb poiTe ehgi quam Catholicum. ..... Neque enim per CbrijUanum populum iilum ^oliQ intelligi , qusra talem, qualis fuerat tempore Bullse Auress a Carolo IV. condita^; nullum autem tunc temporis in Gerraania fuiiTe Chriftianum papu- lum, nifiCatholicum. Huic eligendumcaput idoneum, pro hujus Chriaiani populi falute defignandum Imperatorem, juftum , bonum , & utilem. Huic populo Catholico non eife idoneum caput Acatho- licum : pro falute populi Cathoiicl nulium eile bonum & utilem , nifi Catholicum. - ^ . . « j. „ Adhscinter MifT^s folenoia invocandum SpintumS. utindicetj quem eiegeric. HocauttemnoncGnvenireEleaionilmperatorls, qui Mifls Sacrificiumidololatriam &fuperftitionem reputat. Sicut pro- pterea iiii non congruuntea, qus A. B. cap. 2^^ ftatuit de Benedi. aionibus Archi-Epifcoporum, & MiiTarum folemniis. Quemadmodum igiturper A. B.excludatur Atheus, Ethnicus, Mahometanus, Judsus, Anabaptifta, Arianus, Neftoriarius , Eu- tychianus, Socinianus; quia non eflet idoneum caput populo La- tholico : aut bonus & utilis pro ejus faiute ; fic etiam propter ean- dem rationem excludi quemcunque a Sacris Catholicis alienum , eo magis, quod eo tempore tam parum exftiterit populus Lutheranus , aut Cai vinianus , qusm parum exftitit Anabaptifticus , Munzenanus, SociDianus,Servetianus, Quaclverianus, Janfenifticus &c* Verumnonfola A.B. Acatholicum aCasfareadignitateexcludit, fed etiam aliselmperii Conftitutiones ac perpetua confuetudo*^ Nam nontantum jam indeab inftauratione Occidentalis Imperh, ejusque iii CarolumM. translatione, fa^a per Leonem III. Romanum Fon- tificem, nuilusunquameleausfuit, nifi Catholicus , fed juramenti etiam , perpetuo ufitati formula manifefte exhibet, quod Imperato- res debeanc efle Patroni, Defenfores, & Advocati Romans Ecclelis : fic enim iurarunt Carolus M. Ludo vicus Pius , aliique poft ipfos im- * pera- s D I S S E R T A T I O peratores, uti videre eft apud PfeffiBgerum Vitriar, hjlit. Ub. 5, tiu z* aliasque Scriptores Proteftanticos. Hurfus jam in Capitulatione prima folenni Carolus juravit, quod Pontificem & Ecclefiam Romanam tanquam ejus Advocatus ve- lit defendere ; quodjuramentum , defendendi nempe Papam , ac Ro- manam Sedemj omnes deinceps Elefti Imperatores in primo capitu- iationum articulo inftaurarunt^ Denique ex sntiquiffirao ufu Ele6lus ante coronationem ab eo Eleflore Ecclefisftlco, cui competit jus coronandi , interrogatur : Visne SarMijJimo in Chrijlo Pairi ac Domino Domino Pontifici §f crofanUcs Ecclefi / DISSERTATIO eligi, neque iis per pacem Religioram & Weilphalicam quoad hoc efle quidquam derogatum* Neque obftat , quod olim Palatinus & Saxo , dum adhuc Pro- teftantium Religioni adhserebant, Imperio vacante potuerint effe fue- rintque Vicarii Imperii. Nam hmc poteftes ac dfgnitas eft multo in- ferior & reftri6lior quam Caefareaj brsvique teoipore durat , neque eieSlione ad eam affumuntur , fed vi Aure^ Bulls erat iliis quodam- modo innata» Contra vero a fumma Caefarea dignitate & advocatla Romanse Ecclefis, ut abunde probatum , per A. B, Capitulationes, Juramenta Caefarum , & confuetudines Imperii arceniur omnes alie- ni a Catholica Religione , qu£e in antiquilFima ac nunquam interrupta eft pofleinone^ Sed neque refert, quod Proteftantes poffint Imperatorem eli- gere» Nam etiam Ecclefiaftici Eledores poflunt eligere, non tamen eligi. Nihil nempe eft novi, quod quidam voce gaudeant a6tiva , careant pafliva* Dein argumenta ex A, capitulationibus , jura- mentis Cajfareis , jure advocati^ , obligatiotie protegendi facrara fedem ipfumque Papam, ac confuetudine, deprompta folummodo mi- litanc adverfus vocem pafilvam, non autem aflivam. CI U ;E S T I O IL An Exterus eligi poffit Imperator ? XyfAgnam haec res controverfiam excitavit poft, mortem Maximi- liani L ne autem tor prcecellentium Germanise Principum , quos gencris fplendor, fangois avitus, virtutis ac potentias praerogativa ad exteros etjam throTjos pailim evocet , exterum Principem, peregrini moris honiinfem, Germaniae rebus^ qus fuis vivere confuevit legibus, non videri utiiem atq.ue idoneum i nec ceiTurum gloriae Nationi potentiffi- mx, ac toto orbe celebrata?, fi corpori fuo, tam inclito , tor eminen<' tibus membris arnato , peregrinum caput imponat» Ad corporis fi" quidem ignominiam pertinere, fi de fe ipfo defperet. Hanc eife mentem Builse Aureae, perpetuo ufu firmatara : ub! res ordine ada, Teutonieos femper afTumptos fuifTe Prine*pes , ac p-zEfertim ex Augudiflima ac potentifTima Domo Auftriaca* Neque cnim huc facere exempla Alphonfi Richardi, quos tempore inter- regni ac psrrurbato Imperji (latu difcordancta vota nec fatis fincera intrudere fmt cona'/? , & hoc ipfo caruilTe efFeftu* Minus adhuc ohitare exempia reliqiia. Ad hoc enim, ut Ger- manus quis habeatur, ad obtinendura jus paffivum, neutiquam re- quiri, ut in Germania fit natus, aut in Gerirania co tempore degat, fed ruffictre, ut or'gine fit Gern.an.us, aut domicilium ibi fixerit, aut feudum Impeni ad GeruQaniam pertinens i-olEdeat , aut ftatus B 2 fit la DI S SE RT A T I O fit Ifflperii. Sic Fridericum 11. fuifle quidem in Siciiia natiim , fed origine Germanum, utpote ex Henrico VL patre Germano natum. Carolum V. Gandavi in Belgio primam lucem arpexiffe, fed ex Ma- joribus Germanis , Auftriaci fanguinis, prognatum ; praeterquam quod ipfi etiam Be]g?e fmt Germani , utpote Germaniam inferiorem incolentes , atque ad circulum Burgundicum pertinuerint. Ferdinan- dum L Caroli fratremin Hifpania natum , fed origine Germanum , exProgenitoribus pariter Germanis, Pliilippo patre & Maximiliano avo ortum. Denique Principes iftos magnas in Germania Provincias jure iiaereditario polledilTe. Ex quibus denique colligunt ; cum per tot fsecula Romanum Imperium perfolos Germanos prudenter ac jufte fuerit gubernatum, atque adverfus gravillimos hoftes fortiffime defenfum , tantaque ho- diedum illius fit potentia, ut fi fibi confentiat, externa ope non indigeat , nunquam e re Gerraanise futurura , ut tam eminentis Ma- feftatis faftigium devolvatur ad peregrinum Principem , cujus poten- tia plus periculi quam fpei effet allatura» C A P U T III» De SeffioneMoguntinijTrevirenfis ac Colonienfis. UT omnis litium & contentionum deprioritate loci occafio prae- cidatur , in Imperii Comiciis aliisque conventibus Trevirenfis ex oppofito Csfaris verfa ad eundem facie ledeat , Mogunti- nus in Germania ad dexterum latus Imperatoris (excepta Dioscefi & Provincia Colonienfi) Colonienfis vero in fua Provincia leu Archie- pifcopatu , uti etiam in Italia & Gallia ad dexterum ejusdem latus. Obfervatio De Eleaoribus Ecclefiafticis* NOt. !♦ praeter feffionis prioritatem Moguntinum variis aliis ful- , gere prserogativis ; nam quatenus eft Elettor primus feu Deca- ' ms EliUoralis CoUegii perpttms , dirigit eleaionem C«faream , EleSlores convocat , vota exquirit, enunciat, capitulationera fecun- dum vota majora concipit. Convocat Eleftores ad distas Eleftora- lc$i proponit ; fecundum majoradecretumformat. Convocat infu- per De Bulla Aurea. 13 per comitia circulorum univerfalia, & conventus Deputationum Im- perii, arino if f 5*. infKturos, Quatenus vero eft yJrcbicancellarius Imperii per totam Germa* niam (ne Trevirenfi quidera 61 Colonienfi Provincia excepta) trium Imperii Archivorum, & Cancellariarum eftDireftor, comitiorum nempe, Judiciiaulici , & camerse Imperialis , folusqueRevifionesde* cernit. Cancellarige Officiales conftiiuit, alendos fumpcibus Impe- rii ,* aaalmperiumconcernentiainCancellariaexpedit : perpetuuseft camerge vifitator» Omnium aftorum , litterarum , matriculae , mo» numentorum & documentorum eft cuftos. Sigilla Imperialia afler- vat, Oibfcribitperfe vel ftiumlmperii Vice-Cancellarium, quem in aulaCsefarea habet, decreta Imperatoris & Imperii. Dire6lorium habet in Imperii coroitiis , aliisque conventibus ,* Caefari refpondec Domineftatuum, sc Calar per ipftim Eleaorum mentem exquirit. Soli ipfi omnes legati Eleaorum , aliorumque ftatuum in Conventibus Itnperialibus fe fiftunt, & mandatumac cre^ewfw/ef , utvocant, of^e^ runt , ac difcefturi ante finem conventus veniam ab eo petunt^ Soli ejus Direfilorio traduntur ftatuum memorialia , fupplicationes , pe- titiones , proteftationes , quae inferi petuntur protocollo Moguntino* Exteri etiam legati caufas & negotia foa eidem primo exponunt. Eft praiterea proteftor & dire6tor Pofta; Imperialis. Quatenus eft Jrchiepifcopus 6? Metropolitanus Provinci» Mo- guntin» novem habet fuflraganeos, omnes Imperii ftatus ,• gaudet- qae jure coronandj Imperatorem in fua Archidioecefi ; & in tertia cum Colonienfi alternat .• Jus primarum precum nomine Imperatoris exercet. EftDireftorcircuiiRhenanilnferioris. Habetjus ftapulae, jus fuper Moeno navem privilegiatam habendi, jus de non appellan- do , nialeficos perfequi poteft etiam in alieno territorio. PorroprimusMoguntise Epifcopus fuit S. Crefcens,S. PetriApo- ftoli difcipulus, Primus Archiepifcopus S. Bonifacius, a Zacharia Pontifice renunriatus anno 744. Primus Archicancellarius Imperii Wilhelmus Ottonis M. Caefaris filius Sae.culo X. fuiflfe dicitur. Pri- mus Eleftor Willigifus carpentarii filius , Ottonis III. antea Pr«- cepton^^^ ^ ^^^^ ^ ^ ftatutum eft circa feflionem TrevirenGs e regione Cjefaris , accedente oaavo Eleftore fuit mutatum ; nam fedit a finiftro Iraperatoris latere,- fed nono accedente prior ordo fedendi rediit, Eft autem Archicancellarius Iroperii per regnum Are- latenfe, & Galliam (Belgicam). Primum in eleftione habet votum. Caufas Moguntinum concernentes in Camera jexpeditt Moguntma 14 DISSERTATIO fedevacante Direflorium in Imperii Comitiis praetendit, proteflan- te tamen Saxone. Jus MetrQpolitanum exercet in Metenfem , Tullenfem . Vi- roduneniem Epifcopatum, licet jus temporale ad regem Gallise fic devolucum. Eft Abba? natus Prumienfis, Gaudet jure de non ap- pellando, ficut reliqui Eleftores ,• (ed fponte in utilicatem {ubdito- rum illud conceiTit, fi fumma litigiofa tranfcendat mille florenos. Praetendic dominium in pariera Mofell^. Jus habet, a fe profcrt- tos , nifi intra annum fe purgent, in bannum Imperii deciarandi. lura alia recenfentur a Pfeffingero in Fitriar^ illufir^ lib. n. 28. Cseterum primus Trevirenfium Epifcopus fuifle traditur Eucba« rius, a S. Petro mifilis ad prssdicationem Evangelii, qui obiit anno Chrifti 66. Primus Archispifcopus S. Agricius Pstriarcha Antioche- nus anno 330. qui Chrifti tunic&m fecum attuisfTe fertur. Primus Eleftor Ludolphus Dux Saxonis Sjec, XL fub Ottone IM. ut multi exiftiraant« Originem hujus Arcbicancellariatus aliqui rejiciunt ad tempora Henrici VTI. fed vix dubium eft, effe antiquiorem* Not* 3» Colonienfis Archicancellarius eft Iraperii per Italiam. Quod munus exercere pofiTet, fi Imperator in Italia verfaretur. In ele- flionc fecundum fert votum. In fua provincia & extra Gerwzimm ad dexteram Ciefaris iacedit & fedet. Habet jus coronandi Impera- torem in fua provincia , in aliis ( excepta Moguntina) alternat cum Moguntino. Ditionibus potitur amplifijmis, & jure de non pro vocando cum ftatibus tamen fuis Provincialibas convenit, ut in poflenbrio nunquam, in pecitorlo autem , fi fumma ultra milie fiorenos afcen- dat, concedenda fit appellatio, Primus Epifcopus finiente primo f^eulo fuit S. Maternus, mor* tuus an.^ 128. quem tradunt vidua; Naimitics fuiffe fih'um. Primus Archiepifcopus S* Agilulphus a S, Bonifacio Ssc. inauguratus. Fri- mus Eleflor Heribercus tempore Ottonis IIJ. Ssec XI. Archicancel* arii Officium ferius acceffit, a temporibus Friderici h C A P U T IV. De Eleftoribus in Communi. IN quibuscunque conventibus a dextro latere Imperatoris, im- mediate poft Moguntinum (vg\ Colonienfem) fedeat Rex Bo- hemi^, & poft eum Palatinus. Ad finiftrara vero partem imme- diatepoft illum, quem ex prsedite Archiepifcopis exillo iatere fe dere De Bulla Aurea» dere contigerit, primum locum occupet Saxo, & poft eum Branden* bnrgus alterum. 2. Quoties Imperium vscare contigerit , Moguntinus habebiC pote^atem pradiftos Principes ad elediionem litteratorie convocandi, fjcut habuifle dignolcitur ab antiquo ( eccel tunc jam erat antiqua in^ Jlitutio feptem EleStorum. ) 3. Quibus omnibus, feu his, qui potuerint & voluerint inter» eire, congregatis, Moguntinus vota inquirar» 4. Primo quidem a Trevirenn, prout haBenus fs6lum« 2,. a Co- lonienfi , cui competit Officium Romanorum Regj primum diadema Regium imponendi. 3. a Rege Bohemiae. 4. a Palatino. 5, aSaxo- ne. 6. a Brandenburgo, deinde hi fex Ele6lores a Moguntino petunt^ ut fuum ipfis votum aperiat. 5. Incelebratione Iraperialiscuriae Brandenburgus aquam Csefari minin-rabit pro lavandis manibus : Bobemus primum potum ofFereti Palatinus cibum atFerec : Saxo Marefchallatus Officium exercebit, uC folitum eft fieri ab antiquo. Nota u Horura Archi-Officiorum originem efle valde dublara* Ideam aliquam jam CarolusM, induxit, qui varia officia aulica diftri- buit, & Eccleiiaftici quidem aui» negotia expedientes dicebantur ^pQcrifiariiy feu Capellani, & deinde Cancellarii ^ qui archivo au^ lico pr£efe6li fuerant, & diplomata recognofcebant ac fubfcribebant. Similiter f^cularia officia aulica Pincern^, Dapiferi, Comitis palatii, ftabuli &c. paulatim invaluere. Arbitraria autem , & pro voluntate Cjefaris ambulatoria erant hxc officia fub Carolingicis , qui hsereditaria fucceffione & paterna difpofitione provincias obtinebant, & Cafaream etiam dignitatem* At vero poftquam ele6tione Conrado I. & Henrico I. delatum fuic Imperium , iftique Duces, Marchiones , Landgravios &c» Provinciis prEEfeciiTenc, honoraria ejusmodi auls Officia, Provinciis annefli cceperunt ; & poftquamProvincias certis familiis faftae funt haeredi- tarise, officia etiam fafta talia. Quando autem hodierna Archi Gfficia praecife coeperint, & pof- fefToribus certarum Provinciarum fuerint annexa, valde incertum eft. A. B. ad morem antiquura fe refert* Archicancellariatus Moguntini per totum Imperium jam ab Ottone I. inftitutus dicitur Ssec. X. re. liqui duo ad tempora Friderici I. ab aliquibus referuntur ; archida* piferatus Palatino • Bavaricus ad Henrici II. Pincernatus Bohemise , & Marefchallatus Saxoniae , ad tempora Conradi II. Camerariatus Brandenburgicus ad Friderici I. asvum, Verum Iiaec fatis incerta. . 14. Pr>ma fententia, i6 D I SS E R T A T I O DISSERTATIO De Origine Septemviratus. NOnminus dubium ac controverfum eft, quando & a quo' fe- ptemviratus Eleaorum fuerit inftitutus. Nam cercum quidera videtur , Carolingicos non eleaioni fed fanguini potiffiroum de- t>uifle fucceffionem , Romanos tamen Pontifices fuam interpofailTe auLhoritatem. Nam Carolum M. Leo Illjmperatorem renuntiavit,- Joannes VIIL Carolura Calvum Ludovico Germanico fratri feniori , & Ludovicum Balbum Caroli filium Ludovici liberis Carolomsnno & Carolo CrafTo prstulit, prenfante parte utraque favorem Ponti- ficis , prsteritis deia Balbi liberis Carolum CrafTum idem Pontifex coronavit* . r , . t . Certum etiam videtur , poft extin6lam m Ludovicolnfante ftir* pem Carolingicam in Gerraania , Ccnradum L & Henricum Aucu- pem a toto populo , atque a Principibus praefertim , fuifle eleftos in Reges Germanias , Caefareo titulo varios inter Principes Italia& & Gal- liae diftrafto, donec Csfarea dignitas a Joanne XIL Ottoni M. col- lata, atqueftabili lege Germaniss firmata fait. Porro Ottones partim jure fanguinis, partim eIe6i:ione libera videntur fucceffifTcpofteriores vero Csc-fares ele6lione , per Principes Germaniae fafta ; donec psrtim necefritare Oiadente , ad tollendas dif- fenfiones & faftiones tot Principum acProcerum, partim praevalente Archi-Officialium dignitate & potentia, partim fedis Apollolicie au6toritate interpofita Septemviratus eft inftitutus , & accedente confuetudine , ac conftitutione ImpCfrii ftabiiitus Quinqueautem hac in re funt fententise. Pnm^i tenetSeptem- viratura primum per Bullam Auream a Carolo IV. fuifi^e ftabilitum Saec. XIV» verum h^c fententia eft improbabilis. Nsm ipfa Bulla fe refertadantiquamconfuetudinem. 'Exhibet etiam Herwartus In De- fenfione Ludovici IK Imperaioris adverfus Bzovium Cap. 2. litteras , a quinque Eleftoribus , qui Ludovico fuftragium dederant , ad Pon- tificem fcriptas, in quibus afierunt, ad Moguntmum, Trevirenfem, Colonienfem, Bohemum, Palatinum , Sasonem, & Braiidenburgen- fem, tam de jure, quam confuetudine antiqua approhata jus eligendi RomanoYum Regem , in Imperatorem pcflmodum promovendum pertinere^ Scriptse autem iunt hse litter£e 42, annis ante Bullam Au. ream* ^Uera i De Bulla Aurear }7 ^igra proin fententia altius aliquantum afcendit , contendit- que, Septemviratum a GregoriO' X. in Goncilia Lugdunenfi paiilo 5,^^^^^,^ poft eleaionem RudolphiHabfpurgici fuilTeinftitutum, Scsc. XJII, Hanc fententiam tenent Aventinus & Onuphrius ; eo quod nulla fic antiquior mentio , & eo tempore diuturnum Interregnum annitente Gregorio X. fuerit fuWatum. Verum nec haec fententia eft fatis ve- rifimilis, Nam praeterquam , quod nnllade hacre exftet Gregorii X* conftitutio, autaliuddocumentum , jam ante feptem Ele6lorumex- ftatmentio, ad quos de jure antiquo pertiiiuerit ele6lio , uti apud Albercum Hoftienfem snno 1240, iricap, vensrabikm 'uerum ^ & Albertwra^Stadienrem, qui Qomm tempore aste Gregorium X. fcripfic in Chroniia , ad afinum nempe 1240, ex prataxatione Principum .(inquit) confenfu eligimt Imperatorem, Trevirenns ^ Moguntiniis, Colonienfis, Palatinus , Vux S&xonia, Margramus de Brandcnhurg, Rex Bohemi^^ Sic etiam Martinu^ Polonus }am aute Greg, X. teftatur de 7. Ele^toribus. Conftat infuper exlTtteris Urbani IV^ ai Ricbardum^ eundem RichaTduniAnglum & ArphonfumCaftellaeregnum tempore Interregni a feptem Eleftoribus fuiire ele^os, & quidem Richardo vocem de- difle iMoguntinum , Colonrenfem ^ Palatinum , accedentepoftea Bo- hemo , Aiphonfo vero Trevirenfem Saxonem , & Brandenburgum,. Ex eo vero, quod per eleaionem Ru noa tamen o- innes feraper proprie elegerunt., fed aliqui nominando, coromen- .dando , teftimosnium dando , eleflum accepCando I-ioc ex eo etiam magis confirmant, qood Chronicon Belgicura ad An» 11^4. teftetur, Ottoues per fuccelTionem generi« regnaffe, po[ieatamenfuij[fe inftHutum ^ ut per Pnncipes Officides Impevii Jmperator iUgereiur, Henricum iV. autem conatum fuilTe , jus fucceffionis lia;rfidrtari8B reducere. Adducunt etiam Browerum 5n aimal FuidJ. 2, c. 6. ad /jn.irg r» tellantem, quod Reginaidus Colonienfis Epifcopus circa iitem pr«- cedentisBcum Conrado AbbateFuldenfi dixerit ; Ce^^o Ahhaii JrcUepi' fcopus, Monacbo Princeps Ekclor ^c. es quo pateat, non omnes Prin- cipes Sseculo XH- fuifle Eleaores , fed tantum aliquos. Sic etiam Radevicum Sseculi Xil. fcriptorem ad an,. 1 1 go> teftari, qtiod Fridericusl* in proferiptione Henrici Leonis dixerit; ahe^^ illiusque generationis bominibiis auferimus jus eligmdi Cafarm , qua laudis prarogativa ipfe ^ pater ejus fplendidus exflitit ^c. in Bernardum Principem j^nbaltinim cmferimus tra^um faxoniciim, & munus Elettorak. Ex hocrurfus patere, munus Eleftorale non omnibusPrincipibus fuifie Gommune ; alias Pdnceps Anhaitinus illud jam ante profcriptio- nem Henrici Leonis poiredifTet , & otiofe ipf) fuiOet collatum. St in hoc fenfu etiam ioqui Innocentiom lil» cum lis de e- leflione Philippi & Ottonis IV verteretur , dum eap. vmeralilem 33. eleftionem Ottonis approbans Carinthije Duci refcripfit , quod in illis Principibus jus potefiatem eligendi Res^em , in Impera- torem pofimodum promomdum , recogmfcat ad quos de jure ^ antiqua ^ confuetudine nofcitur pertimrt , prafertim cum ad eos jus ^ pQtefias bu- jusmodi a fede JpofldUca pervenerit , quae Romanum Imperium m per^ fona Magnifici Caroli a Gracis trandulit in Germanos^ 18. Quinta igitur fententia eft, quae inllitutionem Elefloralis col- Qi»inta. legii refert ad finem Saeculi X. quo a Gregorio V,cum confenfu Ot- tonislll. iilam fufceptam dicit, autfaftam abOctone, & a Grego. rio confirmatam. Hanc fententiam prseter allegatos tenent fcripto- res omnes usque ad Aventinum , quiprimus iIlicontradixit,& poft eum eandem amplexi funt plurimi, non tantum Catholici, fed etiam Proteftantes , quos diligenter collegic Gewoldus comment. cit* . Sic De BuUa Aurea* oic Magdeburgici centuriatores cewf* lo. lo» colufih fcri« bunt: Grcgorms juam patriam infigm aliqua dignitate ornaturus , fanxit ^ ut penes folos Gennmos jus effet .eligendi Regm, qui poft diademay a Ro- vmno Pontifice acceptum , Imperntor ^ Augufiut appellaretur^ Idem Cluverius teftaDur Hift* Mpit, in vita Ottonis, Irenicus exeg^ Germ. l, 3- c. 33» 39« ait; ex conilitutione Gregorii V. ac Ot- tonis iri. lege cautum erat , ut, qui vir tute exceilerent , Imperio potiretur. Item : transiato Imperio ad Germmios Gregorius K eleSlio^ nem fecit de feptem eleUoribus, Sleidanus : quia propter fucceffwnem Inperii perpetius erantturla, conjlituii Qtto ^ adptore Pcntifice ^ ut certi Germmics Principes ]us ^ poteftatem (kinc^ps haherent eligmdi Cafa» rem, idem Simon Schardius intcgro libelio de Infiit. Eletf:. evincit. Accedunt Reinckingus , Pabxicius , Eala*us, Manfterus ,^ multique alii Proteftsntes. Ut 5deo Gewoldus in coifment, de pptemv. c. 5* aiTerere non dubitet, communem hanc femper fuifleab Ottonis lU. & Gregorii V. Pont. aevo annosultra quingentos fententiam, non folumHiftoTico- rum, fed €tiam Theologorum , Jureconfulcorum, &Politicorum, qaos a tot fseculis produxerint Gerpaania, Italia , Gallia, Hifpania, aliaeque Nationes ; neminemque hac de redubitaire, donec hocfae- culo, ad novandura omnia, & in dubium revocandiim , plusmmis prono , aliqui cantradixermc. Ex quibusfic arguunt fententiae hujus pattoni : in qusftionefa- ai, qualis eft ifta, ftandum eft authoritate. Atqui iisc eft multo maxima, adeo, ut tefte Gewoldo, fingulis adverfariis viginti & plures opponi poffint* Congruentiam aiferunt iftam, quod, cum Otto IILproIemafcu- la eifet deftitutus & rauitis manifeftisque exemplis, tam Crefcentii , quam aliorum didicifiet , quantae & quam perniciofse faftiones vacan- te Iraperio circafuccelTiones enata^ fuilTent, profpicere infuper vo- lens Germanisepatrisefu^, &ImperiaUs excellentiara faftigii iftiNa- tioni in perpetuum acc^mmodare, au6lore & fuffragatore Gregorio V. pariter Germano, canfilio Principum Regni fanfilionem , ab ipfo Pontifice roboratara , tulerit , & juxta hanc fanftionem primum a feptem viriseleftumfuilTeS.Henricum i aliosque deinceps Csefares. ^ Quidam volunt, eam inftitutionem a Gregorio V. fa6lam fuiife in fynodo Romana,cujustamena6lainjuriatemporum interciderint^ Opponitur equidem huic iententiae , grave in criticis argumen- tum, a filentiolcriptorum coaevorumpetitum , videlicet 2fo.inte- gris annis , nempe ab initio Saeculi X, usque ad dimidium Sa^culi XIII. neminem un um ex fcriptoribus fynchronis rei tam iuagn^ fe- C 3 cifle ^2 D I S S E R T A T I O cifle mentionem : apud Anfelmum Lucenfem, Bernonem, Glabrum, Hermannum Contraaum,Bertholdum Conaantienfem , Lambertum Schaffnaburgenfem , Marianoro Scotum , Bodechlnum, aliosqueSaf- culiXL fcriptores altum de hac re eirefilentium. Nec mmus tacere fcriptores Sseculi XIL Sigebertum GemblaceDfem , Ottonem Iu;i|ln- genfem, Gratianum, Gothefridum VjterbieDfem &c ; fimihter fcriptores S^c XIIL Steronem , Helinandum , Conradum Urfper- genfem, usque dum dfca mediura ejusdem S^cuii Martmus Polo- . nus; fcriptor alias non admodum accuratus, fcripfit: toef tres Otto^ nes per fuccejjionem rtgmvmnt , poftea tamen fuijje injiitutum , ut per OfHciaks Imperii Imperator eligeretur, quifintfeptmi &c, Argumento huic negativo addunt poOtivum , qiio ex Frifingen- fi, Gernblacenfi , Schaffnaburgenfi, Urfpergenfi, aliisque fcripto- ribusprobant, ab Ottone IIL ufque ad Interregnum Imperatores ab omnibus Principibus fuiffe eleaos. Sed refpondentpatroni quintaefententisB , filentium antiquiorum fcrlDtorum non effe univerfale, ut ex adduais teftibus contrapriores fententiasconftet, Stadenfem, Hoftienfem, Welbertum, Amandum, Kadevicum, &c. effe antiquiores Folono ; deinde quoad alios filen- tii poffe dari rationem, licet enim Septemviratus jam fuerit tempo^ reGregoriiV, &Ottonis ilLinftitutus, tamen hanc mftitutionem non ftatim potuiffe in praxin plene deduci, contradicenribus aliis Principibus , qui «gre ferebanf, fe abeleaionelmperatoris excludi ;^ ac propterea fcriptores de hac inftitutione,tanqiiam re delicata^odiofa^ & velut iufpenfa, filere maluiffe ; ficut hodiedum fcriptores res yarias» licetcertas, filerc coguntur, quiafuntodiof^, &poffent offendere,^ Et hinc refpondent etiam ad Argomentum pofitivum ; nam quia ea inftitutio non potuerit tunc in plenum ufum deduci , reliquos etiara Principes, autelegiffe C^farem, &ut prMaxaJfe ^ neminando , pro^^^ ponendo, commendando, eleaumacceptando, &ficmfenfulatiaf re eligendo , ut fupra diaura. Probabilior Opinio. Ex quibus apparet, quam incerta inhacre fint pene oronia. Cenfeo ego, fententias iftas verofimiliter aliquo modo combinari poffe. Nara fundaroentum primum pofuitLeo IIL dum Carolum M. nativitate Germanum , Imperatorem Occidentis renuntiavit ,• nec- dum tamen ftabiliter Imperialis dignitas ad Germanos tuerat transla- ta dumLudovicoPio fuccederet Lotharius, & huic LudovicusIL qui Itali^ dominabantur, tum Gallia Reges, velutCarolus Calvus, De BuIIa Aurea. 23 & ejusFilius,* dein rurfus IirUx Principes, Berengarii, Widones, Lamberti &c. eandem ad fe traherenc. Stabiliter vero ad Germa- nos translata eft a Joanne XII. in perfona Ottonis NLquem Romaj contra Adalbertum, Imperatorcm dixic, ac coronavic, ubi fimul ftatucum, ut Rex Germaniae femper fimul efTet Imperator ; qucd etiam efFe^lus deinceps demonftravf^ Octoil. & HI. parcim fangui- ni partim eIe6lioni totius populi fucceffionem debebant. Octo IIL cum improlis elTet, & turbae roetuerentur unacum GregorioV» Ro- mas tradlafle videtur , ut poteftas eligendi Imperatorem ad paucos Germanias Principes devolvatur, ac potiffimum ad eos fepcera, qui erant Archiofficiales Imperii. ( Neque enira probari poteft, tunc necdum viguifle illa Officia» ) Et hoc probare videntur argumen" ta quintae fententia?, EfFeflum tuncquidem eum inftitutio illahabuit, ut populusex* cluderetura fufFragio; nihilominus tamen, cum rehqui Principes fe opponerent, Sepcemviri eos diu adhuc admittebant, fi non ad ele- ftionem , faltem ad confultacionem , nominationem , & propo« fitionera eligendi , & approbationem e\e6t\, usque dum crefcente pau- latim Septemvirorum auftoritate, & intervenientibus Friderici II. & Interregni tempore graviffimis turbis ac bellis civilibus , foli Septemviri eleflionem peregerint. Et hoc concedendum quartae Recentiorum fententise ; quce ad ea tempora inftitutionem Septera- viratus refert. Quiaautera durantibus illis Imperii tumultibus etiam Romani Pontifices, prsefertim Innocentius IV. & Gregorius X» reraedium afflidlo Iroperio afterre omni ope conabantur, Sepceravirorum ftu- dia au^loritate fua adjuvabant , ut poceftas a Gregorio V. & Otto- ne III. ipfis conceffa , plenum efFeftum obtineret. Et eatenus ad- mittenda videtur tertia & fecunda fententia. Ne autera impofterura Septemvirorum jus privative eligendi Caefarem turbaretur , Ludovicus Bavarus in Coraitiis Francofurten- fibus&Carolus IV. in Aurea Bulla Imperiali diplomate illud confir- marunt, ac perpetuum robur addiderunt. Et in hoc fenfu etiam vera eft prima fentfentia. Obfervatio De Ele(5loratu Bavarise, ■piefloralem dignitatem jam ante Auream BuHam fuifle poflefTam to^ ^ a Bavarias Ducibus conftat ex Archipincernatus Officio, ab iis geftOi Exftatque apud Gewoldum diploma Rudolphi L Impe- 24 D I S S E R T A T 10 ratoris quo diferte pronunriatur , Septemviratum & ele6lionem ex- antiquo ratione Bavarise ad Principes Bok^ llirpis pertinere. In ele- aione LudoviciBavari Rudolphus LudQvici Severi Filias prlmo ge- nitus votum eleaoralededit Friderico Pulchro concra fratremfuum Ludovicum. Anno fubin 1529. paaione Ticinenn alternatiofufFragii inter Lineam Rudolphi Palatinam &Ludovici Bavaricam fuix ftatuta. At vero CarolusIV^DomuiBoicaB infenfus, & Palatrns per matri- monium cura Rudolphi Caeci Filia affinitace innexus , per Bullam Auream & fententlam contra Stephanum Fibulatum latara jus Bava- tise evertit, & Ele6tcralem dignitatem Palatinis addixit, qui raan- ferunt in polIsOione usqoead Fridericimi V. hoc enim viao & pro- fcriptoFerdinandus li.Ioiperator Maxirailiano J. Bavar;^ DuGi anno' 16^5. priainam dignitatem rellltiiit, plaudehte 01 be Catholico. At vero Proteilantkim Principes, Saxonia? prfifoFtim Septemvi. rum^<^re resifta cum haberet, Mogmtiniis conventii FluOings ha- bitoadd^uais graviflimis rationum momentis eundem placavic. Cse- farl, inouiebat, non effe vertendum. vitfo, quod ufus jure fua, EleaoratumdeliaocDmmiirum, Cathoiicorum Ele6loTum confen- fu, qui Comitio Ratisbonenfi aderant, Princrpi mer;tilEmu Gostulerit, ne Gollegiam Septeravirum diutius ur.o Eieaore maneret vacuum , & Csfarea Majeflas per impunitati^ exemplura vikfceret. Similem- effe caufam Friderici Palatini & Joannis Fi-iderici exauaorati a Caro- lo V. SaxonisEleaoris, niO quod iJlios facinus fitenormius, cum Saxo nullamCsBfariProvinciara, nullura regnum , coronam^ Rullam ademeric. . . rr - Septeraviratum equidem Saxonicum non mjgrairem Domum ex- traneam ^ fed nec Palatinum mutare ftirpem, cum Bavari Principes^ eosdem cumPalatinis progenitores habeant, & Septemviratus , apri.- ma fui origine Bavaricus, poftliminio revertatur ad pridines fuos polFeflbres, a qnibus per injuriam fuerit avulfus.», adverfus Papien- fera tranfaaionera , a geminis totius Familis capitibus , Ludbvico videlicet Imperatore , & Ruperto Gbmite FaIatino> legitime initam. Noa potuilTe Bullam Aureara,. nulla extante caufa , nulla adhibi- ta cognitione , jus qusefitura Boiis detrahere* Adjeaam fuifle Ticinenfi transa^ioni eam conditionem , & quidem juramenti reli- gione firmatam , ut, fi pars aiterutra violata juris alternativi pa- aione, a transaaione deieifceret, hoc ipfo omni Eleaorali jure,> cltra ullam fententiam , excideret. Rupertum Palatinum ejusque fucceflTores eanppaaionem vio- Me» haud bona fide, reclamantibus Bojaria^ Ducibus,. & ad Pa- pien- De Bulla Aurea^ pienfera tranraftionera aflidue appellantibus , ac proin omnera pr33. fcriptioni viam fuifle pra?clufam. His aliisque argumencis motus Saxo Maxirailianum CoUegii Eleftoralis conforccm habuit, accedente haud paulo poft etiam- Brandenburgo. Agitata dein rurfus fuit h«c controverfia in pace Weflpha' lica. Qua Maximiliano ejusque Pofteris confirmata fuit Eleao- ralis dignitas cum Archidapiferi Officio , inftituto pro Palatinis Oaavo El^oratu , tamdiu duraturo , quamdiu ex linea Wilhei- mina Bavarica fuperfit Princeps. Acceilit anno 1692^. noiius Eleftorstus, Ernefto Augufto' Duci Hannoverano a Leopoido iraperatore collarus , reclaman- tibus Imperii Ordinibus ob defettum Comitialis confenfus , qui ta*- men poftea anno 1708. eft fubfecutus^ De Jure Comitis Palatini, 8c Saxonia^ Duck. ir g oroes Palatinus Rheni in partibus Rheni , ^ueviae , & ubi ^y^olim vigebat Jus Franconicum vacante Imperio, ratione Principatus feii comitatos Palatini Privilegio debet elTe Provifor Imperiiy cum poteftate judicia exercendi, ad Beneficsa Ec- clefiaftica praefentandi , coiligendi reditus & proventus imperii , in- veftiendi de feudis (exceptis fcudisPrincipum, &Regalibiis , qum futuro Imperatori refervantur) juramenta fideiitatis vice&nomine Imperii recipiendi, quas tamenpoftea perlmperatorem iMovari de- bent, praeftito eidem novo juramento. Nihil tamen Cosies Pala% tinus de rebus Imperii alienet aut obliget» 2. Eodem Provifionis jurc fruatur Dux Saxonies in illls locis,^ ubi Saxonica jura fervantur , fub omnibus modis & conditionibu$ praedidis^ Et quamvis Imperator fuper caufis , pro quibus iLnpetitus fue- rit, habeat, ficut confuetudine introdu6lum dicitur ^ corara Pala^ tino Eleftore refpondere , illud tamen judicium non alibi quam in^ Iraperiali curia, ubi Imperator eft praefens.^ poterit exercercr C A P U T V. Pars m ii6 DISSERTATIO Obfervatio - De yicariis Imparii. T^ota I. \f^^^^" antiquorum Impexztommdicebm-ur PrafpMi Pra- ^ torio. ) apudFvzncos Majores Domus , apud Germaaos Cmtles Palatini., feu comites Palatii Imperialis ^ ac jus dicebant vi- vente Imperatore, tanquam ejusdem Vicarii. Unde paulatim confuetudo invaluit., ut mortuo etiam Caefere negotia Imperii cu- rarent. Tales plures erant ; inter eos tamen emiauit Comes Pala- tinus Rheni , quia in iilo tra^lu antiqui Imperatores frequenrius re- giam figebant. Vix prom dubiam eit, Vicariatum Palatinum Aurea Bulla effe antiquiorem, de Vicariatu autem Ssxonico id magis eft anceps, com certa fnonumenta de antiquiore feropore non producantur. Katio tamen id videtur fuadsre, cum Cafar etiam in traftibus Saxoniae habuerit pglatium , & Palatinus Rhe- ni non lesatur ibitiem exercu ffe judicia. , ^ . Nota 2. Vicariatum Palatini Rhenani fe extendiffe m eas pro- ivincias, qu« jure olim Franconico utebantur, videiicet ad tra6tus Rhenanos & Danubianos , Sueviam , Franconiam , Bavariam , Au- ftriam, Styriam, Carinthiam, Tyroiin &c. Saxonicum veroadeas, in quibus vigebat Jus SaxoniCum, ad regiones nempe feptentriona- les, in quas circuil Saxonise Superioris & Inferioris , aliasque Provincise exporriguntur. „t . n JNota 3. Poft mortem Ferdinandi III. renovata eft controver- fia,, iam antea pluribus fcriptis hinc atque inde editis ventilata, in- ter Bavaros&Palatinos de Vicariatu, ternpore ioterregni gerendo. Illi dicebant,1n Eleaorem Bavari^ translatum faiffe Eleftoratom cum omnibus juribus, Officiis & Dignitatibns; imo in Invgftitura Maxi- miliani Eleaoris a Ferdinando II. Imperatore accepta , expreffe etiam contineri translationem Vicariatus , qui jam olim Dcmui Boic^com- petierit propter Eleaoralem Dignitatem priuseidemillatam,- neque potuiffe Bojos absque caufa fpoliari. Adhsc Vicariatum connexum effe cum Archidapiferi officio , ac proin una cura ifto translatum. Palatini vero r eponunt , Vicariatum effe conntxum cum*tatui Palatino, non vero Eleaoratui , aut archidapiferatui s eo quod fit ifto antiquior, & Bulla aurea diferte dicat, quod Palatinus fic Pro- vifor Imperii ratione comitatus Palatini ; etiam cum Imperatores Italiam fuerant ingreffi, Vicariaturo Imperii a comite Palatmo ge- Itum. Eleaorem Palatinum per Inftrumeatum P. O. art. 4. §. 6. De Bulla Aurea* 27 efle reftitutum in Palatinatum Inferiorem , & omnia eidem annexa, ac proin etiam in Vicariatum, caiTatis omnibus, quaein contrarium afila func» Verum hxc tantum de terris Palatinatus & juribus iliis annexis intelligenda exiftimant Bavari , non autem de Vicariatu an- nexo Eleftorali & Archidapiferi dignitati, Domui Bavaricae reftitu- tae,- cum plura, quae in BuUaaurea dicuntur, fint mutata* Poft Ferdinandi HL obitum, quod di^um, controverfia ifta ve- hementer fuit agitata, & uterque Eie6tor ad imperii ftatus litteras dimifit, Poft raortem Garoli Vl^ Imperatoris uterque Eledlorcom* muni confilio Vicariatum adminiftravit, Noca 4. Haberi exenjpla , quibus imperatores etiam fe vivis coDfticuerunt Vicarios Imperii, fic Sigismuadus conftitoic Mogonti- num , Carolus V. Ferdinandura faum Fratrem , refervato tamen E!e6lori Palatino fuo jure. Vicarius Iraperii perpetuus per Italiam eft Sabaudus; cui, oiim faltem, jus dubium fecerunt jMediolanen- fjs & Mantuanusv De Comparatioiie Eleftorum ad alios Principes^r IN celebratione Imperialis curiae Eleflores ante omnes alios Prin- cipes, cujuscunque ifti fint dignitatis, antecedant,- eo fignan» ter expreflb , quod hominatim Rex Bohemiae in celebratione curiarum in quibuscunque »6tibus ante quemcunque alium Regem- pracedat. Rincipi Eleftori ^aeculari in EIe6loratufucceditfiIius primogeni- tus, legitimus, laicus» Hoc pr£Emortuo fuccedit avo nepos ex primogenito. Si vero prirnogenitus abfque haeredibus mafcu- lislegitimis laicis decederet, jus , vox & poteftas ei£'6lionis ad ejus fratrem feniorem , per Jineam paternam defcendenteffi devolvatur. Si Eleftorem , aut ejus prircogenitum , aut filium feniorem mori contigerit , reliftis mafculis laicis legitimis hasredibus , defe* C A P U D X D I S S E R T A T I O aum ^tatis patientibus , tunc Frater fenior ejusdeni primogeniti de; funai tutor eorum & admiaiftrator exiftat , donec fenior ex eis legi- tiraam setatem attigeric, i8* videlicet annos coraplevent. lunc enira tutor jus , vocem & poteftatem cum officio , oraniaque mde de- pendentia totaliter protinas refignet* Si vero aliqusm ex hujusmodl Principatibus vacare contingeret, Imperatorts eft de eo providere, tanquam de re ad fe & Imperiu n legitisne devoluta. Salva tamen (ifpe£tando Builam Juream ) Iibs- ra eieaione Eegis Bohemis , m cafu vacationis per Regmcolas fa- cienda. §. L De Teftamentaria tutela Eleaorum. EX diaaauresB BulIsedifpofitione gravls oritur Controverfia, anpa- tri Eleaori adempts fit poteftas Fxlio per Teftamentum dandi tutorem^ Bachoviu^, Treutlerus, Gothofredus, Freherus, Vi- triarius InftiU j^ur. Publ. Ub. 3. tit. u. w. f. ^c. pluresque alii apud Pfeffingeruma cenfent, Teftamentariam tutelam non eile fublatam, ex his rationibus, I. Quia omnia jura , jus naturae , jus gentium , & jus civile parentibus permitcunt , ut filiorum imraatur» ^taci per providum tutorem confulant. Unde euam tutor a patre datus omnibus aliis prj£fertur, eo qoidem privilegio, ut fatisdare non cogatur, cum fides ejus ac diiigeptia a patre approbata videatur, Hsec autem po- teftas per B, A. Patri expreffe non eft adempta, cum Carolus IV. per eam jura & privllegia Ek^lborum non miauere , fed-omnibus mo- disaugereftuduerlt. Non igitur verofimile eft , quod illis jus, no- bilibus juxtaacplebeiis conceflum, adimere voluerit, ut quoadhoc deterioris fint conditionis quam infimus rufticus. a. Ouia Carolus IV» psr eam difpofitionem plus non voluit de- cernere, quamquodprocafu, quo Eleaor filio per Teftamentum nullum tutorem defignarit , proximus Agnatus tutelam gerere de« beat. Siqotdem conftitutiones Imperii a Jure communi mterpreca- tionem accipiunt, ut quam minime ab ifto recedant, nec juri ter- tii praejudicent» 3. AflTerunt exempla TeftamentarisE tutels prsvalentis legitim». Sic Ludovicum UI. Eleaiorem Palatinum An, 1436. Ludovico IV% filio De Bulla Aurea* 29 filio Ottonem Fratrem fuum natu mimmum tutorem dedilTe, prsete- ritis joanne & Stephano fratribus Senioribas, & re ipfa Ottonem tutelamgeifiire* IpfumetiamLudovicumlV^An. i44$.Philippofilio tutores dedilTe Moguntinum & Wirtembergenfem , praeteritis agna- tis Ludovicum VL noldlTe , ut folus Frater Joanries CaQmirus tta- teiara gerat Friderici IV* fed An* i ) 8 3 - adjunxilTe coatutores tres alios. Similiter An. 1610. aFriderico iV. conftitutum tutorem filii Frideri- ci V Joannim Biponunum, praeterito agna:o proximiore Philippo Ludovico Ouce Neoburgico. ( Quo tempore pro utraque fententia varia fcripta prodierunt J Taliaetiam prEsjudicia afFerunt ex Domo Saxonica, videlicet ChnftianumL An. lypi.pE^oximo agnato adjun- xilieEieaoremBrandenburgicum. , ^ Exquibusinferunt, tunctantumvi aureae BullEBtutelam ad pro- ximum agnatum fpeaare , quando nuilus a patre defignatus fuit tutor Teftameotarius. . . n ^ ^ Contrariam, eamque probabiliorem , mea opinione , lententiara a6. propugnintZefchlinus, & Fridenreich de tutela Eleaorali Palatina Pro negativ* Anno 1613. Arum»us, BefolduSs Hoppius, Limnaeus, Harprecht ad Infiit, de kgit. agnau m. ad §. 2. ubi multos alios adducit pro hac fententia, multisque rationibus eandem firmat, uti etiamPfef- fmgerus in Vitr, illuft. l. 3. tit. XI. R .tio prscipua cft Sanaio Pragmatica aures Bull^, qua; cap.^* 6. 4. diferte decernit, fi Principem Eieaorem, feu ejus Primoge- nitum , aut fiiium Seniorem laicum mori, & h^redes mafculos legi- timos laicos, defeftum aetatis patientes , reiinquere contigerit, timcfrater Senior ejusdem priimgeniti tutor eorum {j" admini/irator exifiat^ donec Scnidr ex eis legitimam atdtem attigerit, Ubi fane abfolute & il- liraitate ftatuitur, utprocafu, quo Eledor moritur , & filiosre- linquat, frater Ele6toris defunai fenior eorum tutor exiftat. Ergo locum non habet Teftamentaria tutela , cum nullus Eie6tor contra leges Imperii Publicas & Fundamentales quidquam poffit confti- ^"^^ Neque quis dicat , in Bulla aurea tantum denominari fratrem Eleftoris defunai , adeoqui In ejus defedu non extendendam eflTe - hanc difpofitionera, a jure privato exorbitantem, ad ulteriores agna- tos. Nam imprimis ex iofo Bullae aureae fenfu facile colligitur, -proximos agnatos efTe comprehenfos. Deinde idem Carolus 1 V. Im- perator Anno 1376. de jure & fucceffione Eleftorum Saxoni^con- ftitutionem edidit Francofurti, in qua expreflTe fancit, quod fi Ele- aor moriatur, & mafculos haredes legitimos laicos relmquat , de* D 3 ^^^® D I S S E R T A T I O bitae patientes defe£l:um aetatis y ex tunc Senior Ffater , nepos, au Confanguimus proximior , in linea genitura , fi Frater non exifiat ejusdem defundtiy Jjaicus dmtaxat , di^i pupilli tutor ejfe debeat ^ curator y do- nec dehitam-atatem attingat» HaEq eadem repetiit Sigismundus Imperator edita Conftitutione Imperiali Anno I4i3^&i434* uti^exftat apud Goldaftum Tom^i^ Pag. m, ?98. n. 7. Per hasigitur Conftitutianej, cum confenfu ipforum Eleftorum publice editas, certa qusdam tutelse Eleftorali forma eft prsefcripta, quae per contrariam teftatoris difpoOtionem mutari nequit; cum for-- ma det efTe rei , nemoque juri Pablico contravenire poftit a fortio- ri j quod in memoratis Buliis fancjtam fit , ut-jus hoc Ele^toralis ivt- tei^ perpetois temporibus Falere & obfervari' debeat, Verum equidem eft , quod quandoque providentia & difpoOtio komtnis prjsvaleat,. fed tune tantum, quaiido lex noo prcEcife obfer-- vandi neceffitatem imponit ; aiias quivis teiiator pi>Oet fua voluiita- te efficere,- ut Teftamantum abfque folennitate, & prsteritis etiani: iaasredibus , ex lege neceiFariis ^ Taleat , firffiumque maneat* Accedit Argumentum a paritate ; nam y quando Suila aurca^ eodem Cap. 7.. ftatuit ordinem Succeffionis in Eledloratu y Primo- genituram nempa, vi cuju& jus in linea primogenita maneat , hae: autem extinda ad fecundam lineam tranfeat, & fic deinceps , quan- do , inqmm, huncordraem ftatuit , adimitur Patri Eleftori pote- ftas per Teftamentum aliterdifponendi:- ergo etiam , quando ftatuit^ ut proximus agnatus fit tutor , adimitur Patri poteftas ^ alium tuto- rem conftituendi. PrsEfertim cum conftitutio de tutore fit acceflbria' difpofitioni de fucceffione, Et planey nifi dicamus^, Teftamentariam tutelam fuifte exclu- fam, fruftranea omninx) atque inutilis fuiffet illa Aures Bullse de tutore difpofitio ; cum jam' alias , ex jure videiibet privato & com- muni , certum fit^ qiiod , ubi nulia eft Teflamentaria, locum ha- beat agnatorum tutela. Ih{l^ de leg, agn. tut. pr, ibi : Quihus autem Te/iamento tutores daU mn fmt his ex Isgs 1 2^ Tabularum agnati fmt tutores , qui vocantur legitimi. . Addunt, proximo agnato exclufionem ab EIe£toratu per tute- ram& adminiftrationem temporepupillari compenfari meliusque con- fultum efle pupiHo & ReipnbricaB pertutorem agnatum, quem ipfe fan- guis & nafcendi conditio fidei ac providas curse admcneat; neque ex- pedire,, utextraneus,- nefcio quis,, arcana Domus ac Familia; infpi* ciat,, De Bulla Aurea. ciat , & ab Eleftorali Collegio ad tradanda publica Imperii n^gotia admitti debeat , aut etiam ad gerendum V^icariatum Imperii. Suffragatur ufus & confuetudo,- nam proximus agnatus paflim E!c61oralem tutelam gerit; & fi aliquando pater in Teftaraento alium tucorem nominavit , proximus agnatus illico jura fua oppoiuit, & tutelam fibi vindicavit, Sic anno 1449. Fridericus Palatinus , non attenta difpofitioneTeflaraentariaLudovici IV. Fratris Elefto- ris, Philippi nepotis fui tutelam geflit iiti etiaoi Joannes Cafimirus defundto Fratfe Ludovico VL licet hic aliter ordinarit Anno 1583^ Cura autem poftea Fridericus iV. Philippum Ludovicum Ducem Neoburgicum proxiraum agnatum a tutels Adiriiniftratione exclu- dere moliretur, Rudolphus IL Coefar refcripfit, rem eile perniciofi €xempli, & Ele6lori Palatinb minime convenientem* In eundera fenfum de hac caufa fcripferunt Eleftores, Moguntinus, Treviren- fis, Colonienfis , &Saxo, videlicet absque laifione BullEe aureae Philippum Ludovicum, utpote proximum agnaturo^ noa poflfe excludi a tutela Friderici V. Quibus probe expenfis non videtur arduum refpondere ad fententia» contrarise fundamenta. Nam Ad I. Ut ex allatis liquet, Aurea Bulla Caroli IV. & Confti- tutio Sigisraundi foli proximo agnato tutelam concedunt, & qui- dem confentientibus EIe(5"toribus ; nec illis fit prEejudicium., quod proprius eorum fanguis praeferatar alieno & extraneo. Ad 2* Conftitutiones Imperii a Jure coramuni interpretatiO" nem accipiunt, quando funt obfcurae &dubi3e; non autem-, quan- do funt clarsB, putamus autem citatas difpofitiones elfe fatis claras. Ad 3» Exempla allata funt fa6li , nonjuris ; noij enirn omnia , quaefiunt, jure fiunt. Dein paflira proximi agnati tutelani Eled^o*- ralem gerunt, etiam tunc, quando in Teftamento pateTno alius fuit nominatus, ut exempla mox recitata perhibent, & fi quando in Tefl:araento nominatus tutelam invafit, idnunquara faftum legi- mus absque proteflatione proximi agnati. Et, fi aliquando conti» giflet, ut alius quispiam tutelara pupilli Elefloris quiete admini- Itraflet , id cum confenfu Csefaris , Eledorura , & proximi agnati pro eo cafu parciculari fa6tum eflTe dicendum foret» §. 11. D I S S E R T A T I O Alix Obfervationes ad hoc Gapiit. Kotai.'Rulla aurea dicit, quod proximus agnatus tutor elTe ^ debeat in adminiftrando Eleftoratu , voce, jure, pO' i teftatey ommbmque ab his dependentibus, Si igitur Eleaor alias mfu.;; per provincias poffideret, Quse ad Eleaoratum non pertinent neque ab eo dependent , non apparet , cur pater quoad admi- niftrationem iilaTum provinciarum , uti etiambonorum allodialium,- non poffit Teftamento tutorem dare filio, etiam extraneum. Ima vTdetur in Bavaria tutelam Eleaoralem Ferdinandi Maris admmiilrai- fe Albertos , ejus patruus , Maria Anna vero ejus mater Provmciam Bavariaj, ut es R. J. de Anno i^f^- eniere fe putat Pfeftingerus. Verum hoc refundendum efle videtur in confenfum , faltem tacitum,. C^faris & Eiedorum, ac prsefertim ipfius Alberti Ducis , cui per B. A* ius tutels qucefitom fuit non tantura quoad Eleaoralera po- teftatem, fed etiam quoad Adminiftrationem Provmciae , cui Lie- aoralis Dignitas eft annexa. , Nota 2. LicetB. A, exigat, ut qui m Eleaoratu fuccedic fit Fegidmus , adeoque excludatur non tantum nataralis , fed etiam ado- ptatus aut arrogatus, vel legitimatusper refcriptum Prmcipis, fuffi- cit tamen, ut fit legitimatus per fubfequens Matrimonmm ; namta- lis feudorum eft capax, Ex quo tamen nullatenus fequitur , quod Fratri juniori quidem, fed ante legitiroationem legitime nato, eiiet prseferendus. Probari enim non poteft , quod talis legitimatio fit re- trotraiienda ad tempus nativitatis, prsfertim m prsejudiemm Fra- tris , jam ante legitimi , adeoque jus abfolutum naai. Nota 3. Olim multa erat difceptatio , an nepos prseferendu» lit patruo. Sed quoadSucceffionemin Eleaoratu B. A. controver* | fiam decidiife videtur , quod primogenitus cum tota fua pofteritate mafculina excludat fecundogenitum , hic cum ommbus fuis defcen- dentibustertiogenitum, &ficdeincepS5 ita, ut ad pofteriorem U- ^ neam non tranfeat fucceffio ^ nifi prior fit extinaa. Acerrime tamen i hac de re difceptatum eft , poftquam Carolus , ultimus e linea Sim* merenfi Eleaor Palatinus , Anno idgf* improlis fuit mortuus, m- ter Comites Palatinos , nempe Philippum Wiihelmum Ducem Neo- burgicum, qui prioritatem lineae fu^ propugnavit, & Leopoldum^ LudQvicura Veldentias Ducem , qui jus/uccedendi in Eleaoratu | De Bulla Aurea. 31 prioritate fui gradus , quo defun6tum contingebat ,. derivavit. Pro* nuntiatum a C^fare pro prioritate lineas. Neque araplius nunc difputatup, an fit praeferendus is, qul natus eft patre necdum in dignitate conftiCuto , an is , qui poftea natus eft; nam pro eo pronuntiatur , quiprimo natus eft, fivepa- ter tunc jam fueric Eleftor, five non» Olim tamen heecquaftio valdeagitabaturapud variasgentcs, prcefertimapudPerfas, &Grag* cos, qui raultum tribuebant fuis Porphyrogenitis. Iroo eriam in Gerraania ha?c lis ventilabatur inter OtConem 1. & Henricum ejus Ffatrem , Patre jam Rege natum ; contra ediflum Juftioiani , qui in quaeftionibus, ubi de ftatu liberorura eft dubitatio , feraper tem* pus nativitatis infpici voluit, nifi forte tempus conceptionis infpici iplis elTet acilius^ l. c. de mitural. liber^ C A P U T VIIL De Regis Bohemiae 8c Regnicolarum ejus Im- munitate. r~ onfirmatur PFivilegfum , ab rmperatoribus ac Regibus concef- fum , aCque immemoriaii confuetudine roboratum , ut nullus Princeps, Baro, Nobilis, Miles, Cliens, Givis, Burgenfis feu Rufticus, nulla denique Perfona ejusdem regni, ad cujuscunque aftoris inftantiam extra Regnum ad quodcunque tribunal , feu al-' terius, praeCerquam Regis Bohemis judicium cicari poffic. In quacunque caufa, five criminali, five civili , five mixca, feu fuper quocunque negotio, omniaque, quse concra comparentes auC ncn comparences a quocunque judice exCra Regnura actencata fuerinc , irritantur & caffantur , uti etiam omnes Appellationes Bo- hemorum ad externum quemcunque judicem , fub poena perditio* nis caufarum , ipfo fafto incurrenda. C A P U T IX. De auri, argenti, & aliarum fpecierum Minerig. r^ecernicur, Reges Bohemias , omnesque Eleftores pofie in Prin- cipatibus, terris, dommiis, ac percinenciis fuis, Cenere ac poflidere univerfas auri & argenci fodinas , aCque minerss , Fan VIL E ftanmV DISSERTATIO ftaani, cuprii ferri, plumbi, & alterius cujuscunque generls me- talli, atqueetiam falis , taminventas, quam inveniendas: necnoa Judaeos iiabere , telonia in praeterito ftatuta & indi6ta percipere. C A P U T X. De Monetis. !©♦ A {Terittir Regibus Bohemiae jus, ab antiquis temporibus poflef- *^ fum, cudendi monetas auri & argenti in quovis loco Regni, & fubditarum eis terrarum: item emendi a quibuscunque Prin- cipibus, Comitibus & Perfonis aliis quascunque terras, caftra, poffefliones , prajdia , ac bona , aut ea in donum vel obligatio- nem recipiendi, falvis taraen juribus Imperii priftinis in ea bo- na* Haec jura extenduntur ad omnes Principes Eleftores, eo- rumque fucceflfores. C A P U T XI. De Immunitate Principum Eleftorum. Ctatuitur, ut nullae Perfonae Colonienfi, Moguntin», & Trevi- renii, Ecclefiis fubjeftae, cujuscunque ftatus aut conditionis exiftant, ad cujuscunque Adoris inftantiam extra terricorium , ac limites earundem Ecclefiarum, & pertinentiarum fuarum, ad quodcunque aliud tribunal , feu cujusvis alterius , prajterquam Archiepifcoporum , Moguntini , Trevirenfis & Colonienfis , judi- cium citari poffint , pro quacunque caufa , criminali , civili , vel mixta, ita, ut comparere ac refpondere nullatenus teneantur, ac citationes, proceflus, fententiae, tam interlocutorise quam defini- tivse fipt irritse, nuUique Perfonae, praediais Ecclefiis fubje6lae, Proceflibus & Sentenciis ac praeceptis Archiepifcoporum ad quod- cunque aliud tribunal liceat appellare Cquamdiu in Archiepifcopo» rum judicio ei juftitia non fuerit denegata ) faftaeque Appellationes tanquam irritae & cafl*^ funt rejiciendae. In defeftum vero Juftiti» ad Imperialem duataxat curiam & tribunal appellare liceat. Eadem conftitutio extenditur ad Eleftores Saeculares, Comitem nempe Palatinum, Ducem Saxonise, & Marchionem Brandenbur- geafem. De Bulla Aurea. genfem , eorumque haeredes , fucceflbres & fubditos , fub omnibus modis & condicionibus^ C A P U T Xll De Congregatione Principum Eleftorum^ 17 Leflores, qui funt bafes & columnae Imperii, per fingulos annos femel , tranfaftis quatuor feptimanis poft pafcha in aliqua civi- tate Imperiali perfonaliter congregentur de rebus Imperii cum Cae* fare confukuri« C A P U T Xill De Revocatione Privilegiorum. REvocantur omnia Privilegia , quibuscunque perfonis concefla aut concedenda ab Imperatoribus , quae funt adverfus liberta- tes, jurisdiftiones, jura, honores, & dominia Eleftorum; eaque Privilegia calTantur, licet in iis cautum fit, ut fmt irrevocabilia , nifi de Juribus Ele6torum , & toto in eis comprehenfo tenore fie-* ret de verbo ad verbum fpecialis mentio, C A P U T XIV. De his, quibus ut indignis auferuntur bona feudalia. TN plerisque partibus vafalli feuda, quse a Dominls acceperunt s, •* per fraudem verbotenus refignant , & fafta refignatione hujus- iDodi, Dominos ipfos mah'tiofediffidant, fuasque inimicitias eis de- nuntiant, ac feuda fic relifta rurfus invadunt & occupant. Quare ejusmodirefignatio irrita declaratur, nifi libere, vere & realiter facta fuerit, ita, ut Dominis feuda vere & corporaliter ita refignent, ut nullo unquam tempore eos diffidant , aut in feudis ref gnatis per fe vel alios ullo modo perturbent aut moleftent fecus faciertes feuda hoc ipfo amittant , inlamcs exiftant , & banno Imperiali fubjace« £ 2 ant. D I S S E R T A T I O «nt, & nullus eis ad feuda huiusmodi patea£ regvefTus j mc de Jiovo concedi valeant ulio modo^ C A P U T XV. De Confpirationibus. CUb gravi p(cna prohibenturomnes confpirationes , conventiculs, ^ confoederationes & coUigationes illicitaB ,- illis duntaxat exc^ptis confoederationibus , quas Principes ^ & civitates pro generali pace provinciarum inter fe firraarunt- Quas Caefar fuae declarationi re- fervat, C A P U T XVL [De Pfelburgeris. J^* MOnnulH civcs & fubditi Principum , Baronum, & aliorum ju- *^ gum originari® fubjeftionis quaerentes abjicere in aliarumcivi- tatum cives fe recipi procurant, & nihilominus in priorum domi- norum terris refidentes, civitatum, ad quas hoc modo fe trans- ferunt, libertatibus gaudere, & ab eis defenfari contendunt, ( qui Pfalburgeri vulgo, appellantur ) quia autem nemini fraus & dolus patrocinari debent, fancitur, ut tales fubditi dominorum frai non debeant libertatibus civitatum , nifi vere &corp0raIiterinillastrans. cant, domicilium ibi figant & onera civitatis fubeant. Secus ejus- inodi receptio eft irrita, non obdantibus quibuscunque; poena cen. tum marearum auri in receptores ftatuta. Dominbrum pridinorum falvls juribus« C A P U T XVII De Diffidationibus $7« pRohibetur^ ne quis alterum diffidat , aut diffidationis praetextu invadat per incendia , fpoiia vel rapinas, nifi triduo ante djf- fidatio perfonaliter fuerit intimata diffidato , vel in loco , quo ijfte habitare confuevit , poffitque de intimatione hu|usmodi per teiles De Bulla Aurea* 37 teftes haberi plena fides, qui fecus quempiam diffidare vel invader« pralumpferit, infarDiam ipfo jure incurrat. Nota. Ex hoc titulo patec, quod diffidationes, feu privati belli denuntiationes , di^lis limitihus circumfcriptsB, illo sevo adhucfuerint permiflae ; poftea autero per pacem pubh'cam , aliasque Imperii con' ftitutiones , merito fuerunt penitus interdite, ereftis Imperialibug juri dicundo tribunaJibus. C A P U T XVIII. Littera? Intimationis. r^Ontinet hoc caput litteras , quibus Imperator Eleflores vocat «• ad eleftionem Romanorum Regis , ex rationabilibus caufis fa- ciendam- Sequens vero C A P U T XIX pXhibet formulam mandati , quo Eleftor Procuratorem mittit 19« ad ele^lionem Romanorum Regis , cum piena libertate fa- ciendam« C A P U T XX De Unione Principatuum Eleftorum 8c jurium connexorum^ r^Eciditur hic , Eleftoratum effe dignitatem realem , cum terra f ' Prindpatus connexam, atque ab ea infeparabilem , ut adeb ad eum pertineat, qui terram Principatus legitime poffidet. C A P U T XXI. De ordineproceffionis inter Archiepifcopos. TN proceffione feu deambulatione folemni Trevirenfis in direaa linea praecedat Imperatorem vel Regem Rom. folique inter eos medii incedant, qui infignia Caefari aut Regi prseferunt, Si vero nulla E 3 prse" 38 D I S S E R T A T I O praeferantur infignia, Trevirenfis immediate incedat ante CaBrarem^., velRegem; aliis duobus Archiepifcopis loca fua , circa feffionem fu- perius declaratam , fervaturis , nempe ab utroque iatere Impera- toris, C A P U T XXIL De OrdineproceflfionisPrincipumEleaorum, & per quos infignia deportentur. QUando in proceflione deferuntur infignia , Saxo cum enfe imme^ , diate prsecedat Caefarem vel Reg, Rom. ita , ut mter eum & Trevirenfem fit medius. Palatinus vero a dextro latere Saxonis Pomum Imperiale portet, & Brandenburgus a finiftro fceptrum. Rex autero Bohemiae immediate fequatur Caefarem. C A P U T XXIII. De Benediftione Archi - Epifcoporum. QUoties in praefentia Imperatoris vel Regis Rom. MiiTam cele- . brari vel Benediaionem menfag fieri contigerit , prima die omnia peraget ille ex Eleaoribus Ecclefiafticis , qui pnmo fuitcon- fecratus, fecundadiealter , & tertia tertius , feeundum antiquita- tem confecrationis* C A P U T XXIV. CEquentes leges promulgatae funt Metis ab eod. Carolo IV, anno ^ nf6. in praefentia omnium Eleaorura , Nuntii Apoftohci, ac Galliae Delphini» Hoc capite ftatuuntur poenae gravifiimae m eos , qui confpirant in necem cujuscunque Eleaoris ; nempe , ut inaie- ftatis reigladio feriantur, bonis omnibus fifco addiais, hlii , vita reliaa, ab omni hsereditate excluduntur, fiunt infames &c. filiabus fola falcidia relinquitur* Poft mortem etiam judicari & mfamia no- tari pofl-unt , adimique bona hsredibus relicta. Polfunt m hac cau- fa etiam fervi torqueri in caput domini &c*i CA- Df BuUa Aurea. 39 C A P U T XXV, De Integritate Eleftorum fervanda; TAitiones Eleftorum non imminuantur, nec dividantur in plures ^ filios , fed primogenito jus ad dominium competat ; nifi for- te mente captus, fatuus, feu alias famofi & notabilis defeftus exifteret^ Quo cafu fucceffio ad fecundo genitum devolvitur, vel alium proximum agnatum« De Curia Imperiali & Seflione. pvie , qua folemnis curia habenda, hora prima Eleflores ad ha- ^ bitationem Imperatoris veniant, eoque inCgnibus Imperia- libus induto, afcenfis equis procedant ad locum S^ffionis infi- fignia prasferentes* Ante Trevirenfenn duo Principes inferiores coronam Aquisgranenfem & Mediolanenfem praeferant. Poft Re- gem Bohemise Imperatrix fuis Auguftalibus ami£la infignibus, fe« quatur , fuis comitata proceribus & virginibus. C A P U T XXVII. De Officio Eleftorum in folenni curia fedente in folio, Dux Saxonise, geftans manu baca- 41. lum argenteum & menfuram argenteam , equo infidens , ex a- cervo avenae, ante curiara pofito, & usque ad equi peftus per» tingente, menfuram avena implet, & famulo, primitus venienti tradet» Infixo dein baculo in avenaro recedet; & ejus vicemare* fchallus de Pappenheim accedens avenam diftribuet , aut eo ab* fente Marefchallus curiae, Archiepifcopi ingreflblmperatoread menfam benedicant. Sigil- la imperialia, baculo argenteo appenfa , ante Caefarem in menfa collo- cenC ; quse tamen a Caefare eis mox reftituantur; ac unus eorum (!• C A P U T XXVI. Imperatoris. gillum 40 D I S S E R T A T I O gilTirm snajus collo appenfum geflet tempore menHE , & usque dum illa finita ad hofpitium fuum pervenerit equitando. Tum vero baculus 6t figilla cancellario Imperialis curis debent tradi., Dein Marchio Brandenburgenfis Archlcamerarius adequitet, geflans manibus argenteam pelvim (12^ marcarum) cum squa & manutergio , equo defcendens affundet aq^uam Imperatori lavandis inanibus* Comes Palatinus pariter fnfidens equo & geflans manibus qua^ tuor fcutellas argenteas , eibis impletas , quarum quslibet tresroar« cas habeat, sccedat, & ubi ab equo defcenderit, cibos in menfa Csefari apponat. Denique Rex Bohemfge archipincerna equo ve£lus intrabit portans in manibus poculum argenceum, ponderis 12« marcarumy eoopertiim , & vino cum aqua permixto impletum. Tum ab equa defcendens Imperatori porriget ad bibendum. Peradis his Ele^itorum officiis Falckenfteinius fubcamerarius equum & pslvim Brandenburgici pro fe recipiat: Magifier coquinae Nortenbergiu5 equum & fcutellas Palatini , vicepincerna Limpur- gius equum & fcyphum Regis Bohemise, vicemarefcailus de Pappen- heim eq,uum , baculura & menfuram Saxonis. Si vero hi fuboffi- ciales Imperil a curia abeifent, quotidlani curias rainidri officia eo- ?um peragant, equos & prsedi6ta inftrumenta accipiant, Nbta, Hodie hsreditaria ifta officia pleraque ad alias Illuflres Familias videraus translata,- nam Archipincern;E fubGfficiaies funt comites Althanenfes , Archidapiferi vices" obeunt comites Wald- burgenfes ; Vice - Camerarii funt Principes& comites Zollerani ; Af- Ghithefaurario Vicariidati comitesSinzendorfii : Marefcallatus folus* adhuc ornat Familiam cui per B. A> attributus fuerat^ C A P U T XXVIIL De Menfis Imperialibus & Eleftoralibus^ 'R^enfa , ad quam folus Iraperator fedet , fex pedibusfit altiorre^ ^^*' liquisv Menfa vero Imperatricis , a latere parata, tribus pedibus fit demiffior quam roenfa Imperatoris , tribus vero al- tior quara menfss Eie£lorura. Pro iftis menfse fmt inftrudlae , in ea-- dem omnes altitudine , tresa latere dextro , & tres a fmiftro, & fe. fitima^direfte verfus faciem Iraperatoris: ut fupra di6lum*^ Nullus ve* m De Bulla Aurea. 41 roallus, cujuscunque fit dignitatis, inter eosfedeat, vel ad eorum menfam* Nulli vero ex Eleftoribuslicet aflidere, donecomnes coe- leftores officiofuo fint funfti ; fed ad menfas fuas ftando exfpeilent, & tunc omnes fimul affideant. £x antiqua confiietudine eleftio RegisRom, futuri Imperatoris celebretur Francofurti , & prima coronatio Aquisgrani : prima au- tem Regalis curia Norimbergse habeatur, nm legiLimum tmpedimen- tum obftet. * Licet autem legitime abfentis Eleftoris Legatus fit admittendus, in menfa tamen vel fede fui principalis non fedebit. , C A-P U T XXIX. De Juribus Officialium,dum Principesfeuda ablm- peratore recipiunt* /^Um Eleftores feudum recfpiunt, nihil tenentur folvere^ Ca»» ^ teri Principes , Ecclefiaftici & fseculares , nifi privilegio fe tue- ri poffint, officialibus Imperialis curise | pendant 63^ marcas argen- ti , a Magiftro curiae Imperialis diftribuendas ex quibus decem marcasfibi refervet, decem cancellario curiae dabit ; fub - officialibus quatuor Eleftorum itidem , fingulis decem , tres vero reliquas Magi- ftris, Notariis & Diaatoribus. Si autem Sub-officiales Eleaorum non forent praefentes , eorum portio cedat ordinariis aulse officialibus. Si vero Princeps equoinfidens feuda fua ab Imperatore recipit, equus illedebetur archimarefchallo, nempe DaeiSaxoniae. C A P U T XXX. De inftitutione Principum EIe£lorum in linguis. ryJm Romanum Imperinm diverfarum flatfonum, legum, ac linguarum homines moderari debeat , Elefilores diverforura idioraatum linguas calleant ; curent igitur filios fuos praefertim in Italica & Sclavica lingua inftrui, vel eos peregre mittendo , vel domi per inftru6lores edocendo , & pueros eonfocios , in his linguis peritos ^ eis adjungendo. Pars m W LIBER i 4^ Status Imperii LIBER I. De ]ure Synodali, Comitiali, 6c ftatu Imperii tirrleiiaftico Politico , atque Jurc Belli & Pacis S^culo XVI, &c. c A p u T i; De ftam Imperii fub Maximiliano I. S U M M A R J U M. BellumcumLud.XI. propter ' Burgundiara & Artefiam, 46, Cum Blandriae civitatibus re bellibus, 47. AdoptOTs Maximilianus a Si gismundo Archiduce Tj^rolis polTeirionem adit, Comitia Fran cofordienfta celebrB.t, Auxilia con. tra Carolum Vill, Mathiam petit, 43, Pax cum Carolo VIII. 49. Auftriam Inferiorem mortuo Mathia recuperat. 5P, Turcas , Germaniam inva dendes, magna cum ftrage re. pellit, 51, Bellum cum Carolo VIII. pro pter fponfam interceptam, & filiam repudiatam parat, ejus que conditiones, 52. Ratisbona Imperio reftituta. fo. Foedus contra CarolumVIII. qui Reg.Neapolis occupaverat. 54, Comitia Wbrmatimpa. 55, Pax Piihlica, ejusque articii- 56, Judtcium Camera Imperialis ereftum ejusque prima ordina- tio. j-7. Bellum Helvetum, ejusqua caufsB, ac finis, 58. Comitia Auguftana^ Decretus Imperii fenatus. f9. Germania in Circulos divifa. 60. Goritia ad Domum Auftrii- canrt» 61. Bellum Bavaricum, mortuo Georgio Divite. 62. Foedus Hagenoenfe cum Lud. Xll. SponfaliaPrincipum, (53. Bellum Geldricum cum Caro- lo Egmondano. 54^ Comitia Conflantien/ia pro ador» nanda profeftione Romana ad coronationem. 6f, Bellum Venetum. 66» Foedus Cameracenfe contra Venetos. ^7. Ven«- Sub Maximilano I. 43 6$, Venetorum clades ad Ghie- raddam, & confternatio, 68. Legatio fupplex ad Imperato- rem. Julius Papa Venetis concilia- tus fcedus cura iis inic contra Lud. XIL 70. Lud. XIL Synodum Turo- nenfem & Pifanam cogit contra Jultum. 71* Pugna ad Ravennam. 72. Galli ab Helvetis Italia ex- pulfi , reftituto Maximiliano Sfortia. 73. Comitia Colonienfia. Tres Re cefTus Iroperii. 74. ^udicium Julicum ia novam formam redadtum^ ^7. Conftitutio Csfarea de Nota- riis publicis^ 76. Bellum Burgundicum cum Lud, XIL 77. Pax Noviodunenrts univerfa- lis ; ejusque conditiones, 7g. Comitia Juguflana , pro ad* ornando Bello Turcico. 79. Obitus Maximiliani Csefaris, & Elogium. 80. Ejus Maufolaeum Oenipontaf num. 8i> Nuptialibus foederibus Do- , mum Auftriacam in immenlum auxit. 82. Hippolythi a Lapide calum^ nias adverfus Maximiiianum Im> peratorem. C A P U T I. De ftatu Imperii , ac Jure Belli , & Pacis fub Maximiliano L TRiftior nunquam, ficut Europae ferme univerfae, ita Germani» fuit ftatus, quam hoc, de &uo loquimur, Saeculo XVI. Ab Haerefi, funefta illa Provinciarum ruina, origo mali. Per intima vifcera graffata pernicies. Scilfum in partes Imperium , civis cum cive collifus, armata in caput membra. Oriens & Occidens cffufus in ejus exitium. At ftetit tot inter procellas ac turbines, tot inter externa internaque bella Germania, fedentibus ad rerum cla- vuro Navarchis fortilTjmis, qui authoritate, fapientia, virtute , conftantia fuftentarunt nutantem Rempublicam. En r«rum fche- AR- 44 Status Imperif ARTICULUS I. Gefla Maxirailiani f . ante IrDperium. ^^Agnus hic bello & pace Princeps, natiis orbi anno 14^9, * vailae per Europam Auflriacae potentiae fundamentum pofuit duaa nuptiali foedere Maria , CarQli Audacis , potentilTimi BurgundisB Ducis filia & haBredeunica, AUataprolnde in opimam do- tem Burgundia, cum Belgii Provinciis. Uflit Ludovicam XI, Galliae Regem iuvidia , tantum terrarum traClum a Sponfa Principe, ex Regio Francorum fanguine oriunda, in exteram Domum transferri. Quare belio moto , fiurgundiam Qt Artefiam diripuit* At ingenti prselio a Maximiliano in Artefia vidus pacempetiit, redditoque Cameraco aliisgue urbibus obtinuit (^anno i48a.O Utque pax eflet firmior, Margarecha Maximiiiani filia de- fponfa fuit Carolo Delphino mifia propterea Parifios, ut in Gallia- rum Regtnara educetur : pr<5mifl[a in dotem Burgundia & Artefia, Verum Carolus VIII- non ceflTavic per Cordaeum , Picardiae Gu- bernatorem, bellum Archiduci in Beigio facere , & Flandriae preefer- tim civitates adverfus eundem concitare. Hai civitates faepiuv abjea© parendi obfequio , arma adverfus Maximilianum fumpferant ,• nato comprimis Philippo Archiduce , cujus tutelam apatre in-fetransferre conabantur. Cumque feditiofi aecito Germanomilite non raro eflent compefcendi, eo usqueFIan- drorum furor exarfit , ut non coatenti filium patri eriper^ , ipkim Maximilianum , Romanorum tunc jam Regem, absque militum prse- fidio Brugas ingreflTum 3, detlnerent captivum (anno 1487,) & cum eo pr^eipuosaulaBMiniftrosGandavum abduftosidonecjurato promit- teret , Germanis dimiflis filiitutelam fe pofiturum. At Fridericus Caefar, intelle6la filii captivitat:e , cum exercitu Flandriam ingreflus , pa6lionem iniguam refcidit,- declarantibus Theologis , jaramenti, vi aut metu injufto extorti, vim nullam efle. Rebelles proincivitates, Gandavum praefertim & Brugse , uti potentia confpicuae^ ita frequentioribusfeditionibus famof», corre- ptis rurfus armis, bellum per onines propemodura Provincias cir- cum- fub Maximiliano 1. 45 cumtulerunt ; augente hinc flammam Cordaeo Gallo , inde Philippo Clivenfi, quia Maxiffiihanoadrebellesdefecerat, Maximilianus interea , profperis adverfisque diu exercjtus , poft- quam AlbertumSaxonem armis prsefecic, Bslgio exceffit, res Ger- ' manas cum Patre , jam fenlo fraao , curaturus» Ac primo quidem , re6lo itinere Oenipontum delatus , a Sigismundo Ar- 47. chidacQ (^Friderici proferipti filio , ^ Uopoldi ad Sempachium c^fy^adoptatus nepQte^ in fih*um adoptatus , Tyrolim in fidem recepit. Tura ^ Sigismu»* ad Comitia Francofurtenfia progreflfus , in iisdem per Wolkenfteini-^^* um propofuit , quemadmodum a muUo jam tempore Domus Au- ftriaca tum a Rege GalHae in P)urgundia & Belgio , tum a Mathia Rege Hungarias (qui Inferiorem Aufiriam cum ipfa Pienna adhuc dum fub po- teflate hahebat ) multa damna fit pafla , pertinere ad Imperium ^ Provincias Teutonicas communi confiJio & auxiho ab injuria vindi- care* Tim^ndum alioquin , ne impotens exterorum axnbitio ulterius ferpac* Imperii Ordines in tres clafles diftributi {nam Elettores antes ciim Principibus unam tantum confecerunt) pro communi caufa fub- fidia decreverunt (anno 1485?.) \ At brevi pofl: pax compofita cum Carolo VIU. expeditionem Neapolitanam parturiente. Hac fumma, Maximihanus Provincias Belgii tanquam PhiUppi Tutor porro adminiitrato. Brug^ , Ganda-Paxcum Ca- vum, & Ipr», feditionis Principes , lugubri habitu fupplices ve-roloVIH. niam roganto a MaximiHano, eique pro belh impenfis trecenta flore- norum milha perfolvunto, CUvenfis aUique rebeUes in gratiam reci- piuntor. Traaatus autem Brugenfis, fuperioreanno inique extor- tus, abolitus efto. Finito hac pace feliciter bello GalliGO ac Belgico, fupereratre- 4^. ducenda Inferiof Aufl:ria , quam, occupatam aMathiaCorvino Hun- Auflrjara le. gariajRege, Fridericus Caefar eidem permiferat, ea tamen condi.cuperat. tione, ut pofl; mortem Mathise ad prifl:inos fuos Dominos redeat» Poftquam igitur ille anno 1490. Viennae obiit, MaximiHanus qua armis , qua deditione eandem recepit , pofl:quam quinque annos rn Hungarorum manibus haeferat. £Ie£lu» 4« Status Imperii Ele6lus tum quidem Hungariae Rex Uladislaus, Rex Bohemise ^ verum Maximilianus , contra dGmas Auftriacse jura, & conventia- . nem cum Mathia Rege initam , prasterituro queftus, bellum Hun- _ gariae intulit, eo tandem pa6lo finitum , ut Uladislao fine haerede defundo Maximilianus fuccederet; interim vero titulus Hungaria 50. Regis utrique fit communis. Cum dein altero poft anno Turcae in- Turcasc»» genti numero per Croatiam in Carniolam, Styriam & Carinthiam ^'f* irruroperenc, omniaque populatione, caedibus , incendiis vaftarent, amiffis in pugna decem fuorum millibus repulfi funt* Vix compofitus erat OHens , cum nova mox procella ab Occi- dente incubuit. NanrCarolus VIII. anno 1492, Annam Britanniae haeredem, poft mortem Mariae Burgundae Maximiliano defponfam, intercepit, atque matrimonio fibi junxit, abdicata Margaretha Ma- ximiliani filia , quam eidem defponfatam diximus. Unde rurfus bel- lum in Belgio : quod anno fequente hac Sylvam^mfi paftione finitum : i ®^^^T vuTps^a dotalia inter Margaretham ^ Carolum fublata funto : uti Carolo viii- quaepace anno 148A. tot fancita, ac prom Carolus Bur* gundiam & Artefiam reftituito* Poffeffio Comitatus Antifiodorenfis, Matifconenfis , & BarrenCs ei permittitor, donec judiciali fen-» ■ tentia ea lis definiatur. Exules in integrum reftituuntor. Poft haec pafta Margaretha poft decennalem in Gallia commorattonem eft Patri ) fuoreftituta. Collocata fubin prifflum Joanni Hilpaniarum Princl- pi, eoquemoxmortuo, Philiberto, Duci Sabaudiae. Hoc pariter brevi amiflb, Belgii Gubernatrix confenuit , vidua felicior , quani conjux. In ipCs etiam Germania? vifceribus his temporibus varii^ tur« bis occafionem dedit Ratisbona, qu« antiquitus Bavariae Ducibus^ fubdita, poftmodum libera Imperii Civitas effefta, anno-1486. fe rurfus Alberto IV. Bavari» Duci fubjecit. Profcripta propterea a Friderico Jjnperatore, ac tandcm anna 149^. Imperio rurfus refticuta^ 52. Ratisbona reftUuta» ARTI- fub Maximiliano 4f ARTICULUS II. X>e Pacc Publica, Camera Imperiali .& Circulis Imperii^ REbus iCa tum in Germania tum in Oriente & Occidente com- pofitis obiit anno 1493. Fridericus Imperator, plenus diebug & meritis. Succeffitque Maximilianus L Filius, jam anno 1486. eleftus & coronatus Romanorum Rex , Patrique in regendo im- perio Adjutor, omnibus apprime charus ac fummo in pretio habi- tus ; propterea novo exemplo omniam primus vivente Imperatore Rex Romanorum a Septemviris eleaus, Cum eo tempore Carolus VIIi» Rex Galh*SB Regnum Neapolita- ^ num , pluresque in ItaUa civitates occupaflet, Pontifex , Imperator, Fcedns con- Ferdinandus Rex Hifpaniae, Ludovicus Sfortia Dux Mediolanenfip, ac na Cacoluai Veneti commune foedus adverfus eundem inierunt. Et Caefar quidem VIII. ea de caufa Comitia Imperii Wbrmatiam .indixii^ Decretum bellum Ita- licum ad vindicandas civitates & Jura Imperii ftatuta in fingula capita ^ontributio nuramaria (btt ^meinc ^fenning) ComesEberhardus pri- mus Wirtenbergiae Dux renunciatus. Ludovico Sfortiae confirmatus Ducatus Mediolanenfis» Plerique £le6lores Invefliti ibidem. Praecipue vero duo funt, quaj Maximilianus Ca?far anno 1495» ^ his in' Comitiis Wormaiienfibus cum immortali nominis fui gloria at- c^mitia que ad perenne totius Imperii emolumentum geffit ; Pax videlicet Wormati». Publica , & ereftio Judicii Camera Imperialis* Nempe Germani veteres non legibus , fed armis jus dicebant. Hinc etiam poft conftituta Judicia Purgatio vulgaris per Duellum autignes remanfit. Hac per Jus Canonicum fublata, vigebat ad- huc Jas Manuarium^ quo vi privata lites definiebantur , interregni praefertim temporibus. Hinc ortae lllaB Dijjidatioms , duella , bella privata, invafiones, rapinae, casdes innumerae* Bella hsc, fi tri- duo ante invafionem indifta fuerant, legitima cenfebantur, & aii ipfa etiam Aurea Bulla permiffa» Perniciofo huic malo Pontifices remedium quaerebant per Ca- nones de Treuga ^ Pace^ Imperatores per Conftitutiones de Pace Publica, imbecilliores Feuda potentioribus offerendo, ipfique Status Per varia inter fe foedera» Tale erat fadus Suevicumy anno 1488* ^ a Sue- 48 Status Imperii a Suevis primitus ereftum , cui tamen multi alii etiam Principes ac Nobiles fe adjunxerunt. Haec tamen omnia non fufficiebant propulfandae iniurise, donec Maximilianus Imperator vindiais privatis felicius finem impofuit Pa* ce Fublica (^qnxQti^m Profana diQkur^ AlVms hsic epitomf^. 55. I. Nerao alterum belio aliove modo violente invadat^ Lites autem Pax Pubika. Judiciali Proceffa finiantur» a. Qui contra hsnc Prsgmaticam San6lionem egerit, .Imperii Ban» wwm feu Profcriptionem Jure ipfo & fa£to incurrat : atque cuivis prsedsB efto. 3. SufpefcU de damno illato poffint a Isefo Princrpe &c. citari,ut Juramento fe purgent. 4. Receptores ac Defenfores turbatorum pacis eidem poenae fubja* ceant/ Vagi roilites & gralTatores per Imperium non tolerandf^ 6. Ecclefiaftici laedentes a Praelatis &c. ad damni compenfationeia adftringuntor* 7. Profcriptinon abfolvantur, donec leefo fit fatisfaauro* 8. NuIIaPrivilegia patrocinentur violantibushanc pacem.' 5. Comitia Imperii fint annua, & per menfem durent^ Nec ant« quisquam dilcedat absque urgente caufa. 10. Nec Caefar bellura aut foedus , quod Imperionoxium elTe poiTet, ineat absque Ordinum confenfu. 11. Ditiones comrauni opera & fumptu acquifitae Imperio accrefcant. la» Plura alia ftatuuntur de violatoribus hujus pacis. Subfcripferurit Eledores, Prlncipes & alii Status. ^^' Ut autem pax ifta certius firmiusque fervaretur , prater Judi- pSktud* cium Aulicum (quod cum Cajfare per Provincias ambulare confue- dura. verat) fixum aliquod fummum tribunal Imperii erigendum putavic ' Imperator providus , quod Judicium Camera Imperialis zppelhrQ placuit. Simulque Ordinationem Cameralem confecic ; qua diljjofuit » uthoc Judicium conftet uno Judice Illuftri, & 16. Aifeflforibus , No- tariis Publicis , Juratis Nuntiis Cameras, qui citationes denuntient^ Procuratoribus & Advocatis , per quos caufae agantur. Ut nulla appeJIatio adraittatur, mCi gradatim fit fafla. Ut dtationes & litterge Judiciales nomine Csefaris fiant, Ut fub Maxirailiano I, 49 Ut \n Prima hfiantia nemo in hoc jus vocetur, niTi Impera^ tori & Iroperio fit immediate fubjeftus ( aliud elTet in cafu dene* gatSB juftitisE a Judice inferiore, ) Ut in litteris cicationis caufa fit exprefla , ut reus praepara*^ tus comparare poflit, Determinatur taxa Sportularum Judicialium. Si Aftor contumaciter abfit ante litis conteflationem , conr- demnandus eft in expenfas, & reus abfolvendus ab inftancia [udiciL Si autem res non amplius eft integra, procedi poteft a4 cognitio- nem caufce & fententiam judicialem, Condemnandus tamen a^or contumax in expenfas, iicet fententia pro eo fuiflTet lata. Si autem Reus foret contumax ante litem conteflatam , ad peti- tionem Aftoris condemnandus eft in contumaciara , & a6tor immit- tendusin bona ex primo Decreto : V€l , fi adtor velit , procedendum ad difcuflionem caufae & fententiam ,* reusqueeondemnandus in ex«- penfas , licet caufam obtinuilfet. Appellatio ab hterloeutoriis fententiis non admittatur a Canaera^ gravamen per appellacionem a definitiva eft reparabile* Ter in hebdomade Jus dicatur. Procuratoribus & Advocatis pau« perum caufe gratis agendse, usque dum per pinguem forte fenten- tiara ditefcantc Quia autem hoc Judiciura Camerale fupremuin eft Imperatoris" & Imperii Tribunal , habens jurisdiflionem concurrentem in caufis- civilibus cum ipfo Judicio aulico, adeoque nulla ab eo daturappel- latia^ idcirco Stacus imm.ediati , ne omni sppellationis jure privaren- tur 5 petierunt a Maximiiiano , ut fslva Immedietaiis praerogativa fibf Judices conftituerentur, coram qoibus ie prima quafi inftantia li* ventilaretur , & a quorum fententia appellari dein poflet ad Came-' rsra ; Iroperator petitis eorum annuit , & hae ordinatione Camerali Auflregas^ feu Judlcium J^fmgak ipfis conceflit , ftatuitque , utAuftreg»^ qui Principes Aufire^as Ccnventionales jam haberenC, iis uterentur. Si vero tales non haberentjPrinceps ab aftore eonventus quatuor vicinos Principes defignet , ex quibus dein Aflor unum deligat , quitanquam Gajfareus Commiflarius caufsm judicet: cumjuretamen appellationis ad Cameram vel ad Judicium aulicum. Et hoc quidem ftatutum pro cafu , quo A6i:or & Reus funt Pritt- cipes. Quando vero inferior aliquis A£tor Prin<:ipen\vult convenirer Princeps novem ex fuis prascipuis Confiliariis proponat, ex quibus^ Aflor unura Judicem eligat, reliqui vero fint velut AflreflTores, o* mnes tamen Juramento>> quo Principi funt adftridbi, pro hac caufa fo-- Fan VII ^ G toti y t 50 Status Impem luti, &novo Juramento ligati , absqiie refpeftu perfonaruni ad- iDmiftrandi Juftitiam, In hoc Auftregali judicio Aflor reconyeniri non poteft ; conceditur tamen ab eo appellatio ad Cameram. Et, f) Princeps interpellatus ab aftore noliet hoc Judicium Auftre- galeftibire, poftetaftor immediate injudicio Camerali adverfus eun- dem agere^ Per hanc tamen Ordinationem nihil derogatur Superioritati territoriali, tribunalibus particulanbus , aut privilegiis (qualia vi Bulla? Aureae habent Eietiores , ut ab eorum fententia non appel- letur ■) quamvis autem a Judicio Camerali non detur appellatio, dan- tur taraen alia remedia , uti Supplicationis , Revifionis &c, Caeterum huic primae Ordinationi Camerali alise poftmodum ac- ceflerunt, prasfertim anno 15-48» & i5f 5- Comitiis Auguftanis. Locus etiam hujus Judicii faepe mutatus. Nam i. defignatum fuic Francofurtum. 2. Wormatia. ^.Augufta^^. Norimberga. 5. Ratis- bona* 6^ rurfus Wormatia. % Spira. We^Iaria. In lisdem Comitiis Wormatienlibu5 anno 149^. edita eftCon- ftitutio poenah*s contra bJasphemos* £t fecundo poft anno in Fri- burgenfibus Comitiis contra eos , qui vinum aqua , fulphure» aliisque modis corrumpunt^ j7 , Ortum brevi poft , anno videlicet 1498. eft bellum Helveticum, Belium Haud aequis fiquidem oculis afpicere poterat Coefar tum clades pras- iielYetum. teritas , tum novas femper ad foedus Helvetorum accefliones, tum etiam auxilia Gallis ab eis miflTa. Petebat proin , ut foederi Suevi-^ co accederent , & communia Imperii onera ferrent. RecufabanC hoc Helveti. Paulo poft inter Tyrolenfes & Grifones propter limites ad arma ventum. Utque auxiliis fe munirent ifti, foederi Helveto accefl!erunt anno 1488* Corift^ntienfes etiam ad illud ac» cedeie meditabantur, Caefar proin bello titrosque aggreffus eft , Helvetos nempe & Grifones , confifus Suevico foederi. Complura admodum cruenta prajlia funt commilTa, plerumque Casfareis magis infaufta ; donec anno fequenti Bafileas pax coaluit, mediatore LudovicoSfortia Me» idiolani Duce* Eff^eto hujus beili vix alius fuit, quam regionum vaftatio, & hominum caedes: quolibet , quod ante bellum habuit, habere juflb* CeflTa tamen Helvetis fub certis conditionibus Turgoia; Bafilea & Scaphufia paulo poft in foedus afcitis. Maximilianus Caefar ad ordinandum ftatum politicum Tever- lus anno 1500^ in Cmitiis ^t^ufiinis novam Regiminis formam , qmm Imperio aptiorem credidit, introduxit, erexitquenovum /»2- pmiSmtumy quater fingulis annis Nonmbergae congregandum; qui fub Maximiliano h qui conftaret ex Imperatore aut ejus legato tanquam Capite & PraDfi- de; exuno Ele6lore (per vicesfeu turnum fublevando) ex duobus Comiti» Principibus , altero Ecclefiaftico , Saeculari altero: unoPrselato, & Augufta^ uno Comite: duobus legatis Civitatum Impcfialium : fex deputatisna. a circulis* Nam eo tempore fex tantum Imperir Circuli a Maximiliano ere* ^p, fti fuerant: Franconicus nempes. Suevicus , Bavaricus, Rhenanus> impeiii Weftphalicus, & Saxonicus: quibus poftea quatuor addidit , Au- circuli. ftriacum videlic8t, & Burgundicum: Saxonico propteramplitudinem in duos divifo, utietiam Rhenano. BurgundicusautempraeterBurgun- diam compleftebatur etiam Belgium & Lotharingiam^ Bohemiaetiam & Pruffia invitatse , ut duos Impefii Circulos conftcerent.. In iisdem Comitiis Auguftanis confirraata & magis declarata fuit Pax Publica Wormatiae fancita., Fa6la nova Grdinatio Cameraff ImperialiSr Rex Monetaria ordinata ; profcripta ebrietas, luxus veftium , multaque alia, ad /)o/2^ra»r fpe£lantia , faluberrime funt decreta, ac curae novi Senatus ImperraliscommifTa,, Decretaetiam fubfidia ad bellum Turcicum > verum cum Status parce contribue* rent , resefFeftu caruit; ficutetiam propterea Senatus. illeNorim- bergenfis non diu fubftitit. Eodem anno i f oo^ nova acceflla fa£la DomuF Auftriaca?, Co- ^o. mitatus mmirum Goriti^nfis > defunftaLeonardo ultimo Comite,, ad Gontis» MaximiJianum Csefarem jure haereditario devoluti. Contravero an- no fequente Iraperium detrimentum eft pafiiijm, Bafilea & Scaphufia Hslvetico fcEderi accedentibus. Unde anno 1502. inComitiisNorim' hergmfibus de iis reducendis aftum , utf etiam , an & quaenam au- xilia fint mittenda Magiftra Ordinis Teutonici adverfus Polbnos Borufliam invadentes^ Quomodo confirmanda Pax Pubita , Ordi* iianda Camera,^^ Res monetaria &c. A R T I C U L U S IIL Bellum Boicum» Ganicumy Venetum^ Foederai. Ortum Canno 1503. j bellum in ipfis Germaniaevifceribus , :&qui' dem inter PriflCjpiTs ejusdem ftirpis. Nempe Stephaaus Fibulatuff G a i-udo" fi Status Imperii Ludovici Bavari Iniperatoris filius Bavariam ita intsr tres Cnos fi^^oi divirerat, ut Stephanus primogenitus Ingolftadii , Fridericiis Landjs • fcuti , & joannes tertiogenitus Monachii rerideret, Ingolftadienfis linea ultra alteram generafcionem non fuit pro- tenfa. Landlshutana paulo ulterius produ6la defecit in Georgio Di- vite,quigenerumfuiimRupertumPalatinum(Philippi Eleflorisfilium) ^f^ hEeredemferipfit^ At interceflit huic ultimse voluntati Albertus I\\ BeUum Monaeenfis, & inaugurationem ("feu invefiituram^ a Maximiliano JSoicum, Cgefgre obtinuit. Ac preeterea Principum etiam SenatusProvinciam Ducis Georgii eidem ac fratri Wolfgango addixit, tanquam feudum Imperii: nixus Albertus infuper pado fuccejfivoy iineam inter Lan- dishutanam & Monacenfem inito* Cutn autem Rupertus ejusque Fater Philippus Eledor non ac- quiefcerent , Csefar eos profcripfit , armisque Provincia Georgii fuit invafa , casfis Bohemorura copiis , quse Palatino venerant auxilio. Palatinatus etiam Superior a Norimbergenfibus , & Inferiora Wir- tembergenfi & Veldenfidifcerptus. Mortuo autem altero moxanno (1504.) Ruperto', Csefar ea conditione pacemimperavit, utaliquot urbes & oppida , ad Danubium fita , Ruperti filiis cederenc, fub titu- lo novi Ducatus (qui exinde Ducatus Neohurgicus fusc appellatus , &tquQ ezum mvus Falatinatus) Kuffteinium , Rattenberga , aiiaque, qos ad Tyrolin olim pertinuerant, cuoi quibiisdam oppidis verfus Auftriam Superiorem , &in Siieviafita, aliaque jura Dorooi Aoftria. cx obtingerent pro belli fumptibus. Data etiam porcio Norimber- geofibus, Wirtembergicis, OetinganisComitibas, aliisque finitimis, qui bello fe immifcuerafic. Qim accifa? hsc ratione Georgii Provin- ciae fupererant , Bavaris Docibas funt relifts/ ^ Dum hsec inGermaoia geruntur , nova pax fGedusqueconflaCp' ^2/ Blefisprimum in Gallia, dein vero Hagmots m Alfatia (^?w?2o 1505« FcedusHa- Maximilianum inter Cjsfarem , Phiiippum ejus filium , Belgii Princi- genoenfe. pem, & Ludovicom Xll. Fraociae Regera, Ckudia Ludovici filia 4efpondetur Carolo Philippi filio. Liidovico vero promittitur fw- fmdatio in Ducatu Mediolanenfi: utrinque vero mutuum auxiliiim, At fequenti m-ox anno Ludovicus hanc pacem fregit, dum Clau» diam Francifco Eogolifmenfi Comiti , cunc Gallice Delphino, defpon- dit, & cam Venetis ac Principe Carolo Egmondano clam foedus iniit. fub Maximiliano L 53 Iniit Hujus Egmondani avus Geldriam Carolo Audaci vendiderat : 63^ cum*reliquis proinBelgii Provinciis jure primum dotali acdeindehs.^^j»"ni reditarioadDomumAuftriacamfuitdevoluta. V^rum hic CaffolusA;'^*- Egmondanus , adjutus a Gallis , & feditiofis Belgis, atque ab ipfis etiam Geldris , ultra 40. annos pro Geldria bellum gelTit , incredi- bili moleftia Maximiliani, Philippi, & Caroli V* qui anno 1537. cum tandem poiTeflione penitus dejecit. Csefar in Cw2itiu Conftmtienftbus anno ifoy. amare conque- ftus , quod Ludovicus fidem fregilfet, atque cum Venetis a Coro-Comitia. natione Romana Imperatorem impedire conaretur , auxiliares copias Conflant, ad profeaionem Romanam, contra Venetos & Gallos (Ducatum Me- diolanenfem tunc obtinentes) vi armata aperiendam , ab Ordinibus Imperiipetiit, uti etiam ab Helvetis. Utrique addixere» At Csefar, perLegatum Pontificis Tridenti infigni cum folem- fS* nitate publice declaratus Imperator, Venetis, quia tranfitum nega- ^^^^"f" verant, bellum indixitCanno 1508O quod magna rerum ac fortu- ^**^""^ nse viciffitudine per ofto annos continuatum fuiu Ec initio quidem Caefareae copige montium clauftra Vicentiam verfus perrumpentes, traclum illum occuparunt* At melior fortuna Venetis aftulfit in Foro-Julio, aliisque ad Adriaticum plagis: nara prslio felici ac viftoria feroces non tantura amilfa recuperarunt , fed infuper Forum-Julium , Tergeftum , Iftriam, Goritiam partira ferro partim auro expugnarunt* Cum autem etiam valli Aihefinag imminerent, de induciis in trienniumconventnmeft, eo pafto, ut Veneti interim occupata pofliderent. Csefar, ira in Venetos fuccenfos , conciliandum fibiduxitLu- dovicum Regem Gallia? , & ex foeio hoftem reddendum Venetis. Mifib itaque Matthseo Langio, Epifcopo tunc Gurcenfi (ac poftea etiam Cardinale) celeberrirao ea tempeftate viro, n Galiiaro, Caefar Regi propofuit, coercendam efle Venetorum ambftionem , quinul- los fines doroinatus fui ponentes in dies magis fe dilatent, ac Prin- cipum vicinorum provincias difcerpant^ Multas eos urbes ditiones- que a ftatuPontificio, a Regno Neapolitano, ab Imperio, ablftria, & Foro-Julio , atque a Ducatu Mediolanenfi abftraxifle : intereife omnium, ut ad commune velut incendium reftinguendum accurrant, ne impotens dominatio ulterius ferpat, Csefarem paratum fe ofFerre non tantum ad confirmandum Regi Ducatum Mediolanenfem, tra- dendasque feudales litteras, fedetiam ad urbeseas, quas Veneti in« de avulfiflent , reducendas. G j Non 54 . Status Iraperii ■ Non ingrata fuitLudovicoLegati oratio, cupiditate flagranti , confirmandifib!, occupatum nuper, Ducatum Mediolanenfem, eum« que redintegrandi* Et aliunde jam averfo a Venetis erat animo , quod eas, quas diximus, inducias cumCEefareiniiflent, nuUaCaroli Egmondani, cumPhilippo Belgii Domino, bello commiffi, ratione habita^i Camemi itaque foedus rnitur adverfus Rempublicam Venetam fcEdusCa Csefarem inter & Regem Gallise ; cui poftea etiam JuliusPapa, & meraceiv* Ferdinandus Hifpania' Rex , cum Mantuano Marchione & Ferrarienii fe. Duce, accefTerunt^ Difpiicuit tamen Germaniae proceribus, quod absque eorinm confenfu fuiffet initum. Unde negarunt auxiliares copias. Hasc autem erant foederis capita : Communibus foederatorum armis invadendos Venetos , nec prius a foedere aut bello defiflendum, donec omnes foederatia Venetis ablaca.recuperafieut, videlicet Pon- tifex Ravennam , Cerviam , Cefenam, Immolam , Favenda,ra, Ari- minum , aliaque oppida , ditiones ac jura : Imperator Roveretum, Veronam, Vicentiam, Patavium , TarviOura , Forum-Juliura, Pa- triarchatum Aquilejenfem,omniaque alia a Venetis nupero bello occu- - pata : Rex Chriftianiffimus Pergomura , Brixiam , Cremam , Cre- monam, omniaque ea,, quse antiquitus adDucatum Mediolanenfem pertinuerantt Rex Hifpanise Tranum , Brundulium, Hydruntemt GaIlipolim> omniaque,, quae Veneti aRegno Neapolitano decer* pferant, Primus, transmiffiscumexercitu Alpibus^ Martis campum ape- Veneto- ruit Ludovicus , ac Venetos ingenti praelio fudit ad Gbieraddam^ luracla^ prope-^^^awifluvium, caefisinacie ofilohoftium millibus,^ captoque ea conditione, ut Bononiam aliasque ablatas urbes recipiat ; Rex Sy-- nodum Pifanam ( Mediolanum interea translataro ) abroget & Du- j cem Ferrarise ad Pontificis obfequium flefileret, Julius veroeundem! Diicem, ab anathemate abfolutumj in fidem clientelarem reciperet,> Gardlnah'bus vero h Epifcopis ,. qui conventui Pifano praefente-»- erant, indulgeat veniam; Ratos initio Gardinalium hortatu hos artlculos habuic Julius. At cum Maximilianus Caefar inducias com Venetis effet pa^lus , & Henricus Anglis Rex , foederi, Juliam inter, Hifpanum , & Vene» fos contrafto, accederet, ac prsefertim cum viginti Heivetorum mil» ! Ik a Schinero Gardinale Sedunenfi ad Pontificis obfequium in ita» , liam addudos audiret , rejeda pace , in fpera rediit, Gailos tota ; ejicierdi Italia^ 7sci Nec fua eura fpes fefellit» Galli enira mox non tantum urbes GalU Ita- pontificias & Venetas, quas recens occupaverant , fed etiam Fer- lia deBul" rariam , Gcnuam , totumque Ducatum Mediolanenfera ( arcjbus dun- taxat aliqpoc excenfis) deferere funt coa£li ab Helveiis , qui vo- ♦ cabulo* fub Maximiliano I. 57 cabnlo quodam ab Ludovico offenri conjuraverant , pedem fe non elaturos Italia , donec velunusGallorum ibidem fupereflet i moxque Maximilianum Sfortiara, ab exilio retraftum, Mediolano refticae* runt : qui p ropcerea , praeter annuam penfionem , illis quatuor PrsB- ^ fefturas ceflit , Luganenfero videlicet , Locarnenfem, Mendrifianam, &MadiaRam, a Julio vero fummo Pontifice ob praeftitam egregie operam Defenfores Fidei funt appellati* ( anm 1^12.) Maximilianus interea Csefar grandes has rerumin Italia revolu- tiones indifFerente veluti oculo fpeaaverat : nam licet cum Venetis inducias duntaxat contraxifTet , holletqtie eorum vires revivifcere, tamen haud admodum dolebat, qubd GaHGrum viftoriEe atquepo- tentfa, toti IcaliaB formidanda?, elfent ffa£la?> Unde & Helvetis^ tranfitum permifit, & copias fuas i Gallis fejunxit, & SforCiae Me- diolanum in feudum conceflit, & abdicato Conciliabulo gjfano La>- teranenfi Conciiio adhsefit , & per Gurcenfem novum cum Julio Pon- tifice contra Venecos faedus iniit, ac denique Ludovico Regi, ob detentam Burgundiam, & auxilia Carolo Egmondano , Geldri£ead« hucduta incubanti, praebita, belium indixit 5 afcitis etiam in focie- tatem Anglo, Hifpano, ac Helvetis. ^ A C U L U S IV. De Comidis, Judicio Aulico, Notariis Publi. cis j Pace. Qowfrffl infuper Imperii Co/om^w convocavit, fn quibus ^ vicoconqueftus, dequefosdere non fatis fideliter fervacn, &n~c^JrCo xihares adverfus eundem copias peciit, ad reducenda® Buvpun^io^^" Giaro ac Geldriam. ^ ' ' ' Porro in his ComitiirColmienflbus plures I^eceflus Im^^^^^^ zmo if 12. funfe<:oncepti. Nam ftatuitur, ut fedes Apotlolica & Ron 3- na Ecclefia ab Imperatore canquam fupremo illius advoGato cefen- datur. PaxPublica confirmetur. Camera Imperiaiis, ferme caila- pfa, reftauretur. Imperatoris & Imperii Juracontra quemcunqueag. 'greflorem commum Ordinum opera protegantur. Determinacuai quancum vintim Imperii cive^debeantcontribuerein fexaiinos, pro ratione annuorumproventuum. Statutum, utdecrecis, fecundum ^8 Status Iniperii 74. Conlilium aulicum. Receffus de majora praefentiutn in Cbmitiis Statuum fufFragia conceptis , omnes, etiam abfences , ftringantur, Sex Circulis adhuc quatuor additi , Auftriacusnempe , Blirgun- dicus , Riieni Inferioris , qui quatuor Rhensnos Eie6tores comple- fteretur , & Saxonise Superioris , cujus Eieaores , Saxonicus & Bran» denburgicus elTent capica. Ad confervandara Pacem Publicam in fingulos annos unius menfis Comitia decreta. Sub poenagravi prohibita blafphemia , ebrietas , provocatlo ad sequales hauftus, monopolia. In altero Imperii ReceiFu 4atumini- tium Confilio Aulico reformando. Cum enim illud ha6tenus cum Im- peratore per Provincias ambularet , nulloque certo loco confifteret, & Imperatores faepe extraGermaniam bellis abftrafti jus Htigantibus dicere non poffent, ftabile aliquod fixumque tribisnal conftitui pla- cuit. A,ttributi itaque Caefari (id petenti) 06I0 Confiliarii, quatuor nempe ab Eleaoribus, &quatuorareliquisPrincipibus. Quiftimpti. bus Imperii alerentur, & partibus litigantibus nomine Imperatori* jus dicerent. Conftitutus etiam centurio, qui cum roo. equitibus Paci Publicse inv^gilarec. Imperatum urbi Francofordienfi , ut folen- nes Pafchales nundinas a fanfla hebdomade in aliud opportunius tempus transferat. Aiiaque ad politiam fpeftantia falubriter ordinata» Tertius Imperii Beceflus ad Notarios Publicos pertinet. Ne fcili- cethocmunus, quod fummam fidem requirit, committatut indi- gnis, infamibus, imperitis, infidelibus, excommunicacis, profcri- ptis , aut iis, qui legitimi teftes in judicio eiTe non poflunt. Uc /orfMflw praefcriptam cbfervent in Inftrumentis, invocato videlicet Divino nomine, exprimantur annus falutis, indiftio , no- men, acannusPrincipis , menfis, dies, hora,locus, locilocus,dem fafti feu aftus gefti feries , teftium nomina. Tum inftrumentum a Notario proprio figillo fignetur, & fubfcribatur. Addatque, T« fpecialiter rogatum inftrumentum confecifle, Salvis tamen aUis, Quae loci cujusvis confuetudine requiruntur. ^ Ouiiibet Notarius Protocollum habeat, cui propria manu de verbo adverbuminferatomniainftrumenta, a fe confeaa , ut fi ori- ginaliaamitterentur, aut corrumperentur , apud Notarmm mt«. cra inveniri poflint. » . /i.. , Inftrumentum confeaum coram partibus & teftibus relegat. Poftquam vero ab illis Inftrumentum releaum fuerit , & approbatum, addi, detrahi aut mutari nihil ampiius poteft, etiam de partium confeafu. Si tamen poftea partes quid mutari vejlent, Notanus fub ' MaxirDiliaiio l 59 rurfus TOgatus novum Inftrumentum conficiat, priori manente in PtoCocoUo, novoque pariter inferto. Poflet tamen Notarius fcripturse , a contrahentibus coram te- ftibus fibi oblatae, & coram releto fubfcribere, teftarique, ita co- ram fe fuiflfe contradlum; atque copiam ejusmodi inftrumenti fuo ProtocoHo adjungere, Notarius non poteft renuntiare fuo officio, nifiinmanaPrinci- pis, cujusauftoritateeftcreatus. Nullas cifras auc notas apponat , fed integra vocabula clare & diftinftefcribac, linguaLatina, vel Alemannica in pergameno , non vero papyro* Praecipue vero fit accuratus in fcribendis teftamentis. Ad qu® requiruntur feptem teftes, fpecialiter rogati, inclufo inter iftos No- tario: adcodicillos vero, quibus legata & fideicommifla , uti etiam ad donationem mortis caufa , & ad teftamenca rufticorum , fl plu- res haberi non poflTunt, fufficiunt quinque : ad teftamentum autem parentum inter liberos^ ubi aliud teftamentum non obftat, uti etiam ad teftamentum militis , in caftris confeftum , requiruntur duo te- ftes^ Si autem miles in a^uali fit expeditione bellica , fln^ omni fo- lennitate & tefte quomodocunque poteft fuam ultimam voluntatem fjgnificare. Caveant autem Notarii, ne teftes adhibeantur , qui de Jurefuntinidonei, utifuntmulieres, ®ulariter omnes, quiaftivfi aut paffive funt inteftabiles. Additur teftamenti fcripti forma ; nimirum producit teftator coram feptem teftibus , ad id fpecialiter convocatis & rogatis, viris , liberis , puberibus , omnibus fimul praefentibus fcripturam claufam , five teftatoris , five akerius manu fcriptam, ofFercque illam iftis te^ ftibus, a fingulis fubfcribendam , & figillis propriis fignandam: mo- doaperte dixerit , fuum in ea contineri teftamentum , ibique coram teftibus fua manu propria fubfcripferit , vel fi ipfe fcribere nefciat, vel tuncnonpoffit, alteriusoftavi teftis manu fubfcribi faciat,- dein eodem tempore, nuilo intervallo per fingulos feptem teftes fubfcri- bicur, & propriis figillis fignatur» Si autem unus vel plures teftes Cgillo proprio careant , alterius teftis figillo utatur. Subjungitur etiam forma teilRmGnti Nuncupativi : in quo nem- peteftator haeredis & legatariorum nomina coram feptem teftibus exprimit , fuamque ultimam voluntatem palam & dilucidemanifeftat/ Haee orania Notarium probe fcire oportere* Con- 6o Status Imperii " Conqueritur ImperatOT,- qiiondie ad Cameram venirelnftrumen-^ ta prociiratoria defe6tuofa. Unde fciendura tabellionibus,, quomodo: ea coniicienda , cum exprefSone, quale m^ndatura Pmuratoribus ad litem fit datum , an generale tantum , an fpeciaie 6c cum liberatl fi plures lunt conftituti , ao omnes in folidum &c, MonendosaNota-* rioPrincipalemlicigantem & Procuraiorem, quod & quomodo juran- dum d^ calumnig.. Notum fitinfuper Notariis, quod appellatio gradatim facienda,i nec consedatur in caraera ab intsrkcutoria , fi gravamen poftea per appellationem a definitiva eftrepafabile. In appellationeadefinitiv» non cireneceiTe, caufam aut gravamen exprimere, bene vero , ft appellacio fiat ab Interlocutoria , ubi eaufa appeliandi & gravamen ex- primendum , ^ quidem fcripto. Commendatur deiiique Ndtariis , ut fint Juris periti, requifita adcontra6tus habeantperfpefta, Inftrumentorum formam cum debi- tis claufuiis bene caileant &c. ! 76. His per Recefllis Colonienfes ita CGnftitutis, cdnfirraatoque m Beilum Burvjgcenniura Suevico foedere, Cajfar, uc BurgundiamGallis eriperet, gundicum. ac Carolo Nepoti fuo afi^ereret, cum Anglo ac Helvetis foedus iniit* Verum plus fulguris quam fulminis emicuit ; Anglo poft vidloriam atque expugnatum Terovanum ac Tornacum trans mare in hyberna concedente, Helvetis vero, dum Divionemobfiderent, auro expu»^ gnatisaTrimolio , & inprivatampacem euntibus^ Nec major effe-» ttus vidoriae, quam ad Vicentiam Caefarei a Venetis reportarunt. Cum fubin Francifcus I, Galliae Rex Ducatum iVIedioIanenfec^ rurfus occupaflTet, Imperator MaximiUanus ultimam in Italiam expe- ^itionem fufcepit; jamque Mediolan o exercitum admoverat, cum Heivetis , quos fecum adduxerac, adverfas populares fuos pugnare detre6tantibus, reinfectain Gerinaniamrediit. 77. Tandem pertinax hoa beilum, quod totam ferme Europam ia PaxNovio- partes traxit, miraque faBderum ac fortunse inconftantia per o6ten- nium geftom fuerat, per Pacp.m Noviodunenfem anno ifi6. finitum eft, his articulis concluiam. , - ] Caefar Veronam reftituat : pro ea vero Veneti centum aureoruni miliiafolvant, totidem Rex Gallise, fimulque debitum 300000» Au- reorura, exrautuocontra6tum, Imperatoriremittat. Idemretineat Roveretum , aliaque oppida & clauftra ad Athelin & Brentara, uti etiam inlftria & Foro Julio , quae tunc poflidebat; Venetis pariter in poflTeiTione eorura , qustunchabebant, remanentibus, donecRe- ges Hifpanise & GaUiae, ( tanquam arbitn compromijjarii) limites de. termi-- fub Maximiliano L terminarent. Ven^ti omnibus urbibus & portubus Regni Neapolita- ni , quos antea occupaverant , in perpetuum renuncient^ Rex Galliae Ducatura Mediolanenfem tanquam feudum Imperfl retineat, ufquedum Imperator &Imperiumeafuperrepronunciet. Carolus RexHifpanisRegnum Navarrae (quodFerdinandusCafc thollcus Caroli avus occupaverat) Joanni Albrecaoo reilituat^ Fran- cifci Regis filiam ducat, venientibus in dotem juribus aut pratenfio* nibus Galliae in Regnum Neapolitanum. Si vero Carolus ex Gallica conjuge liberos nullos (ufciperet , pars ea Regni Neapolitani , quae indivifione, cum Ferdinando Catholico inita , Gallis fuerat attribu- ta , eisdem reftituatur^ Caecerum pax efto perpetua* Exules refti» tuuntor. Captivi absque lytro liberi dimittuntor. Difcordiis Europae hac pa6bione compofitis, Leo X. Pontifex inidconfiliafua cumChriftianis Principibus contulit, utarma in com- munem omniura hoftem convertantur , & crefcenti in dies Turcarum. potentiae, qui nuper ^gyptum etiam fibi fubjecerant , eatur ob- Yiam. Vifum proinde, ut Imperator cum Germanis , Hungaris, Bo- hemis, & Polonis terreftri itinereper Bofniam, Serviam, & Xhraciam Conftantinopolin moveat. Gallus cum Italis & Helvetis navibus transvefilus, in Albaniam & Graeciam irrumpat, Pontifex cum Hi- fpanis, Anglis , & Lufitanis , immifla clafle, navali oppugnatione Conftantinopolim invadat, Maximilianus Csefar in hunc finem anno 151 g. Comitia AuguHanct indixit, atque pro confcribendo valido exercitu tn fingula homi-Gornit. Aa- num capita decimam floreni Rhenani partem in Triennium impe-guft- ravit^ Verum tam falubre confilium eff^edlu caruit , Chriftlanis per Eu- ropamNationibusdiflidentia, invidia, aemulatione diftraftis , & cum plures fe remotiores apericulo crederent, privatas rationes commu* nibus& puMicis praehabentibus^ Aderat in his Auguftanis Comitiis, praeter multos Regum ac Principum Oratores, Cardinahs Cajetanus Pontificis legatus, qut bellum Turcicum vehementer urgebat^ Non ea tamen , qua opor-^ tuit, feveritate Lutherum, ibidem praBfentem , coercuit, Germa' niam bellis , Ecclefiam difcordiis impleturum* ARTI- Status Irapeni ARTICULUS V. Maximiliani obitus > Maufolaeum , defenfio. , 79* A^"° fequente ( isi9» ) pientiflime, uti vixit, raortem, ad ObitusMaxi- quam dudum fe paraverat ( fandapila etiam in hunc finem per itinera fecum devefita ) oppetiit Maximilianus Welfii, Imperii ,25; aetatis fexagefimo. Natus i^f^» Rex Romanorum i^%6' Impera- tor T493. primis decera aetatis annis blaefas fuit linguae ; roftea in- figni eloquentia, pluriumque linguarum peritia excelluit: littera- rum ac litteratonim amacor &a;llimator eximius. Fidcj religione» incegritate, clementia, facilitate, liberalitate, ftudioin Rempublicam lingu-arf, omnium amorem libi conciliabat. Uti Juvenis per rupes obre- pens (non fine vita; fervatae prodigio) feras confe6tabatur, ita reliquam «tatem bellts exercuit , quje geffit pro Imperii ac Domus iuag Juribus contra Gallos, Belgas, Hungaros, Helvetos, Palatinos, Boliemos; Turcas, Venetos; icataroen, ut pacis tranquillae ftudia nequaquam feponeret. TotImperiicomitia,adcoroponendamRempublicamcol- lefta, pax publica, camera imperialis, judiclum aulicum, in melio^ remformam redadum, Germania in decem Circulosopportunedivi- fa, tamopulentumejus, filii, & Nepotum conjugium &c. perpetua funt monumenta, quibus & Imperii tranquillitati providit , & Auftria- cam potentiam in immenfum provexit , & gratam pofterorum omnium memoriam fibi devinxit. jio. Magnificum ejusdem Maufolaeum vifitur Oeniponti in medio tem- TMaufolaeum. pli aulici ad Crucem , a Ferdinando I. ex alabaftro exftruftum, cir- cumftantibus 28. metallinis ftatuis, quse totidem Perfonas Principes exhibent. in ipfo Maufolaeo, praeter infigne epitaphium , 24» mar- moreis tabulis rara omnino ac mira arte infculpta cernuntur praeci- pua illius gefta : videlicet, nuptiae cum Maria, Burgundiae ac Belgii Domina (1477.) vidloria a Gallis viftis reportata ad Guinegatum (1479,) Eleftio & coronatioinRegemRomanorum (1486.) Paxcura CaroloVIII^ & recuperatio Artefiae ( 1489,) Recuperatio Inferiorjs Auftriae, & Expugnatio AlbaeRegalisin Hungaria (1490*) Vi£loria de Turcis relatain Sclavonia. ( 1492- ) Expugnacio Atrebati (1493») NuptiEB fecuntiaecum Blanca Maria, Galeacii Mariae Ducis Mediola- nenfisfilla (1494.) Feedus cum Pontifice, Hifpano, & Venetiscon- •traCarolum Vlli. & recuperatio Neapolis ( 149(50 Philippi , ipfius filii fub Maximiliano I. filii, cum Jo«nnaHifpauiarum haeredeconiugium ( 1497») Viftorit a Bohe iiis deviftis relacainbello Boico : & expugnacio Kueffteinii (1504O Foedus cum Pontifice ac Regibus Gailtae & HifpanisB adver- fum Venetos(ifo90 FoeduscumPontifice& Helvetis, atque expul- fio GallarumexDucatu Mediolanenfi (if 12.) Foedus cum Ang!i« Rege, & vifiloria, de Galltscaefis reportata in Artefia (151 ?♦) Con- grelfus cum Regibus Hungari» & Poloni® nexusquegeminus perge^ mina fponfalia (1515.) Licet autera Maximilianus multa omni ferme aetate bella geffe- 8r . rit, multo nihilominuspluraperopimas nuptiaseft confecutus, Nam Fejices N«« primo quidem per Mariam Burgundam conjugem fuam Burgundiam P'*** totumque Belgium, per conjugium filii fui Philippi cum Joanna Hifpana univerfam Hifpaniarum Monarchiam , per utrumque orbem late difiufam, per nuptiasFerdinandi Nepotis cum AnnaHungarica Regna Hungarise «& Bohemiaj, AuguftiirimsB Domui Auftriacas intulic» Nam etiam haec debenUir providis Maximiliani confiliis* Siqui- dem Philippi Archiducis, jam anno 1505, demortui , fiiiis Carolofic Ferdinando Nepotibus fuis, confulturus, anno i^if^ Uladislaum Hungarias & Bohemis Regem , cum eju^ fratre Sigismundo Poloniae Rege, Viennam invitavic, ubi aftum de pace interPoIonos& Mo- fcos componenda, de bello Turcis inferendo, ac praecipue magna cum folennitate conventura eft , uc Anna Uladislai filia Carolo auc Ferdinando defponderetur. Unde faftum , utFerdinando poftea no- beret, mortuoque Ludovico fratre utrumque Regnum in dotem afFer* ret, atque hoc pafto antiquae conventiones de fucceffione Au* ftriacae Familias, fi mafcula Uladislai progenies deficeret, facilius implerentur» Ineodemtrium Regum augufto congreflu contra6la funt fpon- falia inter Ludovicum Ladislai filium , & Mariam, Maximiliani Cae- faris ex Philippo neptem , reliquis tribus Mariae fororibus fummis pariter per Europam Principibus in matrimonium poftea datis.^ Jam tum auditus ille verficulus : Bella gerant alii^ tu felix Auliria nuhe, Sub finem breviter refutare juvat, quae meritiffimo huic Imperatori objicit Hyppolithus a Lapide feu potius fub hoc fifto defenci. nomine latens Joachimus iiMfrfor^Mf Calvinifta, Romanas Eecle- iDae & Domus Auftriacae hoftis infenfiffimus, faeculi fuperioris Scriptor damnatse memoriae, qui ad Ordines Batavos legatu» Palatinus Hagae Comitum obiic anno 1640. Hic Status Imperii Hic irifainem librum (cnpCit de ratione liaiuiW^Mperid Rma' m'Germanis6; & uti Domus Auftriaca; univerfim fe holleni prdRte- tur, ita gloriofiffimos ex illa Imperatores indigm^s fane modis profcindic. * Et Maximiliano quidem objicic, quod mulra bellagefllTit, noh tam ad publicum lmperii bonum , quam in prlvatum fuura Domusq ;e fuscommodum; ac propterea negata ipfi fuiflTe a Statibus fubfidia. Quod majoribus fuis altiora fpirans Archiducis titulum primus in Dd- iBum fuam invexerit, utfuper alias Principum familias emineret. Verum has elfe calumnias exinde fit perfpicuum , quod bella fui MaximilianusgelTeritadverfusTurcas, Gallos , Helvetos, Venetos. Quicunque autem temporura ilJorum conditionem , hoftesiftos undi- queincrefcentes, bellorumque caufas vel obvio etiam oculo intuetui^, facile intelligec, quantopere hmc cum rebus & rationibus Imperii conjunfta fuerint. An enira nihil ad Imperium pertinerearbitremurV Turcani non tantum in vicinis provinciis dominari, fed in ipfa etiam Germaniae vifceraimmani populationegrafrsri, Burgundiam, Belgii Provincias, Mediolanenfem Ducatum a Francis invadi , Banieam;, Scaphufiam ab Imperio feparari, & ad foedus Helveticum tranfjr^ i Conftantiamnutare. fines Tyroleos a Grifonibus infeftari, PrincS pem Imperiiabiisdem graviter violari, non tantum plures ItaUde ur- bes/ad Imperium olim percinentes, a Venetispoffideri, fed eorum do- nriinium femper ulterius in Iftriara, Infubriam , & Tyrolis fines pro^ tendiipfumque Caifarem a confuetaexpedidoneRomana armatama.^^ nu prohiberi? Profeaocogitantiiftafacilefuccurrec,RomanumIm'- pefiura roagnam Maximilianolmperatorideberegratiam, quod fuls" armis, curis , vigiiiis, irruenti undiquehoftiaggeirem oppofuerit* & fi aliquando fapientiffimis conCliis efFeftus defuTt, retardatis' id aut omnino negatis fubfjdiis eflTe tribuendum. Quod vero larvatus Hyppolithus dicac, Maximilianum novi •xemplo arroganti» impuJfu Archiducis titulo ufum fuifie, id ejui aut infcitiara , aur calumniandi voluptatem prodit. Licet enim de on- gine prscellentis hujus tituli diverfa fit fcriptorum ooinio , aliique eum adFridericumlll. aliiad Albertuml. aliiad RudolphumL alii ad Fridericum IL alii adhuc altius ad Friderici L teropora rtferant , mnes tamen in eo conveoiunt, illum Maximiliano L antiq >iorem efiel Et licet fortepriores Auftriaci Principesillo ufi non eflenti arbitra- tidd id omiffioni , non juris defeaui foret adfcribendum. fub Carolo V. G A P U T IL De Statu Imperii Ecclefiaftico 8c Politico fub Ca* rolo V. A R T I C U L U S l CAROLI INITIA. S13MMARIUM, 8;. Prima folennis capitulatib Cas* farea, ejusque Articuli. 85. Caroli V. Initia ,Potentia , Re- giraen. 84. Eleftus Imperator adverfus amulum, Gallia Regero* A R T I C U L U S U. Diflertatioin Capitulationes Caefareas, an Majeftati auc Monarchis3 derogenc. 93» Uti etiam Comitia Statuum Imperii ; 94* Eo quod non ipfa poteflas , fed ufus poteftatis limitetur, & le- ges in Comitiis latse Csfari ad- I fcrihantur. [55* MoRarchicam efle Imperii for- I mam; 96, Sed tamen ariftocratice teifi* peratam* 97. Prbteftantium probra adver«» fus Csefaream Majeftatem, 8^. Argumenta eonim 5 quilmpe- rium Monarchicum eirenegant, propter poteftatem Statuura. 87. Quid Csfar non poflic fine confenfu Elefilorum & Statuum. 88* jus Superioricatis territorialis , quo Status fulgent. 85» Argumenta pro Regimine Mo narchico* 90. Refervata Caefarea. 91. Judicium Aulicum. 92. Eleflorum praerogativae au- gent fplendorem Majeftatis, fars VII I S6 De Statu Imperii ARTICULUS IIL I Ordinatio Iraperii^ fS- Coronatio. Bellum primum Gallicum cum Francifco L Co- fftitia Wormatienfia. Profcri- ptio Lutheri. Gallos ex Na varra* & iraim point. 99* Provincfas cum fratre Ferdi- nando divifliit. Wirtembergae mutationes^ Comitia Norim- ARTICULUS IV. Obfervatio m Gravamina Nationis Gerniatifcs, to©, Decem Gravamina, jam Ma ximiliaoo 1. propofita^ A Lu- theranis iifque ad centura aufta, 101. Lutherus multo plurium & majorum gravaminum fuit caufa- 102. Recenfentur multa pra?tenfa gravamina. 103. Non a Comitirs , multo mi- nus ab Ecciefiafticis Ordinibus in medium allata : fed a Luthe- ranis compilasa, & auda: Cae» fare primum infcio , deinde in- vito Teftes hujus reu 104. CriCs circa praetenfa grava- roina. M 105. Refonnatione , ab Adria-i no VI, Clemenle VII. PauloIIL & Concilio Tridentino , infti^ tuta» maximam partem Aiblata« 107. Vienna obfefla» Comitia Spirenfia. Protejlantium no- roen. Coronatio Italica* Duca- tus Itali35€re6ti aut reftituti. ARTICULUSV. ^ Ulterior deferiptio Status Imperii. so^. In Comitiis Norimbergenfi- bus Cheregatus fruftra urget cxecutionem Edifli Worma- tienfis. Rex Galliiie captus. Roma expilata. ARTICULUS VL Obfervatio in Confeflionera Auguftanam. J. I. Priores 21. Articuli crifi fubjiciuntur* Recenfentur Articuli& erro |ftificationem,operummerita, coa- res circapeccatumOriginale,ju-ltritioneni,Sacramenta, vota. &c. 109« fub Carolo V, <»7 109. Gratia t^StmWs & habitua- jis explieatur; uti etiam operum nieritum» iio> Invocatio Sanftoraro* II I. Falfo dicunty confelEonengt fuam efle conformem S. Scri- pturae, &Ecclefise Romana^* Pofleriores feptem Articuli ad Crifin vocanturi; 112. Prstenfi abufiis. De ufu ca-| 1 14' Falfa afferunt , doarinaa licis^ & conjugio facerdotum. ! de fide fuiiTe negledam^ 113. De MiflTa, confeffioney tra-|iis. De voto continentis, pote*^ ditionibus* r ftate Ecelefiaftica^ difciplina* 5^ De fraudibus & variatione .confeffionis Augufliangp, 116. RecenfenturC, A* falfitates,| ii7. A. C.f^pe varlata ; fibique & fraudes^ | contraria. § . 4^ Edi6lum Imperi^ale.. 118. Edl6lo Imperiali condemna»( tur Gonfeflio Auguffana; A R T I C U L U S VIL Hillorica Relatio^e ftatu Imperii ab anno 1530. ad 1540. 1 1 9. Ferdinandus Res Rom. Co- mitia Ratisbonenfia. Sufpenfio Edifti Wormatienfis. Res Eo- rufficae. Ordinatio poenalis. 120« Bellum Wirtembergicum* Pax Cadana. Anabaptiftge. 121. Prima Expeditio Africana. Bellum Mediolanenfe. Agitur de convocando Cbncirro^ Lu*- therani detredant. 122. Parma ad Farnefios^ Mors Georgii Ducis Saxonice, fecuta. miltatio.. Sacrum foedus^ Gan^ davi fedicio^ 123. Poftuiata Proteftantium > ^ Ca&fare rejedla^ ^8 De Stattu Imperii " ARTICULUS Vm. Oiflercatio de avtonomia leu Religionis libertate» §. I Argumeftta Theologica contra Libertinos. 126. Itcm Argumento Theologi* co. 127. Principis jus & obligatio* .124» Argumenta Libertinorum* tzf^ Confutantur argumento ad hominem* 5. a. Argumenta Politica contra Libertinos. 128. Quies publica ab unitate Re- ligionis» 129. HsBrefis omnis turbulenta. Patet ab experientia, & exem- plo Lutheri. 130. Frufilus novi Evangelif, Lutheritaba Turcica. Scripta ejus feditiola^ §* 3. Diluuntur Argumenta Libertinorum* 13I1. In quo ftet Chriftiana liber- tas. 132. Frlncipum leges contra fe- ^arios* 133* Signa verx Ecclefi^, 134. A!lce objeaiones folvuntur. 135. Cur aliquando tolerentur fe^se. ARTICULUS IX. De Statu Imperii u^que ad finem belli Smalcaldici» 136. Lutherani pafliones infrin- gunt. S37. Altera expeditio in Afri- cam. Bellum quartum cum Gallo. Geldria occupata. Pax Crefpiaca^ Tridentum Concilio defi- gnatur, Brunfvicenfis provin- cia fpoliatur. Comjtia Ratis- bonenfia, Spirenfia, Worma- tienfia. 139- CoIIoquiom Ratisbonenfe inter Theoiogos. ARTI fub Carolo V» 69 ARTICULUS X. Diflertatio de bsllo Sraalcaldico , aliorumque bellorum Civi- lium in Germania cauOs^ 140» Pfoteftantici fcriptores caa- fam Pontifici & Csefari affin- gunr, 141. Sed falfo^ Nam Luthero ejusque aflTeclis eft adfcribenda. 142 Recenfentur fadliones & tu- multus Lutherici. 143. Proteftatio Casfarea ante bellum Smalcaldicum ; ex qua patct, quis belli tubam infla- rit, 144. Confutantur Protefl:antium exceptiones» A R T I C U L U S ;XI Hiftorica Relatio de Statu Imperii usque ad paceia Religiofam. I4r* Comitfa Auguftana celeber- rima. Conftitutio Interim- Bel- gium Imperio innexum* Ele- 6loratus in Mauritiura trans- latus. Caufa Brunfvicenfis : & Boruflica. Latae Leges politicse. Cenfus Germanici. Decreta Concilia Provincialia. Caufa Magdeburgica , & Conftantien- fis. 149« 1^6, Comitia Auguftana altera. Confirmata priora. Imperata reftitutio ablatorum» Expedi- tio in Africam tertia. Bellum Parmenfe , & Senenfe. 147^ Tranfadio PalTavienfis , e- jusque Articuli^ i4g* Alberti Brandenburgici tu- multus. Lis in Saxonia mor* tuo Mauritio. ARTICULUS Xll Pax Religiofa* Recenfentur illius articull^ ARTICULUS Xin. De Refervato Ecdefiallico. i52.Conforme Verbo Dei, & ju» ri naturali. Proteftantes illud graviflime violarunt. 150. Proteftantes more fuo initio contra illud funt proteftati.Dein autem omnes abfolute fubfcri- pferunc* i;i,Refervatum eft sequilfimum. I 3 AR. t>e Statu Impeni ARTICULUS XIV. Obfervatio circa ea , qus Carolo V. a Proreflantibus objiciuntur. jf4, Objtciunt ei varias |aliena- tiones, iSf. Refpondecur, priroo per re torfioneni, deinde dire6le. 1/6. Objiciunt Religionem, eam- que fibi vendicant» Refpon- detur. I f 8. Crifis de Roma capta & et- pilata. 159. Cur ediftum Wormatienfe lentius fit executus , & Muhl- bergenfi vifloria mitius ufus. r^o* Mors pientifiima Caroli V, C A P U T II DeftatuImperiiEccIeGaftic9 &:Politico: Jure Belli & Pacis, SUB C AROLO V. ARTICULUS l CAROLI V. INITI A. M Aximus hic orbis domitor natus eft Gandavi in Flandria An* ifoo, ex Philippo Auftriaco, Maxirailiani Csefaris filio, & Joanna Hifpana, Ferdinandi Catholici & Ifabellse primoge- nita, fjgnaturus orbem terrarum viftoriis, & utrumque mundi complexurus cardinem» Ab avo paterno Maximiliano Csefare omnes per Germaniam Auftriacas Domus Provincias hffiredirate accepic , a patre Philippo Burgundiam ac Belgium, ab avo materno Ferdinando Catholico Arragoniam , Nej^polin , Siciliam & Sardiniam , ab avia materna Ifa- bella veterem ac novam CaftiJIiam, totamqiie Hifpani^ Monarchiam. Ducgtum Mediolanenfem , Regnum Kavsrr^e, & Americam armis fibialTeruIt , deviais ibidem oaodecim Regibus ac duobus Impera- to- fub Carolo V, 7* toribiis, atque in Africam etiara AGamque prolatis viaoriis; uc adeo haud ex vano diceretur, folem nunquam occidere Carolo. Sexto jam a^tatis snno 'amifit Patrom, qui ( quod mirura ) Lu- dovicum Xli. Franciis Regem ei tutorem dedit, a quo Wilhelmuui Croium & Adrianum Fior^uCum Magiftros accepit, Regiis Virtu- tihi>« n...-:o~.|v»c dUcipiinis inftjtuendus. Mortuo itaque anno 1506, Philippo patre, Burgundiaeac Bel* gii Provincias per Croium Praeceptorem fuum adminiftravit. Cui anno 151 3. Margaretha Maximiliani Csefaris filia fucceffit. At an- no fequenti Belgii regimen ipfe fufcepit : uti etiam Hifpaniarum an» I f 16. quo mortuus eft Ferdinandus Catholicus ; qui primo teftamento Ferdinandum Caroli fratrem, in quem majori affeftu ferebatur, heeredem fcripferat. At turbas veritus , mutata voluntate, Joanham filiam , Caroli ac Ferdinandi matrem, inftituit, adminiftra- tionem autem Carolo commifit. Tribus poft annitmortuo etiamavopaterno Maximihano Impe- ratore, haereditariae quoque Auftriae Provincia?, (fedato moxtumul ^ tu , quem quidam ibidem , optimatum quoddam regimen ap- petentes , concitaverant, ^ ad eum funt devolut^. 'Nihilque ad potentiam & magnitudinis faftigium deeflfe videbatur, quam coro- na Cae&rea , quam in Francofordienfibus Ele^orum comitiis ipfi prae- ripere omni ope connifus eft Francifcus I. Rex Galiiae ; pro quo Trevirenfis fuflfragium tulerat, alios etiam Septemviros in fententiam fuam conatus pertrahere. Nihil pugnare cum legibus Imperii , fi Rex GaUiae dicatur Im* perator : Francos Germanicae eflfe originis : primos Occidentis Im* peratores fuilTe fimul Reges Germaniae & Galliae : ufucapione & con^ fuetudine potius ad Germanos devolutum efl^e imperium» Magno incremento au6lum iri potentiam & Majeftatem Imperii , fi Germa» nia & Gallia fub eodem capite conjungerentur. At poftquam Moguntinus Trevirenfis orationem folide confu* tarat, revocatis etiam in raemoriam Domus Auftriacae in Imperiuni meritis annitente pariter Saxone, omnium, etiam Trevirenfis , voto eleftus eft Carolus ( anno 1^19. ) nec ratio habita legationis Ro- manse , quae Regem Neapolitanum , clientari jure devotum Eccle* fiJB, ab Iraperatoria dignitate legibus arceri contenderat. ( Quod ai pa^um a Clemmte IK sm Carolo Andegavmfi initum refcrtur, ) CAi De Scatu Iraperii, CAPITULATIO ' Caroli V/ Caplfutao, jN^/^^?"' Carali potentia Germai.ic j.,,;^,,,^ & Irbertatt fit *7 formidanda, concepta fuit aSeptemviris Capitmm^l^lilr aliquot compIeaeiTs Articulos , quibus Imperio atque Ordinum Frivjlegiis cautdm voluerunt. Videlicet : ut Rempublicam Chnftianam , Pontificem& Eccle- fiam Romanam , cujus fic advocatos, defendac^ Jus sequabilicer adminiftret, & paci confulat. Leges Imperii , & prafertim Au- ream BuMam obfervet. Senatum in Imperio conftituat , ex Germanis dele6lum, qui Rempublicam gerat; Jura , Priviiegia , dignicatem Fnncipum& Ordinum Imperii minime convellat, auc imminuat* ^leaonbus liceat , cum opus erit, inter fe convenire , deque Mepublica deliberare ,• nullum autem, quo minus id faciant, impe- diat , nec m malam partem accipiac. Multicudinis & Nobilicacis fcedera vel Societates inicas adverfus Principes aboleat, &ne tales m poderum fiant, lege prohibeat, Derebus Imperii nullum foedus autpaaum faciat cum exter- flis, nifi deSeptemvirorum alTenfu. Facultates Imperii neque di. Itrahat, necoppjgnoret, nec alio quovis modo deteriores reddat, & quas funt ab aliis Nacionibus occupata , vel ab Imperio divulfa bo- na, primo quoque tempore recoperet , fic tamen , ne quid fraudi fit rilis, quiPrivilegio vel jure nituntur, Si quid etiam vel ipfe , vel i- pfiusFamilias qoispiam poffideat, quod fit Imperii, non acquifitum legtcime , reddat interpellatus a Sepcemviris. Cum vicinis Regibus aliisque pacem & amicitism colat : neque pro rebuslmperii, nifi de Ordinum omnium, prscipue Septemvi- rorom , voluntate, bellum fufcipiac ullum fntra vei extra fines Im- pern. Peregrinum miiicem nuliura in Germaniam adducar , nifi con- fentiencibus lilis. Quodfi auCem bello peCatur ipfe vd Iroperium , hceac uci quibuscunque prasfidiis. Convencum Imperii nullum edi- cac, neque veaigal aut tributum imperec, nifi de confenfu Eieao- rura. , \ . M . N^go^^is Publicls non prsficiat exteros , fed Germanos , ex No- bilitate deleaos. Litter^ omnes conficiancur Latino vel popuiari fer- mone. Extra fines Imperii nullum Ordinem in jus vocet. Det ope* ram apud Pontificem , ne qua fraus fiat Privilegiis aut Imperii liber- Uti adverfus pa^a iaita, Quomodo mercatorum monopolla , Ger- manias fub Carolo V. 73 maniae valde perniciofa, coerceantur a rationem ineat cum Ele- ftoribus, • Si quam habet aaionem in Ordinum aliquem , legibas expe- riatur,' vim autem nullam adhibeat iis, qui fe cognitioni legiti- rose fiftunt. Neminem indiaacaufa profcribat, fed juris ordinem in eo fequatur. Imperii bona , quae forte vacabunt,, nemini con- ferat, fed ad publicum patrimonium referat. Si quara alienam provinciam auxiliis ordinuro acquiret , Imperio conjungat. Si publicum quid fuis copiis recuperabit, Reipublicos refticuat» Quod- Interregni ten^pore Palatinus sc Saxo publice egerint , ratum habeat. Confilium nullum ineat, quo dignitarem Imperii fuae Familiffl peculiarem & hsreditariam faciat, fed liberam & integram per- mittat Septemviris eiigendi facultatem , juxta Caroli IV, legem' & Juris» Pontificii pr^fcriptum : quod fecus faShim fuerit , irrW tum habeatur. Ubi primum licebit , in Germaniam fe confe- rat inaugurationis caufa» Cum illa legati Caroli per jusjurandum ipfius nomine pro- bafTent , fingulis Eleftoribus ejus rei teftes litteras obfignatas dederunt, Quod de Jure Pontificio dicunt , ad Innocentii IIL Epi^ ftolam Decretalem referendum videtur , qua decernit , Eledio-^ res Principes Germaniae jus habere creandi Caefaris liberum , & Imperii dignitatem non a fucceiiione pendere , fed ab ele^lione* Atque huc refertur prima fcriptarum folennium Capimlationm Csfarearum origo ; quales poftea in omnium Imperatorum eleaio- ne fuerunt conceptae , f^pius tamen mutatae au6iseque , poft pa- cem praelertim Religiofam & Weftphalicam* Inftiterunt quidem non raro reliqui etiam Status tmperii , ut & ipfis communi cum Ele6loribus rconfilio atque confenfu Capi* tulationes fas fit concipere. Saepiusque de perpetua aliqua Capi- tulaiione ftatuenda in comitiis eft actum. Verum Eleaores ha- denus in pofTeffione manferunt» fars VII K 74 DISSERTATiO A R T I C U L U S II D I S S E R T A T I O In Capitulationcs CaBfareas, De Forma Imperii. Cum per Capitulationes quoad plures efFeto reflriTta fit Cse- faris poteflas , Ordinum yero ampliata , non defunt ex Aca* tholicis Publici Juris Do6lores, qui contendant, regimen Impe- rii Romano - Germanici non efle Monarchicum , fea in Ariftocra- tiam deflefitere, aut etiam in Democratiam, ac fyfl:ema civitacum. Quin etiam Majefl:atem eidem detrahere cum Bodino praefiimunc/, ac fi Imperator in Imperio non plus poflTet, quamDux Vcnetorum in illa Republica. f6. Nam , inquiunt, Momrcham ex ipCz voas etymologia eum efle Contra Principem, qui folus imperat , nuUumque regiminis confortem Monar- habec. Qui folis inftar fubjefilis populis Majeftacis fuse radios di- chiam. fpenfat,- qui folus & facra moderetur /& profana penes quem u- num illimitatum jus ferendi & abrogandi leges , conftituendi pro arbitrio Magiftratus, irrogandi pcfinas, imponendi tributa & ve- ftigalia, cudendi monetam, ejusque aBftimationem univerfim ta- xandi , omnes conferendi dignitates, honores , officia , plena cum pot«ftate refideat* Qui folus abfolutum nulloque reftriftum vin- culo, jus judiciorum, munitionum , fcederum , belH, ac pacis poflideat , atque pro lubitu exercere queat. Tales olim Monarchas fuifle Aflyriorum Imperatores ac Per- ferum Reges, hodieque efle Galli^, Hifpania? > Lufitanis Princi- pes , Turcarum atque Mofcorum Iniperatores &c. Ipfos etiam poft Auguftum Romanos Imperacores , quamdiu Oriens & Oc- cidens fub unius imperio acquiefceret, poteftate ejusmodi Monar- chica ufos efle , eandemque , extin6lo etiam per alienigenas gen^ . tes Occidentali Imperio, in Oriente continuatam , atque per Carolum M, in Occidente refufcitatam , in ejusdem pofteris ad Ludovicum usque Mantem perfeverafl*e. At De CapituU Csefareis. At verd extinaa Caroli Germanica progenie , poftquam nott ampliiis fanguine, fed eleaionecreabantur Cafares, poftquam paula- tim proceres provincias, quibus pro Imperatore adminiftrandis praefe- ai fuerant, proprias fecere, poftquam Jus illud Tmitoriak apud eos invaluit, poftquam in unum Ordinum Statuumque corpus coalue- runt poftquam tum propria ufurpatione , in magno praelertim illo Incerregno, tumper Bullam Auream , & Inftrumentum pacis Weft- phalicEe, tum maxime per Capitulationes introduaas, immenfa pro* pemodum poteftate fuerint auai , Ciefares vero tot undique limici- bus circiimdati, Monarchicum non amplius dici pofle Imperlum, in quo tot alii coimperantesjusdican^incommunionemMajeftatisairumpti, Per Capitulationes etenim aliasque paaionesnonpoffe aniplius ^7^^^ Imperatorem, absqueconfenfuStatuum, autfaltem Eleaorum, ma-f^j jorismomentinegoiiafolumtraaarei fic non pofle eum novas legespoflit fine condere, autan^-iquas abrogare , n^utare, mterpretari , neque Impe- Statibus. rii nomine mittere legatos , inire foedera , bellum decernere,pacem concludere, deleaus authofpitationes militum praecipere, exftrue- re munimenca m provinciis Ordinum, aut iis prajfidia imponere, nova tributa , vel veaigalia imperare, Statum a communi taxa e- ximere, aut profcribere, feu in bannum Imperii declarare, aut feflione & voto privare , aut ex matricula Imperii expungere, exi» mere a Judiciis fupremis Imperii, aur ifta mutare ; modum menfurarum aut ponderum univerfalem praefcribere, defeaus monetarios corri- gere ; concedere jus ftapulse, aut erigendi nova telonia, monopolia, aut jus cudendi monetaro ; de Imperio aliquid alienare, aut oppigno- rare; neque conferre feuda vacantia, feu Imperio aperta absqus confenfu, Eleaoralia fine confenfu Eleaorum, Principum finfi confenfu Eleaorum & Principum , urbium fine confenfu Eleao- rum & Urbium; neque admittere vel aflumere aliquem in Statum Imperii , nifi dominio fufficiente fit provifus, & Circulo alicui fiC ^ adfcriptus, ac taxam communem poflit folvere , atque adfit con- fenlus illius Coilegii , in quod afliimitur, neque in numerum Prin- cipum, Ccmitum &c. aJiquem referre , nifi cum dignitste talem ti- tulum fuftinere poffit ; neque convocare judicia generalia , feu Comitia , transferre , prorogare , concedere veaigalia fine confenfu Eleaorum* Uti ex variis Capitulaticnibus atque DD. colligic Lincldus Stamin. Jur. Publ taK 8i* Vitrhms Inftit. Jur. Pubi iib. 3. P* Ignatius Schwarz in Collee, Hifi. part, IF. qmft, 3. S- 3' p(^S' 34' ^ /^?* Concra vero Scatus Imperii non eflTe meros confliiarios , nec vere fubditos , fed a temporibus Ottonum coim- K 2 peran- 7« DISSERTATIO perantesy votodecifivo in Comitiis pollentes, ac Dd gmiaCon-re" ^g. -Ssntes; eos ditiones luas cum jure fuperiGritatis territorialis y at |us terri- que ^^^gaiium , & cum oniaimoda ac fumma jurisdiaione, maje- toriale ftatis ffimula, velut pro arbitrio gubernare, jus vicae &necisexer- atatuum. cere, recipere faomagium , conftituere magiftratum ac judicia, dare refcripta moratoria , aliaque privilegia, leges ferre , tributa im- ponere , quin Imperatorpoflitintercedere; gaudereeosjure conden- diurbesac munimenta, legendi miiitem , mittendi legatos, pan- gendi fcedera tum fnter fe , tum etiam cum externis, & gerendi bel- lum, modo non contra Imperium & Imperatorem id faciant ; per- tinere adeos, vi ejusdem ruperiorltatis territorialis , jus fifci , ar- chivi , veaigaliura , mineraliiira , monopolii , poflaram , cudendEe monetaB , chartgs fignatae , jus fluratile , 6i fylveftre, jus acquirendi bona jVacantia , caduca, coroniina, aat indignis ereptii ; jus conce- dendi veniam statis, aggratiandi , reftitueodi famanj, difpenfan- di, nobilitandi pro fuo territorio, & Ordines Equeftres inftituea- di &c. Frui aliquos jure de non evocando fubditos ad cameram Im- perialem & Judicium Aulicum Ex quibus inferunt , Statum Imperii in provincia fua plus pofle, quam Cagfarem in Impeno acnominclmperii, uti leges ferre; etiam contrarias Jure Communi civili , (non tamen Pubiico Germanico) tributa & veftigalia imperare, foedera inire-, bella gerere, muni- menta exftruere ac praefidiis firmare; defedus monecarios corrige- re, menfurarum ac pooderum modum prsefcribere , politiam ordi- nare &c. Quinimonon defunt ex Acathoiicis, qui alFerere aude- ant cum Limnseo i. p, Tom^ 12. Csfarem merum eife Ad- miniftratorem Imperii, ad rationes reddendas otatibus obligatum, pofleque ob male geftam Rempublicam deponi ; atque in eam rem exemplum Caroli Crafli^ Henrici IV. Adolphi Naflx»vii, & Wen- ceslai afFerunt. Ac proin Imperium Romano-Germanicum non efl^e Monarchi- cum, fed Rempublicam Ariftocraticam , in qua Csefar , inftar DucisVe- neti, fit primus titulo , ordine, & dignitate, poteftatem vero & Majeftatem penes totum Imperii fenatum refidere. itaPuifendorf. fius fubfifilo nomine Monzambani latens, Limnaeus, Bodinus, Bur- goldenfis, Hyppolithus a Lapide, qui p, i, c* ig, fcribere non ve- retur : Domini nomen adbuc Imperatori tribuitur , ctm tamen re ipfa « mhil minus , quam Dominus fit , manpdque Impsratori boe vefiigium , & quafi umbra quadam antiqucs poteftatis } ngm ipfa Imperatoris dm^ authO' De Capkul. Csefareis. 77 mborHms ^ potcffas hodie efl umhra, mmenque Imperii mn Impmum, i>unt mm hcec mera Imperii fitnulacra^ Altius ac reverentius de Imperiali Majeftate fentiunt, qui non ob- S9* ftantibus Capitulationibus, aliisque pa6lionibus ac Ordinura juribus Pro Ma- Iniperiura vere Monarchicum effe , fummaque Majeftate fulgentif^ fimum alfeversnt ; nihilominus enim Imperatorem non modo nullum Superioreminterrisagnofcere,redin(uper omnibus Imperii Statibus, civibus,populi?, explenitudinepoteftatis imperare, tanquam Caput sic iupreraum Judicem , ac vere fummum Imperantem , adeo qui- dera, ut omnes ipfi parere, ac rationem reddere debeant, ipfe vero nemini, ^,, _ . r r Atque hinc omnes Ordines tanquam vafallos prajftare ipfi hc ma^iura, jurare fidem & obedientiam , Dominum Clementiffimum apDcilantes, atqueMajeftatisinfignia, PoraumAureum, Sceptrum, Coronam, furama cumreverentia eidem deferentes. Eo pertinere plusquamregales illas folennitates in coronaUone Imperatoris adhi- beri folitas, illa Eleaorum Principum Imperatori fuo infervjendi officia, d£lata illa fui muneris oblequia , politica ac militaria &c. Neque Germanis duntaxat Principibus eam Majeftatis & Mo- narchiciE Auftoritatis periuafionem inelfe , fed exteris etiam Europs Regibus& populis, qui propterea extra controverfiam Imperaton ejusque legatis primas deferant ab ipfis adeo Turcis , Perfis, Mofcis &c: Monarcham faiutsri ; & quid certius, quam^roi?! Cafaream Majefiatem paffim ab omnibus appellari? ^ ^ Supreraum hocMajeftatis decus nequaquam minui aut depri- mi, quod Eleaores Imperii regali velut dignitate, auaontate , & poteftate fulgeant; nam eo akius atque gloriofius effeCsefareEeMa- jeftaus faftigium, quo majoribus & potentioribus Principibus im- peret, eoque eminentius, quo fublimioribus fuperemineat. ^ Neque hanc erainentiam dignitatis ftare in folis cererooniarum, honorum, ac titulorum ornamentis , fed in emmenti etiam pote- ^^^^,^2^5 ftate& au6loritate, vi cujus multafolus, tanquam C^ste^j iCe/er- Csfarea. absqueOrdinurainterventupoflit, ut creare Reges , Duces, Principes, Comites, Barones, Nobiles, Doftores, Notarios pubh- cos pro totolmperio; erigere, confirmare, & privilegus raunire Academias; Status inveftire in iuis feudis; concedere veniara asta- tis ; liberos ex impari matrimonio morgenatico natos^quare patri ; legitimarefpurios,- aliis dignitatem & poteftatem comitjvam largiri; reftituerefamam,- concedere litteras moratorias, publicas &Jolen- K 3 D 1 S S E R T A T I O nes nundinas ; dare jus civltatis, ordinare poflas , bellura defenfi- vum pro necefljtate gerei-e, & quidem hasc omnia pro toto Imperio^ 51* PratereaconftituiaCaerare Judiciom Aulicum, cum Prjefide & Judicium Afleflbribus 5 atque per illud judicare caufas controverfas de feudis aulicum. Regalibus, de veaigalibus, Statuum privilegiis, praGcedentiis, ne- gotiis Italicis, iisque, quae concernunt Jurisdiaionem voluntariam acgratiofam; & hsecquidemprivative; reliquas vero caufas civiles jure prasventionis ob concurrentem Jurisdi^lionem cum Camera Im- periali , in qua Caefar conftituit Judicem , quatuor Praefides & duos Afleflores. Ab his duobus fupremis tribunalibus non quidemappel- lationem concedi , fed tamen fupplicationem , ad Caefarem , & i?e- viforium^ Ad haec admittere univerfim Appellationem in cafu denegatas juflitiae ,• exteris deleftum concedere ; promulgare conclufa Imperii ; ex plenitudine poteftatis varia difponere ; eaque omnia agere, quae per Capitulationes aliasque paftiones non fuerunt exprefle limitata aut reftriaa; 02» . Q^^i^^vis igitur magna fit Imperii Ordinum poteftas, titulo Su- Eleao* perioritatisTerritorialisindufta, & per varias Capitulationes ac pa- lum prs- ^tiones fucceflive magis magisque ampliata ; quamvis adhuc majore rogativae EIe6lores polleant , poflintque libera eleftione foli Caput Imperio augent vacanti dare, Romanorum Regem, etiam invito Imperatore, eli- Snl. ^^^^9 Capitulationem prasfcribere) donec ftabilis aliqua & perpe- cua a Comitiis ftatuum fit decreta) monere Caefarem de indicendis Comitiis, eoque etiam reclamante EIe6loraIes conventus celebrare; flnguli duos ad minimum Afleflbres Camer^ Imperialis defignare,* jure de non Appellando, aut non evocandis eorum fubditis gau- deant; prolnveftituranihilfolvereteneantur in aaibus ad curiam Imperialem fpeaantibus ipfos etiam Reges prscedant, & extra cu- riam Reges foleant eosdem, tanquam aequiparatos, Fratres appel- lare,- praeterquam quod flnguli, prEefertira Moguntinus, tanquam Coilegii EleaoralisDecanus, & Archi-Cancellarius Imperii, fpecia- libus praerogativis potiantur, Nihilominus tamen facramCa^fareamMafeftatem tanto efl"e Au- guftiorem , atque eminentiorem , quanto glorioius eft , tantis Ira^ perantibus imperare , tantosque Principes , quos inter quatuor hodfe Regesfunt, habere Archi-Officiales ; &tresquidem ex iis Archi- cancellarios, per Germaniam videlicet, Italiam, &GaIh'3m, quar- tum Archi-Pincernam , quintum Archi-Dapiferum , fextum Archi- Marefchallum, feptimum Archi-Camerarium , Odavum Archi The- fau- De Capitul* Caefareis. 79 faurariutn. Tantorum igitur Principum Archf-Officialium 9 alio- rumque Imperii Statuum potentiam , jura , dignitatem , non tan* tum non minuere Majeftatem Imperatoris , fed plurimum eandem adaugere ; eo etiam prajfertim ex capite , quod eorum poceftas Caefari tanquam fupremo Imperanti fit fubordinata , fub lege fide- litatis & homagii , fupremo & direflo dominio in Iroperatoris Majeftate radicato* Elucere hoc etiam ex ipfis Imperii Comitiis , quae tamen vel ^ maxime Imperatoris limitare Majeftatem aliquibus videantur,- nam Uti edaia haec, de confenfu Eleaorum , a folo Caefare convocari, a foloCommai tanquam .Prsfide regi, & ita quidem , ut absque ejus voluntate nihil poffit confici. Quamvis enim poft propofirfonem a Csfare autejus Commis- fario faftam tria Collegia, Eleftorum videlicet, Principum, & Ci- vitatum , in fuisconclavibusdeliberafTent, conclufum concepiflTent, atque oronium vota confpiraflhnt, fi tamen Iraperator folus diflTen* tiat , ejusmodi placitum Statuum non poflTe in Rece[fum Imperii aut legem abire, imo ne quidem in conclufum Imperii^ manifefto argumento, quantUm vel in ipfis Imperii Comitiis Csfaris poteftas legislativa , acque in conficiendis Imperii negotiis auftoritas emineat» Quin imo Caefarem non tantumea fefolo poflTe, quae Refervata Cafarea appellantur , fed etiam ea, quae vigore Capitulationum & tranfaaionum accedente confenfu Ordinum*ftatuit ; nihilominuS enim verum eflTe , quod folus Caefarlegem proroulget, ediaapubli- cet, legatos mittat, fcedera ineat , bellum indicat, pacem fanciat , Sta- tum profcribat, cum nullus Status pro toto Imperio haec poflit facere, fed folus Imperator ; & quamvis confenfus Statuum ad hoc requiratur, nihii tamen propterea Majeftati aut Monarchicae poteftati detraftuni iri, cum per Capiculationes & paaiones non poteftas ipfa radicalis fed ejus ufus duntaxat & exercitium reftringatur* Aliunde autem multis exemplis conftare , quod poteftas radi- 94. calis poflit plena fubfiftere, licet quoad ufum fitligata, atque eff^e- Nonpote- ftus impediatur Sic pupillum plenum habere doroinium proprieta- J{J/Qj^: tis fuorum bonorum, plenamque poteftatem radicalem de lis ai-tur. fponendi , licet fine auft^ritate tutoris hanc fuam poteftatem , hocque fuum dominium aftu ipfo exercere non pofllt. Idem patere in aliis, quibus bonorum fuorum adminiftratio eft interdiaa,autreftriaa : in filiofamilias refpeau bonorum adven- titiorum ,* in facerdote , accipiente per Ordinationem poteftatem abfolvendi a peccatis , quara tamen ufu ipfo exercere non pomt. 86 D I S S E R T A T I 0 nJfi Jurisdiaio ordinaria aut delegata accedat : ipfas etiam caufas phyficas pollere virtute agendi , quin tamen illam lemper pro- xime poflint exercere. Nequaquam autem ad Majeftatem & Monarchicam poteftatem requiri , ut ad ufum & exercitium omnium dirpofitionum fe exten- datj aiias nullam fore in orbe Monarchiam , nifi tyraonidem aut defpoticum Imperium quis amens ea nomenclatione velit honora- re^ Perfarum Reges haud dubie veros faifle .Monarchas, quin ta- men edifta fua potuerint mutare^ Cancellos , quos ipfa potentia fibi circumdedit, non limitare potentiam , fed exercitium folum- modo potentias reflringere. PofTe Monarcham e^tiam cum fubditis fuia & Statibus Provincialibus pafta inire, lisque dbligari , quin tamea Majeftas aut Monarchica poteftas detrimenturo patiatur. Talem eiTe poteftatem Caefaris f refpeftu illius Capitulationes aliasque cum Statibus conveotiones eife paaa, non vero leges; has ferri in fubditos , illa fummis etiam fmperantibus eiTe communia, ipfam adeo infinitam DEI Majeftatem promifTionibus ac pa6lis cum creaturis fuis initis , obligari polFe , quin tamen eidem quidquam ^ecedat. Appoftte in hanc rem Jeremias Linckius in Stamin» Jur, PuhU tdb^ Imperatorem cum fole comparat, Status vero cum radiis: Centrum MajeftatiSy inquit, apudfolum Imperatorem, ut cenirum lucis pudfolem, reJBet, Status vsro funt totidem radii folares ^ qui de folari qui" dem MajeftiUe necejfarid participanty fed quia ex centro fluunty ^ ad id murrunt , a folari quoque Majeftate dependent : uti autem radii folares^ quamvis folis individui fm comites ejus tamen Majeftati nihil demunt, quin potius eum magnificant , ita Statuum fplendidus orda Maje/iati Im- peratorice plus addit^ quam detrahiu Et alibi addit , Imperatorero efte Caput totius Imperii, fummum Principem ac Dominum , femper Auguftum , Clemen- tiffimum, Sacrum , Sereminmum, PotentifTimum , Inviaiffimum, Gloriofiffimum , Supremum Advocatum & Proteftorem Ecclefiae, fupremum Judicem , fummum Imperantem , cui omnes reve- rentiam& obedientiam debeant, fontem, fcaturiginem& centrum omnium Dignitatum. Ex quibus jamita colligunt: cum tamen multa ftnt, tamque emlnmth CafarBa iRejervata, tot auguftiffima ac fumma jura, tam- que fublimes praerogativae , foli Imperatori competentia ; cum ea etiam> qu» vigore Capitulationum & paftionum Comitiorum con- ienfum De CapituL Ceefareis. fenfura requirunt , folus agere dici poffit ; cum Statuum jura, quantumvis excellentia, Casiareaeaudoritati fint fubordinata, cum non ipfa poteftas (umma , fed exercltium tantum quoad aliqua fit re- liriaum, cum Capitulationes & Conventiones non per modumJegis, fed per modum pafti Cgefarem obligent ; cum Status Imperii terras fuas tanquam feuda recognofcant , & ab Imperatore recipiant , ho- magium prseftent, fidelitatem jurent, fervitia militaria per fe vel per fubftitutos exhibeant, poenas legitimas patienter ferant, feque dominio direfto, ac fupremse Jurisdiftioni in omnibus fubordinatos elfc intelligant (Linckius Stam. Jur. Puhl, tah^ 58,) cum denique nihil ad Majeftatem auguftius efle polTit , quam tam magnis Principibus tamque potentibus imperare , Majeftatem Caefaris eflTe pienam ac fummam, Regimenque Imperii Romano - Germanici omnino Monar- cliicum eflTe dicendum. Atque hoc ipfo confutatam exiftimant illorum opinionem , qui formam Imperii Mxiarw , ex Monarchica^ ^riftocratica , aut etii^ra Democratica , zddTnunt. Nam licet magna omnino fit Eleflorum & Principum , tanquam Optimatum poteftas ; licet civitates Imperia- Jes, quaepopulum videantur referre, fuperioritate territoriali , & poft Pacem Weftphalicam Comitiali etiaih voto gaudeant, tanti nihilominus ponderis eflTeputant, quze pro forma Monarchica funt allata , ut nullam formam Mixtam adftruendam cenfeant. Ah*i ta- men, iique non pauci, dicendum exiftimant, Regimen Iroperii eflTe fiwpliciter Monarchicum, fed tamen Ariliocratia temperatum* Hac enim ratione optime combinari poflTe credunt ea, quae pro diverOs fea- tentjis afferuntur, argumenta* Nam rationes allatas probare quidem , formam Imperii efl^e fim- 96, phciter Monarchicam ; eam tamen eflTeStatuum acpraefertim ESedo Sed tamen rum fubHmem poteftatem , tum Territorialem refpeftu fuariim Pro- ^^ isflocradce vinciarum ; tum Comitialem refpeftu totius Imperii , ut negari non ^«"^P^^J^atam. poffit, e^s in Regiminis partem venire, licet illud raulto eminentio- ri modo Impera ori competat, & in hoc lenfu locutcs eflTe , qui Rempubl. Ariftocraticam dixere. Quaeftio eftde nomine ; namdereipfa ac Juribus cujusque fuiH- cienter conftat ex legibus fundameDtahbus Imperii, quas falvas efle ODOrtet, Mihi pro hoc Jpparatu Eruditionis ad J^urispmdentiamfuf^S' cerit, aliorum fencentias retulilT?, ac fuum cuique pretium , quod meretur, reliquiflTe^ Pars VIL L • Illud Statua Iniperii fub Carolo V. Illud tamen aflTeverare non dubito, aperte illos errare, qui for- mam Iraperii uihil almd eiTe dicunt , quam fy(iema civitatum , tam arfilo nexu colle^larum , nt licet fingulse fummo Imperio potiantur, fiec una alteri fit fobdita, unam taraen Rempublicam prsefeferant , qualem in Helvetia^ & Batavis cernimus. Nam hac ratione nullus eflet Imperator, aut nuila ilfius pr^cellens poteftas atque Authori* tas, Status omnes eifent aequales^ OligarcUam poteft quisquam comminifci, quse eft Ari* ftocratia corrupta, dum pauci ex optimatibus regimen ad fe trahunt» privato potius quam publieo bono intenti/ Qualis olim fuit Romae apud Triuraviros, dum primum Poropejus, Csfar, & CraiTus , po- fteaOftavius, Antonius, &Lepidus, regimen fibi vendicarunt. Sed neque absque injuria Imperii dici poteft cum Monzambano IProteftan- de (latu Imp, Germ. c^ 6. %. 9* Jmperium corpus aliciuod irregula» liuBiprobra.ye ^ monfiro fimik^ exiiiaUli morbo\ inttrmsque conmlfwnibus perpei : tuum fomitem prahens* Neque absque defpeftu Sc contumelia Im- peratoris cum Limnseo i.p. c. 12. Imperatorem aque Imperii Vafallum capacem criminis lafce Majeftatis in Imperiumy Imperii Mini^ firum^ puniendum ^ deponendum exemplo IFenceslai^ Quae verba plane probrofa funt . & relatu indigna , nifi ut ap- pareat, quanta reverentia Acatholici quidam fcriptores de Imperatore !& Imperio loquantur , qualesque ideas de iisdem eff"orment. ARTICULUS III, Imperium ordinat Carolus. f^Arolo V, €a , qua dixi , ratione elefto Septemviri miiTa lega- Germaniain tione, quam Fridericus Palatinus obibat, Cfiefaream coronam aiSnar?^ deferunt, atque ad eam acceptandam eundem in Germaniam in- vitant^ Ratam Elefilorum voluntacem habuit, moxque compofi- to, quoad fieri poterat, tumultu Hifpanorum Procerum , qui in- digne ferebant, complures Belgas tanquam Adminiftros admoveri regni gubernaculo , iter ingreflus, anno if2o. Aquisgrani more Msjorum eft coronatus. Quamvis autem haud modicas interea Hiipani cierent turbas , & Gallus Carolum Auftriacum Francofordiae fibi prselatum acerbe fe. rens, Navarram, expygnata Pompejopoli, diripuiflet, nihilominu$ Imperiiim ordmat Carolu?*, 83 Caefar, ut G-^rrnaruam ordinaret, an. 1521» prima Imperii Comitm Wormatiam indixit. Ubi de Ofdinum confenfu novum Imperii fe- natum conftituit, qui ex 22^ fenatoribus conflatus praefide C^faris ] abfentis Vicario Rempublicam gubernaret, majoribus tamen caufis Imperatori refervatis» Confirmavit Facem Publicam, a Maximiliano avo jam prO' mulgatam, pluribus faluberrimis legibus ordinavit Judicium Im- perii Camerale. Lutherum denique Germaniae incendiarium publi- co Edifto profcripfit^ Prout paru 3. cab. ulu in defcriptione Conci- lii Tridentini prolixius expofui. ^ Imperii rebus fapienter adeo difpofitis in Belgium abiit, at-Etllifp»- que expugnato Tornaco in Hifpaniam profeftusnon modoilliusmo- niam. tus compofuit, Befgis quibusdam a cfavo remotis> & Adriano Flo- rentio, Praecepcore o!im fuo, quem Regnr Vicarium coDftituerat , commendatione fua ad fummum Pontificatum promoto, fed Gallos via* etiam feliciMaLrte ex Navarrae Regno ultra Pyrenseos montes ejecit promotaque in Italiam vi^loria eosdem memorabili prselio vi6los a Mediolanenfi Ducatu depulit, quem Francifco Sfortiae fub feudali cum Imperio nexu reftituit, Parma & Placentia Pontifici, Genua vero, quam Galli pariter occupaiam tenuerant^ in libertatem afllerta (^anno ifii. } Hoc eodem anno Carolus Caefar Frovincias cum fratre Ferdi- pg, nando partitus hsreditarias iVuftriaccB Domus terras eidem proprio Divifio Pro- jure poflidendas tradidit : atque in his etiam Ducatum Wirtenber- vinciamm» grcum, quem a fuevici foederis fociis coemerat^ Hi etenim Ulricum Ducem , quia Reutlingam urbem , foede- ris fociam, ob famulorum qaendara in ea interemptum, hoftili mana invaferat, Ducatu fpoliarunt, eumque anno Carolo V. ven- diderunt, qui eundem, prout mox di6tum, una cum Auflriacis Pro- vinciis fratri Ferdinsndo ceflit* Vixitque Dux in exilio ad annum ufque 1534* quo Hafliis, expulfis Ferdinandi copiis, eundem refti- tuit, Beneficiariotamen jure Auftriacis obnoxium. Anno 1^22, C^' far in Angliam trajeftus adverfus GalJos foedus iniit cum Henr ca Vill, qui mari transmiflb in Picardiam irrumpens Francorum vires. diftraxit. In Germania Comitia Norimlergsnfia funt ceJebrata * in «lui-QQ^^jjjg^ bus conftitutum, quomodo in Circulis Imperii cura prorcrlptis pro- cedendum. Promifl^a Ludovico I^ungHrlEe Regi adverfus Turcas au- xilia, fed ob tergiverfationem Novatonira non mifla. Chereg??tus Legatus Apoftolicus fruftra urget executionem Edidli Wormatiea- L 2. fis» 84' Obfervatio in Gravamina fis, in Lutherum lati, Novatoribus centum Grafiamim , quse pro» pter locum conventus, exiiide NormUrgenfia cietk funt, contra curiam Romanam & Ecclefiafticum Ordinem opponentibus. A R T I C U L U S IV. , Obfervatio In Gravamina Nationis Germanicse* QUantos motus facerdotium Inter Regnumque humani generis .hoftis diverfis temporibus in Ecclefia excitaverit, nemo eru- ditorum eft, qiii ignoret. Compofitis funeftis illis circa inaugu- rationes difcordiis , cum Romani Pontifices varias Beneficiorum Refervationes Annatafque inducerent , in querelas rurfus efFufa fuit Germania, inSynodo praefertim Conftantienfi &Baf]leenfi pro^ pofitas. His pariter per Concordata Germaniae utcunque pacatis, cum morum difTolutio variique abufus magis magisque irreperent , ac laici detraQum fibi exiftiraarent, quidquid Ecclefiafticis accrefce- ret 9 in varia rurfus itum murmura, Quapropter jam anno 1510, cum Julius IL a foedere, ad-^ verfus Venetos inito, receffiflTet, atque propterea Maximilianus Imperator alieniore a Pontifice crederetur efle animo, decem que- _ relae feu Gravamina in Comitiis Auguftanis eidem fuerunt propofita» 100. I, Pa6lis & Privilegiis per crebras difpenfationes ac revocatio- Gravaraina derogaru iecera, ^,. Eleftiones Preelatorum quandoque reiici. 3. Eleftionibus PrsEpofiturarum, quas Capitula quaedam i.mpe» £rar nt , contraveniri. 4. Beneficia & Dignitates majores Cardinalibus & Frctonotariit refervari^ 5. Gratias exfpe6lativas crebro concedi. 6. Annatas abfque dilacione exigi, etiam Epifcopis intra paucoi annos mortuis^ Ecclefiarum Regimina minus dignis committi. 8* Indulgentias novas, cum revocatione auc fufpenfione vete- rum, laicis contracierummurmurantibus, ad corradendas pecunias concedi. Nationis Germanicae* 85 9. Decimas fub prastextu expugnandorum Turcarum exigi , nulla expeditione fecuta. 10, Caufas, quT in Germania terminari poffent, indiftinftead tribunalia Romana trahi^ Haec Gravamina poftea Lutherani mah*gno in RomanaraCentuni, ; curiam totumque Ecclefiafticum Ordinem antmo tantoperemutarunt, exaggerarunt , atque auxerunt, ucdecem in centum excrefcerent ; quae centum Gravamina Norimbergenp.a ab ipfis funt appellata , acfi a Comitiis Norimbergenfibus legato Apoflolico fuifi^ent propofita.atque ad Adrianum VI» Pontificemtransmiira ab integra Natione Gsrma- nica. Mire fibi .applaudunt Heterodoxi fcriptores his gravaminibus « tanquam juftifiimam iila caufam dederint feparationi a Romana Ec- cleafi» At peflime in ruinam fuam hallucinantur. Quamvis enim abufus irrumpant in Ecclefiam, & difciplina morum remedium po- fcat, nunquam tamencaufaefle jufta poteft, fe feparandi ab unitate Ecclefiae, quamdiu do6lrina fidei eft integra, Probare autem mm- quam poflunt Novatores, hancin Ecclefia Catholica fuifte corru- ptam. Nequeetiam quoad difciplinam tanta fuit Romanae curiae & iot, Ecclefiaftici Ordinis corruptio, quantam Lutherani in praetenfis gra- l-utherus vaminibus maligno livore depingunt, & per immenfas auxefes exag-P'"5^^^ gerant» Imo omnino evanefcunt, fi cum immani fidei ac morumj^j;'^^* '"'^^ corruptela, quam Lutherus induxit, comparentur* Gerte in publico Edi6lo Wormatienfi pr^tenfa Lutheri refor- matio dicitur bcer^s abhinc triemio c(spta , per concilia dudum rejeCta , damnata , rurfus ex profundis inferni faucibus retraUa - - morbus , miferabilem ruinam , ^ interitum omnis virtutis , honefiorum morum ^ pacis fideique chrijliana jacluram allaturus^ - - - doUrina , qua reprQ- batis dudum bcsreftbus ^ blasphemiis fcateret, • - - Lutheri fcripta , feditionum , diflractionum , bellorum , cadium , rapinarum , exu- flionum , ^ occafus fidei Cbrifiiance , materiam caufamque praben- tia^ Lutherum cunftis permittere , ut laxent bahenas omnibus cupiditatibus , ut difjolute effraStis legum repagulis pecudum more vi- vant. - • - Hominem praefrafti & inquieti ingenii omnia vetera in- ftituta, legesquerepudiare, conculcare & opprimere - debachari in fummum Pontificem , Chrifti Vicarium , multiplicibus , & inau- ditis hoftilibus famofisque malediais, complures eum extre- me damnatas haerefes , quse jam diu obfoleverant , in unam quafi Lernaeam paludeni coegifiTe , roultasque praeterea novas & recentes L $ ex- Obiervatio in Gravamina excogitafle, hoc prsetextu , quod fiJem prgedicet, ut veram fince- ramque fidem deftruac, acfuhnomine fucoque Evangelicae doMnse omnem Evangelicam pacem & charicatem, bonarura rerum harmo- niam extinguat, Haec aliaque adhuc acerbiora contlnentur in publico illo Edi6lo comitiali ; acque deinde Lutheri condemnatia & profcnptio unanimi co ifenfu & voluntate imperatoris praefentis, facrique Imperii Ele6lo- rum, Principum & Ordinum decernitur. Eadem ferme in pofterio* ribus etiam fniperii Comitiis fa^pius repetita^ Quam vere autem haec faere tura Caroli V. Imperatorls , tum Ferdmanii Locunn»tenenti3 , tum Eleaorum , Principum ac Statuum Imperii Publicis^ in comitiis , ficque nadonis Germanfcae de Lutherr reformatione fententsfe ac decreta, tam falfo afTeritur, gravamina illa centum Norimbergenfia fuiffe a Camitiis Imperii Norimbergenfi. bus aut Natione Germanica adFoncificem diredla. Nam probsri nulla ratione potef!,, quod omnes Imperii Ordines -in ea gravamina aut corapilanda , aut Pbntifici transmittenda con- fenferint, aut ea juiU cenfucrint, Imprimis enim prorfus incredibile ell, quod Status Ecdefiaftici, quales in Imperio funt multi , confen- ferint,^ cum plurima ex iis reaa tendant in grande ipforum prseju» dicium- ^ . Siquidemcfl^v ao. (prout GoTdaftus i.pag^ 457JIIa diftin- guit) divitias Ecclefisfticorum fine reftri61ione in Germania livi- do dente profcindunt , ideoque annuas pecunias extraordinarias adverfus Turcas , atque pro rebus Imperii eisdem a Pontifice impe- randas decernunt^ Cap. ai, hon eodum in modum detonant in Ec» clefiafticorum univerOm fcelera ; atque iit privilegium fcri eisdera adiroatur^ poftulaot* Cap. 22. lamentantur^ quod homines etiam ab Archiepifcopis & Epifcopis ob caulas profanas non nifi ob qu^ftum turpem & pecuniam excommunicentur^ Cap. 25. conqueruntur , e- tiani innocentes ab Ecclefiafticis excommunicari pecuniae acquirend» caufa, Cflp. 24» adverfus privilegium canonis infurgunt. Cap, 27. di^ cont , laicos ab Archiepilcopis , Epifcopis , & Prslatis inique pre- mh Cap. Jos Retraftus in Ecclefiafticorum bona laicis conceden- dum decernont^ 29. Epifcopis jos fpoh'i denegant^ Gravamen 30. plenum eft vituperij m Epifcopos aiio^que Ecclefiafticos , quod tuean- tur adverfus laicos rem longe iniquiffimam. Cap. 31^ Epjfcopo» pri- mam collaciooem Bengficii Patronati fibiufurpare. 32* Beneficioruni fundatores fupra modum esfugi ab Ecclefiafticis ; 33. & prafentatcs; ab Epikopis» j^. ordinari ab Epifeopis prorfus inepto&. |f . imnvo. " dicas. Nationis Germanica» 87 dicas itnpenfas infumi in confecrationibus Ecclefiarum. j^. coeme- teria fupcrflae confecrari. 37. In celebritate alicujus novi Sanfti E- pifcopos & Prs;!acos exigere obiationes , pro conducendis militibus ineliusapplicandas, 38, Epifcopos ab Abbatiflis pecunias exigere : Ab- bates inutiliter confecrari. 29. Officiales Ecciefiafticorum nihil nifi pecunias appetere. 40* Laicos iniquos rrahi ad tribunal Ecclefiaftico. rum. In fequentibus quatuor gravaminibas eadera audiuntur lamen' ta» 45. per violentiam novas inilitui decimarum prceftationes. * Deinde ufque ad gravaraen 63» rurfus in Judicia EcckOaftica univerfim acerbiflirae invehuntur : caufas profanas fub pr^textu praBfcriptionis autdenegatae juftiti^ad forum Ecclefiaaicom trahi : de- linquentes duplici p^na affici. Ecclefiafl;icos auri facra faroe pelle- aos ufuras , & iilicitos concubinatos concedere, Synodales judices cenfus annuos a domibus laicorum exigere, uti etiara ab opificibus, iniquos arreftos indici, Litigantes ad iniquas transaaiones compel^ li. Externos caufarum Patronos & Procuratores inique a judiciis repelH. ^^^^^.^^ Jterum in omnes ordines Ecclefiafticos atro- ciflima accufationegraflantur, quod pauperibus Sacramenta negent. Ouod non ferendis oneribus plebera vexent, & pro Sacramentorum adrainiftratione gravent ,• MiflTa abutantur ; fcandalofe vivant j pu- blicas exerceant tabernas, illicita corradant lucra; legitimos haeredes ^^^"^^lara^v^o quis fibi perfuadeat, Ordines Imperii Ecclefiafticos 103. hxc eravamina, potiflifnam partem contra ipfos prolata, ipfisqueA paucis fummopereperniciofa, atque probrofa, cenfuiffe vera ^qua, at- compdata. oue fuo fuffragiodecrevifle, ad fedem Apoftoiicam efle dingenda. Ouid hoc aliud eflet, quam fi de graviflimis criminibus infimulatus rogaret, ut ad judicem illa deferantur, ac pcsnapro iis debita fib! irrogetuu ^^^^^^ ^^p^ ^p^^ Goldaftum aperte dicitur, alaicis ea gravamina fuifle propofita. Ab omni proin veritate alienum eft, auod compluresProteftantesfcribunt, eas querelas fuifle totius ^a- tionis Germanica, omniumque Imperii Ordinum confenfu illa Poa. tiSci fuiflTe oblata. . „ o r u Imo neque omnes laici Status ea omnia jufta & ^qua cenfebant. Certe CathoHci Ordines nec confentiebant , nec confentire poterant, cum plura ad evertendum Primatum fummi Pontificis,ad aboIendamLc- clefiafticam jurisdiftionem, ad fubruendam Hierarchiam, ad Con- corcUta Germaniae, paftiones, & transaftiones convellendas, ad Obfervatio in Gravamina fidem publice ac folenniflime datsm infringendam , atque ad Ecclefiam CathoJicamdepnmendam, opprimendanique tendant. Reprehendnntur pr^cepta EccleOa?, ritus, ceremonisB, &con- fuetudines antiquiffimee, ut inventa merehumana, avaritiae Roma- , noeaucupia, Pontificije tyrannidis onera non ferenda ; culpanturEc- clefiaB jejunia, abftinentia a carnibus , nuptiarum folennitas certis temporibus interdifta, matrimonii impedimenta, indulgentise, Isn- 6iorum cultus^ Qiiis autem credat, taha ab Ordinibus Catholicis , etiam lai- ci.sfuiOb coficepta, acpropofits? Certe Carolo V. Imperatore in- fcio (cum tunc in Hifpania verfaretur) furt compilata ; neque po- lleaunquam ea probavit, aut jufta efTe exiftimavit , fed omnino re- jecit. Teftis locuples eft ipfius Csjfaris epiftola , ad Clementem Vil. anno 11-26. fcripta : in qua ait, fe centum gravaminibus msquam aures pmftitiJjQ , mc illis anitmm adjecijje. Id folum ille petiit, uc Annat^ahaque qu^darafubfidia, ad quadriennium fibi concedantur adverfus Ecclefige hoftes* C^rarelQ. Sed neque Ferdiaandus Locum-tenens aliique catholici Ordi- ^ nes laici centum illa gravamina ad Cjefarem aut Pontificera dirigen- dacenfuere, Quod ex eo manifefte elucere arbitror, quia Fer- dinandus Archidux poft Norimbergenfia Comitia mox cum Ordinibus Catholicis, quos inter erant Guilielmus & Ludovicus, Bavarise Du- ces, alium conventum celebrayit, in quo praefente etiam Campegio Legato Apoftolico convenerunt, qusenam gravamina ad Pontificem efl^ent dirigenda. Dicamus, quod res eft : Gravamina deeem , multo modeftiora jam anno if 10. Maxirailiano L in Comitiis Auguftanis propofita, & in Wormatienfibus anno 15-21. renovata, fequenti etiam anno in Norimbergenfibus fuerunt repetita , decretumque ab Ordinibus , ut ea ad Pontificem pro remedio dirigantur. Nec incredibile eft, Status, aut jam Lutheranos , aut Lutheri turbulentis fcriptis faventes , in Comitiis NorimbergenfibiiS varia alia gravaroina propofuifi^e ,* circa qu« cum non convenirenc cum Catholicis, iftifeparaium conventura , Ratisbonae inftituerunt, & bac fuper re dehberarunt. a Lutherams Luiherani aucem deinde gravamina ita auxerunt, ampliarunt, auaa. 2^^^ Lutherico calamo mah'gne adverfus Roroanum Pontificem & clerum Germaiiise exaggerarunt, utcentum omnino prodirent , quse pofteriores Proteftantes Comitiis Norimbergenfibus , totiqueNationi Gsrmanicse falfo adkripferunt, Opti-i NatioRis Germanica?, 89 * Optime in hanc rem Gretferus in defenf, Bellarm. de tramlat, Imp, libellus f inquit, centum Gravaminum ^ quem Lutberani etiamnum cudunt 6f recudunt , ^ mmquam ncn in sre habent , quemque Jllyricus fuo catalogo , 6? Orlhuinus Gratius puo fafciculo illigavit , nec ab ImperaUh re , nec juffu Imperii compojftius , fed a Lutheranis fabrefatlus , 6* nm alio conftlio difperfus efi , nifi ut , quod a paucis tenebrionibus fraudulenttr attum erat , id Augu{lo Imperii nomine gefium cenferetur , fic^ue ad id , quod Lutberani volebant , obtimndiim accommodatius ejfet, Idem tellatur Surius in comment, ad nnn. 1^23^ ubi ait : prodiit tum liber centum gravaminum , Auihorihus Luthermis , ut nibil intenta" tum rclinqusrent , quod faceret ad conflmdam invidiam Pontifici Eccle» fiafticis* Idem Cardinalis Bellarminus lik i. cap, 2. de translat^ Imperfit lUyrio tefiey inquit, exflat vere aureus libellus centum importabilium grava* minum^ a toto Imperio in comitiis Norimbergenftbus anno 1523. PapcB Adriano oblatus, Mendacium hoc bominis impudentiffmii detexit Joannes Cocblaus in Actis Lutberi anno ifiS- ubi fcriptum reliquit , nullum ejuS' modi liheilum in Comitiis Imperialibus editum , fed cum in eo conventu pro- poftta fuijjent quadam gravamina , quihus gravari videbatur Natio Germa- nica^ non folum a.Romana curia , fed etiam ab Epifcopis ^ Prdatis GermamcB , ea occafione Lutheranos edidiffe librum centum gravaminumy omnia in Papa odium augentesy aut maligne interpretanles* Audiamus ipHim Cochlseum , fcriptorem illius Cemporls, qui loc. cit. fab finem ait: ^abfente tunc procul in Hifpaniis Carol0 „ Caefare celebrabantur coraitia Imperialia Norimbergae a Vicaria 5, Imperii fratre ejus Ferdinando &c. In quibus fane multus va- 5, riusque trailatus fuit in negotio fidei. Nam & AdriaDus VI. 5, R. P, quendam eo miferat Archlepifcopura Francifcum Chere. „ gatum , virum difertum , cum plenillima inflruaione , & Pater- „ na oblatione ad mitigandos animos Gerraanorum &c^ „At quanto benignius fefe offerebat Pontifex, tanto ferocius „ agebant Lutherani maxime quiritantes contra abiifus Ro- „ man« curi» , de quibus tamen abolendis Pontifex ipfe benigniffi- „ me omnem operam fuam ultro pollicitus fuerat. „Propofuerant quidem Imperii Principes gravamina quoedam, quibus inique gravari videretur Natio Germanica , non folum a cu- !! ria Romana fed e^am ab Epifcopis & Pra?latis Germani^. £t Por^ VIL ' M ,>pro. Obfervatio in Gravamir^ proponjsrant ea non modo Norimbergaj in Comitiis, verum etiain Wormati^g ptios coram Caefare. Ac LuCherani orania ad finiftram & iniquam intentionem decorquentes ac depravances, fumpta inde occafione ediderunc „ librufncum lacinetumgermanice, cuicitulum fecere; centumGra" vamina G.rmania. In quibus fane recenfendis nonlbluminaligne 3, in odium Papa? 6i Cleri omniaexaugebant, ^in pejorem partem interprecabantur, verum eciamimpieplerjs^meanciquiffirais cere- 5, moniis Ecclefia?, quibus Epifcopi & Clerici in fuis funaionibiis ri- ,„ ce utuntur ,derogabanC^ & abrogatasvolebant. Atqueuc odium „ in Papamadhucmagis adaugeretur in populo, adjunxerunt eciam „ fummas omnium AnnaCarum , quas tocius orbis Epifcopi loco pri- „ miciarumfummoPoncifici in confirmatione fui adnumerare folent, „ ut longe graviffea exaftio, & infinicaprorfuspecunia videretur quocannisa Papaexigiinique» ^ Certum proin indubitatumque efl:, centum ea Gravamina oe- quaquam acomitiis exiftimaca efle iegjtima , fed privatum eife Lu- cheranorum partum , Lutbermo venem inqumata^ alia psr calumniarn in fedts Apoflolica invidiam detortay alia malitiofe exaggerata ; ut fcri» bit Odoricus Raynaldus in Annal. ad mn. 1525. Nec alia fententia efl: Ludovici Maimburgi , Romanse curi^ pro- fefto non uimium addifti. Is etenimin Hiftor, Luther. tit. !♦ pariter tefl:atur , ea gravamina compofica fuifl^e a Lutheranis ; quEedsra enim inanifefte addeftruendam tocara Pontificis aufloritacem , difciplinam Ecclefiafticam, & fanftiflimas quasque confuetudines Chriftianifmi ab Immemorabili tempore obfervatas, tendere. Pr^ter tot teftimonia evidens argumentum , quod centum ill Gravaminanon fint opusComitiorura Imperiahum, fed in privato a que domeftico Lutheranorum camino excofta, exinde deducitur, quod ne quidem Lutherani Scriptores audeant centum Gravamina Comitiis Norimbergenfibus adfcribere , fed 7f» duntaxat; ut videre eftinGoldafto, quipiuribus conftitutionum torois latina ac germa. nica linguailla inferuit. Sed nunquam ultra 75-. progredi fuftinuit. Sed nec ifta omnia in Comiciis agnita fuereiuftaac legitima, ut ex addu6lis haftenus argumentis ac ceftimoniis abunde conftat» Sed neque poftea anno ij-30, inComitiis Auguftanisaufi func hsc Gra- vamina proponere. Imo negare videbantur. Nam in Comitiis guftanis per Melanchtonem dixerunt: Nullum degma habemus diver» fum a Romam Ecckfia ; levis qwsdam dijfmilitudo rituum eft. Ecce \ quomodo centum ingentiaGravaraina decreverinti Subjungunt: ad» b(se Nationis Germanica?.. bac Romani Pontificis autboritatem 6f mivsrfam politiam Eccle/taflicam revcrcnter colemus ; modo non abjiciat nos Romanus Pontifex^ Aliud nempe eH: piiblicis in Comitiis coram Imperatore loqui : aliud clan- culariis in circulis , in quibus Gravamina fueriint procufa- Per hoc tamen nullacemis negamus, nullos fuifie abufus in Ro- m?»na curia aut apud Clerum Cjermaniae ; neque diffitemur, aliqua Gravamiaa pfurihus in Comitiis fuifTepropofita, & ad eatollenda pe- ticum remediura. Sed tria dicimusj primum, abufus illos ab he* terodoxis fcripcoribus in immenfum ultra omnem veritatem augeri , ac maligne exaggerark Altermn qiiaedam G?avamina fuilTe a Comi- tiis judicata legitima , atque ad Caefarem & Pontifieem dirigenda,. decem nempe ilia, jam Auguftae & Wormatiee propofita, atque alia nonaulla. Tertium, adhibitum fuifFe ab Ecclefia ad abufus extirpan» dos remedium, tum per Pontifices Romanos, tum per Conciliay prsefertim Trrdsntinum. Nim imprimis Adrianus VL tefte Panvinio apud Raynald. ad ann. is-j^. advocato Joanne Petro Caraffa Epifcopo Theatino, &' MarcelIa Ga2eh*oCaietano, viris integerrirais reformationl manum ' admovit, atque ut promijfum de corrigQ.ndis Ecclefiafiicis etiam rer non^ verbis prieflatuyus videretur^ multaprotinus Roma in (latum alium vertit ^e, Clemens VII. Adriani fucceffor illico curas fuas adreformatio» nemapplicuit,- nara cum Ferdinandus Locumtenens, Duces Bava- ri^, ^ 12. EccIefiafticiPrincipes RatisbonaepoflrComitiaNorimber- genfia conveniflent , edita eft per Campegium legatum Apoftolicum con'Ututio pro reformando Germani» Clero , tollendisque abufi- bus. Triginta reformationis capita comple6lebatur q^use extaBt apui Bz;>vium ad ann. 1524^ Interdiftt abufus, ab Indulgentfarum quctftoribos indufti. Sepulturae fumptus imminuti^- Prohibitum, ne pecunia reciperetur pro abfolutione a cafibus refervatis. Ve- tita exadtio pro confecratione templorum & altarium^ Prohibituroy ne EpifcoDi ex penfionibus Benefidorum decimas exigant: ne Pa- rochi confueta qu^dam fubfidia a Parochianis petant. Pra-fcript» diligens ac fidelis bonorum ad Ecclefias pertinentium adminniratio : aliaque ejusmodi plura, ut & Ecclefiis fua conflet integritas ^ nec tamen laici nimium g^-aventur. Paulus m. qui Cementi VIL fucceffit, novos cenfores conftf- tuit , qui reformandaB cameraB Apoftolioa? , Rotae Romange , Cancella* rire , & Poenitenriari* operam impenderent. Capita refcrmationis alia fpeclabaat Ecclefiam Romanam, alia Ecclefiam univerial m, M 2 pei?- $2 Ulterior Defcriptio Status Imperii pertinebantque ad cobibenda? difpenfationes , ad toliendas gratias exfpe£tativas, ceflionumpenfiones, pluraiitatem Beneficiorum, con- ceffiones abfeqtiEB, ordinationes indignorura , laxitatem difciplinie Monafticae, collationem BeneficioruTa indifcretam &c. Acceifere plures Provinciaies fynodi, in quibus, reformandis Ecclefiafticorum moribus, ordinandaque difcipiioa ftrenue defuda-' tuna, ut poftea dicetur. Et quara multa , quam falubriar decrsta de Refortmtiom fafta funt a Concilio Tridentino. Plena illi a Pontificibus concelTa libertas re- forraandi difciplinam Ecclefiamcam , etiam in curia Romana. Te- llem habemus Pallavicinum , qui ex pluribus Pontificum epiftolis ac monicis, legatis fuis datis, id demonftrat. Additque iib. ij. cap. lo. Hifi, Conc, Trid. nunquam eo deventum efie , ut Pontifex impediret?; legem , quam pleriquePatruro condidiffent; libertatem vero publicis/ in confeffibus obloquendi in ipfius etiam (Pontificis) fafta, atque in ejus poteftatem , fuiflTe ejusmodi, quam in neminera reliquorura Principum sufi fuiflfent exercere. Profeaio qui Decreta Concilii Tri- dentini de Reformatione Eequa mente perpenderit , fateatur necefl^e eft, perea melioris orbis votis ita fuifTe fatisfaaum , ut nulla Lu- therana reformatione opus fuerit; nifi quis dicere velit, Diviniffi- ma Evangelii Oracula, fanaiffimas Chrifti Leges, Primatum Sedfs Apoftolicae , S. Petro datum , atque in hun.: usque diem propagstum^T convellere, omnera obedientiara 5e fahjeaionem erga eandem redera< Apoftolicam abjicere , efle Eccleiiam reforniare. Cur non comparue-. runt Proteftantes in Conciiio , ad quod toties pro vocarunt , ad quof totiesfueruntinvicati, quodtot fumptibus, tantolabore, induftria, difficultate jpforum caufa fuit congregacum ? cur Gravamina fua in eo non propofuerunt? cur feparatam a veteri Chrifti Ecciefia, ac novam conflarunt ? Fateamur veritatem. Gravamina toties ingefta, fucuserant, oblinendi prsetextum fchismaris, ad quod humanisex rationibus naturae infirraitate, & humani generis hofte infpirante ferebantur. ARTICULUS V. Ukerior defcriptio ftatus Germania?. io6, A^"° ^^^^ bellura adverfus Gallos ftrenue continuatum , An- Urgetur ex- glo premente Picardiara, Caefareis vero Bonivetura ab Infubria ecutio edi- arcencibas. In Comitiis Norimbergenfibus executionem edifth Wor- ^^* --matienfis adverfus Lutherum cum Ferdinando Locumtenente urge- banc Ordines Catholici, obftrepentibus Lutheranis. SequeH' Sub Carolo V. 93 Seqiiente anno 15-24, idem Norimbergenfium comitiorum effe- 6tvj fuit, quare Catholici Stams cum l^^erdinando Archiduce RatiS' bonam fecedunt, ediftique Wormatienfis obfervationemdecernunt; atque cum Laurentio Campegio Clementis VII. JLegaco de reforma- tione traftant^ Editi in hanc rem 30. de quibus ante , articuli^ A£lun\ pariter de convocando Concilio. Vi6lis ad Eporediam Gallis , atque ex Italia ejeftis , Caefarei in Provinciara Duce Borbonio irrumpunt ; at Aquis Sextiis occupa- tis, a MafTilias obfidione depulfi , in Italiam redeunt* Sequitur Frdncifcus Rexcuni numerofo exercitu, brevique Ducstum Medio- lancnfem aut deditione aut vi capit, arce duntaxat MedioIanenG & Pavia exceptis^ Hanc dum obfidet, prseUo cum Gasfareis inito vulneratus , vi- ^^'^ captu». ftus captusque inHifpaniamabducituranno 1525, In Gerroania ve- ro Anabaptiftae ac Ruftici , a Luthero concitati , omnia fusdeque vertebant» Prout haec aliaque ad Lutheranam fe^lam pertinentia parte 3» cap^ uU, prolixius expofui. Anno 1525. fub certis conditionibus h*ber dimifTus Rex Galliae^Dimiffus. pafitis non ftetit; fed inito cum Pontifice, Anglo, Sforcia, & Ve- netis foedere , Csefarem impugnare non deftitit* In Germania habita {unt Comitia Spirenfia, Confirmatum edi^um Wormatienfe, Saxone licec & HafiTo reclamantibus. Contra Turcas, caefo Ludovico Re- ge Hungarism devaftantes , vix ahquid impetratum fubfidii. Judi- cium camerale Spiram translatum. iEgerrime Ccefarera hibuit initum Pontificis cum Gallo fcedus,*I^oinaYafta- quare, cum Romani Caefareos tranfitu prohibere niterentur, duce"* Borbonio urbs capta & direpta eft , Pontifice in Arcem S. Angeli confugiente ,* nec inde dimiflfb , nifi ejurato foedere in difficiles con- ditiones confenciret anno 1^27* In^ Germania fruftra habita funt Comitia Spirenfia & Ratisbonenfia, Lutheranis jam ad arma refpi- ciencibus* Anno ifig* Galli, quam facile totum propemodum Regnum Neapolitanum occuparunt, tam facile rurfus amiferunt; deficiente ad Caefarem Andrea Auria Genuenfi, a Gallis ofFenfo; ac praeterea pefte & ferro in eos graifantibus ; fimilisque haec expeditio fuit illi, quam Carolus VIIL fufceperat. M 3 Por- 94- Status Imperii lub Carolo V. ro?. Proximo dein anno 1529, tandem psx Camemcen/is COdluit^ pa« fidio"* catusque eft Occidens. At major ab OrienCe procella incubuit. DumSolymannus ex HungariainGermaniameffufus, Viennamob- fedit , at conatu irrito , propugnante ftrenue urbem Philippo Pala- tino , Turcasque magna cum clade retundente Csefareo milite. Mi» nitatus quidem eft Barbarus, fe brevi cum majoribus copiis reditu- rum, ac Viennam expugoaturum; fed, Domino curtodiente civi- tatem , vans fuerunt mina&. Celebrata Comitia Spirenfia , in qiiibus cum rurfus urgeretur executio edifti Wormatienfis » intercefTerunC Saxo & HafTus, cum aliis paucis Lutheranis ; quibus propterea Proteflantium nomen adhsefit , aliis deinceps etiam fedis coramuni- catum. Exinde Luthericola? in varios ccetus colle£li cbnfilia clan- culana inierunt. In dodlrina tamen convenire inter fe non pote- ranc, tefte Struvio penodo 10. 42» prolufumque his fynedriis foe- deri ac bello SraalGaldico. Prodiit hoc anno Conftitutio a Carolo V. qua ftatuit, ut fratrum aut fororum liberi foli exftantes, fucce- dant 272 capita patruo vel amitse. Italia. Anno if so. Carolus V. ex Plifpania in Italiam profeftus, a Clemente VII. coronatuslmperator, March onem Fridericum Gon- zagam primum Mantua? Ducem creat. In gratiam Pontlficis Me- dicaeos , triennio abhinc a Florentinis expulfos , reftituit , & ablata iisdem libertate Alexahdrum Medicseum primum Hetruriae Ducem nominat ; eique Margaritham fil am fuam defpondet. Francifco SfortisB Mediolanum reftituit,* FerrarlenO vero Duci Mutinam »& Rhegium adjudicat, reclamante licet Pontifice. / Ordmi S.Joannis^ Rhodo depuifo a Turca, Meiitam conceflic. Sed nulla re celebrior eft hic annus , quam Confeffione Augufta-* m, Nam Caefar compofitis Italiae rebus , in Germaniam ad Impe- rii Comitia, qnse Auguftam indixerat, fecontulit, ubi porreftgm fibi a Lutheranis ConfeiTionem damnavit.^Cur & quomodo id con- tigerit, defcripfi part, 5. cap^ ult^ Piacet nimlorainus hic quaedam de illa annotare* ARTI- Obfervatio in Confefllonem Auguft, ^ 9y ARTICULUS VI. O B S E R V A T I O In Confefljonem Auguftanam. §. L Priores 21, Articuli excutiuntur crifi debita. Carolus V» ut morbis Gernrianiae, a quibus ipfa ejusdem in- j^. teftina erant infeda , felicius mederetur, juflit Proteftantes Confeffioi, ulcera fua detegere. Quapropter illi ex Lutheri potifliroum libris 28. Articulos, fuco tamen a Melanchtone vafre illitos, con- fcripferunt. Quia autem Confeflio illa pluries mutata, aliter aliter- que cufa & recufa fuit, profuerit illius, primitus Carolo V« obla- tae, epitomen hic adneftere/ Primus Articulus traftat de unitate Divinae eflentiae , & Perfo- narum Trinitate^ Nihilque hic continetur alienum a doMna Ca- tholicae Ecclefiae. Hoc unum adverto , Proteftantes ex fuis princi- piis nunquam poflTe ea probare , quae in hoc primo Articulo profiten- tur , nifi ad principia & incerpretationem Catholicae Ecclefiae deve- niant , ut fpeciali libello de Verbo DEI demonftravi. In 2* confitentur peccatum originale. Sed male illud confti- Originale, tuunt in concupifcentia & carentia metus Divini, & fiduciae er- ga DEUM» Haec enim aliquando dantur etiam in hominibus ba- ptizatis , nec tamen datur in illis peccatum originis. Concupifcen- tiae rebellio eft efi^eftus peccati, non ipfum peccatum. Deinde infan- tes non funt capaces , atlum timoris , aut fiducise eliciendi. In 9« confitentur Incarnationem Verbi Divini , more Catholico» Uttamen hoc Myfterium adverfus Arianos, Photinianos,&Samo- fatenianos haereticos defendant , neceflt habent ad noftra principia & interpretationes Conciliorum acCathoIicorum Patrum recurrere, ut pariter loco citato oftendi, Ubi taroen dicunt , quod Chriftus nos defendat adverfus vim peccati , melius dicerent, Chriftum fufBcien- tia nobis fuppeditare media, ad evitandum peccatum, & ad refur- gendum a peccato« Nam quamdiu manet peccatum > Chriftus ejus 96 O B S E R V A T I O vira non toIEt» Male prom fupponkur, reminionempeccati con- fiftere in mera non imputatione. jKftificatlo. . 0"2rto de Juftificatione hunc errorem inferunt , guod homo lUftificetur per fola^j fidem, per hoc nerape , quod credat fe in gra- tiam TQd^i y & pec^ata Gbi remitti. Inepte. Hoc idem eft , ac di- cere, invenire thefaurum nihil aliudeire, quam credere, fe eum in- venifTe^ Crede , remifrom tibi a creditore debitum , & remiffum eft» Quam laxa lataque fic foret pprta cselil quam facih's poenicential ' Rmte in fcelera mortales; fedcredite, remiffa vobis efie peccata; & res eft falva. Imo ne quidem peccare poteftis, \ amictere gra- tiam, modo femper credatis vos effe ingratia, &peccata vobisnon imputari. Vah ! portentum dodtrin^. Aliam David pGenitentiara egit: aliam Scriptura prscipit» Juftificatio autem fit per collatio- nem gratis nobis Inhisrentis, qu£B difFunditur in cordibus noftris per Spiritum fandum. Mertaci^ Quintus videtur excludere meritum bonorom operum,- & ad- mc patentius fextus. Sed ahud rurfus ioquitur Verbum Dei, Meu cedem copiofam fore in caelis fpondet : reddendum cuique fecundum &pera^jus : reddendam coronam jujlitice : vocandos operarioSy ut mrcedem accipiant. Cui merces hic promittitur, nifimerito bono- rum operum? ubi nullum eftmeritum, nequemerceslocum habet. Aliud eft merces , aliud donum, Et quam luculente Jacobus in Epiftola fua Catholica ait: Quid prodent fratres meiy fi fidem quis dtcat fe habere , opera autem non babeat'^ nunquid poterit fides falvare eum? V. 14. Abraham pater mfter mnne ex operihus jujlificatus e[l% V, 21. Vides y quoniam fides cooperabatur operihus illius y ^ ex operi^ hus Jidss confummata efl') v. 22. Videtis^ quoniam ex eperibus juffificiH~ tur bomOf is' non ex fide tantwn. v. 24, Sicut enim corpus fine fpi^- ritu mortuum eft , ita ^ fides fme operibus mortua eji. v. 26, Ca- cum efi^e oportet, qui tantam lucem non videat. Verum Lu- thero Epiftola Jacobi tunc erat ftraminea. Ejus autem DU fcipulis poftea fafta eft aurea. Septimns Articulus videtur dicere, quod tantum San&ipenU neant ad EcGlefiam. Evangellum vero comparat Ecclefiam decem Virginibus , ex quibus quinque erant fatu^, &quinque prudente». Sagens , miflT^ in mari , & ex omni genere pifcium congreganti. A- gro, in quo inimicus fuperfeminavit z zania in medio tritici. Ubi eft Ecclefia Lutherana, fi foli Sanai illam conftituunt? 0£tavus aflrerit, Sacramenta eflTe efficacia, licet per malos ad- joimftrenturr Catholicaefth£ec affertio. Sed ex quaclara Scriptu- ra In ConfcHIoriem Aiigudanara. ?7 ra eam contra Donatiftas probare poirent: Confcfilonidap , cura S, Cy- prianus cum integris Conciliis adoo vehementer contrarium propu- gnarit adverlus Stephanum Pontificem, ad EcclefiaeTraditionem fe referentem? \ . » Nonus orthodoxe de Baptifmo fentit, & contra Anabaptiflas decernit, pueros effe baptizandos ,* omittitque prudenter ridiculara illam ineptiam Lutheri, quod infantes , dum baptizantur, aftum fidei eliciant» In Decimo de Coena Domim docent, quod corpus & fanguis Domini vere adfint , & diftribusnnir vefcentibus. Ecce ! quomodo in prfflcipaii fidei Arciculo contradicant Lutherani fratribus fuis Zwln-' glianrs & Calviniftis» Sed qaid tum? difcordia in pluribus fidei Ar- ticulis confracernitacem non tollic : modo in primario eorum fidei Articulo conveniant, quod Papafit Antichriftus, & EcclefiaRoma- na Babylonica meretrix. Lutheranis Evangeh'um afierit praefentiam Chrilti , Calviniftis negat ,• nihilominus funt membra unius corporis Evangelici» In XI. de Confeffione docent rurfus contra Zwinglianos & Cal- viniftas, quod abfolutio privata in Ecclefiis retinenda fit ; non ta- men necefi^ariam efie omnium defidlorum in confeflione enumera- ^ tionem, cum hsec fit impoflibilis. Atqui etiam Ecclefia Catholica nonalia deliaa confiteriprajcipit^ nifi quaepoft dih*gentem confcien- tiae difcuffionem memoriae occurrunt. Haecr autem enumerare non eft impoflibile. ' _ In Xii« docent quidem , quod Ecclefia redeuntibus adContrltio. poeniccntiam debeat abfolutionem impertiri. Sed roale addunt , contritionem ' confiftere in terroribus incujjis confcientia agnito peccattr^ Melius cum Concilio Tridentino dicerent, quod contritio fit anl- mi dolor de peccato commifib ejusque deteftatio curo propofito non peccandi de cifitero. Male infuper dicunc, poenitentiam tan- cum duabus partibus conftare , terroribtfs nerape confcientijB , & fide, remitti peccata. Meiius dicerent, poenitentiam confiftere in materia, quam conftituunt tres aftus poEnitentis , nempe contri- , tio, confeflio, & fatisfaaio , & in forma, qu^ confiftit in ver- bis Miniftri, . ' - In XIII. peflime errant, dum dicunt, Sacramenta cfi^e meraSacramefi- figna ad excitandam & confirmandara fidem, quaecredit promiflioni-ta. bus : prsfumuntque damnare eos , qui docent , qiiod ex opere operato iuftificent, AhudScripturs, Concilia, Patres loquuntur : quod vi- delicct non finc mera figna promiflionum , fed gratiamDeiexinftitu- Pars VIL N wo- P8 OBSERVATIO tione Chrifti contineant, eamque dignc fufcipientlbns conferant. Ita de Baptifmo adTitum 3. v, a^- 2.2. v. 16, De Coifirmatione aft, 8- Oq Euchariftia Joann. 6, De Pflenitentia Joann. 20. De extrema Uni9:;one Jacob. 5^ De Ordine z, Tim. i. De Matrimonio ad EpheL 5. De Sacramentis univerfim Concilium Milevitanum can» 2. Araufica- nrnn I. can. 25. Florentinum in Decreto Eugenii pro inftru^ione Ar- • menorum. Tridentinum fefll 7* can 8» ibi : Si quis dixerity per ipfa legis nova Sacramenta ex opere operato fiow conferrri gratiam , fed fjiim fidem prGmifmis ad falutem fufficere^ matbema fit, Idem Patres, Cynilus Hier. in prsBf^ Catech. Greg. Nyff, in orat. de Bap% Juftinus in Apolog, 2. Ambrofius 1. 2. de poenit^ c. 2. Auguftinus tra6l. 10. in Joann. In XIV. reae dicunt, quod nemo debeat in Ecclefia publice docere, aut Sacramenta adminiftrare, nili rite vocatus. Verum Praecones Lutherani non intrant per oftium > fed aliunde^ ^otit In XV. Vota & traditiones de cibis & diebus inftitutas ad pro- merendam gratiam, & iatisfaciendum pro peccatis inutiles efle & contra Evangelium. Hoc ConfeflioniftaB dicunt absque oroni proba- tione ; contra difciplinam totius Chriftianae antiquitatis, ac contra Evangelium , quod verbis & exemplo Chrifti jejunium commendat , & vota reddere jubet Domino. Philautiam & curam cuticul' Neque haec oratio & invocatio aliena eft a S Scriptura* Nam Saloraon oravit DEUM per merita fui patris David, 2. Para^ 6^ Onias & Jeremias poft roortem oraverunt pro populo Hebraeo MacbaK 15. Angelus Raphael orationem Tobiae Domino obtulit ToK 12. Aagelus oravit,.ut DEU5 Judseos e captivitate liberet. Zach, n Patriarcha Jacob Angelum invocavit Gen^ 48. & ffob^ 5, dicitur: ad aiiqiiem fanClorum convertere, item Johiult, Joh autem fervus meus orabit pro mhis , faciem ejiis fufcipiam , ut non vobis imputetur [luU titia, Et quoties S. Paulus invocavit fideles,- ut pro le orent,ad Rom. if. Ephef. 6, Colofl; 4- TheflTal. 6, Poft iftos 2u Articulos Confeflionis Anguftanae fubjungunt fal-p .p* fiflime, do£lrmam fuam nihii difcrepareaScripturis, vel ab Eccle- ^ fia Catholica , vel ab Ecclefia Romana , quatenus ex fcriptoribus fit nota. Totam diflenfionem efl^e de paucis quibusdam abufibus, qui fine certa authoritate in Ecclefiam irrepierint, in quibus licetefl^et aliqua di^TimiiitUGk), tolerandos tamen efle confeflioniftas , quia ne Canones quidem tam duri fint , ut eosdem ubique ritus poftulent. FalGflime, inquam, haec dicunt nam hcet errores fuos deal- bare, fucare, & abfcondere ftuduerint , taraenea, quae traduntde peccato originali , de juftificatione, de fola fide juftificante , de bo* N 3 nis O B S E R V A T I O nis operibus, de poenitenUa, de facramentis , de praeceptis Ecclefi®, delibero arbitrio, de invocatione Sanaorum, manifefli funt errores cotttra fidem. Quomodo ergo dicere poflunt, do6lrinam fuam ni- hil difcrepare ab Ecclefia Catholica aut Romana ? Si nihil difcrepat, cur ergo illam tantopere reprehendunt ? cur ab illa fe feparant ? cur coitionibus, conjurationibus, feditionibus , bellis, adverfus fuum Imperatorem omnia mifcent ? Si tota diffenfio eft de paucis quibus* dam abufibus, cur in tot fidei Articulos funt graffati? Suftulilfent abufum, & reiiquiifent ufum» Ad quid neceSe cum barba etiam sientum imo caput amputare? Pofteriores {eptcm Articuli ad crifin vocantui;, TTT autem fciaraus, de qualibus abuGbus loquantur, feptem Articulos de illis fubjungunt, atque ita praefantur : cum Ecdt- fi(e apud nos de mllo fidei Jrticulo diffentiam ab Ecckfia Catbolica tantum paucos quosdam abufus mittant^ qiu mvi funt, ^ contra volun-' tatem canonum vitio temporum vecepti^ rogsmus, ut Cafarea Majeftas clementer audiat, quid fic mutatum, & quaefuerint caufae &c. !♦ Utraque fpecies laicis datur ; quia hic mos habet manda- VxmTyominiMztih^ 2$. hiUte ex boc omnes. Sed, quinam fuerunt jfti omnes? Nunquid pra;fentes, Apoftoli, jam ordinati facerdotes, quos alloquebatur? Addit Evangelium Marci 14. 6f biherunt ex eo mnes^ Quinam omnes ? An etiam ablentes ? Sacerdotes prafences biberunt. Sacerdotibus prscepit Dominus bibere, fi confecrant, non vero laicis, nec facerdoribus , quandonon ipfimet confecrant. . Quoad laicos varia circa hoc diverfis temporibus fuit Ecclefi» difciplina. Primis quatuor Saeculis liberum erat Chnftianis fub una vel bina fpecie Sacramenturo fimere. Saecuio quinto propter errores Manichseorum prscepta fuitfuroptio calicis, ut basrecici ifti, vinum tanquara diaboii creaturam deteftantes, a Catholicis difcerni pofli Extinfta haerefi ifta integrum rurfus erat fidelibus fub una tantum fpecie fynaxim fumere, a fsculo undecimo laici fub fpecie^vini non amplius communicarunt, ufque dum fjBCulo decimo quinto Huffic» jn Bohemia docuerunt, fumptionem calicis efTe necefrariam a DEO praeceptam. Qaem erroremdamnavitConcilium Conftant enfe, laicii- Iii Confeflionem Auguftanam, loj Laicisqoe calicem prohibuit. Concilium deinde Bafileenfe Bohemis & Moravis caiicis ufum fub certis conditionibus indulfit, fic tamen , Dt nemo invitus ad illum adigatur, Cum autem fEecuIo i6. Luthe- rus aliique Novatores rurfus docerent ueceflicatem calicii, tanquam i DEO praecepti, Conciliura Tridentinum SelT. 21. can, i. rurfus eorum errorera damnavit : & can 2. eos, qui dicunt, EccIeOam non juilis de caufis Sacramentum Fidelibus Pab una tantum fpecie praebere» CaufsB autem juftas ad duo cspica revocantur, tum ut eitfcin- datur error, Chrifti fanguinem fub fpccse panis non contineri , ac fumpcionem utriusque fpeciei pra;cepto Divino kffo neceflariam : tum, ut evitentur variEB irreverentia; , quae au^o in immenfum Chriftiano populo caveri fatis non poterant* Imperite autem loquuntur Confeffionifta? , dum dicunt, morem fub una fpecie communicandi non eife veterem, Nam S. Auguftinua iib 3. de con/enfu Evang, 2f teftatur, Chriftum ipfum duobus Difcipuli» in Emmaus Euchariftiam tantum fub (pecie panis praebuifle; vidcturque hoc indicare Evangelica hiftoria. Conftat infupef priraa EcciefKE aecate frequentius accidifl^e, ut fidelibus Euchariftia tantum fub fpe i- panis fuerit porrefta, domura deferenda, ibique fumenda, viris quidem in manus tradita, a fceminis vero mundo linteolo ex- cepta» Particuls etiam fpecierum panis refidus pueris manducandas funt data?» Confuetudo quoque, Euchariftiam die Parafceves fub fpecie tantum panis fumendi jam ultra 1300 annos tenet in Ecclefia. Et merito ; nam certum eft, totum & integrum Chriftum cum corpore & fanguine fub una etiam folummodo fpecie contineri , at« que a fidelibus fumi. Falfum proin eft, fideles aliqua parte Chri- fti defraudari. Certum pariter eft, etiam fub una fpecie digne com* municcantibus promitti vitam aeternam : qui manducat bum panem » vivet in aternum^ Joan, 6. In IL de Conjugio facerdotum ajunt , ad evitanda fcandala ie faccrdotibus concedere conjugia, a Chrifto ipfis permifiTa, imo prae- cepta. Amplum hic fpatium foret de roateria ifta diflierendi : verum cum prolixe id praeftiterim part^ f ♦ ad fac^ X. art. 5. Ipeciali DiflTer- tatione de ccelibatu clericorum, eo leflorem remitto. lu III de Miffa dicunt , fe falfo accufari , quod MifiTam abole- int ,* retineri enim apud fe, & fumma reverentia celebrari. Servari quoque ufitatas ceremonias fere omnes , prasterquam quod latinis cantionibus admifccantur alicubi germanicas, ad docendum populum. Ad hoc enim praecipue opus eflTe ceremoniis» uc doceantur imperiti. 104 OESERVATIO Addunt tatnen, privatas Miflas apud eos defiifle ; eo quod e« Iblum celebrataB fint ob mercedem , ftipendium , & quEEftum. Ve- mm ifti bomines non perpendunt, quidruadeat squicas, quidque . Scripturae ipfas loquantur : dignum efTe operarium mercedefua: qui fervit altari ,de altari poffe vivere. Suftentatio prsebetur facerdoti facris ' operanti. Quid aequius ? At fit^ abufus quoad hoc irrepfifle, an propterea ftatim Mifla , a Chrifto in raemoriam fuae paffionis & mortis inftituta, qua Di*^ viniffimus Agnus caelefti Patri quotidie incruento modo immolatur ac fumiior , abolenda fuit ? Res oranes fanaiffinias aboleas neceffe eft, fiomnibos abufibus praecautum velis, Mifera profe6lo religio, qus caret facrificio infinito, latreutico , Euchariftico , propitiatorio, &^ impetratorio, quo DEUS cultu fe digno, quiainSnito, honoratur,' nobis vero eraolamentuffi multo maximum eomparatur ! Mo^ In VL de CGnfeffiom aiTerunt eam apud eos non effe abolitam, nee corpus Domini porrigi, nifi exploratis, abfoiutis : ornari poteffa.em clavium &c. Verum hanc aiTertionem abfurdis rurfum erroribus inficiunt , dum tnti funt in commendanda fola fide abfolutionis , quafitotum Confeffionis negotium vertatur in fola fide, quacredant , quod per ^lam fidem vere confequantur & accipiant remiffionem peccatorum^ Neque ad hoc necefTariam efie enumerationem delielorum. At qooraodo explorare pofTunt, an ad corpus Domini fint ad mittendi ( ut fe facereaiTerunr) fi enumerare non debent fua gra- via deliaa > quorum confcientiaiD habent t Quomodo abfolutionis fententiam ferre pofiTunt^ fi confcientiam & ftatum animce non ha- bent perfpe6lum ? ^ i if- In V* de difcrimine ciborum & traditionibus pruraomnino fal- fa Catholicis affingunt ; uti, obfcuratam effe dodrinam de gratia & juftitia fidei per traditiones hiimaoas. In poensteDtia nullam mentio- nem fa6lam fuilfe de fide In folis operibus fatisfaaioriis totam poe- nitentiam confiftere exiftimatum fuifle. Per has Traditiones bblcu^ rata fuilfe praecepta Dei , ac longe praelatas Traditiones fuiiTe prje- ceptis DEL Chriftianismum totum collocatumfaifiein cbfervatione certarum feriarum , rituum, jejuniorum, veftitus, mandata DEI nullam laudem habuifiTe^ Traditiones magna'' pericula attulifiTe con. fcientiis. ^ Falfo, inquam, haec nobisr affingunt, legantur pofteriorum etiam fseculorum DoaoresCatholici, S. Bernardiis , Hugo ^ Richar- du5 de S. Viaojre » PeCrus Lombardus ex feec, Xllt Thomas Aqui- nas In CGnfedionem Auguftanam^ 105 nas, Bonaventiira, S. Albertus M, ex Scec. XIIL Joannes Duns Scotus, Nicolaus de Lyra, Grcgorius Ariminenfis , ex Ssec, S, Vincentius Ferrerius , S j&emardinus Senenfis , S, Laurentius Ju- ftinianus, S. Antoninus, Alphonfus Toftatus, Dionyfius Carthufia- nus, ex Saec.XV. ahfque plurimi Doflores noflri; &adoculumpa- tebit 5 quam falfo Confeffioniftas ifta nobis affingant, Seroper Ecclefia fidem funimopere SEftimavit , pragdicijvitqne tanquam radicem& fundamentum jufilificationis : femper fidemprse^ d.cavit abfolute neceflariam adulcis adfalutem j fine qua impofljbile eft placere DEO. Seropcr mandaca DEI prst tradiCionibus bumanis habuit. Nunquam Doltores noflri dixerunt, ncs peropera noflra mereri priroam gratiam a6tuakm 5 aut de cQadigno priniam gratiam habitualem ac juftificationem, QuGdautem homo jam juftificatusper gratiam DEI fanftificantem, poffit deinde per bona opera, cum ad- jutorio Divinae gratice exercita, mereri augmentum gratiae fanfilifi- cantis, eft certa veritas, quse, ut antea didtum, non derogat meritis Chrifti , fed illa vel maxime commendat j eum omne roeritum no- ftrum fundetur in meritis & gratia Chrifti^ Quod autem ad traditiones fpeto, magno feleffu Ecclefia cr thoh'ca illis utitur; neque enim quaslibet traditiones nobis cora' mendat, fed eas , quag funt Divinae, Apoftolicss & Ecclefiafticae; quas qui contemnit, ipfam DEi VQcem, per Apoftolum nobis eas propo- nentem & commendantem,. contemnit, totamque venerandam anth quitatem condemnat^ Prolixe hac de re tra6lavi fpeciali opufculo de Verbo DEL In VL de vdtis Monacborum fufe in vehuntur in vitam Mona- fiicam ac Religiofam, contenduntque, vota efteirrita, eo qnod fint contra mandata DEI, quee prsecipiunt, ut propter fornicationem iinufquifque fuam uxorem habeat; meiius enira efte nubere quara ari. 1. Cor. 7* Verum mandatum univerfale &abiorutura in verbis iftis contf- leri, dici nullatenuspoteftjahasenim Apoftolusaperte fibi ipfi eon- :radixiflet, utpote qui eodem capite feptimo pluribus vitam coelibem X)mmendat, acprsfert conjugali: matrimonio jungit virginem fmm, me facit , ^ , qui non jungit , mdius fadt ^c, Igitur S. Paulus relpondet ad qugeftionem, quam ipli propofue- •ant Corinthii , an conjugati poftint uxorem fuam retiner e, & aftuni :onjugaIera exercere? ubi affirmative refpondet S^ Dodlor. Nara ^erbura i^^^Jto , ut ex quxftione propofita& fubjeaa materia, uti Pars PIL O etiani Difdpli- na. OBSERVATIO etiamex modo loquendiScripturae conftat, hic non fignificat flcdpgre uxorem, feu nubere, fed jam legitime nuptam fibi?, retinere^ & per- gere in a6libus conjugii. Quando vero dicit , melius effe nubere quara uri, fenfus eft, quod a voto & impedimento liberis melius fit Dubere , quara uri , hoc e(l, quam tentationi csrnis fuccumbere & fornicari aut adulterari* Hsec interpretatio , prseterquam, quod fit communis PP. & DD* optime combinat hunc locum cum iis , quae Apoftolus in eodemcapite adducit ad commendationem contwientiae ac vit^ coelibis. Plura de hac re vide pm^ s* Sasc^ X, Art, 5» & de antiquitate Status Monaftici ad Saec. IX. in fine» Denique in VII. Articulo de -PoteftatB Ecclefiq/iica , imprimis blandiuntur Principibus &Magiftratibus laicis, dum Poteftatem Eccle- fiafticam reftringunt deinde laraentantur, quod Epifcopi condant traditiones contraScripturam , reli6la doftrina de fide , & de juftitia fidei : plures indudas efle ferias, jejunia, ceremonias novas, ordi- nes novos inftitutos. Contra mandatumDEI peccatum collocari in cibis, diebus, & fimilibus rebus^ onerari Ecclefiam fervjtute legis; quaO oporteat apud Chriftianos ad promerendamjuftificationem cul« tum efle fimilem Levitico, Hinc efle illa onera, quod peccatum mor- talefit, in feriis laborare roanibus, quod certicibi polluantconfcien- tiam , quod peccatum mortale fit omittere horas Canonicas, quod peccatum in cafu refervato non poflit remitti, nifi acceflTerit autho- ritas refervantis. Quasrunt deinde, unde habeant Epifcopi jusiftas traditiones imponendi Ecclefiis ad illaqueandas confcientias? cum Pe- trus vetetjugum imponere Difcipulis; cum Paulus dicat , potefta- tcmipfis datam efle ad sedificationem non ad deftruftionem, Cur igitur augeant peccata per has traditiones, quae fint contra Verbum DEI ; retinendam do6trinara de libertate Chrifciana. Verum hasc omnia valde Lutherum redolent , eoque tendunt, ut exculTa & protrita Ecclefiaftica difciplina, & EcclefiaeprsBceptis , frsnum prorfus lasecur licentiae , & fub fpeciofo nomioe ChriftianaB libertatis corrupta; mortalium naturaeipdulgeatur, quidquid fenfibus & ad malum proclivi genio bianditur,- ut per ruptislegum repagulis fe eflrundat morum diflblutio, nullumque fit pratumj quodnon per- tranfeat eflrssnis cupiditas* Hinc cafuum refervatio Poteftati Ecclefiafticae neg^tur, ut nul- lom tnm grande fitfcelus, quod non iilico per folamfidem rerrtiflio- nem obtineat. De charitate , aliisque virtutibus altum apud ipfos filentium, quia funt ardus. Omnia ad nudam fidem referuntur, at- que in hanc rem aliquos Scripturas textus, autmale intelleftos, aut Luthe- In Confeffionem Auguflanara. i*^7 Lutheri exeroplo corruptos afferunt , negleSlis iis Scripturae locis , auidefpe, decharitate, aliisque virtutibus , loquuntur, acfi nun- Quamlegiirent, juftificationem non minus fpeiac charitati tribui: Spe tnim falvi fam fumus Rom. 8. remittuntur ei peccata multa , qumam iUexitmultum: cuiautem mims dimittitur y mims diligit, Luc, 7. Igitur facrae litter» noftram juftificationem modo ad fidem , modo ad fpem , modo ad charitatem , modo etiam ad /irtutes morales re- ferunt; quia fcilicet junfta manu hominem ad )uftificationis gra- ^^^^ AbTiciSrEcclefijBjejunia,exemploChrifti fanaificata, atqufi ad macerandum corpus rebelle fubigendumque comprimis opportuna. Abftinentia ftatis diebus ab efu carnis exploditur> ne lafcivienti carni defit materia. Dies fefti ad cultum Divinum introduai abrogantur , Status Religiofus defpeaui habetur, Horae canonicaecarpuntur; quia hscomnia difficultatemfecumafFerunt, molli doarmaj novm^ mi- imsaccomm^odam. Salem nempe pri^ferre decreverant , quo cupi- dam hominum turbam pecorum more philodom ifti attraherenc^ Mendacia & fraudes Confeffioniftarum. A tqueut hoc efficerent, plurimis falfitatibus confeffionem ^^^f^ ^^'J^^^^^^^^ A Infarferunt, ut Rel.igionem noftram eatholiGam denigrent : Mendsc.a. quarum aiiquas jam attalimus, aliquas adhuc fubjupgemus. l^aJum eft, quQd apud catholicos alciffimum de fide fuent filentmm , « doariaa fidei diu jacuerit ignota , quod tantom doarina operum verfata fit in Ecclefiis y quod juxta nos homo poffic humanis viri- bus & fine Chrifti gratia proiDeFeri juftificationem i qtiod^ cataou- ciparum docuerlnt de pFa?ceptis Decalogi, officiis h epenbus, quf in quavis vocatione DKO plscent, fed tantum urferinr opera pueri- lia i utcertas ferias , } ^*"?-"' ''1""" ''f' "'busS.cramentis; nihil de abroluta S poflibihta e fervandimandata; nihil de illa fua doarinaXorpus Ch?i. lli tuncfolummodo effe in facra hoftia , quando a^u fumitur Hffic ahaque doar.ns ac fidi fua. placita altum Clent; unde Se eft col quamaccaratus, quara fidehs, quam perfe- g^l^tLTSiKoTS ' '^^' m ad Melanchtonem fcripts, heec verba inferuiff Sivim vaS, H^lt Af"ft r' /<^'r''''^ Chytrseus in H. t. Auguft. ConfeiT. Francofordia imprefTii anno mS Idem te ftaturalcer Lutheranus Gsorgius Csieftinu. Tom 5. Hntori* Comfc 2ni^yo!'f^ipQf """" ''°'"'"''^"™ A^gSfanoTum . 'Vegium eiiim vero fanaumque fidei fymbolum , ipfo fatente & atteftanteLuthero, ex dolis , mendaciis & lapCbus contextum quod pro certa fidei & confcientis regula fervire debe° " ' t.m. lfV^ emendaffent lapfus fuos! at correaionis loco Con- feffioAuguftana piunbus erroribus poftea adhuc magisfuitdeturpata atquecorrupta, ut teftatur Jacobus .Marchio Badenffs irimotTvl '^uffi Co2mT: f° • '^i- ^'^'"«^«'"^ ^'^ multosfoandaSTropter „^?,c P tantopere variatam. David Chycr^eus Lulhe- ranus Profefformtegrum librum fcripfit de Confefiione Auguftana va- m ta & depravataamio I rw. Videatur pra^fertim fol 77T^^^^^ Mufculus, unusextriariis l^uthfranorum fatetur, ConfeiBonem aT- Suftanas duodecies fuiffe mutatam. Jacobus AndrerfiSmiS: iinus In Confeirionem Auguftanatn. lo^ jinus , faber libri Concordiae, ait, Naumburgi nullura exemplar cura altero concordsfTe, uc legere «ft in colloquio Herzbergenfi £01.92. ut adeo mirucn nonCt, Laurentium Forerum ex 2o/exemplaribus Au- guftansB Contefiionis (autpotius confufionis)nullum alterifimile ia« venilTe, Et tamen , quod infignis impudentiae eft , omnea iftas Au- guftana? Confefliones fibi ipfjs adeo diffimiles non mutatas pr^dicant^ Nec crimine falfi fe teneri exiftimant, licet ipfi fronti Confeflionis pafllm mutatae ac corrupta^ infcribsnt ung^mbtXU ^USfpurQtfd&e Cou- fejjhn, IIoc eft: invariata Augujlana ConfeJJio. Leopoldusa Kollonitfch in libro, cui titulus : Juguflana ^ Anti' Augiillam Confeffio quatuor editiones , in Bibliotheca Ca;farea aifervstas , in quatuor columnis uno intuitu confpidendas propofuit, ut ad oculum pateat, quan- tum a fe invicem difcrepent» £t tamen ftngulas fe jaftant pro inva« riatis & authenticis: eftne autem hoc Verbum DEI, toties muta- tum , veriatum , correfEum , corruptum , fifci ipfi ad^o diffimile , contrarium ? profefto non confeffio fed confufio melins vocandsu Verbum DEI manet in aeternum. Jam ipfe prima duo exemplaria , quorum unum lingua latfna , alterum germanica fcriptum Carolo V. Auguftas olFerebantur , fibi ipfis erant difcordia j ut comparanti Articulum o6iavum/ nonum, duodecimum , vigefimum primum &c, patet. In ipfis etiam Comitiis Auguftanis tota ferme Confeffio rurfus everfa fuit , dum feleais utrinque feptem viris in colloquio 16. Au- gufti habito Lutherani ferme in cmnibus ad Romanam acceflerunt Ecclefiam , ut videre eft in epiftola a Melanchtonead legatum Ponti- ficis fcripta , quam Coeleftinus Lutheranus in Hiftoria fua recenfet. In hac epiftolafcribitinteralia Melanchton: Dogma mllumhabe' Contmia nms divefum a Romana Ecdefia - - Parati fumusobedire RQmanee Ecclsfta, fibi. modo illa pro fua Ckmemia , qua femper erga omnes homims ufa ejl , pflj- va qii alter Badenfis. Es Theologis Eckius, Wimpina, 6c Cochlssus. Ex parteLutheranaJoannes Fridericus Saxoriise lEle^loris filius, Ge» orgius MarchioBrandenburgicus, Pontanus & Hellerus legumperiti , ex Theologis Melanchton , Brentius & Sciinepfiun Licet autem ab his Lutheranorum prlmipiiis in hoc Auguftano colloquio ConfefBo ipforum Auguftana , paulo ante C^fari oblata , penitus ferme everteretur, quia tamen cQajugium facerdotum , & communionem fub utraque fpecie dioiittere nolebant , Caefar ean* demcondemnavit, proutMelanchton 1. i^epift. ad JoanneraOben- bur^erum Lmperatoris Secretarium fcripfit : in Comitiis ^uguflanis trh (ii 6f ai^Qci Jententia damnati fimus. Ediftum Imperiale; ii§* patetque ex edi£lo 5 quod Casfar coram Imperii Ordinfbus pra- Deaetum- mulgavit , atque apud Sleidanum lib. 7» ad an. 15-30. & Ge- orgium Coeleftinum exaratum exftat, acfichabet-' Quinto poft die , praefente Ca;fare , decretum recitatur in o- mnium Ordinum ccetu , & poft multam enumeraiionem totius a6lio- nis, Caefar ftatuit , ne tolerentur, qui de Coena Domini , fecus, quam hucusque fervatum fit, docent- Ne quid in Miffis , vel communi vel privata mutetur. Chrismate puericonfirmentury& ai- grotantes oleo^onfecraco inunganturv Imagines atque ftatuae mini* me reraoveantijr , & quibos locis ablata; funt, reftituantur. Eorura opinio, quiliberum negant arbitrium, nequaquam reci- piatur. Nihil omnino doceacur, quod ulla rationeMggiftratuuroim* iiiinuere poffit dignitatem. Dogma illud de {oia fide juftificante lo- cuxn noa hsbm, EccUim racrasneata Imt eo loco & numero, quo In Confeffionem Auguftanam. iii jmtiquitus» Cereir.onisB omnesEcclefiae, ritus, exequiae mortuo- rum , & id genus alia fervencur. Sacerdotia, qux vacant , confe- rantur idoneis. Sacerdotes vel Ecclefiaftici , qui ante hoc tempus faai funtmariti, priventur Beneficiis , qua; ftatim ad hoc conventa conferantur aliis &c. Sacerdotum vita fit omnis honefta , veftitu» etiam decorus , & vicetur omnis offenfio. Si quibus in locis Ecclefiaftici reda^i fint ad aliqOaffl miquam conditionem atque paaura, fi quid etiambonorum facrorum iniqua ratione venditum fit , aut in alium ufum profanum applicatum , id omne fit irritum. Ad docendi munus nemo recipiatur, nifi quido- arinsB fimul & vit£t probatum habeat ab Epifcopo teftimonium. In docendo fequantur omnes hanc prsfentem formuiam &c. tem- perent a fcomatis acque contumeliis. Hortentiu- populum, ut Mif- famaudiat, utdiligenter oret, utVirginem Mariam cffiterosque Di- vos imploret , uc dies feftos peragat, ut jejunet, ut a cibis vetitis abftineat, ut fubveniat egenis. Monachis autem demonftrent, non licere profeffionem ac Ordinem deferere. _ Breviter:in iis, qure pertinent ad fidem & DEI cultum, nihil quidquam immutetur. Qui contra fecerint , corporis, vit^ Cux ac bonorum difcrimen fubeant, Quidquid ablatum eft Ecclefiafticis , reftituatur. Quibus in locis domicilia Monachorum, & id genus alia «dificia facra diruta func , reaedificentur, in iisque ceremoni» fiant atque ritus ufitati, Quifunt inadverfaris partis finibus antiquae Re- ligionis atque fidei feftatores , &hocdecretum approbant, in Impe- rii tutelam recipientur, eisque licebit, quo volenc, emigrare, nullo cum detrimento. De ConcilioPontifexappellabitur, utintra fextummenfemillud adlocum aliquemidoneum indicat , ut deinde primo quoque tem- pore , &ad fummum intra fpatium annifiat ejus mitium. Uxc om- nia ratafint atque firma. Et fiquae funt oppofit3e,vel opponentur etiam, exceptiones, aut appellationes, locum nullum habeant. Ut vero decretum hoc valeac & fervetur , quantum quidem ad fidem & reli- gionempertinet, quidquid omnino viriura atque facultatis , conceL fit DEus , id omne, vita etiam atque fanguis, huc impendetur &c. In caraerae judicium nemo admittatur , nifi qui hoc deeretum de r&- ligione faaum approbarit: alioqui removeatur loco. SubfcripferunthuicediaoipfeCarolus V, Iroperator, fex Ele-i aoreslmperii, omnes videlicet, excepto Saxone, triginta Pnnctpes Ecclefiaftici, triginta tres fasculares Principes, vigmti duo iis Hiftorka Relatia triginta dm Comites & Baroiies, & trigiDta novem civitates Impe Contra vera ConfelBoni Auguftanas Csefari oblats fubfcriple- ranttantum unusEle£lor,nemp€Saxo,quatuorPrincipe& fseculares videlicetGeorgius Marchio Brandeburgicus QnoIsbacenGs lines, Er- Befttts Dux Luneburgenfis, Phllippus Landgravius Haffije, Wolf. gangus Princeps Anhaitinus, cum duabus civicatibus> Norimberga & Reutiinga. •^^Sep??^» Condantia, Meminga, & Lindavium Zwinglia- nam ConteiHonem in his Comiciis ofFerebant,, Chrifti prgefentiam in luchariaia abfoliite negantem* Verum hxc ab omnibus Ordinibus, ■ etiam Lutheran& rejefla fmt, A R T I C U L U S VI Hiftorica Relatio de Statii Imperii ab anno 1 530, ad annum 1 540, plnitis Comrtiis Auguflanis, faftoque, quem diximus , Receffu Im^r ^ pem, qm rejefta fuit Confeffio Auguftana, Protellantes eodem adhuc anno SmakaUicum fmlus cuderunt adverfus Ca- tholrcos^ Haffiis infuper peGuliare fosdus iniit cum l igurinis, Bafi- Jeenfibus, & Argentinenfibus , licet Sacramentariis, 119. Anna ifgi, Csefar indmt Comitia Colomam^ ubi ejus com- Kex Rom.mend3tioneFerdinandus Archidux eleftus fuit in Regem Roroano-' rum , proteftante Joanne Eleaore Saxonis, & aliis qulbujdamPrin- cipibus, Smalealdiei praefertim foederis fociis, ipfhm etiam Cajfarem poftea hujus , confilii pcrnituire vifum eft , cum filium fuum Philip- pum fumcere cogitaret^ SufRenfio .^i^oj^o anno j^^^^ Hifpaniam regreflb, FerdinandusRex in Idieii. Comitm Ratisbonenfibus ut auxilio adverfus Turcas, Hungariam. devaitantes, & Auftris iam imminentes , obtineret, conceffit, ne rehgionis caufa cuiquam modeftia inferatur anteConcilii definitionem, ^fpenfis mterea ediais Wormatienfi & Auguftano. Boc mandatum KausbonenenTe Proteftantes appeliarunc primam pacem reUgiofam. O^^m m^^ T^^ transaaioneNorimbergenfi per InterGefirores Mogunci- Com-» de (latulmperii ab anno i^so. ad annum 1540» 113 Comparuit etiam in his Comitiis legatus Sigismandt Regis Po- lonis, cui nuper Albertus BTandeburgicus Ordinis Teutonici Ma- gifter, a Religioneac fidedefcifcens, in clientelara fe dederat , Dux BoruffiaB ab eo creatus, ac proptereaa Caraera Imperiali urgente Ordine Teutonico profcriptus, proteftante Sigismundo , Boruffiam jjojuffiji^ ad Poloniam fpeftare caufante, ateontra excipiente Cronbergio, novoOrdinis Magiftro, & executionem profcriptionis urgente* Hoc anfflo Solymannus erumpens Lincium usque vaftabat Auftriam. At cum Carolus collefilo ad Viennam exercitu ei obviam proceffit, terrore perculfus retroceffit, beilum in Perfas converfurus» Cs^far vero in Icaliam abfir,, de convocando Con* Pcenalef cilio cum Pontifice confulturus. Frodierunt hoc aiino Caro-ges. li V. Leges Capitales feu pc&naks confiUutiunes ducentse decem ac novem; quo numero apud Goldaftum funt annotatas, atque in totidem capita divifae. Annus 1 5 j legationibus ad Sraalcaldicos fcederatos a Pontrfice - &C2Bfare direftis confumptus. Agnitus tandem a Proteftantibus & Bavariae Ducibus Guilielmo & Ludovico fratribus FerdinandtisRex Roraanorum* Decretum a Pontifice Conciiium, Bononi^, aut Placenti», aut Mantuze, urbe IroperiaK eelebranduro, Verum moxapparuit, Proteftantes videri tantum voruifreCon*' cilium poftulsre; re ipfa enim nihil magis refugiebant, Unde tales conditiones appofuerunt , quas iniri a Fontifice non pofTe facileper- (piciebant, modura formaraqueinEccTefiainauditamprsefcribentes* Emortua f uit hoc anno Marchionum Montisferrati in Italia familia in Joanne Georgio, atque ad Fridericum 11. Gonzagam Mantuae DUcem translatus eft Marchionstus , qui neptem Georgiibabebatconjugero* In Gerraania Casfar fcederi Suevico finera impofuic^ Quo obice , ne vis inferretar, fubmoto, varii tumultus orti funt ,* nara Secutum eft raox bellum WirtmUrgenfe f cujus caufara fupra ex- ' 120, pofui. Ducatum videlicet Wirtembergenfem Suevici foederis focii ^tWum Wir- Ulrico Duci ereptum Carolo V. vendiderant; qui eundem in divi- temberg. fione provindarum Ferdinando fratri ceffit* ^gerrime Dacis pro- pinqui exilium habuit Phiiippum Haffise Landgravium^ Qnare , ut eundem reftituat , ad Regem Francifcum in Galliam abiit, eicjue pro certa pecuniae fumma comitatura Montisbellicardum nomme Ulrici oppignotavit, ea lege (tefte Sleidano ad an. i^^J^O "t, fi intra triennium eundem non luat, Regno Galli» cedat» Sic comparatus Landgravius militem confcribit , atque , Fer- dlnandofruftra ad juris ordinem & Imperii leges provocante, contra Fm VII. F pace© 114 Hiflorica Relario psicem publicam, contraqae ediaum^Ratisbonenfe in agrura Wip- tembergenrera irruit , cajfisque Regis copiis Ducatum occupat, eum- que.Uiricp refticuit, Tandemque pax Cadani in Bohemia convenit ea lege, ut Uincas ejusque mafculi haeredes fint Auftrise Beneficia- rii, extin^taque familia Wirtembergica Auftriaci regionem illam ob- tinearit. (^anm 1534.) Gaiiis vertenCe anno reHituta pecunia. AntbaptiflsB. ^^^^ tempus AnabaptiftEeiMonafterium Weftphalis urbem occuparunt, abrogatoque Mcigiftratu Joannem Leidenfem, antea' fartorem , regem creaot, totiusque orbis dominium libi vendicant. Polygamism omnioraque comraunionem praedicant, atque Lutheri exemplo adfacramScripturamidentidem provocant. Et, quod mire- ris , turbam per Germaniam & Beigium fequacem hi fycophantEe funC nadi. Poft acerrimam oppugaationem urbs tandem ab Epifcopo Mo- nafterienfi, Imperialibus copiis adjuto, fuit expugoata ; atque Rex MoDafterienfis cum auh fua poenai commeritag fubje(5tus. 121, Annus 153^, gemina re memorabilis, C^faris expeditionemin Expeditio Africam , & obitum Francifci Sfortis vidit, Siquidem Muleafks Rex Mricana. Tunetanus , a Barbarofla Algerii Rege , Solymanni Architalairo , at- que atrociffimo pirata, regno pulfus a Carolo V. auxilia petiit. I» miferatus fortem afperam Regis exulis , & alioquin haud sequfs ocu* h*s Tunetum in Turcarum manibus afpiciens, Barcinone in Africam cam clafle profedus , primo quidem Goletam, munitam admodum, arcem /vi coepit , ac Barbaroflam Tunetum fugere compulit , quaml urbem^ mox obiedit , ac Chriftianorum captivoruro ope expugnavic Tunetum direptioni mllitum conceflljm , inlibertatemaiTertaviginti Chriftianorum miilia , iMuleafles regno reftitutus, fub conditione an» nul tributi, Poftea a filio vifa , ab Hifpaois opibus pri vatus , a Cae- fare obtinuit , ut in Sicilia publicis fafrlptibus aleretur, Rex mendi- cus, BarbaroflaHipponem,acinde AlgeriusTifugaarrepta, acciafle ibi refedU , Minorem Balearem vafta vit , cum pluribus aliis oris mari- timis ; & tanquam re bene gefta Conftantinopoli exceptus eft. C»« far autem Neapoli verum triumphum egit de Africana viaoria , & Qxuie rege reftituto. Obitus Francifci Sfortia Ducis Mediolanenfis , atsque prole defonai , novo bello occafioaem dedit, Nam Rex Francifcus proa- » vise fua; Valentinae hsreditatem fibi deberi ratus, Carolo lll Sabaudi» «tVMediol ^^^® ' ^^^^ expeditionem Italicam impedire nitebatur , ditionibus fuis ' ' ' fpoiiato, inlnfubriamirruptt, AcCsefar ea tanquamfeudo vacante f]bi & Imperio vindicsta fortiter obftitit, fimuIqueinProvinciamex- pedicionem fufcepit; qu« tamen tentatapotius,quam fru^lum fuum eft con- de ftatu Imperii ab anno 1530. ad annum l^^o. \ is confecuta, Gallo terram propriam devaftante, ut inedia hoftem per'rae- ret. Ardebat etiam bellum in Belgio, ubi Gallus Flandriam & Arcefiam prsBtendebac. Sed praeter mutoam oppidorum quorundam direptionem nihil admodum aetum. InterceGittandemPaulus lil. Pontifex,atque Niceam profedus inter duos iftos ruramos Chriftianos Principes, cum pacem nonpoiret, induciasdecenDalescompofuit, manente Csfare iH pofieirionelnfubris, acfihumfuumPhilippum inaugurante. In Germania Vergerius legatus Pauli III. Pontificis cum Saxo- Agttur de ne aliisque Sinalcaldici foederis fociis de Conciho congregando fru.^oncuio. ftra egit,- cum nihil praeter defpeaum & probra in Papam ejusque cu- riara reportarit , nihilominus Pontifex Concihum Mantuam indicit. Atquecuriam fuam reforraaturus , pr^ftantes in eam rem mtegern-' roosque viros creavit Cardinales , Simonetam, Caraffam,.Contare- num, Polum, Sadoletura&c. (an, 15^60 Cardinalesifticumabquot Epifcopis inabufutj, qai irrepferant, inqaifierunt , &quid circadifcH phnara reformandam videatur, exponunt Pontificu Qui ad eara emendationem aniraum curamque intendit, Cum Proteftantes audil- fent , indidum a Papa Mantuam ConciUum , atque ad lilud fuiirent vitati, conventumipfiSmalcaldiam indixerunt, accerfito etiam Lu- therocumiVIeianchtone, Bucero, Ofiandro, aiiisquemultis, novi Evangelii Prificonibus , qui novam ibi Gonteflionem cudunt, Augu- ftanffiprorfuscontrariam. Ibidicebant, feinnuilofidei Articulodif- fentire a Cathohca ac Romana Ecclefia; totam diirenfionera efle de paucis quibasdam abufibus. Hic vero dicunt , certamen eife nonLmh6ra»i de levibus erratis , fed de doarina fidei , deque vera DEl cogmtio- detreaanu ne ; extinaum fuifie hoc dograa, vitae ChnftianaB & finceri cuitus pras- cipuura capat, novamque doCtrinam inveftam, msgna cum Chnfti contumeiia, Multospraetereareprehendierrores, impiosque cultus» Pontiftcem efiTe partem accufatam, non judicem ; reura illum agi de idololatfia & hserefi. Contra illum proin celebrandum Concihami & quidem in Germania, (Sleidanus adann. 1^7-) Aiexander Medicseus Caroli V. gener Dux Florentiae mterem- laa. ptus a Laurentio Medicseo propinquo fuo, Qui fugitivus mHere pe* Ducarus P riit. Margaritha , Csefaris fiiia, qua^ Alexandro marito Ducatum Fio- minOs. reacinum pepererat, nuptui tradita OaavioFarnefio , Pauh Ul. iie- poti , Ducatum Parmenfem&PIaCentmum Domui Farnefise mtuht, aciino-j tantum Alexandri Farnefii , herois incomparabiiis , fedetsara Du'^a-uum mater eflet. Nec muitum tunc difputatum , an dominiam directum penes avum raariti aut patrem uxoris eflet* p 2 An- MoM Gfior- iil. Sicnftn fe. dus. Oandavum. s Ccfare te ieaa. 1 1 5 Hiftorica Rdatio de ftatu Imperii &c. Annum 15-35. nobilem fecit familiaris congreflus Caroli V, & Francifeil.paajBqae in decenniuminduciaj; quoj tamen ultra qua-. driennium non durarunt. ^ Rei Catholic^ magnum vulnus anno i f 39, inflixit mors Geor- gii Ducis Saxoniae , ferventiffimi Ecclefiae defenfcris , quem Lutherus propterea probrispetuUntiflimis onerarat. Haeredem fcripfit Henri- cumfratrem, Mauricii & Auguftj parentem, Lutheranum, ea tamen lege, ut inReligionenihilmutetur , fecus fi fecerit, Caefarem ac Fer- dinandum Regem a fe fubftitui. Verum eo defunao nihil fervatum, ac- citus Lutherus Lipfiam, & breviadmodum temporis Ipatio tota Mifnia perverfafuit,- quam Dux Georgius eo usquefeverein officio continuit. Cumque alias etiam plures identidem provinciae deficerent, & foedus Smakaldicum augerent, paflimque bona Ecclefiaftica invade- rent, Moguntinus, Salisburgenfis, DucesBavariaB, Henricus Bruns- vicenfis,aliique Cathoiiei Principes incer fe & ipfi pro defenfione reiCa. tholica; unionem NorimbergaB inierunt, qusLm facrum Mus mncu- paruat^ Cum anno 1539. ^Jawtew^f, communia tributa detreaantes , feditionem moverent, prout faepius antea fecerant, Carolus Csefar per mediam Galham ad eos compefcendos profeaus, auaorum ah*is capite plexis , aliis profcriptis, civitatem , aderoptis privilegiis, ad officium revocavit ,• atque, ne deincepsinPrincipes fuos amplius in- furgeret , arce exftrufta & praefidio impofito , coercuit^ Habitus conventus Franeoiordias, in quo Proteftantes rurfus pro concedendareligionislibertateinftabant, atque poftulabant, utCsB- far AuguftansB Confeffionis fociis indulgeat inducias 15. menfiura. In- terea religionis caufa nemini faceflatur negotium^ Pacificatio No- rimbergenfis & ediftum Ratisbonenfe interim rata maneant. Foren- fesa^iones Froteftantibus intentatae , & proferiptio Mindenfis fint fufpenfae, Si quid contra fiat, fit irritura. In neutrum foedus*inte- nm plures recipiantur. Ecclefiafticis, ubieunquehabitent, Prote- ftantes cenfus fuos annuos permittant. Utriusque Religionis Theo- logi Norimbergas con veniant, ac placide & araice conferant. Conventionem iftam Caefarratam habere noluit, quia indignum exiftimabat, imoetiam (feclufa maximaneceffitate) iliicitum, per- mittere, ut vera Religione Catholica abjeaa , quam Majores jam inde a prima fua ad Chriftianam fidem converfione puram femperaC- queillibatam confervarant, novi ritus, novaque, in Ecclefia eo us- queinaudita, dogmata inducerentur, pisBfundationesacbonaEccle- Oaftica diripiantur, ac Germania, natio osiniumfortiffimaacpotentiffi- ma,inpartesadverfasfcifla,aieipfaenervetur« Et V DISSERTATIO&c. 117 6'^ Et quoniam his annis in omnibus ferme conventibus Proteftantefi vehe-.nenter urgebant, utreligionis libertas fibi concedatur, & abs- que ea conceifione fubfidia in beJIuni Turcicuni, aliaque communia Imperii onera negabant , quin etiam in privata irent foedera , ut armis cxtorquerent , quod pacenon poirent» contra vero Carolus Caefar, Ferdinandus Rex atque Ordines Catholici univerfira religioni fibi du- cerent permittere, uttantumReligioni vulnus infligatur, acpropte- rea, quantumpoterant, fe opponebant, juvatinhancremaliqua dii^ ferere pro defenfione Principum Catholiconim , quos fcriptore^ Pro- teftanteshodiedumperquaai frequcnterreprehendunt, & Isefi Divioi humanique juris reos agunt , quod religionis iihertatem negaverint» ARTICULUS VIIL Diflertatio: An jReligionis libertas jurefucrils negata^ Argumenta Theologica coutra Libertinos. A Ntequam Proteftantes firmum in Germania pedem fixeratit, Lu-» «24* theri difciplina eruditi nihil magis ingeminabant, quamReligio-^fSumen nis libertatem : omnes Chriftianos elTe liberos; reJigionem extra hu- ^.^1^^*^*" manura imperium «He pofitam : tyrannidem elle in confcientias vel- le dominari; fidem in mente efle reconditam, de hac uni DEO cor- dium fcfutatori reddendam elTe rationem, Chriftum ipfum religio- nemcuivisreliquifre liberam, dumdixit: fmte utraque cnfctre ^ oportet ejfe barefes, Ipfo eciam jure natursB & gentium cuilibet permiflbm , uc eligat, quaefibibonavidentur, &rejiciat, quae malaapparent* Suo euique ftandum judicio; confcientise fuae didamini cuivis parendum « non humano imperio , quod in aftus mentis intemos nullam vim habeat, fed externa jurisdidlionead confervandam publicam tranquil- litatera definiatur* In ftatu juris naturae quemlibet coluiife DEum modo fibi placito , proin etiamnumid permittendum; non enim pla- cere DEO extortum obfequium. Nullum efle in mundo populum , in populo civem , qui non ju« dicet, veram efle fuam religionem, falfamque contrariam : fi ergo oporteret contrariam exfcindere, adlum fore de pace & tranquilli- tate publica , totumque orbem perpetuis implendum bellis* Contra vero omnia eife tranquilla, fi religio cujusvis permittatur arbitrio* VaftiOlmum ac potentifllmum elTe Turcarum Imperium, quod va- P 3 "a^ raentt. iia D I S S E R T A T I O rias fe6las tokret : floretitiffimas Belgti Foederati provindas , quamvis pluribus fe6lis permixtas : ipffini Germaniam ncnanitefuiirepacatam, qiiam perpacem Religiofam & Wedphalicam libertas fuer.t indufta^ AdhEecquaefiuofa cdmmercia, artei, ac difciplinas tummaxime florere^, cum omnibuscujuscunque Nationis & Religioois hominibus promifcuus conceditur aditus* Denique aiiqui addunt , neminem al* terius religionem damnaredebere ; qi^emlibec in faa falvari polfe : fuf* ficere in DEum credere , & Chriftum , dicente ipfo Domino ; Htraria dogmsta, a I)eo vetita, vetare, in fubditis fuis veram PveligiGnem ac Chrifti fidem confervare, & Evangelici iliius patrisfsmilias exemplo in- trare renitentes corripeHere. Neque propterea humanum arbitrium fe Isefum poteft conqueri : felix enim neceffitas, quje ad meliora compellit; quae gladium err- pit , ne te ipfumferias ; quae fo veara occludi t , n e prseeeps eas ; qux aberrantem in faiutis aternas reducit femitam , qujBeriam relmSlan- tem Divinis mandatis fub}icit ut fis beatus, Prore6lo alias plenae fcelerum licentia; aperiendus aditus, ne J^daturarbitrium, laxan- dumfrasnum lafcivientibus ingeniis, rndulgendum facinorofishomi- nibus, ut, quod lubet, liceat,- fruftra Princeps portaret gladium ; nullusfcelerum vindex, nulla Dei iniurisB opponenda au6toritas* Quis non videt , qaam male comparata elfet Respublica , in qusi haecethica haberet locum. Et, fi Magiftratibus vindicanda eft injuria, homini illata, quanto raagis Deo irrogata? Quid autem cura Dei contemptu atque injuria conjunftius, quam deferta Chrjfti^ militia, ejusdem hoftis caftra fequi, repudiare Chrifti Ecclefiam 7 abjicere veram fidem, ut orco obtempereb? Dc Libertate Religioni>* 12X 5. 2. Argumenta Politica contraLibertinos^ ALtioribus ex prmcipiis argutnentum repetivimus ha6lenus, at- que Rempublicam ad Deum omnium auftorem retulimus, qu» felix QiVe non polFit , nili per finceruro verumque Dei cultum , nobis omnibus praefcriptum , ad finem fuuro ultimum bene fe ha- beat« Officium proin effe Princfpi^ s. eum cultum religionemque protegere » nec permfttere , ut in provincias poteftati fu» fubjeftas alius, Deo ac ver» Relrgioni contrarius, inducatur^ ^^^^ Jam vero & humanos per orbem coetus etiam nude fecundum Argumen» meras rationes politicas fpe6temus, coromunis Reipublicae felicitas ta politicft nihilominus exigit, utPrinceps invigilet, nec ulla falfae religionis lolia in agro fuo finat fuccrefcere» Non enim hic foJus agitur honor cultusque Dei, eaque falus communitatDni , quae ex refta habitudi- ne ad Deum, finem ultimum ac neceffarium omnis rationalis Rei» publicae, confurgit» Sed agitur etiam pax ^ tranquillitas ^ focialis amor, amicitia, candidaque civis cum cive agendi fjneeritas;. Ita enim egoftacuendum exiftimo : tum demum floret commu- nitas, cum haec civilis ac focialis vits ftudia affceno ufu in praxirt eunt, cum viget alma pax, concordia,^ charitas; aninjorum con- fenfus : cum cives 9 velut unius corporis membra, fe mutuis colunt ofTiciis , ficaput fuum amant , fi ei fuccurrant , obtemperent , ac fi- dcli obfequio famulentur; fi nullis partium ftudiis abftrafti publici potius emolumenti , quam privati rationem habent, fi conjuhftij animis & viribus Principem ducem fequantur» ubi vis hoftilis in- gruit. . Ain vero, ubi haec Reipublicae decora & ornamenta certius (p^ rari poffunt, an in populo labii unius, unius religionfs ac fidei * in quo omnes ejusdem matris Ecclefiae filii unam velut faroiliam con- ftituunt? an vero in gente quoad praecipuam partem, facra nempe , Cultum Dei & religionem difcorde ? ubi non tantum fidei, rituum ^ ^eremoniarura , ferisrum, in civilem etiam vitsro redundans con* f^uCo : ubi unusclamat, ego tumPauIi, alterZephap, tertius Apollo» certe, facra atteftante Fagina, omne regmm, in fe ipfo divifufn^ de* folahitur^ r Utinam hoc non docuiffetnimiura frequens experientra / heu t Ifunefta ab omni retro mundi aetate exeropla funt prrefto ! quo- p^Q^ qtiod ' exera* Pars Vll ties 1 D ISSERT ATIO ties eleaus ille Dei populas ad fpurlos cultys def^iverat, peena a terga illico fequence, hoftibus in prsdsra dacus eft , nec ab eisliberatus , nifi ubi ad veram religionem reverlus fuerat* Stetit JerofoJyma, quamdiu relig'0 ftetit, ^ Quot turbas, motus, fediciones non tantum in Ecclefia^ fed etiam in Republica excitarunt Arianas illae, Donatianse, Neftorianae, EutychiansB , Aibigenres , Huffiticae procellEe ! Sed quid vetuftiora commemoro ? tiabet hoc, de quo loqujtnur, Sseculum XVL quo memor cohorreat animus, NequeScoticas aut Anglicas tragoedias exhib^o, Regali etiam fanguine, & exilk) fune- ftas/ Vix error, a Chrifti fi.de devius inflorentiffima ijja regRa ir- ruperat, heul quae mox rerum facies! quot cumultus, quot arma- ''tx acies non folummodo in propria R.egnorum vircers ^ fed Regum etiam capita graffantes 1 Taceol3-8lgium , tot ciadibusattntum, & ci- vium fanguine fermedemerfom. ; Galliam fileo, per furores Hugo. noticos propemodum deletami Helvetiam domeftico cruore coties redundantem. Unam afpicite Germaniara, florentem olim in pace, tran* quillam dorai , formidandam foris , fub Csefaruia tuteJa , Ordinum praefidio, fide. integricate, confenfu jucmide acqaiefcentero, At vero vix Lutherus facem veotiiavit, novosque credendimo- dulos, philautiaB molliter adblandientes, occinuit, quam ajiam mox faciem induit ! animorum concentus , voluntatum harmonia, mem' brofuminterfe & cum capite fuoconjunclio diiroluta; contra vero difcordiae , diflenfiones , belia inteftina , innumeriBque calamiCate* pleno agmine funt inved^* f Strenue fane turbas immenfas concitavlt fovitque novum Lu- ^ ' theri Evangelium de Cbrifliana lihertau & capiivitate Babylonica , om- nia rumpens legum vincula, quibus populi Frincipibus ac Magi* ftratibus funt adftridli : Chriftianos itaefl^e liberos fcribic, ut nulla lege vineiri poffint : nulli legi fubjeaosefle, nifi DivinaB 5 TyrannoS cffe, qui hanc libertacem laedant. Qua ex do^rina , pafllm per ejus libros fparfa , quos fru6lu5 nafci pronum flt, intelligi facile poteft, Quin gloriatur ipfe, gra- tulaturque flbi, Germaniara in feditiones concitaram. Hoc Deus avertat ^ inquit Tom, 2^ JFittemb. lat. in ajfert^ An^ i^, ut Evan- gelium flne feditione prcedicmut. Nam fi non turbas concitarmms , omniaque pacata ejjknt ^ tranquilla , aClwn jam ejfet de noflro Evau' ^elio^ Oportet Evan^elium turbas excitare , quocunque venit, Hoc De Libcrtate ReligioTiisv l^S- r* mnfaciat , non eft. verum Evangelium. & Oom. 7. Gcrm, WitU M IA7. ait, nihilomniumrerumitafibi viru jucundum efTcquam- cum propter Evangelium diilcDOones & tumultus exoriuntur Hoc gaudioutfruatur, pro / quanto conatu tubam inflat, & Principesad arma vocatlibro, anno ij^o.rcriptoad CcTf^-em omnem- aue GermanisNobilitatem &libro de fa^culari poteftate ann. 1523. edito quo Principes appeliat injuftos fubdKcrom depeculatores , ca nifices, impiosHerodes, tyrannos &c. quibus obedire noo opor- teat cum ipforum poteftas iiberas mentes ligare neqoeat; non pafTurum amolius populum Principum tyrannidem mundum non amplii^^ efle ,* ficut olim: omncs homines dfe ^q.uaies ; deponen^ dos Potentes de fede. ^ ^ ^ , Profeao qui fcripta Lutheri legerit , ea non tantum m fummum Pontificem omnemque ordinetn Ecclcfiaflicum^ fcurnlibus prorfus^ atque^^^^^^^ probrorum ac malediaorum plauftris ubiqye mfarta a - cue infpiOatafatebitur, fed in Cseiaream etiam Majeaatem; Ferdi-^ Sandl' Ar^cbMucem, Regem Angli^, Wilhelm^"- Duces Bavari«, Georgium DucemSaxonis , Albertum Brandebur- i^cum Ele^^^^^^ Moguntinum, Henricum Ducem Brunsvicen- f;m ^liosque Imperii Principes , adeo maligna , turbulenta atque fed^tofacomperiet, utclafficum merito dicas , ayo non modo^ fub^ dit n impemorem , Status in Statum , led pleiecula^etiam , Iiber- mis eftr^enataeavida, exculTo parendi obfequio, m Principes fuos> ac Magiftratus fuit vehementer concitsta. Et certe mox patuit novi hujus Evangdn frudus ; nam Lutbe- rus mox na^us incentores, aut verius incendiarios afleclas, lubtosFruaus adverfus Principes ac Magiaratus, rufticis adverfus domioos f^osnov. exitiales faces fubdidit, omnemque cum Hutteno, Muozero , a vaagdii^ liisqne feditiofis aijs difcipulis in le ipfam armavit Germamsm. Nam ngno velut dato vidifiesrufticos aratro ac flivs fua rehais armacorripere, &bachantium furiarum inftar difctirrere omnem- qae Germaniam ad rebellionem concitare : dignitate omnes ef- fe ffquales , omnesque liberos , Principes ac Magiftratiis efle tyrannos maaandos. Evigilandum tsndera & excutiendum ]U|um;= Chriftianis nullam legem efle pofitam , & qu^ alia funt id ge* nus pnlchra principia ex Lutheri fchola , bbns & concioni- Atqurhic fuit cantus, quo ita accdnfus ubique fuit Mars ru- fticanus,. ut innumerai c^des , rapins, Monafteriorum arciumque Q 2^ ruinas , 12| D I S S E R T A T I O Tuinae 9 incendia , populationes , provinciarum vaftationes , ?n- audito crudelitatis exemplo , ex furore ifto Evangelico feque- fentur. Verum n^n plebeas duntaxat tnanus in dominos ac fiiperiores arraavit hovahaec credendi agendiqtielibertas, Nobilium etiam , ci- vitatiini , ac Pdndpum animos pervafit, cum extrema afflitoGerma. nise calamit%-e. NuUa amplius Imperii Comitia pacata; nulla Edi- £toraiB atque^eceffuum oblervatio : nulla pacis publicse, Judicio- ruii} Imperialium , commiralsque ^oni apud novos iftos iibertatis fedacores cura , nulla denique ipfius etiam Caeiareas Majeftatis re- verentia, Wormatienfe Edi6lum, quo Lutherus antio 1521. fuerat pro- fcriptus , ab omnibus Imperii Ordinibus , nullo exceptp , conce- ptum fuerat, ejusque executio pluribusin Comitiis decreta, fed femper elufa» Succedebant proteftatioues fptirenfes , coitiones pri- vatae, minae , foedera, bellaque Smalcaldica ftibditorum in fuura Imperatorem, & cum iis deploranda Germaniae devaftatio. Atque, ut nihil ad ruinam deelTet, evocati in Germaniarn cxteri Reges, Gallus^ Danus ,Svecus Hcu quanta inde pu- blicarumcalamitatum feges l Neque a Chriftianis foluramodo inteinls externisque conjura- tum in Imperatoris & Imperii perniciem ,* ipfa Turcia in Germanige fines prolata. Si qugeras , quo tempore Solymannus Belgradum , Budam , Strigonium , omnemque Hungariam diripuerit , in Ger- maniam fe effuderit, Viennam Gbfederit, omniaque terroribus ac barbara Chriftianarum provinciarum vaftatione coropleverit? re. fpondebunt annaies, id eo tempore fadum , quo Lutherani fa* iti funt Pme,^awiej quo fubfidia adverfus Turcam negabant; quo in privata foedera adverfus Imperatorem coibant; quo flatum in ftatu conftabant, quo feditionibus , turbis, bellis Germaniam mi- fcebant ; quo Turca bonum Advocaium , fidumque amicum ip. Luthero habuit. Lutheri Certe, filingua, fi calamus non dubius eft index mentis, fi ^**^** campanam ex fono , fi avem ex cantu dignofcimus , quo animo ia Turcam Lutherus fuerit, ex fcriptis ejus facile comperimus* Au* diamus unam vel aiteram oden hujus Turcicae cantantis aviculae. In fcripto de duplici & difcordi Caefareo Mandato , edito i f2l* inquoin Chriftianos Principes ac praefertira in imperatorem horren* dum in modum detonat , ac fulminat , fuos aifeclas fic Chriftiane adhortatur : ns temere confentiamus ad fufcipimdam expeditionem , aut con- De Libertate Religionis* t^S mferendas pecunias adverjus Turcam^ cum Turca decies prudentior , corh CHio , integritate , moderatione Principes nofiros antecellat. Tom, 2, Jen. lat. fol. cio. rogac omnes Chriftianos , ne pu- gnent contra Turcam , neque ad tale bellum quidquara contri- buant , fed ab hoc bello abftiiieant , quamdiu Papae nomen fub coelo aliquid vaict. , ^ ^ « Jirt. a Leone X damnnt, ait: praliari adverfus Turcas e!t repugnare DEO ^ vifitanti iniquitates mftras per ilios, Tom. 6, mttemh. fol 589» Chnftiane ad sedlficationem fic fcribit: nullum pulchriiis regimen efi ^ quam apud lurcas, qui legibus Alcoram guhemantur : nullnm autem turpius , quam apud Cbrijiianos , qui jure canonico 6f ci^dli guhernantur. . « ^ Teftatur etiam Crasmiifi in epijt, ad frat, Infer, Germ, jaaaue hos Evangelicos , Luiheri difciplina eruditos , fe male pugnare pro Turca non baptizato, quam pro Turca baptizato, feu Csefare* Nunquidpi^e, dcvotae, Chriftian® funt hae ftrophuls ? nun- quid ReipubliccB Chriftiana? falubres? bella religio, ex cujus placi- tis ab ipfo auftore illius occinuntur l an juratus Germanige , no* minisque Chriftiani hoftis aliter loquer^ur? Hoc fcilicet erat reformare Chriftianam Ecclefiam , non tan- tum antiquiflima illius dograata , ritus ac ceremonias evertere, fed etiam juratilTimo illius hofti eandem devovere. Quis jam miretur, hanc Lutheri reformationem diflenfionum, turbarum , feditionum , atque ingentium difcordiarum caufam fuilTe, cutn etiam Turcis tantopere faverit? neque exempla tantum id de- monftrarunt; fed graviflima quoque teftimonia, CerteCarolus V, Imperatorin Receftu Imperii » omnium Or.Lmhet. dinum aflenfu in Comitiis Wormatienfibus anno if2i. concepto , Jeditio- teftatur, quod Lutheri fcripta univerfaliter nihil ahudfpirent, quam*"^. feditiones , bella , csedes , rapinas , exuftiones , & occafus fi- dei Chriftianae materiam. Ineodemedifilo, uti apud Goldaftum Con- Jiit. Imp. Tom, 4, extat, idem imperator ait: Obedientiam ^ regi» min omne prorfus tollit^ Unde populi ad defeUionem 6? rebellionem afuis tam fpiritualibus quam temporalibus dominis faciendam 9 ad rapinas , cent|bus > & reH- R 3 gionis 1 1 4 Hiflorica Relatio de . Statu Imperii ab 1^40. gionlslibertatem extorquentibus. Caroluslmprrator ab hocCcnven- .^lteJa expe-f" in Itdiara profeaus expeditionem slteram in Afr^cam sdverlus^ ditio in Afri Algerianos, maria omnia ferme infefta reddentes, fufct oit. Et ever. caro. tiffet Algerium hsrpyarum nidum, nifi tempeftas clafTe disjtaa eum' repuliflet, magno rei Chriftianae detrimento, (^anm i^^i, ) Sequente anno 1^42. ortum eft quanum bellum inter Carolum. V. ^ Frandfcum I, cujus non una duntaxat caufa fuit. Sperabat Rex, Mediolanism fibi Beneficiario jure poilidendum traditum iri, & hoc, dum Csfar biennio abhinc per Galiiam iret, promiftiim fibi putabat* Jam vero hac fpe dejeaus erat. Wilhelmi infuper Cli-, vix Ducis caufanon parum incitabat^ Is a Carolo Egmondano anno. 1538* Geldris hceres inftitutus fuerat ; cum autem Carolus V. Bellumquar.Imperator ob ceffionera , Caroio Audaci faiUm, Geldriam vindica- turacumGal-turus timeretur, Clivenfis ad Gallos fe applicuit, ut eorum ope lo. poffeffionem firmaret , accepta in pignus fponfa Joanna Albretana, Francifci 1. ex forore nepte. Tertia caufa fuere Fregofus & Rinco, Gallici ad Sultaoum legati, lecundo Pado defluentes, a Vaftio , Mediolani gubernatore, cspti ac cspite plexi. Rex igitur Csefarem pluribus fimul locis sggreditur : in Comr- tatu Rufcinonenfi , ubi Perpinianum fruftra oppugnat : in Italia, ubi viaoriara reportat fine fruau : in Belgio , ubi ducatunrj Luxembur- gicum expugnat, mox rurfus amittendum, Turcicam etiam Algerio ciaflem evocavit, quai Niceam usque Liguri^ devefta, Gallisque junaa, urbem iilam, non tamen arcem, occopavit. , Geldnt sd Imperator primo Cliveniem aggreflus, Clivia, Julia, & GeK earoliun. dria occupata, anno 15-45. pacem cum eo iniit, iis legibus, ne Re- ligionem Cathoiicam deferat. Foedus Gallicum & Dsnicum abdicet, Geldriam. Imperatori cedat, Juliacenfem vero & Ciivenfem Duca- 1 tum rurfus recipiat. Atque hoc pado Caroliis V. cmnes 17^ Belgii I provincias conjonxit^ Francifcus vero Rex aud ra hac pace fponfam ; Wilhelmo negavit : qui poftea FerdinaKdi Regis filis nupfit, ' ParCjefpra- Cum dein Csefar, iclo cum Anglo fosdcre, non tantum amifiTas \ ca. civitates recuperaret, fed in Parifinum ufque agrum viaor excur- 1 reret, Pax Crefpiaca coaluit, his rata articulis : omnia poft Nice- nas indocias ablata utrinque reftituantur. Communi ftudio & opera ; antiqua Religio defendacur. Rex promittit Regi Ferdinando 600. i equites & 100©. pedites adverfus Turcas : fim.ulque cedit omni jure \ in Arragoniam , Neapolim , Flandriam , Artefiam , ac Geldriam. Carolus vero cedit jure in inferiorem Burgundiam, & civitates in ticardla ad Somoaam fitas^ Traaatum etiam de fponfalibus inter ! Ca. ufque ad bellum Smalcaldfcum. i^^ Carolum Francifci filium , & Mariam Caroli filiam , atque dote, ab hac afferenda. Quera in cafum Rex omnl in Mediolanura jure fe abdi- cacurum promiCLit. Sabaudus reiiituatur, Hesdinum vero Rcgi con« cedatur, Quod de fponfajibus conventum fuit, effe£lum non habuit ,* quia anno fequente Carolus Francifci filius fult mortims. Dum hoc bellum Imperatorem alio abftraherec , Rex Ferdi- ijs. nandus varia Coraitia celebravit. Et imprimis quidem anno 15-4.^.^^"'^«'"««» Spirenfta: in quibus Pontificis legatus Joannes Moronus Tridentum^^g''^^^^^^^^ pro Concilio celebrando afilgnavit ; tum quia Dux Mantuam, & Veneti, Turcam veriti , Vicentiam negabant, tum quia Protellaa- tes in Germania Concilium celebrari poftulaverant. Sed nihil m.agis abhorrebant, quam Concilium, quod antea toties importune adeo po« ftulaverant. Urbs difplicuit & legati oratio. Cumque Ferdinandus de Bello Turcico ad Ordines referret , Proteftantes non anre auxilia addicebanc, quam Rex caveret, Ratis- bonenfe ediftum falvum, neminique religionem fraudi fore, De- leftus belli Praefeaus Joachimus II. Eieftor Brandeburgicus , qui a patre fuo & majoribus degener ad Lutherum defecit» Propofita etiam querela JuliiPflu^ii, qui, legitime eleftus Epi- fcopus Naumburgenfis , ab Electof e Saxonias rejedlus fuerat , intru- fo Amsdorffio , quem Lutherus inauguravit. Certe mirum e9c, Smalcaldenfes focios in omnibus Comitiis ve« hementer poftalaffe, ut edi61:um Ratisbonenfe ac Transaflio Norim- bergenfis ( de anno ifsa. ) ferventur. Cum ipfi paflim eandem in- fringerent. Nam non tancum Ferdinandum Regem vi & armis e Wirtembergia expulerant, Ecclefiafticorum bona rapiebant : illorum loco Lutheranis intrufis. Sed novam infuper gravemque violeptiam hoc ipfo anno 1543. in Henricum Ducem Brunsvicenfem exerce- bant. Hunc etenim Principem, quia apprime erat Catholicus, &Biunsvicea' Smalcaldenfium injuriisfe opponebat, bello aggrelE Ducatu fpolia fis. runt. Hoc fcilicet erat fervare Comitiorum decreta, & ReceflTus Ira- perii, tam provide caventes, ne vis fiat, ne ob religionem cuiquam moleftia inferatur. Si Iselos fe putabant, cur non jure, legibus, ju- diciis Imperii aftam ? Cur contra pacem publicam , contra tot Cae- farea decreta, & Ordinum conventiones, revocatis illis privatis bel- lis, propria auftoritate ad arma provolarunt? Cum decreta Spirae auxilia adverfus Turcam, qui Budam jam diripuerat, pro Germaniae, Jente fe moventis, more, tarde-conve- nirent, 136 Hidorica Relatio de Statu Imperii ab An* 1540. nirfcnt, nec numerum conventum implerent, Ferdinandus Rex no- mine Caefaris alia Cornitia indixit Fatisbonam, uht executionem de- creti Spirenfis urgebat* Transaffcum etiam cum Antonio Duce : Lo* yaria Coml-tharingia liberDucatus pronuntiata fic taraen, ut Dux ob aliquas tia» terras , ad Imperium fpeflanteSf feudali jure Imperio fit obnoxius, atque propterea ad onera Imperii debeat concurrere, Quam Transr aftionem C£efar anno 1544» in Comitiis Spirenfibus ratam habuit. In Comitiis Eatisbomnjibus anno 1543^ deliberatum dc loci^ quibusdam in Torcarum finibus muniendis, fumptibus in hanc rem conferendis : prouc etiam de Ordinadone Judicii Ciameralis , reciamantibus pro more Smalcatdicis. Anno fequente 1 5^44. in Spinnfthus rurfus afliim de bello Turcico, Religiooe, caufa Henrici BrunsvicenOs. Decretum tributum in fin- giila capita per Imperium pro bello Turcico,, Vctitum, ne quis Gailo militec, hdium de Proteflantibus admittendis, ut paricer fjnt afirefTores Camera?. Confe6"ta pax Csefarem inter & Regem Danije* Confirraata pada fucceffionis inter Saxonem & Ciivenfem , fi hic fi;- ne prole mafcula ellet decelTurus, magnas in fucurum datura con* troverfias^. la Iformatienfibus 1545* invitati Proteffantes ad Concilfum Tri. dentinum. Cum autem comparere detre6larrnt , indifta funt in an^ num fequentem Conniia Ratisbonam, ubi inftituendum efTet rurfus inter Tbeologos utriosque partis colloquium, ad componendam to- ties fruftra tentatara de religione ccncoi-diam* Recrudoit hocanno bellom Brunsvicenfe ; in quo Dux Henri- cus a Smalcaldicis viiaus eft ; cumque Landgravio fe dederet , ab eo in Haffiam & carcerem abdu6lus eft, & Guelferbitum , prseci- puum ipfius munlmentum , folo sequatum» 239- ColIoqui'um fubin Ratisbonam indiaum anno 1^46, initium ha* , Coiioiiuiunj.ijyij.^ inter Malvendam Hifpanum, Billichium Carmelitara, Hofmei. fterum, Coehlseum ex una , & Bucerum , Brentium, Georgium Majorem, Schnepfium ex altera parte., Sed pro more nihil aaura, Saxone fiios revocante, Imo Smalcaldici focilprivatum Francofordise coegerunt conven- tum, ubi confultabant de repudiando Coneilio Tridentino, de re- novando foedere Smalcaldico , de juvando Hermamio Eiedlore Colo- nienfi , qui ad eos defecerat» 5ecutum eft dein anno 154^^. bellum Smalcaldicum, & an, 1 547. ^axonicum ; qux breviter defcripfi pan, 3, cap, 4, e. Juvat ta- nieu de hac bello prolixius aliquanto dillerere^ DISSER. Diflertatia de Smalcaldico & aliis bellis Civilibus, 137 ARTICULUSX. Differtatio de Bello Smalcaldico , aliorumquc BelloTum civilium in Germania caufis. proteftantici Scriptores paffira bella civilia GermaniaB, turbas, ac calamitates inde fecutas, fummo Pontifici ac Carolo V. Proteft/wib Imperaton adfcribont ; quorum ille confilio & hortatu , liic ma- ftra Caerari nu & enfe eorum caufa exftiterit ; totam etenim malorum fe- •ffinguw. quelam inde duxifTe originem, quod injufte religionis libertati fe oppofuerint, tyranriidem in confcientias exercuerint , tranfa- ftioncs infregerint. Monarchiam novam a Csefare , opprefiTa Sta- tuum libertate, intentam: ne igitur omnem Rempublicam ever- fum eat , inevitabili eorum temporum neceffitate coa6los fuif^ Proteftantes ^rm^ capere, ut jugum Papale Ecclefiaftici, jugum Hifpanicum fajculares pofl^ent excutere. Simulare equidem Caefarem , velleque credi, eum rd folum- modo intendere , ut inobedientes quosdiam Status in ordinem & parendi obfequium reducat , led re ipfa Religionis & Reipublicas jugulum peti. Hoc enim ejus efTe confilium, ut obdufta fpecie quadam rebeliionis , & tanquam in paucos aliquot vindicare velit , focios fo&deris Smalcaldici dividat, uttanto facilius paulatim omnes eveFtat, atque ad ca;cam obedientiam Concilio Tridentino pra?. ftaaaam compellat. Non efle obfcura Granvellanii , Navii, alio- rumqiie miniftrorum , ipfiusque etiam Caffaris verba ; cum in Coml- tiis Auguftanis anno 1530* Confeflionem Auguftanam damnaret, & profiteretur , nonpoflie feferre hanc feftam & doftrinam Lutheri, fed ad eam funditus extirpandam omne fuumrobur, vitam etiaro atque fanguinem veile impendere. Id proin agi, ut extina© Evangelii lumine raonachi, & id genus reliqua colluvies reftituatur. Jam inde ab inito Magiftratu femper Hlum eofpeftafle, quo- roodo puram do6lrinam exicinderet & Germaniam in fervitutem ad. duceret, Hanc efle caufam , ut Hifpania caeterisque relidis provinciis, totiesin Germaniam redierit, tantosque fumptus fecerit, opportu- nam expe6bns occaficnem, qua inita cum Gallopace, faftisque cum Turca induciis cum Romano Antichrifto ejusque feftatoribus iniret fcedera, & 5malcaldicGS focios obrueret. ^ , Pars VIL S De tjB D I S S E R T A T I O De csBtero caufam nulfara efle, cur bellum fufcipiat; quod enim contra edi^lum Spirenfefint protellati , Wirtembergenfemre- ftituerint, Brunfvicenfem bello viaum in cuftodia detineant, Pflu- gium Epifcopatu Naumburgenfi dejecerint, Monaaeria in melio- res ufas converterint , Hermanno ColBnienfi aiiisque evangelicjB do6i:rinae confefiforibus protedlionem addixerint , foedera propterea imerlnt, camerale judicium tanquam fMfpeaum fibique iniquum de- clinaverint , id totum fe jure fuo atque ex ordine fecifl^e; nolTe fe, quid Principes Caefari , quid Cgefar Principibus debeat» Et fi quid ofFenfionis eflTet datum, id fafta faspius reconciliatione a Cfefare fuiflTe remiflTum ; nuUo proin jure , quin contra juratam in ele- ^ione fidem bellum fibi moveri. Ita ferme Skidanus, aliique po- Jhriom fcriptores Protefiantici. 141. Verum novum Lutheri Evangelium omnium turbsrum bel- liutherus lorumque civiliura , quibus ultra centum annos affli^la fuit Germa- caufa,ejus- nia , caufam fuifle, non tantum habetur ex feditiofa Lutheri do- ^ucaffecla. ttrina, teftimonio Imperatorum pluribusque Imperii Receflibus, quibusdicitur, certam radicem, & principalemcaufamomnismali* &calamitacis GermanicaeNationis fuifl^e Religionis mutationem, ut fupra in dijjert. de Religimis libertate demonflratum eft , fed ex ipfis etiamGermaniaB annalibus rebusqoe geftis conftat. Quamprimum enim Lutherus adverfus Ecclefiam tonare ccBpit in turbas orbis abiit, voce &caIamopern:repeotibos. Sednon diu intra clamores & animorum diffidia res ftecit. Ventum eft brevi ad turbulenta facinora ; dum & fubditi obedientiam negarent Magi- ftratibus, & Pax Publica privatis invafionibiis & direptionibus ex Lutheri difciplina haud parum infrlDgi coepiiret. Profcrip^us eft propterea Lutherus cura exltiali fua doarina an- no i;2i Jn Comitiis Imperii Wormatleniibus a Carolo V. Impera- tore, bmnibusque omnino Imperii Ordinibus. At pc^en^ fubtracto perSaxonem Luthero tam falubre ac providum Imperii Ediftum effeau fruftratum eft. Urgebatur quldem in fequentibus Comitiis fspius executio, at femper elufa ; nullo jam amplius loco habi- Itis mandatis Csfareis & Imperii RecefTibus. Secutum eft anno 152;. bellum Rufticum , plebeis horainibus Lutheri doarina ad libertatem pelleais , & non folummodo fubie- £tionis jugumpaflimexcutientibus, fed igni quoque ferroque Ger- maniam miferrime devaftantibus. 142. Anno 1529. jam audaciores faai Liitheri afl^eclse contra Wor- Faaioncs. matienfe Ediaum aliaque faluberrima decreta in Comitiis SpirenTi' bus de Smalcaldico, aliisque bellis Givilibus. 1.39 bus aperte funt proteftati; nihilqueamplius cum illis ex ordine&Im* perii ufu agi poterat* Convulfa lex iila fundamentalis , ut Statuumu fuifragia maiora valeant, & accedente Imperatoris voluntate in Im- perii Recelfum abeant^ Cum anno fequente 1530. in Augudano Imperii conventu Au- guftana Confeflio ejusquc Apologia a Csefare & Ordinibus eflet reje. tta, mox Proteftantes feceffione fafta contra Imperii leges foedus fuum Smalcaldicum , jara ante conceptum adverfus Imperatorem & Status Catholicos procuderunt, contra ReipublicEe ordinem intro^ du6lo ftatu in ftatum- Nec defieruntpoftmodum plures fe^nperplu- resqueinhoo fcedus afcifcere, follicitatis etiaia externis Regibus^ ut majorem potentiam C^hri poifint opponere. Hoc fjedere munitis io tantum crevit animus, ut omnia fusde- que vertere impune fe poiTe crederent» Bello appetitus abHaflb Rex Ferdinandus Csefaris fracsr, Ulricus armata in Wirtembergiam manU induflus, cjeais Auftriacis. Henricus Dux Brunfvicenfis , quod eflet Catholicus acfua defenderet, bello illato provincia fpoliatus, una cum filio in carcerem a Landgravio abdu6tus , & in eo perti- naciter detentus. Georgii Saxoniae Ducis Cathoiici teftamentum everfum : C^far ejusque frater jure haereditatis fibi delata?, fpolia- ti, Pflugius Epifcopatu dejectus a Saxone, ut Amsdor^Ko Lutherl* cols locum cedat. Booa Ecclefiarum , Monaft:eriorum, Abbatia- rum, Epifcopatuum, paOiro direpta ac profanata. Catholici tot contra pacem publicam , contraque omnia Divi- na & naturje jura injuriis & oppreflionibus afflid;i Cameraie Imperii tribunal appellabanr» Excipiebant Proteftantes, hocjudicium, uc- poteex Fontificiisconflatum , fibi meritQ,efie fufpefilum ; eoquerem deduxerunt , ut Caefar Camerae Jurisdi£tionem in caufa Religionis fufpenderet, Cum aotem Camera adverfus rapinas bonorum Ecele' fiafticorum,* privatasque invafiones, per pacem publicam tam feve- reveiitas, nihilominus, prout jurepoterat, procederet, negantin- jufta fpolia, rapinas, invafiones ac direptiones rei aliense ad reiigio- nem pertinere, Csefar, premente hincTurca, inde Gallo, Prote- ftantibus vero fubfidia negantibus, imo inipfis Germaniae vifceribus pofiulationibus, minisque perftrepentibus , coaftuseft, usque dum per Conciiium Religionis diflidium eflet compofitum , Judicium Ca- merale quoadcaufas Proteftantiuraomnino fufpendere, ut adeo per viam juris , five rapta retineant , five plura rapiant , nihil amplius agi poflTet ; cum Judicium etiam Aulicum aliunde jam repudialFenu S 2 - Jam i4o DISSERTATIO Jam vero abrogatis judiciis, fpretis legibus, ipfa fumml Judi- cis poteftate enervata, quani Reipublicas formam enafci necefle fit, quam juftitiam admimftrandam 5 cum adminiftrare fit interdiaum, quam pacem & tranquiliitatem confervandam , facUe quivis fanae mentis intelligit» Unum fupererat remedium , Concilium Ecclefiae , ad cujus us- que decifionem fufpenfio a6lionum judicialium permilFa fuerat. Ve- rum & hoc elufum eft refugium. Initio , dum Lutheri afleclae adhuc pauci eflent & infirmis viri- bus, ad Concilium identidem provocabant, non, quod illudanimo ferio expeterent , fed ut interea Wormatienfe edidum fufflaminarent, atque rebus fuis firmatis ad vim adverfus Caefarem & Catholicos fe compararent, fatis gnari, CottHJilium tam facile tamque brevi non pofle colligi» Aufti dein majori ad fefilam fuam acceflione , rejeao Mantuano aliove Italico Concilio, appellarunt ad liberum in Germania cele« brandum. Hoc pariter impetrato , indiftoque Tridentum Concilio cum plena proponendi ac loquendi libertate , cum rem ferio agi vi- derunc, rurfus exceperunt, non efle hoc Conciliura fibi promiflum : Tridentumltalicampotiuseflecivitatem; non efle iiiud indicendum a Papa, neque praBfidere eum oportere aut votum ferre, cum noa litjudex, fed Reus, totabufuum, quin& errorum infide poftula- tus,- Proteftanticis etiam Dofiloribus concedendum liberum fuff^ra- gium; <&fiquid contra eorum votum &fencentiam concluderemr, Proteftantes eo non obftriftos fore &c. Verbo : tale petebaoc Con- cilium, qualenunquamfuithabitum, &, qualefibiconcedinon poife, prseviderant. Confefilo dein bello Smalcaldico, captisque ejus aufiloribus, miferunt quidem Proteftantes , aut potius mittere fimularunt fuos Tridentum, ut fucata hac fpecie belli confilia tegerent, atque Im- peratorsm, dimiflis ex Germania copiis , inermem, nihilque tale a cliente Mauritio opinantem , repente obruerent. Extorta tunc equidem Tranfa6lio PaflTavienfis & Pax Religiofa, fed eum Pacis Articulum , qui Refervatum EccleMicum complefte. batur, omnium Ordinum, etiam Proteftantium , fubfcripcione fir- matum, paflim transgrefli , multos Epifcopatus , Praslaturas, Eccle- fias , Monafteria , fundationes facras diripere ac profanare perrexe- runt ; eaque injufta fpolia firmari fibi poftularunt ; quod, cam Imperato- res non ilUco facerent,novi6 coa4unationibus,foedcribus, invaiionibus, bellis. de Smalcaldico , aliisque bellis CivilibuJ. 14X belHs, accttis etiam in Germanias pcrniciem Danis , Suecis, Bata- vis, Gallis , extorferunt. Ex iis, quae ex Hiftoria illius aetatis recenfita funt haftenus, fa- cile colligi poffe arbitror, qusEnam pars diffidiorum , turbarum, fe- ditionum , beilorum civilium , ortarumque ex iis ingentium calami- t2tum , caufa fuerit & auftor: an ea , quae more Majorum Germa-^ mx in pace vivendum putabat , an verp ea, quas protritis veterum inftitutis, legibus , moribos , novam Religionem , difcordiarum omnium fontem, novam Reipubiicos formam induxit , fchifma lu- ' aaofumconflavit, Germaniam fcidic : anea, qu^Imperatori fupre- mo fuo Magiftratui morem gerit, iisque , quaj a Comidis Imperii ex or- dine conclufa funt, an vero ea, quae Majeftati Cafareae refraftaria Coraitiorum edifta, Imperii ReceflTus contemnendo & abjiciendo , bafes ac fundamenta Imperii fubruit; adverfus caput foedera colligiC, atque externosetiam-Principesconcitat: An ea, quasanciquiflimam fuam polTeffionem tuetur; an vero ea, quae eandem adimere omni conatffadlaborat: anea, qusefua retinere, anveroea, qu» aliena rapere & facra omnia profanis mifcere contendit. Sed quid opuj pluribus in caufas tumultuum bellorumque civi- lium inquirere, cum ipfum ediftum Csgfareum , quo Joannem Fride- ricum, &Philippum profcripfit, graviflimum hujus rei documentum afferat? In eo Imperator initio prolixe commemorat , quantos hucusque i43», fumpferitlabores, ut Germaniam in univerfum pacaret, cujusmodi Prowaatio fecerit ejus rei decreta , quibus cautum fit, ne qua vis cuiquam fiat, ^»wmn quacunque de caufa, verum ut legibus atqus moribus agatur^ dein- de quomodo fibi devinfti fint, & quam fidem prsftare debeanC Or- dines Imperii. ^ ^ „ . , . Sed his omnibus negleftis Joannem Fridencum Eiettorem St- xonise^ & Philippum Haffiae Landgravium, temerario quodam aufu ftudium atque laborem fuum omnem , pro Republica fufceptum, fin- gulis temporibus, quantum in ipfisfuerit, impediiflTe, neque diao fuiffe audientes , & non modo fefe oppofuifle , fed alios etiam Or- dines , ut idem facerent, & illicitas cuc(i ipfis inirenC conjurationes, iropulifl^e. ' . ,i • a. Et Landgravium quidem fuperioribusaliquocannis bellum mfti* tuiflTe in quosdam prirai nominis Ordineslmperii , & in eorum fines progreffum, pecuniae vim magnam extorfifle; deinde ambos fimul quemdam Imperii Principem , indifta caufa, bello petitum , finibus expuliflfe, occupata provincia ; fed & Epifcopatus ac Fr«feauras , i4 i D I S S E R T A T I O tam fkcras quam civiles , quarum domini veteri confuetudine fint di- tionis Imperii, & onera publica luftineant, & inOrdinum confeflu locum obtineant , in fuam ditionem perduxerint, 6c adhuc quidem illos , licet fsepius ih Comitfis Caefaris fidem imploraverint, in ea fervi- tute detineri; multos quoque fuis facultatibus & proventibusannuis ^oliacos, & alienae ditionis homines in eorum clientelam receptos; nuper etiam audacia quadam fingulari follicitatos quosdam Ordines, ne ad Ratisbonenfia veniant Comitia , ut videlicet aftionem omnem im- pedirent, Cjefarisqueeontemptum excitarent* Et haec quidem omnia tanto eos facere liberius atque licentius, quod judicia contemnant, nec Magiftratum agnofcant aut reverean- tur. Nam ipforum culpa fupremum Imperii tribunal eire fublatum, tacere leges , & multo jamtemporejus nullum dici, magnofane cam difpendio plurimorum, & novo prorfus atque inaudito exemplo ,• quod- queomniumfit graviflimum , haecomniaeos agerefpeciofoillQ&duU ci nomine Religionis, pacis, atque libertatis; his enira eos uti tan- quam pailiis , ut fuas illas tegaht machinationes, cum interim nihil minus quam Religionis conciliationem , aut Germaniae pacem atque libertatem expetant^ Certe nullo fcripturas loco doceripofl^e, quodipfis liceat, fum« mo Magiftratui fuo quovis modo pertinaciter fefe opponere. Con» trarium omninodoceripoiTe tumfacrislitteris tumprobatis hiftoriisj. nempe prifcos illos ChriftjanEefidei profelTores , profsois quoque Re- gibus obtemperafTe» Quo certe minus licere iftis , ofiicium fuuai C'ce. fari negare fpecieReligiOOis; & cum denegent, aperteeos deckrare, ipforum elTe confilii , ut diadema , fceptfum atque poteftacem omnem Ca^fari adimant , fibique ufurpent, &conturbacisomnibus , Reh*gio- nem , jus, pacem , atquelibertatemopprimant, & sucti novis ho* Roribus , facultatibus, & fcederibns, in fuara tyrsDriidem onsnes cogant* Hocenimeorumverbateftari, plenamioarora , libellosat- quepiaurasfamofas, paflira difieminatas & in vulgus fparfas, magno cum Csefarei nominis ludibrioatqueconteraptu, Praeterea non folum foedera iniifie adverfus C,-Bfarem fuis illis in conventiculis , verum etiara exteros Reges in odium ejusdem con- citaflTe, & clanculom ope confilioque juviffe. Non deeffe etiam, qui teftari poffint , quid raoliti fint, ut Turcam in Germaniam ex- citarent. Quod eo magfs credi poflit , quoniam ad eorum inftitu- tum ea res perquam fuiflet opportuna* His ergo faftis fidem eflTe violatam , qua Cselari fint devinfti , & muneris ejus dignitatem con- de SmalcaldicOjaliisque bellis Civilibus. ;onvelli , & decreta omnia labefaflari. Haec etenimab eisnon ali- :er accipi, quam, ut ipfis folis permiflum fit cuilibet vira facere, iliis vero vim a fe repellere non liceat. Quamobrem in graviffimum illud laefge Majeftatis crimen, & in poenas eo nomine dignas , legibusque praefcriptas eos incidiffe : & quia nota fint ipforura facinora, non opus efle ea ulterius demonftrari. Quamvis autem Caefari pro authoritate fuamulto ante licuerit in eos pro ipforum merito animadvertere , tamen ftudio pacis , & motus vitandi caufa , plurimum illis indulfifie, multa fsepe conceffiflTe, ma- gis etiam, quamdeceret, ineoque confcientiaro fuam nonYemellae- fiflTe , & authoritatem fuam minuilfe , & aliis parum bene confuluifl^e. Sic ante quinquennium Ratisbonx* cum Landgravio, antebien- nium vero Spirae cum Saxone clementiffime aftum , ea fpe , futu- rum , ut hac immodica Caefaris lenitate & tolerantia vi6bl defifterent tandem aliquando afuis iilaudatis confiliis, nec opus eflTet violentius aliquod remedium adhibere. Cum autem ipfa re nihil efl^e profc6lum, & verba duntaxat fibi data comperiat, eo quod fuis & Imperii de- cretis contempiis, & violatis padlis, obfl:inate pergant, &effraBni quadam dominandicupiditatefacultates aliorum diripiant, neque le- gibus teneri velint, fedeo tendant, ut omnem reipublicae ftatum evertant, & vero, nifi coerceantur, non modo non religio conci- liari, fed necreliquse etiam reipublicse partes poflint conftitui atque fanari , cogi fe adverfus eos uti ea , qua fit prseditus , poteftate* Et quia, fubdit Caefar , de rebellione conftat, itaquidem, ut ipfinegarenon poflint, deindequiaviolenter agunt, nequejudicium uUum fubire volunt , equidem illos , ut perfidos rebelles, fedi- tiofos, Isef^ Majeftatis reos, & communis otii perturbatores pro- fcribo , & ftatutum habeo , in illos , ut roeriti funt , animadver- tere ; qiio per ipfos mihi liceat, rempublicam conftituere, & ea facere , quse proprie funt mei muneris. Mandac deinde, ne quisopem eis ferat, aat partibus eorum fe adjungat, fibi vero auxilia fubminiftrent. Populoautem eorum di- tionis fidem ac jusjurandum, quo ipfis devmai funt, remittit, &, fi raorem gerant, publica fide cavet» En fontes ! en caufas belli ! neque tamen propterea , quod hoc ediclo Saxonem & Hafliim profcripferit , & vindicare in eos confti- tuerit, bello initium dediflfe dici poteft Csefar; cum haec afta fint primum , poftquam tota jam Germania armis Smalcaldicis p%f- Itrepebat poftquam in Tyrolin jam, Ehrenbergenfi propugna- culo capto, Schertelio duce , irruperant; poftquam Donaverdam 144 DISSERTATIO jam aliaque opplda vi expugnaverant ; poftq[uam centum jam fer- me millium exercitu, omni apparatu inftrufto, adverfus Caefarem, ferme inermen , nec plus quam o6lo millia apud fe habentem , arma- ti proceflerant. Ex quo ipfo etiam facile eft colligere , quisprimus bellum intulerit; anis, qui nullo ferme milite & apparatu belli- co erat fuccin£lus , an vero illi , qui colIe6lo ex omni Germa- i^ia milite innumerabilem prope multitudinem in Caefarem, adeo imparatum , ducebant. At vicit nihilominus Divinis aufpiciis caufa melior. Difturbatus ingens ille exercitus; traduftas in Saxoniam Caefareae copiae; viftus hoftis, captusque. Patuittunc, quam vanas fuerint falfseque cri- minationes ill« Smalcaldic», jaClae in Ca?farem, id ejus efle con- fjlii, ut, everfa libertate, Germaniam in fervitutem adducat , ac jugo Hifpanorum fubdat, aut Ordines juribus fuisprivet, ut no- vam Imperii formam conftituat. Si enim hoc unquam Ceeiari fuifl^et animi propofitum , quodnam tempus ad id perficiendum fuiflet opportunius , quam ubi vifilis ca- ptisque hoftibus viaricia per Germaniam figna circumtulit , ubi jam nemo hoftis efl^eaudebat,- ubi Principes & civitates adverfae fa£lio- nis fupplices fafilas Caefaris arbitrio fe permiferant. Profeao, fi un- quam , tunc certe potuiflet plenamMonarchiam conftituere. Verum tanta fuit Caefaris vifiloris rooderatio, ut vim metno fenferit, nifi armatus, ut priftina fteterit Germaniae libertas, Ordi- nibus fua jura, cunftis, fi voluiflent, tranquillae pacis poflTeflio, Hinc ut rempublicam conftituat, morbosque confueto Majoribus pharmaco fanet, Auguftsna indixit Comitia, ubi aliqua etiam ad Catholicorum invidiara Proteftantibus indulfit tantaque ufus eft clementia, ut non deelTent, qui dicerent, Carolum noflTe vin- cere, fed non uti vidoria. ^ Sed caroeJ ftetit hwc indulgentia, bonaque de Proteftanti- tibus m futurum exiftimatio. Mox enim colleftis rurfum viribus, cum C^far copias fuas, ad exiraendara ,omnem fufpicionem ex Germania^^mififl^et, moto repente novo bello eundem funt ag- grefli , & inermem vix non oppreflerunt: & quidem, quod au- ditu indiguum, Mauritio Saxone, & Alberto Brandenburgico ducibus, quorum alterum paulo ante captivitate liberaverat, al- terum non tantum ditionibus fuis reftituerat , fed Eleiloratu etiam magmsque accefljonibus auxerat. 144. Concilio Tridentino , inquiunt , Religfonis caufam defini- Confutatio. n volmc, ejusque decreta omnibus haberi rata. Ita eft; non vi, non de SmalcaldiGO aliisque beUis Civilrbus* 145 non armis, fed more Majorum, ex ufu Ecdefiae & difciplrna veten per ConciJium componi voluit diffidium, e|u$que fententiaBftandum* Quid hicaraunere fuodienum voluitrannon & Conftantinus Aria- num diffidium per NicjEnam Synodum, Theodofius Macedonia- nura per Conftantinopolitanam , Theodofius Junior Neftorianum per Ephefinam, Marcianus Eutychianum per Chalcedonenfem, aliilm- peratores alias h£erefes, alia fchifmata , per alias Ecclefi» Synodos extirpari voluerunt, earumque fententiis ftandum ? fi enim cuivis liberum effet, Concilioram definitiones pro lubitu acceptare v^eire- jicere, fruftra convocarentu^; ficut alia fupervacanea & enervia eflent judicia , fi Judicis fententiam; partes proarbitria poi%it abii- cere "Sed DEO magis obediendum quam hominibus, Quid? Si erret Condiium, fi contra Verbum DEI definiat, fi fuperftrtionem fo* veat, proutTridentinum erravit, definivit, fovit? Verum haec Pro* teftantium crirainatio eft omnibus fedhrii^ communis. Ariani Ni- caenam , Macedoniani Conftantinopoiitanara, Neftoriani Ephefinam,, EutychianiChalcedonenfemSynodum , aliialias , a quibus condem* nati funt, erroris arguerunt. An benc ? An ex veroP In Spiritu San^lo congregantuf facra Concilia , illius duflu & in-- fluxu reguntur: errare non poflTuntin fide : ad Verbum DeiCano- nes formant- Non eft privsti fpiritus Scripturas ad arbitrium inter* pretari. Ad Epifcopos & Ecclefice Prselatos , totam Ecclefiam reprce^ fentantes , graviffimum hoc negotium pertinet, Bos Spiritus San- £tus poiuit Epifcopos regere Ecclefiara DEI ; hos audire , his obedire Divinae preecipiunt Scripturae» Ae Papa prs^fidere non debuit. Cur non ? Praefedit femper , i» Orientalibus per Legatos , in Occidentalibus plerisque per fe ipfuor. Curjure &pofireffione vetuftiffima dejiciatur? Cur munus Paftoraie in perfonaPetriaChriftofibicommifl[umabjiciat?Annon & Arius, ^ Macedonius , & Neftorius , & Eutyehes , & Diofcorus, & Photlus idem eoderajure dicere poterant? Ipfi Proteftantes ante conclafunj ■fledusSraalcardicum petierunt a Cajfare Concilium , a Pontifice in- dicendura. Poft beilum Smalcaldicura anno 15-48. confenferunt iti Conciiium, fecundum Csefaris voluntatem celebrandura. Nihil ergo iniquum praecepit Imperator, dum Concilii Triden- tini definitionibus ftandum decrevit led graviffimo officio fupremi Advocati ,&'Defenforis EcclefiaB funftus eft : proutin Capitulatiom jurato promiferat. Si vero ex hac prote6i:ione Proteftantes anfam captarunt, turbas ac feditiones concicandi, idem fecerunt^ quod Fan - T Ari- 1^6 Hiftorica Relatio 145; Comltla AuguHa* na. Ariani, Oonatiftae, Neftoriani* Sibi adfcribant fuaeque imprudett'i tiae, quod remoptimara occafionem efle voluerint rei pefnmEe. Nun;, leges Divinae humanaeque funt caufa fcelerum, quod mortal uni per-| verfitas eas transgrediendo peccet ? An propterea faluberrima pr«' cepta abroganda putabimus ? Quod dicunt, paftionem Norimbergenfem & Ratisbonenfem j qua cautum erat, ut adiones forenfes in caufis Proteftantlum finl! fufpenfae , a Csfare & Camera Imperiali fuifle infraftam, alienum 6m-| nino eft a veritate ; nec caufam querimoniae ullam poflTunt fibi indej accerfere; nifi forte exiftiment, fibiper pacemlicerefpoliare, rape* re, praedari, Germaniamque omnem turbulentiscoitionibus» confpi'| rationibus, violentis direptionibus mifcere, Casfari vero contra nec hifcere. Non Caefar fed Smalcaldici , quietis impatientes , pafiliones illai infregerunt, dum Religionis praetextu novainvaderent raperentque bona Ecclefiaftica , plures pluresque in foedus fuum pertraherent , alienos etiamab Auguftana Confeffione fe€larios in pace comprehen- fos vellent , ipfosque adeo Galliae & Anglias Reges follicitarent ad« verfus fuum Imperatorem ; ut hic non raro , vel ipfo Sleidano tefte, ad Ordines conqueftus eft. Accedebat, quod appellando adConcihum, atque ad illud ufque fufpenfionem aCtionum pafti , Casfarem & Ca- tholicos Ordines turpiter deluderent , cum Concilium indiflum re- pudiarent, taleque poftularent. quale nunquam fuerat, quodque concedi fibi non pofle videbant. A RTI C U LUS XI. Hiftorica Relatio de ftatu Imperiia belloSmal^ caldico usque ad Pacem Religiolani. XTI^^s Smalcaldici foederis fociis, eorumque Capitibus fn ca- ^ ptivitatem abduais , Caefar , ut diftortam Rempublicam in ordinem reponat, atque conftituat, anno if^S. Comitia Auj^w (lam indixit^ Quae faerunt admodum frequentia , praefentibus per fe ipfos omnibus Septemviris^ Prseter Religionis negotium , & Conftitutionem Intmm promul- gatara, imperaise Ordinibus pecuniae ad inftruendum publicum Im- pwii serarium, & b^llum Turcicum apparandum. Belgii Provinci» (inter de flatu iraperii a bello Smalcaldico usque ad Pacem ReU 147 ^ i-inter quasetiam Geldria nuper occupata, cum Ultrajeao & Tran* riCilana, qus anno 1528. fe Carolo V. fubjecerant) Imperio mne- viE Ojnc; adcoramuneslmperiifumptustantumjuir» contnbuere , busncum duo Eleaoratus folebant conferre. Mauritius publice di- ftus Saxoni£E EleClor, prsfente & infpeaante Joanne Fridenco exau- '^^^^^Henricus Dux Brunsvicenfis poft prsdium MuWbergenfe liber ecfluft carcere dimiirus, ac provinci® fuae reftitutus , pluresgravesque ad.Bmns^^^^^ verfam Smalcaldos querelas propofuit, fibique fatisfien petiit. Agi- cenfis. tacaetiam caufa Alberti Brandeburgici , qui Boruffiana Ordini leu- tonico, cujus ante Magifter erat, poftquam ad Lutherum defcive- rat rapuit, & fub proteaione Poloni» retinebat, poftulante Tolo- no, ut tollaturilliusprofcriptio; reclamante vcro & abfolutioni m- BorufficB. tercedente Melchingero , Magiftro Ordinis. Confultis Ordmibus re- fponditCsefar, caufam iudicio definiendam; Gedanum vero & EL bingam , quas Sigismundus Rex Polonici juris elTe jufferat , Impena- les eife civitates , ac proin jure ad Comitia fuifle yocatas* Condit» etiamhis inComitiis novae Leges Chnftianae politices Leges po^ contrablasphemias, capitali fupplicio pleai juflas. Contra dejera» lin<:«. tiones, quscontinuatse carcere puniend^ , aliisque modis pro qua- litateculp®» Contra compotationes & ebrietates. Contraluxum ve- ftium Contra fornicarios&adulteros, Conlra nautas & aurjgas aquam pro vino extrafclo vafis infundentes. Contra ufurarios, exep centesmonopolium, & annonai flagellatores. Contra otjofos men- djcos, moriones, fcurras> fatyrieos, fpargentes famofos libelios , piauras&c. . . 'fL Si pupiUis teftamento non fint dati tutores, a Magiftra- tu dandos decernitur : qui inventarium conficiant cautio- nempraftent, fidem jurent, ac folertiam, & quidem fub hypotheca omnium fuorumbonorum. Judices, Advocati, & Procuratures lite» & caufas non protelent. Abftineantaconvitiis fubgravi posna. Ma- giftratus invigilent, ne aurifabri decipiant, aut opifices nimrs cara mercede operas locent. , r /• • j Confirmata etiaro Pax Fublica, a MaximilianoL fancita, ad- ditxque novsepoenaBin transgreflbres, &legescontra profcnptos , feu declaratos in hanmm Imperii. Capite 17. huj:2s Receflus enumerantur varii modi, quibus jJh- citse ufurae tunc temporis exercebantur : & quidem i. dicitur , aliquos creditores in fyngrapha multo plus ponere, quam fit mutuuro, exquo plus & fuper quinque pro centum pendantur, Quibus verbis Hiftorica Relatio videtur fupponi, quod quinque pro ccntumannuatim exjgerellceat, CenVm non vero plus. §. 8. vero ha;c habentur : centum florenis quinquetan' ^crma^ tum ^ mn amplius amuatim , velut ufltutum efl , floreni emamur, Ergo illa jam ^tate cenfus Germanici erant ufitati, &fupponeban- tur liciti. Denique in his Comitiis C^far cum Statibus Ecclefiafticis decrevit, ut plures Synodi Provinciales & DiQecefana celebrentur, ad difciplinam Ecclefiafticamj, multis parcibos deformatam , priftino nitori reftituendam, Quare plura dein habita funt Concilia , ut po- ftea dicetur^ : Finitis Auguftanis Comitiis, anno 1^49, Csfar Conftantiam & Magdeburgum , quia Conftitutionem interim recipere detre6labant , profcripfit,- & illam qoidem expugnatam atqise libertate civita ).velalio quocunque prstextu velit huic paci derogare- 17. Id & promittunt Ordines Imperif. .i8«. Repetuntur mandata d^ non turbando & offendendo. t% Prsefidi & AflrefiToribus Camerae ImperiaUs > ut in judieando huic paci fe conforment. xo. In Comitiis pofl: fex menfes Ratisbonae celebrandis traftandura de componendis Religionis controverfiis. ai, Ordo feflionis, voti , & fubfcriptionis nullius juribus praBjudi- cet. 22^ Sequfcur iterata contefl:atia fervandi hanc Pacem » cum omnium Statuum fubfcriptioise» ARTI- D I S S E R T A T I O &c.. A R T I C U L U S Xlll D I S S E R T A T I D De Refervato Ecclefiaftico. Refemtum Eccledafticum , quollatuitur, ut fiquis Epifcopus^. 150. Praelatus aut aliusquispiam EGclefiaftici ordinis a Catholica Gmnes fub^ fide deficiat, Epifcopatum, Prselaturam auc Pr'dBbendam,>^"i^""t* cum omnibus reditibus & proventibus Ecclefiallicis illico arait- tat, novusque ex Catholicis fubftituatur , cui omnia jura obve- niaBt, hoc,, inqiam, Refervatum inagRam excitavit in Comitiis: Auguftanis controverfiam. Nam Proteftantes initio vehementer repugnabant: Religioni 1d fuae probropjm rati,. eamque tacite condemnari. Verum cum Ferdinandus Rexnulla ratione inducipofiet , ut eam Refervationem remitteret , fed ex plenitudine poteftatis fibi a CaBfare delegataB Artieulum illum paci infereret,, omnes abfolutefubfcripferunt, abs.. que ulla adjefta concfitioneaut limitatione approbando omnes Ar- ticulos, omniaque illius punda, adeoque etiam Articulum illum,, nt finceriores ac veraciores ex ProteftanticisScriptores facileagno- fcunt', & candide fiatentur cum Struvio Hift, Imp. tom. z.Period, 20. §. 101.72. 14. ubi ait, Proceftantes toti paci absque proteftatione & refervatione fubfcripfiife-, adeoque etiam illi Articulo.. Jncredibilediftu , quoti€s& quam importuneqnidamProteftan- tes variis in Comitiis contra hocRefervatum infurreserint , illudque abolitura voluerint, negatis etiam ad bellum Turcicum fubfidiis , nift penitus expungatur. Atconftanter obfliterunt Imperatores , id au*^ ftoritatefuaefficientes, utpaxReligiofa absque exceptioneab Ordii^ nibus non raroconfirmaretur. In ip^fis^etiam ele^tionis Capitulatio- nibus Eleftores a fubfecutis Imperatoribus exigebant, ut jurarent,> fs pacem Religiofamintegre fervaturos^ Sed neque per hoc Hefervatum uMo modb derogatur traafaftio- ^r., ni PalTavienfi , fed illi quam maxime eft conlentaneum. Siquidem ^^^^^^^ illa religiocem alterutram gravariaut vexari vetat^. Quantum au- ^^^' tera gra varaen foret , fi f erfonae Ecclefiafticae antiquifrimas fundatio'- nes evertere , Ecclefias bonis, Capitula fuis juribfjsprivare, & tam opima fpoliaad uxorespoflTentafFerre. Profeao fic cupidishomini- JParsm P bus. 154 D I S S E R T A T I O J ! bus licltum foret totutn, ftattim Eccleriaflicum turbsre & fortunis fuis everiere, cootra cranra6lionis PafTavierifis placita. Unde fairuro pmninoeft, quod Proteftaotes dicurit cum Li- itinsBO in aUU. ad l. i. c. 3^ clanrolam iilam , qtiai Refervatum conci- net 5 nos pertinere ad rubftantiam pacis ; nam id^ fme quo Ecciefia Ca- tholica non potuiilet fecure juribus fuis ac bonis frui^ fine quoj prdinesCathoilc! ablolute detre^tabaot inire pacem, utique perCi.| netad fobftaritiam pacis, quteutriusquepartisfecuritati& tranquillEei poff^iTioni confuitum voluit. Accedit, quodPaxReligiofa quoadj omfjes articulos, claufulas, & pun6la fit obfervanda , five dein di-i cantur pertinere ad fubftantiam , five ad accidentia referantur. AC- 1 que quoad orania punfta fervanda Imperatoribus noviter elefilis pro-| ponitur, uti Ferdinandus II. in Edi<£to Reftitutionis afferit & ca- j pitulationes Caefareas infpicienti patet. ! 152. At cumDivinisScripturis, inquiunt, cumjure naturali pugnatj Conforrfie Refervatum Ecclefiafticum, eo quod libertatem hebetet Evangelicara ' Verbo DJil. religionem ampleSlendi, Verbi Divini oraculis adeo dilucide affertara. | Hic jam olim fuit, & etiamnum eft clamor Froteftantium, ab omni veritate multo alienifliraus. QuEenam funt illse Script^rae, quai» nam oracula, quibus Lutheri fphalmata comprobentur ? Infignishaec eft fraus Scriptorum Acatholicorum , quos inter Sleidanusvidetur - eminere: ubiquead naufeamrecoquunt , Lutherum ejusque afleclas ex Verbo DEI themata fua demonftrafle, Papiftas vero nunquara | ex facrislitteris eundem irapugnaffe, fed ad humanarum duntaxat inventionum & traditloiium miferum prsefidium confugifle. Apertum hoceftmendacium. NunquamDoftoresnoftridetre» flarunt, etiam esfacraScriptura cum Luthero ejusijue progenie di- fputare, &argumenta fua frequentiOlme defumpferuntexfacris lit- teris , ut facile videre poffent , fi veritatem amarent , Scriptores Aca- tholici , ex difputationibus & fcriptis Eckii , Cochlsei , Pflugii , Grop- peri, aliorumque, qui veritatem Orthodoxam adverfus Luthera» nos pfopugnarunt, Quod aotem in explicandis controverfis Scripturae locis etiam sd interpretationem Conciliorum , Patrum , Ecclefiae , atque adrra- ditioncs , Divinas , Apoftolicas , Ecclefiafticas appellarint , profeflo a nemine prudente vituperari debet. Cura enim quaeftio oritur, quem fenfumtextusquispiamcontroverfusfacrssSsripturaBhabeac, cuipo» tius credam , an ei, qui eundem explicatin eo fenfu , quem nos do- cueruntSS. Concilia, SS* Patres, fanda mater Ecclefia, cujus eft judicare de vero fenfa &interpretacionefacrarum Scripturarum , an vero de Reremto Ecclefiaaico, iSS vero illi , qui fecundum cerebri fui libidinem facr os textus ad fenfus in Ecciefia inauditos contra totius antiquitatis fencentiam petulanter detorquet? qusenam haerefis non effet donanda civitate, fi arbitra- ria ejusmodi Scripturarum interpretatio locum haberet? (mdmpo- teli opufculummeum de Ferbo DEI^ , . , . Falfum proin eft, novitiam Lutheri doarinam facris Scnptuns Jun namrslr Diti; necaliofenfu dici ipoteH Evangelica y nifi, quod fanftum JEfu Chrifti Evangelium everfum eat* Falfum , quod Refervatum pu- gnet cuffl naturjs legibus. Quid enira aftum ? Pars catholica Oertat de damno vitando , pars Lutherana de iocro captando. I lla vult fua retinere; hsec aliena rapere ; illa &ntiquiffimas fun^ationes fartas te- ftasqueconfervaret hsec evertere ; illacultumDEI, Ecclefiarum or- namenta, Ordinis Ecclefiaftici decus propugnare: haec peffundare, & facra omnia profanis mifcere. Cui jam parti jura natura fufra^ gantur? - - . rr Et hinc , cum Lutherani dicerent , fe bona confcientia non polTe Refervatumadmittere, Ferdinandus Rex fidenter refpondic, id fibi relinquerent ac fuae confcientiae , fe DEO propterea rationem reddi- turum* Atquefic acquieverunt , & toti traaatui absque uUa exce- ptione aut limitatione fimpliciter & abfolute omnes fubfcripferunt , contenti , quod revocatis priorum comitiorum decretis fe6tae fuae li- bertatem fint adepti. , n /i- At probrofuro eft^,. inquiunt , religioni A. C. eos Ecclefiallicos, qui eandem ampleauntur , Beneficiis Ecclefiafticis privari i hocpaao eandem erroris tacite condeiimari. Verum , fi per Referv^atum feSa Lutherana fuit eondemnata y nihil aliud isqaitor , quam eam feaam, qtise jara pridem a Coraitiis Wormatieofibus aliisque fsepius fuitdamnata, in his Comitiis Augu- ftanis ab ipfis etiam Statibus Lutheranis fuerit cGnderonatn ; cum ipfi non minus quam CaCholici abfolute & illimitate fubfcribendo Re- fervatum approbarint, An hoc Religioni ipforum fit probrolum y ipfi viderinc* • - « Ferdinando certeRegi Ordmibusque Gatholicis glorioium, g ffiterna commendatione diguum fuit, fiftere ruentem impetam , 6t opponendo aggerem lafcivienti cupiditati miferrimam pereundi ta- cilitatem eripere^ i. Porro hanc paceffi Religiofam ad amunrm obfervarunt Latho^ 155. lici , non vero Acatholici. Sola Auguftana Confellio per illam per Kon fem- roiira in Imperio ac tolerata fuerac , exclufis feais reliquis. Sub hoc "'Jj^ ^camo- vero fuco "Calviniftae etiam aliique feaarU funt iagreffi, ut majus ^ U z Cor- ' Carolus V. vindicatus; Carpus Evangelicumconflarenr, Contra^RefervatumEcclefiafticuni Epifcopstus paffim EccieOis Catholicis funt erepti ac profanati ;Cum aucem h^c contra Jnitxim pacis traftatum efle cernerent. omni ope adiaborarunt pluribus in Comitifs , ut Refervatum abo- leatur : Imperatoribus pientiffimis pro munere & auaoritate fua ftre- Due fe opponentibus , & pacis obfervantiam urgentibus ; tunc etiam, cum anno isJG. in Comitiis Auguftanis Nobiles Lutheroadd 6li Ma' xiniilianum II. rogariint , ut fibi ad Epifcopatns & Praslaturas^ Ec- clefiafticas, ucpote ad confervandas I Juftres famiiias a Majoribus fundatas, aditum concedat Quafi vero Majores apprime Catho- Jici Lcclefias fundarmt pro feaa, quam nunquam noverunt, quae- que avitam eorum Religionem totis viribus oppugnare & exdngue- Neque hic ftitere conatus , fed iilterius progrefli , Religionis ibertatem etiam ad Landfajf^o^, ut vocant , feu Id omnes tos Imperu mediatos extenfam volebant, adeoque univerralem ^M«()«omwminducere moliebantur; cum tamen Pax Reliaiofa* tan- tum Statibus Imperii ^eam iibertatem permittat, vetetque moie- ftiam ilhs propter C A. mferri. Unde fpeciali Articulo Nobilitas Impern immediata huic paci fuit inclufa.; quod fuperfluum omni- no fuiflet, fi omnibus univerGm libertas fuiflet concefla. Igitur tantumilhs, qui funt Status Imperii, & Nobilitati Immediat^ fuic pernrnfla, non vero Statuum fubditis , feu fubditis Imperii media- tis. Quare fruftra nobiles & civitates , Principi Faldenfi fubjeai, anno 1575. Pacis Rehgiof^ titulo Religionis licentiam extorque- je nitebantur,- uti «tiam fubditi Domus Auftriacfie* ARTIGULUS XIV. O B S E R V A T I O Circa ea, qusfc Garolo V. ab Heterodoxis obji- ciuntur. Q uamvis fumma fint gloriofiflimi atque inviaiflimi Imperato- ris Caroh V. in Imperium & Religionem Catholicam me- cum SI( > Dom Atque Tita , non deftint tamen calami heterodoxi , qui cum Slei- dano, fhuano, & Hippolytho a Lapide, perfonato illo Domus Auftnax:ae maftyge, varia in eo reprehendunt. Carolus V* vindicatus* J57 Atque imprimis dicunt, quod plures Imperii ditiones ^ut alie- naverit, aut Domui fuce appropriaverit ; retinuifTe enim fibi Duca- Afienatkjnea tum Mediolanenfem , ac dein in filium fuum tranflulifle, cum Impe- objeas. riofuiflet vindicandus. NequeFlorentinum uniifireImperio, fed Me- dicaeis concefliflTe, contra inica Capitulationls pa6ta ; Senas contra datam fidem libercate privafl!e, ac Phiiippo fliio donafle. Parmam &Placentiam tradidifl^e Pontifici: Ducatum Wirtembergicum primo quidem Duci Ulrico ademiflTe , acdeinfeudum Auflriai conftituiflTe: Conftantiam, liberam imperii civitatem, Auftriacis propriam fe- cifle. Sed refpondent alii , imprimis telum hoc in ProteiUntes retor- letara©. quendo , quorum foederibus , cum exteris Regibus contra pientifli. mos Caefares initis , tot urbes , ditiones, provincise, in Galiorum & Suecorum manus fuerint delapfae , tot Epifcopatus, pofleflTiones, jura, ac dominia CathoIicisStatibus erepta, hofte exteroinipfaGer- maniae vifcera addu6lo tot damna &clades illatse, quorum vel fola recordatione horrefcat mens Germana* Dein magnam adhuc eamqtie geminam eflTe difparitatem inter 155. alienationes , Proteftantium foederibus & auxiliis Imperio extortas ,Befponfio. & eas, quae Casfari obiiciuntur. Kam ditiones Galliae ceflTas, dif- foluto orani cum Imperio nexu, efle avulfas. At vero Ducatum VVirtembergicum , Mediolanenfem , Florentinum, Senenfem ditio* nem fuiflTe conceflbs , confervato , quo prius Imperio cohaerebant, feudali nexu, atque diretlo Imperatoris ac Imperii domhiio. Longobardiamdudumin exteraprEepotentis Nationispoteftatem Fuifle conceflTuram, nifi Auftriaci Caefares, & praefertim Carolus V. fuis fumptibus, fuis armis, fuo milite, fibi eandem & Imperio vin- dicaflent. DucatumMediolanenfemaLudovico XII. &Francifco I. occupatum fgepius, Senas pariter in Gallorum manibus hsfiflTe, Flo- rentinis etiam turbis eosdem fe immifcuifle : unum obftitiflTe Caro- lum , ne Gallia Cis-Alpina ( quod olim habebat nomen ) in Galliam Tranfalpinam abiret» An perdat , qui recuperat ; an alienet , qui confervat? An nulla tot inlmperium meritis grat]a,tot tellorum fumpti- bus compenfatio ; nulla dotis , a Blanca Maria Galleacii Sfortiae filia, Miximiliano I. allatse ratio? Medicaeos , in gratiam Clementis VII- tam inclementer antea Romae habiti, non taminftitutos, quam teftitutos , inquiunt^ Par- mam etiam & Placentiam non tam datam , quam reftitutam Ecclefiae^ WirtembergiamSuevico fcjederi juftoticulo obveniflTe , & ab hoc Ca- U 3 rolo ^ j^B Carolus V. vindicatus* rolo venditara ; non tamen propterea mutafle nexum , quem antea cumlmpeno habuerat, ne quidem tunc , cum reftituto Duce Caro- lus illam Sub-Feudum Domus Auftriacae conflitiiit, falWs Imperu juribus. Conftantiam denique, urbem tunc Zwinglianam, in poe- nam conturaacise ilbertate privatam , & io compenrationeo} fumptuum Domtii AuRriacae fuifle attributam, in libertatem filioram DEI iiac ratione aflertam. ' Objiciunt deinde Carolo Religionem. Naii5,quod fane mirum, complures ex Scriptoribus Lutheranis eundem fibi vendicant , eo ■ quod apud Pontifices ferveoter inftiterlt , ut gravamina Nationis Germanicae., prsecipuse reformationis caofe , collantur ,* atque ipfemet per Confl:itutionem Interim reformatsonisnegotiiimfufceperit tra6laa- duxi), conceffis iis, qua? Romana Ecclefia non coDce^at. Quod Pon- tificiam au6i:oritatem per omDem Hifpaniara abrogarit ; ipfumaue Pontificem Clementem VIL per Fronsbergium , Borbomum , Auria^ €um, Lanoyu?3, aliosque fuos Doces sc milites gravifiime afilixe- rit, Roma capta, expilata, facrisque ac profanis oranibus violatis inter inaudita crudelitatis exempla. Et licet Caroius , quiin Hifpania tunc morabatur, audito eo cuntio , ingemuifi^e feribatur y abjedtisqoe fpe^aculis & feflivse l^ti- tiae fignis ob natiim recens Phiiippum Principem adornatis, lugu» bres veftes indutum fupplicatiQnem ^ ea propter infi:ituum, fuiflTe coffiitatum, publicls de cathedra pro liberando Pontifice imperatis precibus^ Plonc tamen totym apparatum fuifle fcenicum , ad fima- iationem doloris compofituro. Cur enim , inqmunt, fi ferius fuiflTet moeror, Pontificem non illico liberafiet earcere ? cur euro cura tot Cardmalibiis feptem mtQ^ gris menfibus permififlret in illo fqualefcereV cur in audores tants vaflationis non ^nimadvertiflTetProteftGr & Defenfor RomaBge. Eccle^ fi3Bac fedtsApofl:oiicse? curnon faltera facrorum RomanenOum vio.<- lationem vindieafljst ? cur mandata liberationis adeo perplexa mifif- fet, ut a Ducibus facile eludi poflTent ? cur conditiones duriflimas pr^fcripfifiTet , ac grande adeo redemptionis pretium , ut coiligi ac folvinoe pollet? cur, fi Romanse Ecclefiee ferlo fuiflTet addi6tus, h^CQmmz a6la fuifient in Chrifti Vicariura, eo ipfo tempore, quo Lutherani Gensaoiam implebant, & Pontifici oppreflTo inlultabant? ^ ciir Ediftum Warmatienfeinipune contemni fuifl^et paflljs? curfe- curum.domiciliuiD Protellantibus per edi6tum Ratisbonenfe & Now riraber^enfe ^ per TranfadiQnem PaflTavienfem & pacem Religiofam •eonceffiiretl Denl- Carolus V. vindicatus. Denique addunt, Carolam Lutherano more obiiHe, non in propriis mericis , aut SaiiiStorum patrociniis , fed in Chrifti fanguine fi Jacia pofita. Familialicer eciara ad mortem usqpe ufum fuiffe Do- donbus Lutheranis , uti Joanne Mgidlo & Conftancino Pontio, fuis confelTariis : qui omnes ab Inquifitione tanqusm hseretici fmt damna- U. Bartholomseum etiam Carranzam, Archiepifcopuro Tolecanura , ultimum Caroli confeiTsTium , qui morienti sdfticic , ob vehemen- tem fufpicionem de pravitate iidei ad ejurandum fulfle coadum. Haec autem omnia, fimul prsefertim ponderata, haud obfcarum praebere argumentum , Carolum V* non tantura Lutherice vi- xilTe, fed etiam raortuum efle. At refpondent fcriptores Catholici, magis faltem periti , nec i^^^. nationali fpiritu, minus benevolo, afflati, aut in partium ftu- Hefpoiio, dia abrepti hsc omnia, partim confifita, partim exaggerata , tan- tum abelTe , ut Carolo Caefari Cathoiicam Reh*gionem eripiant , ut ne quidem dubiam faciant. Ita eft: inftitic apud Adrianum VL fuum olim moderatoremji deiQ Patrem, & Chriiti Vicarium, ut gravamina quaedam , qui- bus oneratam fe querebatur Natig Germanica , auferantur. Sed inftitic modefte, reverenter, prout filium Ecclefiae decet^ Nun- quam autem pafiTus eft, ut ipfi Ordines in hac re quidquam decer- nerent, fed adPontificem& Concilium reformationis negotium re- iniric, Unde in litteris , adClementem VILanno if2(5» die 17^ Sepi;. Granata datis (prout apud Goidaftura Tom. 1. exftant) fcripfit, nunquam fe aures prsbuiffe poftulatis circa gravaraina. Gonftitucio Interim nihil a dogmatis & fide catholica alie- num continec. Retardato Concilio Tridentino quieti Germaniae fic interea confulendum putabac, ut, cum omnia , quse ad di- fciplinam Ecclefia^ fpe6lant, acceptanda fore & fervanda a Pro- teftantibus fperari non poifet , quoad dogmata faltera cum Ro- mana Ecclefia convenirent^ Quod Caroius omnem au6loritatem Pontificiam per totam Hi- fpaniam abrogarlt , mendacium eft Praeconum Tigurenfium , ah*orum- que heterodoxorum ; ut legere polTent vel in ipfo fuo Goldafto ; qui Confl. tom. 3, ad amumi5z6. hcterasCaroli adClementem VIL fcri- pcas exhibet , in quibus ait , leges non nullas per Hifpaniara latas eo folum fpefilare, hc ]ura Patronatus , ab Adriano VL conceflTa, Ro- mae revocentur. Eftne autem hoc totam au6tQritatem Pontificiam per Hifganiam abrogare? Dire^ i6a Carolua V.. vindicatus. I5B. Direptio & expilatio Roraana absque dubio valde crudelis fuit De Roina. Srbarbara, fed aC«f3re nequeimperata, neque probata ; iniQeo in- expiiara. fdo, & in Hifpania abfente, patrata. Ducum hstc culpa fuic, & pra^Iercim militis gregarii , magna ex parte Lutherani , ex difciplina Lmheri m Poncificem & Romam , fibi in vifam furentis. _ Qus, ut perfpicua fiaat, altius nonnihil repetendaeft hiflcria Poftquam Ticinenfi parta viaoria RexFrancifeus in Hifpanias capti- vus fuit abdtiaus , pluribus Prinerpibus fufpeaa atque jnvifa eff^ coepit tantaCslaris potencia, acfi ad univerfalem Monarchiam ad- fpiraret^, Jtali prarfertimlibertati fusemetuebant, QuareFrancifco Rege liberatoinitum eft fioedos inter Fontificem, Regem Galli», Fran- cifcum Sfortiam Ducem Mediolaneafem », & Venetos , adverfus Ca/ rolum. C^farem^, foliickato- etiam Angliee Rege^ . ^'^^ ^^P'^^ fwj^Te dicantur,- ut Regii PWncipts , m Hifpaniapro patre obfides, in libertatem afferancur : Regnum JNeapoIitanum jureavito LoChaiingis vindicetur; Francifcus Sfor- tia m poireffione Mediolanenfi reliquiStatus Italiai in fua libertate & juribus firmencijr.. Hoc f^dus ubi Cagfarr per Marcliionem Fifcharisv qui fimulat* eidem accelierat, mnotuit^ ocius exer citum , ex Germanis & Hi- fpams canflatiim ,. in lcaliam mifit, Ducibus eo mandato dato, vi- derent ,^ ne rea Cmiam detrimentiim, ibidem paciantur. . ^^^^^ Duces,. exercitui Iiuic pr£Bpofjti, Carolus Borbo- nm, ex Galha profugos, inlocumSforcia?^, feloni^-damnati , Dux Mediol^niaCffifaredeftinatusf Lanoyus Neapolis Prorex; Hugo Moncada ,. legatus C^fareus^ reliquis ditionibas,- qu^ Cajfareiju. r!s in Icaliaerant, prselidendus., Omries ifli dignitates fua^, & emo- lumentaniaxiraa, atquefpes arapIiffimaserantaffiiiTuri, fi foedus il- lud adverfus^Csefarem praevaleret, cujus Pontlficem. auaorem em putabant. Jaravero, qua mente animati Duceffifti,. quorum for- tuna omnistanropere vertebatur,. ad bellum iGudacceirerint, facili ' cofijeaora licet afTequi. Adde CoIumoiGS odio Pontificis efFeratos iluriacum, ^ Alarcum militari ferocia frementes, adde Georgium FroDsbergium, SuevigsDynaftam, quiduodecim millla G.;rmanorum„ potiflimum Liitheranorom fpiransminarum & csdis , atque odio & furore m omoe Romanum nomen flagrans , ad exddium Pontificii dommatus^, utloqu^bantur,, adduxerat. ' His^ Carolus V. vindicatus* i6t His jam Ducibus hoc animo imbutis, a furiofo milite, tum odio, turo fpe praedae ebrio, fecuta eft immanis illa abominatio defolatio-» nis in loco fan6lo : vaftatus ager Romanus, Roroa capta. dire- pta, templa omnia fpoliata ac profanata ; Pontifex in Adriani mole cum Cardinalibus inclufuS; eaque adta, qux calamus horret fcrw bere» Quis autem credat, Carolum V. Imperatorem ac Regem, tam magnanimum, pacis amantem, filiali in fedem Apoftolicam amore & reverentia praeftantem, Ecclefiaj Romanae Proteftorem iuratum, tan- tae laniencB, furoris plus qvzm barbari, atque in ipfum fummum Pontificem , quem, licet iratus , nihilofecius tamen , ut ex epiftolis ejus eUicefcit, magnopere venerabatur , tantae crudelitatis fuilTe au- ftorem ? Mandatum profefto nullum ab eo ita faeviendi miles habuerat. Ipfo ignaro funefta haec trageedia fuitinftruda, imo, cum inaudiit, logente , ac publice moerente. At cur Pontificem non illico e cuftodia liberum dimitti juflit, fi ferius fuit dolcr ? Jufiit. Sed temporis ac rerum conditionem atten- damus. Frendebat roiles ,* ftipendia inclamabat ,* ad manum non erant ; feditionem movebat nulla Ducum iroperia audiebat. In- dulgendum ifti putabant praefenti neceffitati ; ac cedendum furori, Scipendiorum folutionem a Pontifice & Cardinalibus petebant ; Pon- tifex exhaufto arario dare non poterat. Hinc morae : hinc rapinse conunuatse : licentia efFeri militis protrafta ; quin CEefar, tot terra- rum mariumque intervallo abftra£lus tantis malis protinus mederi poffet. Adhafc metuebat, ne Pontifex liberatus, fantam vindicaturus injuriam, hoftibus fe adiungeret, renovaret foedus, populisque in fe concitatis , ira ftimulante, majorem procellam cieret. Securum proin fe reddere voluit. Complures arces locaque munita fidei fus petiit concredi, donec aeftus ille beflicus deferbefceret. Id genus paftiones tempus captivitatis protraxerant^ Reliqua, qux in per- fonam Pontificis, Cardinalium , Ordinem Ecclefiafticum & populum univerfim crudeliter atque indigniflime adla funt, furori militari func adfcribenda, qui ftipendiis non folutis compefci non poterat ; prae- fertim, cum tam n ulta peflora Lutherana rabies haberet occupata. Coelum ipfum vifum eft digito demonftrare infands impieta- tis au6lores ; nam Fronsbergius , qui laqueum fecum ad jugulan- dum Paoam attulifle fertur, Romam non attigit, fed Ferraria? periit. Borbonius in ipfo urbis afiultu cecidit. Lanoyus eodem adhuc an- Pars VIL X no Cjarolus V* vindicatus. no Neapoli pefte extinftus. Moncada paulo poft navali praelio vi- ftus flammls combuftus eft ,* Columnenfes capti , fpoliatique* Phi- libertus Auriacus brevr poft caefus in Florentino agro occubuit. U6|' adeo coelo vincfic^ nullus ex Ducibus, tragoediae illius feralis audlo- ribus , trienhiO^ fuperftes fueriC. Miles gregarius , ad quem pars^ maxima injuriae pertinebac, luxu, libidine, peftilentia eo usque de-; fluxic, ut, cumviginCiquaCUormillia armatorum Romam intraflent, ne dimidia quidem parg inde redierit. Sed & hi praedandi licentia^ enervati, feraliqueotio tdrpentes, ne quidem pugnac aleam , aLau- ferechio oblatam , fubireauli funt, fednoflis beneficio Neapolim fu-» gerunt , ut murorum auxilio fe defendant* Navis vero facris fpo»; liis onufta, cum in Hifpantam trajicere tentaret , tanta tempeftate- fditjaftata, ut,verfo in religionem periculo, in Sardiniam appulfi, facro furto eam exonerare coa6ti faerint. Equidem, dum Romam Chriftiani expilant, Turoa Hungariam diripit : dum Catholici orbis Principes inter fe coliiduntur , crefcen- di in Germania fpatium eft naftus errof novitius, easque agendi ra- dices , quae vix amplius evelli deinceps queant, deploranda fane rei Chriftianae jadura. Cujus culpa ? Deus novic» Hoc certurri , & Pontiflcem & Ca^farem Religionis Catholic» femper fuifle amantilfimos. Tellantur id tot decreta pro ejusdem confervatione concepta , totcursB, molefti^, labores graviflimi ex-s antlati , novellae fe£tae , obnitentibus & proteftantibus non raro ma-t gnis Principibus , toties Wormatiae , Spirce , Aogullas &q, in Comi-, tiis Imperii reje6lae , tot folicitudines ac ftudia intenfa in congre- gando Concilio Oecumenico , tot pro Religione noftra Orth04 doxa contra potentiflimos hoftes certamina ; ea denique filialis ob.; fervantia, qua Carolus Clementem, aliosque Pontifices , femper COmplexus eft, fe filium compellando, ilium patrem, Vicarium Chf ifti i fupremum facrorum Antiftitem , caput Ecclefjae ^ ut proli- Gonftat ex epiftolis, quas ad eundem etiam iratus fcripfit» Er«» rantprofe6lo Proteftantes, animi credo vitio , qui, ubi aliquid con* troverfiae, fuper jure fsepe dubio, Pontificem inter & Principet» quendam oritur , ocius iftam iuse fe^lae fautorem procJamant. ' 159, Verum miHiUS calide Caroius Caefar urgebat executionem de- DeExecii- creti Wormatienfis , in Lutherum lati : negle^tarcintilla, qua?in tan- tioneediai. tum deinceps excrevit incendium* Negledi frudus Smalcaldicae vi- ftorise. Carolus V. vindicatus. ftoriae. Libertas data errori, ut impune ferperet. Ita enim vero arguunt, qui omnia Principum culpse tribuunt : qui id folum intuentur, quod fit, aut omittitur, non autem, cur fiat, aut omittatur, confide- ! rant. Saspe necelfitas excufat , quod vitio vertitur. Iniquis non I raro ac fatalibus temporum conditionibus tribuendum, quodfolutiot I linguaillis adfcribit, qui rebus humanis prajfunt. I Mitiores calami, qui fuam Principibus reverentiam dependunt , ' aequius refpopdent ,* magnam efle Qrdinom Imperii libertatem , non ' poireaCaefareftatimomnia confici, prout confsfta vellet & optaret» Compmrcs potentes S[3tus Lutherum jam imblbilTe ; fine feditione & tumuUii feveriora media adhiberi non potuiiTe. Quoties Impe-- rator & Ferdinandus frater acriusurgerentillam executionem, toties feditiofas voces fuilTe auditas, quibus gravamina , abufus, reforma- tionem aulae Romanae & Ecclefiaftici Ordinis occlaraarint, prote- ftantes, confueta fubfidia negantjes , in privatos coetus, & foedera abeuntes. Adhaec Carolum Csfarem affiduis ferme bellis adverfus Turcas, Gallos, alio?que fuifle diil.ra£lum.j neceife prpin habuiiTe ^ ut Germania quieta confervetur^ Cum autem bellis externi^ fe liberaiTet , vehementius inftitilTe , ut faluberrima edi^a iifu ipfo in praxin deducantur , & ea quidem feveritate , ut pervicaces etiaro, beilo ad officiom revocaret^ Quod vero Smalcaldica vicloria mitius fit ufos , perfuafiffe fpem , perCon- cilium Tridentinum , cuja^definitioni feftaioros Proteftantes.promi- ferant , diflidia componenda fore. Nec defuifiTe metum , novuro bel- lum confiatum iri , fi C^efar feverius ageret cura etiam clementia nimis rigida ipfis fit vifa , eo usque , ut rebellem contumaciam qui- dam opponercnt, novumquedein exitiale bellum eoncitarent, per- cufix) etiam cum exteris foedere quo Transa6lionem taodem PafiTa- vienfem extorierunt, permifili aRege Ferdinando credendi libertace, ut majora evitentur mala , quae dira temporum conditio minabatur» Quod autem Carolus Lutherana morte obierit , prorfus falfum eft Quafi vero mori cum fiducia in Chriftum fit mori Lutherice, omnis fpes noftra in Chrifti meriiis eft repofita. Ipfa etiam Sanfto- rum intercelTio in il is foi datur. Quod joanne ^gidio , Cacalla , aut Conftantino Pontio Confefiariis ufus fuerit , falfo afl^eritur, Car- i ranza Archiepifcopus ipfi adftitit, fed probari non poteft , eum uU \ lum dograa contra fidem Catholicam fovifte. Quamvis enim di@ i X z qui- 1^4 Status Imperii quibusdam erroribus fuerit accufatus in Hifpania ac Romae , itata- men fe purgavic, ut condemnari nunquam potuerit. Cseterum aper- te conftat, Carolum in monafterio S. Jufti, poftquam fibi ipO inter Mifls facrificia parentavit, morientium faeramentis ritu Catholico fufceptis, pientiffime obiifle, in complexu crucifixi Domini* C A P U T IIL Dc flata ImperiifubFerdinandoI. MaximiiianoII. & Rudolpho 11. S U M M A R I U ARTICULUS I. Sub Ferdinando I. Carolus V. abdicat Impe- rium. 162. Ferdinandus Rex Hung.Boh, & Rom. fit Imperator. 153. Seftariis in Auftria Inferiore religionis libertatem negat. 1^4. Goldafti crimen falfi adver- fus Caefarem, x6s, Gomitia Katisbonenfia. Pro- teftantes negant auxilia , & ad- verfus Refervatum Ecclefiafti- cum excipiunt^ 166. Colloquium Wormatienfe diflblucum, ob Proteftanciura, in plures fe^las abeuntium, dif fidia^ 1^7. Comitia Auguftana. Pro- teftantes horrent Concilium, Magdeburgi. 168/Centuriatores ci. 1^9. Synodus Naumburgica Pro- teftantium , ob tot feftas plena difcordiis. 1 70. Comitia BVaricofurtenfia.Ma- ximilianus eligitur Rex Rom* 171, Grumbachius, occifo Epi- fcopo Herbipolenfi ex Lutheri difciplina in Ecclefiafticos fu- rens, profcriptus. 172» Cafl^ander, dubise religionis homo, edit librum, neutrlpar. ti probatum» 175. Obitus Csefaris. E/us li- bevU Parthenon Halenfi». AR. fub Ferdinando I. Maximiliano II. & Rudolpho IL 1^5 ARTICULUS 11. Sub Maximiliano IL t74» Comitia Auguftana. Decre- I ta auxilia ccntra Turcas, du- i dum antea a Proteftantibus ne- I gata. ]17S* Caufa Eleftoris Palatini Cal- ' viniftae propofjta. Sed contra Pacem Religiofam permifilis ell monafleria diripere. 176. BellumSaxonico-Gothanum, a Grumbachio profcripto , & Duce Joanne Friderico, aiiisque Lutheranis, per conjurationes perfidas, & fanguinolenta con- filia ad ruinam Imperii confla- tum. Gotha occupata. Per- duelles prsedones puniti morte. Joan. Frid. Viennam abduftus captivusy in 28. annorum car cere contabuic. 177. Mors Philippi Landgravn , polygami , magni faeculi hujus Actoris. Titulus Magtii Ducii Hetruriae» 178 Aliae invafiones Proteftan- tium, & direptiones adverfus Pacem Religiofam. Hugonotis in Galiiam, & Geufiis in Belgium auxilia mittunt. 179» ComitiaSpirenCa ; inquibus latsB leges politicse, & aftum de morborum Imperii, a Luthe» ro inveftorum, remediis, atque ut pax Religiofa religiofius ob- fervetur. 1 80. Obitus Maximiliani IL Ejus liberi^ ErgaProteftantesfuit in- dulgentior. Obiit tamen Ca- tholicus. ARTICULUS III Obfervatio circa controverfiam, poft eledionem Maximi- liani 11. cum Pontifice ortam. 81. Pii IV. petitio : Maximilianijigs. Piireplica: Maximiliani du* Regis exceptio. I plica. I183. Finis controverfiaf. ARTICULUS IV. Scatus Germaniae fub Rudolpho IL )S4. Initia Rudolphi» |i85* Caufa Aquisgranenfis com I Calviniftis* i jam pridem an- eaeledlum Romanorum Regem , poft conceptos Capitulationis Ar- iculos , Imperatorem enuntiarunt* Ferdinandus anno 1^03. Compluti in Hifpania natus, ibidemque iducatus fub difciplina Aivari Oforii, & Adriani, poltea Pontifids, iti etiamCardinalisXimenii, acceptiffimus Hifpanisfuit, quiaapud !0s natus, & indole ea fuerat praeditus, quae gratura omnibus & imabilem redderet, nec una duntaxat corona dignum. Quare Carolus , frater fenior, mortuo Ferdinando Cathohco i^». ivomaterno, ne Ferdinandi apud gentem gratia fibi officeret, an-Ferdinan- 10 151 8- eundem in Germaniam ad Maximilianum Caefarem y avum*^"** 5aternum, mifit- Du£la fubin anno 1521. Anna, Hungariae & Bohemiae hEerede, 3mnes Germanicas Domus Auftriacae Provincias , a fratre Carolo fi- ^"S- & 3i ceflas accepit ,ca2foque ad Mohatium anUo ifzC. Ludovico, con-^°^* jugis fratre, Hungariae quoque & Bohemiae coronam ; & anno 1530* I Carolo C^fare ftib nexu clientelari mfuper Ducatum Wirtember- jicum. Quod, qua ratione contigerit , alias memoravimus. Cum autem Carolus Imperator propter regna fua longinqua re- bus GermanijE non femper poffet praefens intendere, Ferdinandus ^ Rom, anno 1531. Coloniss Romanorum Rex fuit eleftus, atque Aquisigrani ^^^* coronatus ; vehementer licet reclamantibus Saxone & Brandebur- go Septemviris, Quae tamen controverfiapofteaanno 1534, percon- V entionem Cadamenfem ex integro fuit compofita, omnibusFerdinan- dum Romanorum Regem agnofcentibus. Quamdiu Carolus frater Imperium moderabatur , multum ne- gotii ei in Hungaria faceffiverant Joannes de Zapolia ac Turcae , in Germania vero diffidia Proteftantium , donec anno iSfz^ nomine Casfaris transa6lionem Paflavienfem cum iis iniit ,* & anno iSSf* Pacem Religiofam. Hac Religionis libertatem fibi conceflTam interpretabantur Lu- geo,'?** therar.i Infcrioris Auflriae. Quare cum Ferdinandus Rex fubfidia ad- Auflria"if verfus Turcam p?teret, detreftabant illa fuppeditare, nifi plena li- berratem berus fibi addiceretur. aegat, Refpon- t6B Status Impern Refpondit Rex, per pacem Religiofani id potius iis fuifle man- datum, ut fuifequantur Religionem Principis, nec aliam Hbertatem concelFam, quam emigrandi, fi fequi nolint, Quod dicant, Deo raa- gis obediendum quam horainibus, id efTe veriffimum, fed gravifli, itie eos hallucinari in eo, quod Dei mandatum fibi confingant. Non elTe hommis privaci, Scripturas interpretari pro lubitu» Se more ma- jorum Ecclefiam magiftram fequi , ad quam pertineat illa interpreta- tio, quaraque audire Chriftus ipfe jubeat. Hac regula neglefta pro novandi Iibidme innumeras orituras haerefes , ac religionis perturba- tiones : omnes enim undique haereticos atque feaarios blandiri libi de Verbo Dei : falfo fane ac perverfe ,• fuse proin effe confcientiae, nun- quam committere , ut, repudiata Catholica Ecdefia, quam Chriftus fun- darit, Apoftoli prsdicarint,Patres docuerint, Majores continuo propa- gannt, noveila fefta , nunquam antea vifa , nunquam audita , cum ae- terna tot animarum ruina in h^reditarias Domus fuse Provincias in. troducatur. GnxJit-r' ^"^^c^'am Sleidanus de Jlatu relig. 6? reip, UK ai «a Miu. Goldafti, qui tom. 3. conftit. Imper. folio mibi fdi. epjftolam affingit ^erdinando Regi, ad Lutherum fcriptam , cui hanc rubricam prs- ftgit : de veritate doUrim Evangelica , per Lutberum repurgata. At- que in ipfa epiftola mire commendantur Lutherus, ejusque doarina, Pontifex vero & Catholici Doaores vituperantur, tanquam im- pares Luthero refiftere ; & feduaores , qui poleas pro tritico pra- buermt venditarint. Inferit etiam fabulam de Confeftario Ferdi- nandi, qui ante mortem faftus fic, fe eundem feduxiffe, nec veram femitam ad calum monftrafTe. Totum quantum hoc fcriptum eft confiaum & fuppofititium, atque Ferdinando , Catholiciffimo Principi proterve, impudenter, ac impieafficluro. Dignum enim vero opos Goldafto auftore, non tantum aeia publica corrumpere afTueto, fed integras etiam Confticu- tiones, Diplomata, Bullas confingere ; prout in Apologia adverfus iigurjnos Prascones/»m2. obfenu g. afol. 3^8. etiam Proteftantium teltimoniis ex profeflb demonftravj, i6s. Anno i;5^. Ferdinandus Comitia Ratisbonam convocavit ; in Comitia Ra. quibus decreta fubfidia adverfus Turcam, ftabilita Pax Pubiica 5: Re- tol?. l'§iola> Proteftantibus adverfus^e/gr^^^rMjM Eccleftafiicum excipien- tibus ; cum tamen priore anno Paci Religiofae fjmplidter absqoe ex- ceptione fubfcripferint. Decreta infuper Imperiaiis deputacio ad ex- V fub Ferdinando L l6g amfnandom Judicium Camcrale. Denique conventum , ut Collo* quium cie Religtone WormatiaeinOitueretur ad componenda diflldia. Ad hoe Celloqmum Wormatienfe anno 1557. ab Ordinibuj 24, r6^.^ Theologi fuDtdeputati, 12* videliGetCathclici, & i^.Proteflantes^^ ConcqHiom Pra-lkie julif) Pflugio. In hoc colloquio ffjiiko major inter ipfos Pro- Wovrnati- teibntes ei:at diffenfio atque contentio , quam cum Catholicis. Nam cum hi lolis Cathoucis & Auguftanae ConfefljGnif afleclis per pacem Religiofam Reiigionis libertatem conceflam dicerent , folisque illis dua{u's partibus comitiali decreeo eoUoquium effe demandatum , ne- cefie »roin , ut Proteftantes priusinter fe & cum Auguflana Confef- Cone fua conveniant , ut norint Catholici , cum quibus ipfis fit ne* gotium alias enim tot inter feftas rem infiniti laboris fore , per fln* gulas certaraen circumferre. Tum enim verograviflimae inter coHocutoresProteflantesortss funt difcordiae , aliis AuguftanEe Confeflioni renuntiantibus , aliis ean- dem hue , aliis illuc, ferrae inftar trahentibus & retrahentibus, Siqui» dem Schnepfius , Strigelius , Stoffelius , Morh*nus, Sarcerius, pro- teftati , cum Zv/ingliani? , Ofiandridis , Maj-oriflis , Synergiais, Adia- ^''^^^j??' ^ phoriftis fe nulkrn partem velle habere, mulEo minuscum eorum fi. tuisn uimtua* dei ConfefTione, difcelTerunt , re prorfus infeSla^ Cum reliquis au- ten^ feptem Pratefl:antibus collocutoribus , quia Confeflioni Augu» ftance prelTe inhserere detre6labant , 6c dfverfas alias fe6la§ profite» bjtntur, in Romano Imperionontoleratas, CathoMei DoHores, in- hoc GOlIoquio nihil fibi negotii eflTemerito credebant,, utpote quod a Ferdin^ndo Rege & Statibus prsecife inter CgthoHcos & Auguftia- n^ ConfeflTioni adhaerentes , verti voluerant ; cum bi foli per Pacera ) Religiofara in Imperio effent tolcratt. Atque fjc non alio frufilu di* fceiTum efl: , nifi ut Protefliantes fuas rn fide difcordias aperte demoa* llrarent, feque ludibrro exponerent* ~ JEgre tamen Paulr.m IV, Pontificem habuit, hoc pubrieum de Religione negotium fe non confulto fuiflefufceptum , eumquealiun- de, propter initara Tranfaftionem Paflavienfem & Pacem Religiofam,^ permifli«nque interim Auflriacis ufum ealicis , haud fatis sequo in Fer* dinandum eflet animo, Imperatorem eundeir agnofcere ,^ quoad vixit , recufavit , ( Carolum fe infcio non potuilTe Imperium abdicare caiifatus > licetpof^ tt ortem Caroli V. quae anno if ^s^contigit, noa tantum ab oronibuslmperii Ordinibus, fed Natioribusetisro & Prin» cipibuJ exteris agnofceretur. At , mortuo mox anno fequentePaa» lo , Pius IV* AnteceflToris morofitatem emendavit* Pars VIL\ % Rae 170 Status Imperii Hac igitur fafta conciJiatiooe, EccIefiiB tam optata , F^erdinan-; dus Caefar aiacrior, Religlonis (^uoque in Geraiania conciliaticneni i67' rurfus tentandam exiftimavit» Indi ttis pr oin ixnno iffg, ^ugujla- Gomitia Au-nis imperii Cmmmi*, quam irrito conatu decretum fueric Wormatien- guftana. fecoUoquium, praefatus, ad Concilium Generale caufam illam re» mittendam edixit, cujus definitione componeretur* Optima fane propofitio, modusque toileodi Religionia difHdia Proteftantes confuetus femperin Ecclefia. At cumProteflantibusnil agi poterat. liorrent Cum enim Concilium ipfis effet exofura , ut ilHus fententiae fe fubtra- Concilium. herent , eas rurfus condidones praefcribebant, quas , ab ufu Ecclefias & more majorum prorfus alienas , acceptari non pofTe perfpexerant : ante omnia irritanda efle ea omnia , quae eo usque a6la fint in Concilio Tridentino ; Papa; Hullam in eo partem permittendam nifi Rei ,• votum decifivum laicis etiam hominibus permittendum ; nec ad majora vota concipiendum decretum, fedadea, qusefintmagis conformia Ver- bo DEI. Sed fiutraque pars appellet ad Verbum DEI, fi roajora ac plura fufFragia decernant , hanc vel illam propofitionem eflfe Verbum DEI, hocit^eflreintelligendum? Quibus tunc Itandum votis? PIu- ribus, anpaucioribus? illis, inquiunt, quimeliusprobantex Verbo DEI, Sed cui ferenda fententia , quis melius probet ? an fecundum majora hoc judicandum, vel minora ? In his Comitiis Auguftanis ab utraque parte propofitae funt querelae de violata pace Religiofa ; eo quod Proteftantes jam incipe» rentrurfusplurabonaEcclefiafl:ica invadere, contraRefervatum Ec- clefiafticum , in Pace Religiofa contentum , Catholici vero juris fui teaaces, his violentiis fefe oppanerent. Faftus etiam in hoc conventu Recefflis de petitione, ut Gallus Metas, TuIIum, & Virodunum reftituat. Denique, praeter Ordinationem de moneta ejusdem generis in toto Imperio introducenda , Wilhelmus Grumbachius Nobilis Fran- co profcriptus fuit , atque in Bannum Imperii declaratus. Quia is anno fuperiore Melchiorem Zobeliura , Epifcopum Herbipolitanura, per if. ficarios publica in via interemerat^ Caufa tanti in Epifco- pum odii allegatur, quodiseundem , Alberti Brandebtirgici in pro- vinciarum vaftationibus focium, bonis privaflet, & legatum quod- dara , ejus conjugi delatum , exfolvere recufafl^et. Hinc etiaro con- tra ejusmodi invafiones violentas in his Comitiis, confirmata Pace Pubiica, faluberrima decreta funt concepta. P * Sequenti dein anno i f6o, Centuriatores Magdeburgici , quorutn uentuiiao^ pj.iiuipiii Flacius Illydcus, Joannes Wigandus, Matthsus Judex , Ba- fub Ferdinando L 171 BafiliosFaber, aliique permuUi, centuriasfuas excuderecoepenintj, EIirabechEE Anglicae quoad parteni nuncupatas, quibus Hiftomm Ecclefiafticam corruperunt. Excri] funt hoc opusmalignurD (ab He« terodGxis Airemdiaum) a ceeturia quartar & ad ig.Tomospro. vexerunt, Sed unusBarooius totgladiatoribus fuperioreratpugil, Annum 1561, famofum reddidit Proteftantium Synodus Naumbur- gica^ Ad hanc freqiientes convenerant Proteftantium J^rJncipeSj^ynod"^^^ cumfuisPr^conibus, Quippe aderantEIeaores Palatinus & Saxo, DucesBrunfvicenfes, Mechlenburgicus , Wirtembergenfis , Land- graviusHaffi£e,Marchio BadenfiSjComesHennebergenfis ,Schwarz» burgicus. Per legatos comparebant Ele6tor Brandeburgicus, I>ux Poraeraniae, & Holfatia&, Principes Anhaltini; Duces vero Lune- burgici , ac Rex Danise officiofas litteras mifere* Tanti conventus caufaeratConfeftio Auguftana , illo jam tem- pore toties atjeo ac turpiter variata, utCatholicieisexprobrarent, quodabeaderT>,Carolo V. anno 1530* Auguftfeoblata , omninore- ceflerint. Hocprobrum, utinterpretabantur, nonferentes,hanc 5ynodum coegerunt, ut deliberarent^ Qua via & arte tot corru- ptiones Auguftanse Confeffionis poflent emendare* Sed non minor quam in Coif oquio Wormatienfi tot inter feftas erat confufio. Palatinus & Saxo ultimam editionem commendabant , utpotepjgjjg ^.^ prolixiorem reliauis & clariorem, Reclamabant reliqui Principes jfcordiis, primamque, Carolo V.exhibitam, retinendam cenfebant, ac fub- fcribendan% Alii addendam putabant novam praBfationem, quacon- tineretur, etiam reliquas edidones, quamvis primae multum difFor- mes, efl^ebonas: alii additos volebant Articulos Smalcaldicos, alii ConfeffionefrSaxonicam, alii Receflum. Francofordienfem. Sed fruftra laborabant in cudendo fidei fyftemate , quod orcni- busprobaretur; quin eo usque difleDfiones excreverant, ut aliqiit cum Joanne Friderico, SaxonijB Duce, fe ex facro hoc Concilio proriperent, atque difcederent , aperteconteftati, nonpofle fefub- fcriberedoeirinje, quseVerbo DEf & Auguftana& ConfefTionirepu- gnaret. Cumigiturlranfaaiononprocederet, unione fruftra tentata folutaeftSynodus; omnibusque licuii: perfpicere, qaam inipcfijbile fit, unitatem fidei confervare, aut diffidentesconciliare, ubi nullus Controverfiarum Judex agnofcitur. Quilibet damabat : hk efi Chri- flus, hoc efi Ferbum DEL Quis vere? Quis falfo damavit? Ne tamen nihil adum videretur, legatoPontifido acCsfareo, ad hunc co^v/entum miffis, ut Proteftantes ad Cohcillum Tridenti^ num, quodhoc anno reaflTumptum fuerat, invitarent, refponde- Y 2 rwn^ Status Impem 1700 Maximilia- siusRex 171. ehius trofcriptus. 172. runt , Synodum illatn aPapafuiflb congregatam , cujus nullam iuris- diaionem agnofcerent, atque id genus hominibus conftare , quiiu. ra^ento Pontidci fmtobftriai, ac proia non efle ConciiiuG^ libe- rum, ae legitimum* Anno 1562. Ferdinandus Imperator Comitia Frsncofordia ce. lebravit; m quibus ejus filius Maximilianus Rex Romanorum a Se. pteiB vins fait eleaus. Bannum dein , quo Carolus V. iVIaPdeburguni profcnpferat , fublatum. Prolatum in his Comitiis fcriptum Prote- ftantium, in quocaufasallegabant, curinConcilioTridentino non comparerent. Sed futiles erant praetextus, prout part. 0 in £nit oftendi» / ♦ Grumbachius, a quo Epifcopum Flerbipolitanum occifum di- ximus , anno if 63. coIle6ta mille equitum turma , violente in urbera Herbipohm irrumpit, eamque miferandum in modum devaftat, in Canonicos prasfertim & Religiofos graflatus. Cumque igni & ferro urbem delere minaretur, ingentem peduniaevim, aliasque crude- liflimas conditiones extorfit , tragoedias adhuc funeftiores deinceps exhibiturus, adeo nempe religiofe Proteftantes Pacem Religiofam & Publicam colebant. ^ Caefar , intelleaa hac barbara invafiorie , conditiones , violente ad€0 extortas, irritas efle declarat, ac Grumbachium cum fociis turbarum auaoribus , rurfus profcribit. Unde Eleaor Moguntinus anno 1^64. conventum Deputatorum Wormatiam indixit, ad tir- mandam pacem publicam. ObtuIitGrumbachiusDeputatisfcriotum quo probare conatuseft, fe, ut fua reciperet , id genus mediis utl fuifle compulfum: profcnptionemnon fubfiftere, quia in Hunsaria a Cajfare fa^am , absque praefcitu Eleaorum , & quidem poft tranfa- etionem cum Herbipolenfibus jam initam. Verum Epifcopus Her- bipolenfis futile hoc fcriptum faciie confutavit. Statutumque, ut nominelmperii ij-oo. equites communibus fumptibusalerentur ad tranquillitatem publicam confervandam, ' ^ Scripfit hocanno 1564, Georgius Caflander, Brugenfis Belea a Cae^remvitatus Viennam, \ihe\\umde Officio viriboni. in boc Ecck^ fi(S dtjfidio , nec probatum Cathollcls, & heterodoxis valde odiofum In hunc enim Calvinus fuum virus evomuit, & in Francifcum Bal- dumurn, quem auaorem putabat, cum prlmum absque nomine ^Sn^?', Pi^^^^fi^^- Sed&EccIefia eundem profcripfit, achbrT in prima c afle prohibitis annumeram. Obiit Caflander haud multo poft Coloniae; qua fide, dubium. Mirum ftudium pr^feferre vifus €ft, varias Reiigiones mter fe conciliandi fed permGdum tranfa- filQnis, fub Ferdinando I. & Max. II. Honis, alio dato, alio retento* Certiore fato Ingolftadii obiit ifidericus Staphylus, annis decem Lutheri comes, fed pofl: foc- entem illum exorcifmum ab eo fepar^tus, calamum fcrenue ia -.utheranos acuit. Eodem anno 1554. mors orbi abripKit Ferdinandum 1. Im- )eratorem, in Ecclefiam & Imperium meritis plenum, Difficil- imis prorfus temporibus geffit Rempublicam, infigni fapientise & )rudentia2 laude ; litterarum etiam amator & fautor eximius^ i75« hefauros fe perdere malle inquiens, quam litteras nefcire. Con Csfans ohU :ilii Tridentini decreta in provinciis fuis haereditariift, promulga- i & executioni dari fedulo curavit. Solennis illi gnome: fiat ufiitiay ne pereat mundus^ Obiit pientilTime fefto S, Jacobi, uti ^raedixerat, aetatis 6i» Conjugem habuit Annam Uladfslai Hungariae & Bohemiae Re* ;is filiam, quae, prseter geminum regnum, i f . ei liberos peperit, limirum quatuor filios, Maximilianum , poftea Csfarem, Ferdi- Lib^l» landum, cui Tyrolis & Anterioris Auftrisg provincis obtige- ■unt, Joannem prirais infantia? annis mortuura, & Carolum Sty- ■iacse linese felicem fundatorem: filias vero omnino undecim, Elifabetham videlicet^ Sigismundo Polonise Regi nuptam ; qui Doft hujus mortem Catharinamv ejus fororem , Francifci Mantuani Ducis viduam , fibi conjunxit: Annam Alberto Bavariae Duci, Ma- :iam Duci Juliacenfi, Eieonoram Wilhelmo Mantuse Duci, Barba- •am Alphonfo Ferrariae Duci, Joannam Magno Duci Florentiae, iiuptiali foedere defponfas. Magdalena, Margaretha, & Helena R.egio Parthenoni Halenfi initium dedere , atque in eo fanaiffime wk tei finierunt, Urfula primis vitae annis in ccelum fuit translata. ARTICULUSIL De ftatu Germaniae Sub M A X I M I L I A N O 11. Natusiseft ViennsB anno if27.fedinHifpaniaeducatus,conja- j-. ^ gem duxit patruelem fuam Mariam, Caroli V. filiam. An. i f 62. Rex Romanorumeleaus, Bohemiae etiam coronamaccepit,- An.i5^3.Hungariae, &an. i^^^.Imperii. Diffidii tunc aliquid cum Pio Y i XV, 174 ^ Scatus Imperii IV. interceffit, eoquod Maximilianus , ifi Rdiranorutn Regem ele- dus , obedientiee juramentum nollet deponere. At IlelfFenrieinioRo* roam legato res fuit compojita. Sed mox al aintereo^ ortafuiflecon- tentio a Proteflantibus fcribitur, eo quod Csefar libertatefa matri- monii pro facerdotibus petierit , Pontifex vero eam negarit, Comitia Au- ^5^^' Comitia ^ugufiam convocRvit. PromifTa in iis au- guftana. xilia contra Turcam ; fadaque decreta pro corre6Uone Judicii Ca- meralis, & rei monetar se* Grijmbachius, quia Epifcopum occide- rat, & Herbipolim diripuerat, rurfusprofcriptus. Auguftus Saxo- niae Eleftor, aliiq^e Prmcipes in feudis fuis inveftiti^ Proteftantes proponebantgravamina adverfus canones& decreta Concilii Triden- tini ; fed a Catholicis ftrenue funt confutat;. 17^^ _ Agitata etiam in his Comitiis fuitcaufa Friderici III, Eleftoris eaufa Pala- Paiatini ; qui primus Germanias Principum sd Calvinianam feaara tini, tranfiit, eamque in fuas ditiones introduxit , atque reformatipnisno- roine monafteria Catholicis fubtraxerat. Cum autem per tranfaftionem Pafla vienfeoi & pacem Religiofam fola Rehgio Cacholica, & Confeffio Auguftana efTeac permilTs in Imperio, juftus fuit monafteria reftituere, &CaIvinifmum abjicere, aut EleiSlorali dignitate fe abdicare. Ve- rum cum Eleaorconventum intraffctcum filio fuo Joanne Cafimiro (acerrimo deinceps Calvinifta) Bibliafecumportante, & perorallet, monafteria ablata in territorio , iurisdiftioni fuae fubje6lo ^ elTe fita , quoad Rehgionem vero nihil feadverfus confcientiam pofle commit- tere, Status Auguftanse Confeffionis decretum routarunt, & Ele6to- ri Religionem liberam permiferunt. Adeo nempe fan6le tranfaftio- ^em PalTavienfem ^ pacem Rehgiofam , qua Calvinifmus profcriptus ex Imperio fuerat , colebant, Opponebant fe equidem cum Commendono Pontificis legato Status Catholici, imo PrzecOnes etiam quidam Lutherani cum Til» roanno Heshufio, Jacobo Andreje &.c^ (quia Lutherani &CaIvini- ftae necdum in unum Corpus EvaDgeiicum erant conflati, fed tanquara hajreticos fe mutuo infeclabantur) fed Maximiliano con- nivente conficin41 poterat. Atque ab eo tempore plures femper pluresque Principes & populi a Lutheranifmo in Calvinifmum dege* nerarunt, utpo:e deteriorem, cootra apertas Pacis Religiofa? fan- ftiooes , q uas in er f mdara^ntales Imperii leges ipfi Proteftantes re^ cenfenc; ne;^ d fierunt , plura & plura bona^EccIefiaftica diripere, irao incegrbs Epifccpacu' & Archiepifcopatus, contra expreflUm ~ tenorem Refsrvati EscUfta/itcu fub Maximiliano II. Geftura eft paulo poft hellumSaxonlco-Gothaicum. Nam Grum- 17^. bachius, propter violentiam, in Epifcopum & civicatem Herbipo-Bellum Ge- lenfem excrcitam, fcepius profcriptus, confugit ad jQannm Fridz-thmxxm, ricum Ducem Gothanum, Eieaoris ad Muhlbergam viai , capti, & sxaudorati filiu*n, eumque, alias iratum, in fpem erexit recu- perandi avitas ditienes, & Eleaoralem digniratem , totius Nobi- iitatis , quara concitaverat, fpondens auxiiium. Tra6lis fgitur in conjuracionis focietatem coropluribus joannisFri bilibus, confilium ineunt non tantum Saxonise, fed toti Impe- ^^^■^^■^ ^ " rio exitiale* Nam ut ex transfugis & interceptis litteris cognitura Giumhachii ell, in id confpiraverant, ut vere ineunte ofto miilibus peditum , conjar Sueciae Regem, jam foedere fibi junftum efle^ Proraulgandum rebus ita compofitls Wirtembergae Jo- annem Fridericum , primum quidem EIe6lorem , dein etiam, exerci- tu conjunfito, Imperatorem; non tantum priftinas Patris Ele6to- ris clientelas , fed omne Evangelicura nomen convolaturum , ut Qovum Caefarem demereantur obfequio* Si qui Principum feopponereaudeant, tollendos e medio, to- tamque Germaniae Nobilitatem piense libertati reftituendam, nemini, nifi novo Imperatori Joanni Friderico obnoxiam* Tum autem rebus Rc firmatis totius Imperii regimen innovumacmelioremordinem di- gerendura. Caefarem atque Germaniaminbellum Turcicum abftra- ftos rei ex animi fententia gerendae occafionem offerre optimam , totum negotium , antequam fe colligant , poffe confici. Nunquid? b§Jla haec fcena, a Lutheranis adornata: an ex Lu- theri difciplina, quieta, tranquilla? Neque vero leftor quifpiam , minus eruditus , haec ex unguibus exfugi exiftiraet. Ipfi etiam Lutherani fcriptores haec ita confti- tuta fuifle teftantur; Languetus in Hifl. bell. Gothan. Tenzelius in Hi/?.Goii[?fl«,/eat.2,pflg.8i7*826.827-828. Struvius in Hifl. Imp, Pe- riod, 10, de MaximU. IL J. 8. Gleich. in Hift. Numifm. fmcin^a % 3 1, Schle- tyS Status Iinperii Schlegel. de Nummis Gothan, quibus aceeditThuanus, Lutheranis & Calviniftis in primo gradusffinis, lib. 41. &c. Etre ipfa cum Erico Suecis Rege foedus inlerunt; ad Gallifi ctiam Reginam Catharinam litteras dederunt , de Ca;fare & Imperio quefti. Lngetebant enim Joanni Friderico eam fp^^m, fore, iitre» pudiata uxore fua, Mauritii E]e6boris vidua , preEdiaam Reginam fibi defpondeat, Quin em fTi ficarii ad interlmendum E]e6loreni Auguftum ; atque ad ipfa^ adeo artes magicas & incantationes defcenfum.^ Cum igitur infana hsec cohors in dies magfs infolefceret, dele- ausundique haberet, Eleftoris terras hoftili populatjoneinvaderet, Caefar, Ele6tores^ Saxo ^cPalatinus , Hafius, aliique Principes Jo- annem Frid^ricum gravicer func hortati., ut ab ejusmodi violentis confiliis abfifteret, & profcriptos extraderet, At ille fngentibus fpebus turgidus monica ac minas fprevit, telam , quam orfus fuerat, certus pertexere* Quare Auguftus Eleaor , cui executio in profcriptos jam in Comitiis Augufta- nis fuerat commifta , admoto ad Gotham exercitu, urbem obfi- det. Cives , cum nuUa venirent auxiJia , resque in dies arftiores fierenc, Ducemquefuumnon poflentfleaere, utprofcriptostradat, primo tumultuari , dein armis correptis in arcem irrumpere pro- fcriptbs conquirere, & ia vingula dare , acmandarecuftodi^, Csefareis vero legatis & Eleaori figniftcant^ captos a fe profcri- ptos, atque extradendos, iplamqoe etiam urbem cum arce deden- dam, modo ^quis condlrionibu&id iieri fuftineant. Legati & Ele- ftor has pacis leges praefcri^fsrunt : Dux Joannes Fridericus urbem & arcem cum omni apparatu 1)ellico, atque etiam fe ipftim Ca-fari dedat , absque omni conditio- ne ; profcripti vero cum rebellibus fubditis Ele6loritradantur. Ci- ves pofleirioneboDoromfoorutn fruantur, eo tamen pafto, ut per c6to Jegatos flexo genu veniam precentur a Caefare aut Eleftore* fo- annem Wilhelmum, Joannis Friderici fratrem, Ducem Vinarienfem, deinceps pominum fuum agnofcant, eique tanquam fubdici homa- gium praeftent, Liberi vefo Joannis Friderici a regreflii in perpe- tuum fint exclufi. Sancita his legibus pace, Elefilor urbem ingrefiuseft, & in profcripcos, totius mali auaores, executionem fufcepic. Grumba- chius, & Briikius, Joannis Friderici Cancellarius , iff quatuor par- tesdiftrafti, Brandenfteinius arcis ptEefeaus , qui direpcionis JFier- bi- fub Maxrmiliano IL 17? polenfis particeps fuerat, gladio addiaus , Bejerus faqneo, mi etiaiE ier , quo ad magiam fuerant abufi. Alii fuga evaferunt. Divifa dein inter Eleaorem & Vinsrienfem tormenta bellica^, iorum i6oJnventa, Ceflkque eidem Eleaori pro beUi fumptibus ii&tuor praefeaurae. Joannis Friderici fubditi a juramento, quo ei- -m obftnai fiierant, a Caefare iiberati , Vinarienfi fidem & fubjeai- nem jurarunt. Arx Grimmenfteinenfis , urbi Gothanae adfita , eo aod rebellium fuiflTet receptaculum, decreto Comitiorum Ratisbo- enfmm, folo aequata^ Denique Joannes Fridericus, omnibus bonis exutus, Viennam dux captufc iptivus abduaus , in carcere Neoftadienfi sdhuc viginti 0^0 annos jam deploravit infaniam, anno if^f. ibidera defunaus^ Haec cata- Topheexcepit hanc tragoediam, quse anno if66^ & 1567*3^3 elt, Bcidentibus telis in auaorura capita. Durante obfidione Gothana obiit PhiHppus Landgravius , raa- lyf, nus fagculi hujus aaor in tbeatro vitae humanae, Difpenfante Lu-MorsLand- bero, vel Evangelium declarante, per novem annos duas firaul uxo-B^^avn. es habuit, Chriftinam Saxonicam, & IVIargaretham Salenfem. Ex Tima legitima decem liberos genuit, ex altera 0^0. Anno Csfar MaximilianusStatibus Provincialibus Auftriae iberum ReligiopJs exercirii^m perminfTe dicitur, accitis Lipfia Joa- himo Camerario j & Roftochio Davide Cbytraeo^ Anno feqijente 1568. Trevirenfia Eleaor Treviriin obfedit, ob [eneganan^ parendi obfequium, fed, interveniente Csefare & Eleao- ibus Rhenanis, lis fuit fopita, & ad Imperii Judicia remilFa*. Lentius compofitaeft vetuftiorcontroverfia, Duceminter FIo<» entinum, & Ferrarienfem, quis eorum videretur efiTe major ; quae nno if^^. rurfus exarferat. Cofmus ad Pium V. referebat arbitri- im. Ferrarienfis ad Caefarem , & Judicium Aulicum. Pontifex ^^^ns. -ofmum Mag?2um Ducem appellavit , reclamante Caefare ; qui ta- oen ipfe poftea, ubi foror ejus Cofmi filio fuit nupta, titulum illura atum babuic, Hecerodoxi, poftquam perpetuas turbas atque etiam bella cru* mta ultra 50, annos in Imperio excitarant ,iisque adPacem Religio- am, qua ipfis conlra antiquitatis atque Imperii morem conceiTa fuit Vuguftanae Confeflionis libertas , nihilominus tamen etiam iftam pa- lemmukoties fregerunt, exemplo inter alia lunttot Abbatias, Mo- lafteria, Epifcopatus abrepti, esedes Epifcopi Herbipolitani , c;c- Mlatio urbis, Gothana confpiratio, illiusque violenta in Caefarem & ilpifcopos confilia* Pars VII Z Et 178 Status Imperii. 178. ^v>c ipfo etiam tempore , fub annum videlicet r ^^^, j^er mi Proteftan- Iites Wolfgangi Comitis Palacini terras Epifcopi Spirenns, & pe tmminvarao.exercitum Principis Auriaci Alfatiam afflixerunt, Qvtod autem ii ^«s. Germanise Catholica perniciem facere non poterant,in extremis pro vinciis, Galiia pr^ferdm & Belgio , turbatis ibidem Reiigionis re bus, eff\cerunt> Miffis eo numerofis milicum copiis , ut violentar Calvini fedam erlgerent, Quod fane fieri non poterat, finemulti faria in conduaione & tranfitu militum Germaniae injuria. Igitur, ut tantis incommodis afFerretur remedium , Daniel Ele €lor Moguntinus Septemviros Fuldam convocavit, ubi ftatutum, u Fax Religiofa fande obferveiur* Dein Francofordiae celebratus el conventus Deputationis Imperialis , ut tantis malis iretur obviam. ^7P' . At cum omnia ifta remedia morbo tanto non (ufficerent, ann( r^nfir* 1570^ Comitia Imperii Spirenfia fuerunt indiaa, in quibus fuit deli beratum, qua raiione Pax Imperii, tum Publica, tum Religiofa confervari j^^cfFrasnis licentia exteram militiam fequendi coeceri , an tiqua militaris difcipiina refticui , urbes Hungarise finitimae adver fus Turcam muniri , juftitia in Camera Imperiali promoveri , Matri cula Imperii, ne quis nimium gravetur, ordinari, res monetarii emendari, nimia licentia Bibliopolarum cohiberi aliaque ad Imperi florem & decus perduci poITmt» Porro in his Comitiis Batavi rogabant auxilia adverfus Regen Hifpania?, legitimum fuum Principem ac Dominum. Propofita etian gravis controverfia inter Ducem Holfatiae & Hamburgum agitati ratione fuperioritatis territorialis , quam Dux praetendebat, urbs ne gabat, Anno 1571.1^ Gonventu Deputatorum rurfus aftum d< emendatione rei monetariae, & ordinatione MatricuIaB Imperii. Cum fubin anno 1572. & 1574. thronus Polonicus vacaret; Maximilianus Imperator multorum fuffragiis in Regem fuit eleftus ; verum cum moram interponeret, filiumquefuum Erneftum commen daret, aliis corona fuit impofiCa ; primo quidem Henrico Valefio. 180. dein, eo in Galliam regreflb , Stephano Batorio., Denique annc ObhusC»- fuas etiam coronas depofuit Maximilianus Caefar, in ipfis Co- ^*** mitiis Ratisbonenfibus, quae ob bellum Turcicum aliaque Imperii ne gotia indixerat, defunftus, anno astatis 49. Imperii 12. Conjugem habuit Mariam, Caroli V. filiam, quae if/ipfi li- beros peperit , novem videlicet mafculos , Rudolphum , Erneftutn, n Vberi. Matthiam , Maximilianum , Ordinis Teutontci dein Magiftrum , Al- ^ * bertum, primo Cardinalem, Belgii poftea Principem, Wenceslaum, & tresalios in prima eetate demorcuos : & fex filiasj Annam nimirum, fub Maximiliano IL Philippi II. HifpaniaB Regis conjugem , Elifabetham > Carolo IX. Gaili^Regi nuptara ; Margaretham, Chriao coilorum RegiioRegia Halcnfi Farthenone defponfam. Tres slias mors prseroatura demefluit. Multum laudatur Maximilianus praeferdm a Proreflantibus , erga quos cni indulgentior ; qu« res multum fane moleftianim ejus fucceffori* bus faceffivic in extirpandis ex provinciis hsreditariis errorum ziza» niis. Et ipfe Maximilianus expertus eft , quam nonfatiet acatholi- corum ingluviem, quidquid ipfis conceditur. Quo enim pluscapi- unc, eo plus cupiunt, &, quod ajunt, fi digitus porrigitur, ma- num apprehendunt. Plurafane Catboiicis abftraxerunt fub ejus Im- perio, & tamen in ultimis Comitiis Ratisbonenfibus adeo morofos ingratosque fe gerebant, ut negarent , le auxilia contra Turcam im- minentemprffibituros» Q non fmantur plura Ecclefiarum bona abri- pcre & facxilarifare, Quae res adeo alce in animum Caefaris defcen- dit> utcredatur ei fupremum morbum & mortem accerfilTe. Csterum licet fuerit erga Proteftantes indulgentior, alienuitt tamen prorfusa veritateeft, quod eorum nova fidei fyftemata un- quaro probaric, aut amplexus fuerit. Nequeunquam adduci potuit, LitRefervatumEccIefiafticumexPaceReligiofa eradi pateretur fed Pacem Religiofam totam ac integram confirmavit. Scribunt quidem aliqui, quod anno 1 567« StatibusProvinciali- bus Auftriae, fubfidia bellica prasbere recufantibus , Religionis Iiber- :atem permiferit, accitis novi Evangelii Prseconibus , Joachimo Ca- merario Lipfia, & Davide Chytraeo Roftochio, Alii tamen teftan» :ur , eum poftulata iniqua rejeciflTe , poftquam a Pi® V. per Commen* ionum Cardinalem fuerit monitus. Et licet junior adhuc conciones Lutheranas Sebaftiani Fauferi audifl^et , meliora tamen dein ample- Kum confilia, finceramente easdem repudiaflfe* A R TliC ULUS III- OBSERVATIO Circa controverfiam poft Eleftionem MAXIMILIANI II ortam» pOftquam Maximilianus IL in Regem Romanorum eleftus fuerat , diC- ^ fidi! aliquid , ut fupra infinuavi , ortum eft inter eum & Pium 1 Pontificero, Quod cum non fatis fideliter referatur, fed ultra verl- Z 2 ta- OBSERVATIO tatem ex odiom Pontificem exaggeretur, operae pretium faerit, hic jllud ex Cardmalis Paliavicini HHl, Concil. Trid. UK 22. cap 6 in epitomen redigere^ Res ita fe habet. i8u EleaioMaximilianivitiofadicebaturaRomanis, i, Oiiod duo» Roniano. bustantum fuifragiis effet fafta ; cum tresSeptemvirifuerinthserefiin- rum peti. feai , Colonieafis vero necdum confirmatus. 2. Quod Pontifex non admittat poteltatem in Septemviris absque fuo confenfu deftjnandi fucceflbrem Casfari adhuc viventi , fed folum fubrogandi C^efari jam defunao ; praefertim cum ipfius parens coronam e Pontificis manu non acceperit. 3, Quoa Maximilianus coronam fufceperit Franco- furti, & non Aquisgrani, fecundum CarolilV. Conftitutionem, a fucceflbribus perpetuo cuftoditam. Quia autem hasc Romanas aulae cunftatio tcmporibus illis mini- me opportuna, fed Ecclefiae obfutura timebatur, eo quod adofFen- fionem Regis & ipfiusetiam Imperatoris Ferdinandi pertinere fic vifa, & Proteftantibus occafionera praberec, Pontifici apud Germanos , etiam Catholicos , invidiam conflandi , Poncifex fignificaviL , haud difficilem fe praebiturum ad fupplendos defeftus , modo Maximilianus id peteret , Cacholicorum parti omnino adhaereret, juramentum pro fide & fede Apoftolica ederet , ex fcripto illi tradito , pro eO ac varii Caefares juraflTent, & oratorem ad exhibendam obedientiam Romam mitteret, de more aliorum 'Principum, & ficuti Ferdinandus ejus parens feciiFet. Exceptio His Pontificis poftulatis difficilem praebuit animum Maximilia» Maximilia- nus, etiam ex Ferdinandi patris fenfu : quippe recufabat confirnia- ni. tionem petere, nifi ea oftenderetur petita a deceflbribus. jusjuran' dum non aliud fuiflTe praeftitum inquiebat, quam tuendi fidem Ca- tholicam. Necminusobedientia? exhibendserepugnabat, opponens, id a patruo fuo Carolo V» & a proavo Maximiiiano peraftum non li- quere : & quamquam patris orator in eo confenfiflet, aftum tamen id fuiflb extra limites mandati. ig2* Cootra veropro Pontificeafl^erebatur: quamquam,fiveob recentem Replica Roms direptionerajfiveob focordiam in tabulis cuftodiendis,non repe- Pontificis. rirenturjuramentajdi obedientia,a Maximilianol. &CaroIo V. prceftita, tamen id a6tum eife credendum* De juramento haberi formulara can, tibi Domino 3$. dift. 63, quae licet poftea variata, femper tamen ufitata fueric, uti conftet ex fummario Othonis IV. Friderici II. Rudolphi , Aiberti 1. Henrici VII. & Caroli V, Quod vero ad obedientiam fpeftet, prsefumi non folum , ex- hibitara illara fuifle a prseteritislmperatoribus, excunftorum Regum* Prin. circa controverfiam poft Eledlionem Maximil. IL ortam. 1 8 1 principumque Chriftianorum exemplo, fed fcripcuro quoque reperi- :i, Carolum V* eam fuifle poilicitum difertis verbis, & oblatam a Wderico ill. legi in oratione, ab JEnea Sylvix) Picolomineo typis jdita. Pjaeterea de Maximiliano I» referri ab antiquo ceremoniarum ibro, ab eo obedientiam fuifTe prsllitam. Significatum etiam fuit Nuncio ApoHolico , ut Csefari in memo- •iam revocet fufpiciones de fiiio conceptas, tum quia hsereticum con- :ionatorem a fe depellere noluiffet, tum ob alia majoris momenti ib eo gefta, adeo, ut ipfe Ca^far fa\oe conqueftus de eo fuerit apud Pontificem* Hinc moneri Pootificem & Purpuratos Patres, ne fatis laberent univerfalem quandam declarationem , qua polliceretur Rex sonfervationem Catholica; Reiigionis, fed ut pofcerent voces, de- clarantes , quid ipfe nomine Catholicse Religionis intelligeret. Ad quae reponebant CEefarei : juramentum ea forma, qua pe Dupllca Mi^ teretur, videri novum. Vetera juramentorum exempla varia effe ^^liniUani. & abolita , & fortaHe accomraodata illius temporis Cagfaribus, Apo. ftolic(E fedi fsepe infeilis, a quibus par fuerit, ut Apoftolica fedes exigeret hujusmodi cautiones, non tamen a veris illius defenforibus^ Jusjurandum iilud canonis, tibi Domino^ fuilTe in ufu, cum Caefar coronam fufcepturus Romanum territorium ingrediebatur , adeoque pra^feotibus temporibus non aptari, & fortalTe illi juramento aliud fucceflifle , quod Reges Romanorum habebant in prima coronatione, & quod Maximilianus Francofurti emifilTet folenniter in confpeftu toc potentiffimorum Proteftantiura , frementium propterea» Si talia ju- ramenta fuiffent em.iira a Carolo V. aut Maximiliano I. non effe credibilem tabularum jafturam in direptione Romana, utpote quce confervari fbleant in arce iElia, quo Clemens VII. & fe & pre- tiofiifima quaeque recepiifet. Sed neque fatis probari ufum poftulatae obedientise. iEneam Sylvium plura fcripta fua retraflaffe. In veteri cereraoniarum libro diiTerta verba Maximiliani I, non reperiri : & fortafle obfequium ob- latum pro obedientia fuilTe habitum» Quibusdam vifum, mittendum Romara exemplum authenticum jurisjurandi a Maximiliano Francofurti emiffi, in quo habebatur hasc interrogatio , qua illum Archiepifcopus diadema imponens percon- tabatur : vifm fanUijfimo in Cbriflo patri ac Domino Domino Eoma- ^ igs» no Pontifici ^ SacrofanCla Rofmna Ecclefta debitam fubjeCtionem ^Finis Con- pdem reverenter offerre 2 Rex vero refponderat : volo, ad haec & troveifias* alia a fe pronjilTa obftringens fc jurejurando fuper Evangeliorum li- lEz Status Imperii. EtreveraPontifexadNuntium fuum Viennenrero fcripfit : fi ab initio , hoc jusjurandum , Francofurti a Rege pr^ftitun} , ad fe fuiflet miflum, miniineopusfuiirefuturumtot controverfiis, vocabulorum potius quam rerum. Quasut abrumperet Pontifex, adFerdinandum Caefarem totius -rei arbitriom detulit, Mifit igitur Maximiiianus Rex per Comitem Helifenfteinium Legatum adPontificem litteras in hanc fententiam: JBeatiJfme in Chrifto Pater , Domine Domine Reverendiffime , pQfi de- mijfam commendationem ^ continuum incrementum mece filii ohfervanti^ , mitto ad fanctitatem tuam Georgium Comitem Helfenjiein , qui pro meorum Decejfgrum more a te reverenter petat , ut ea peragas , ^ eoncedas po(i meam eleStionem in Regem Romanorum , qua fanUiffimi Romani Pontifices agere concedere confueverunt, Itaque dum ego profiteory prajiari a me fanStitati tua^ ^ faneta ^pofiolica fedi , num ^ in pofierum , quidquid reperietur prajiitum a Majoribus meis^ ac pmdpue a Divis Maximiliana ^ Carola K atque a fereniffmo Fer^ dinando , Domino ac Parente meo ^ non duhitOy a fantlitate fua vicif fim declaratum iri in prafentia benevolam erga me propenfionem fuam; Me quidem femper reperies in officio obfervantijfimam fanctitatis tual fanSl>sque fedis Apoftolica , cui DEus immortalis projpera cun^a con- eedat, Subinde Pontifex ex confenfu confilioque Cardinalium eleaionern confirmavit, decrevitque, utMaximiHani orator in fenatuexcipere- tur tanquam Regis Romanoram orator. Is vero confuetam oratio- nem habuit, pollicens ia ea mmnm, reveremiamy ohfervantiam ^ ^ obfequium^ Atque fic iilffitabiiis ifta controverfia conquievit, ARTICULUS IV. Status Ccrmaniae fub Rudolpho IL ■^Atus anno iff^. in Hifpania apud Philippum II. educatus, 15-72. Pofonii Rex Hungariae, ij-yj, Pragae Rex Bohemise, atque in Comitiis Ratisbonenfibus eodera anno Rex Romanorum creatus, anno fequenti patri Maximiliano Imperator fucceffit ,• ac mox anno 1577, Francofordias conventum Deputatorum convo- cavit , qui novam ordinationem politica? praefcriberet ; & an. if^g. Comitia Wormatiar, in quibus a6lum de turbis Belgii componendis, mifli- fub Rudolpho n. 183 miflique eo a Csefare funt legati, quos inter Colonienfis & Irevi- renfis Septemvlri. At apud Batavos confici nil poterat. Neque in Belgio tantum ingentes turbas excitaruntCalviniftae, i85'- fed etiam in vicinis Germaniae provinciis, prajfertim Aquisgrani. CaufaAqms. Nam eam in urbem irrepentes , cum numeroefientauai, religionisS^aneniis. libertatem a fenatu poftularunt. Quamvis autem hxc eis eftet ne- gata, pergebant nihilominus pervicacesheterodoxos fuos coatuspu- blice celebrare. Hoc ad Pacis Religiofse injuriam pertinere arbitratus Caefar, Er- nefto Bavarise Duci elet^o nuper Leodienfi Epifcopo , & VVilhelmo Clivenfi committit negotium. Hi proin ex Csfaris fententia Calvi- nianos Praecones urbe faceflere iubent, omniaque in integrum re- ftitui, addito mandato, ne quem, qui non fit Catholicus, in fena- tum adlegant. At faftio Calviniana , omnes Magiftratuum fanctiones fpernere aflTueta, feas fuffi homines elegitconfules , novumque fenatum con- ftituit. Ubi vero Cffifar folos illos , quos Catholici elegifl^ent, pro confulibus & fenatoribus habendos ediceret, in eam funt a6li ra» biem , ut armis correptis CaDonicos aliosque Catholicos ex urbe ejicerent* (anno 15 8^0 Imperator per Judicium Aulicuin adverfus tumultuantes fenten- tiam pronuntiat, ut omnia in eumftatum reponantur, quofuerant tempore pacis Religiofae , foli Catholici in fenatum aflumantur, Pro- teftantes omnia damna iliata refarciant. Nihil squius efle poterat hac iudiciali fupremi tribunalis fententia , a Csefare confirmata. Sed armatje Proteftantium preces pro more executionem impediebant* (anno 1593.) • r Tandem autem, cum Proteftantes Aquisgrani omnia fusdeque verterent, ac Catholicos omnes, fenatu ejeftos, atrociter vexa- rent, Imperatoreosprofcripfit, executioneTrevirenfi & Colonienfi Septeraviris , & Clivi^ Duci demandata* Sed mitius quam pro me- ritisaaum. Miniftri Acatholici julTi urbe excedere , reliqui fenatu publicisque ofiiciis moti ; fumptuum refufio imperata (an. i f 98O At> cum contumaces neque iftis conditionibus ftarent, Praecones urbe pulfi funt (awwo 1605.) Verum Proteftantes, pro inquieta ac turbulenta fua indole, novafedi- I80. tione mota, armisque correptis, in fenatum infurgunt, Cf^^^egium^aivimtty Societatisinvadunt, Patres expellunt , nihilque barbarae crudelitatis " * intermittunt. (i5ii.) Deni- i84 Status Impeni a Spinola ^omitus» I88. Gaufa Colo nienns. Trnchref- Cas Agne- tem ducir. Denique Ambrofius Splnola totrebelliones, tot violentas inva» fiones ac direptsones , totquefpreca mandata Caefarea ulcurus, cum Hifpano milite urbem obfidet, expugnat, atque Catholicis fua jura reftituit. O^i^) Hsc teraporibus disjun^a , conjungere hic placuit , ut Prote- ftantica? turbae, quge ultra ^o.annos miferamurbem acerbiffime afili- xerant, fub unum afpeaum cadant. Eodem ferme tempore ColQmenfis Ele^oratus a feflariis fuit tur- batus , & in magna conjeaus difcrimina. Nam Gebbardus Trucb- feJJiusU Cardinalis Augufl-ani nepos, anno 15-77, eleftus archiepifco- pus Colonienfis, cum non absque laude initio illajm^exifiTet Eccle- fiam , oculos fuos conjecit in Agnecem Mansfeldi^e cotoitem , ceetui parthenio Girfchemienfi addiaaro, tantamque in fiammam exarfit, ut turpicer cum illa vivere non erubefceret. Cum autera fratres Agne- tis Mansfeldici comites hoc famili^ fuse probrum non ferrent, impu- leruntGebhardum, ut eandem matrimonio fibi jungeret^ Vincenteigitur rationem libidine an.1582. facrilegas cum ea nuptias attentavit, & facerdos, & Epifcopus confecratus, Cum vero tenui ef- fet patrimonio, & Agnes dote careret, fuaferuntipfi Lutherani, ut eo- rum religionem profiteatur; fic enim futurum , ut utramque fpon- fam, fpiritualem & carnalem retinere polfit, ad exeraplum tot alio. rum, non tantum in Dania & Suecia, fed etiam Germsnfa: fi Ca- tholici fecontra hancintentionem fint oppofitori, omnes Proteflan- tes confilio, fuffragio , & srmfs etiam , fi res eo deveniat, ipfi ad- futuros, quorum vel maxime interfit, quartom habere Eleftorem ae fuo greraio , qui in Eledtione Imperatods majorem vocorum nu- merum faciat. ^ Difficile haud erat, homin! mulierofo, & amore lafcivienti, om- nia perfuadere , quantumxis re^a ratlo refragaretur* At oppofuit fe iniquis conatibusRudoIphus C?efar, Pacem Religtofam & contentura in ea Refervatum Ecclefiallicum obfervatirai volens. Parces etiara Catholicas ftrenue tuebantur Capitulum Cathedrale, prseeunte Fri- oenco Saxo Lauenburgico, nullum recognofcensLutherannm Epi- fcopum , & urbs Colonia , qus in carcerem conjecit minifi:ellos, qui permittente Gebhardo fpargere novellum errorem in ):ivitate& vici- nis locis prsfumpferant, omnesque Proteftantes urbe exegit: non attenta Palatini &Bipontini intercefljone. Arma igitur corripuitGebhardus, inico foedere cum Principe Auriaco, vicinoin Belgio tumultuante; conduftoquein Weftpha- lia fub Rudolpho II. 18^ lia militerBonnam, Magiftratui tunc parentem, capit, ac publice Bonnam c«- Agnetem conjugem fuam promulgat. pit. Pontifex Gregorius XIIL Apoftatam anatheroate perceHit , & Archiepifcopatum vacantem declarat. Capitulum proin eligit Erne- Ejnenus eK- lium navarisE Ducem , jam ante Epifcopum Frifingenfem , Hildefien- g^^""^* fem, & Leodienfem; quem Imperator, pofitis armis, ab omnibus acceptari jubet. ( is^h) Sed Proteftantes nihilominus arma ac bellum varia fortuna cir- Bellum. camferunt, in Ecclefias maxime & monafteria pro more fuo deba- chantes, Quare Erneftus , acceptis ex Belgio ab Alexandro Farne- rjo, & ex Bavaria a fratre Guilielmo auxiliaribus copiis, plerasque civi- rates aut viautdeditionerecipit, acfanno ifg4,)deniqueetiamBon- nam, Gebhardo cum Agnete fua inHollandiamad Auriacum profu- giente; ubiabomnibusdereliiS^usmiferevitamegit. Enituit hoc bel- !o maxime bellica virtus Ferdinandi Bavari, qui pro fratre Ernefta upremus erat belli Imperator. . Non folummodo autera Colonienfi Archiepifcopatui inhiarunt igp, Proteftantes , fed etiam Argentinenfi. Nam cum anno i f 92. Joannes Caufa Ar. Vtanderfcheidius obiiflet , pars Canonicorum GatholicaTabernis Alfa- gentineafis, iae elegit Caroluro Lotharingum Cardinalem, Lotharingi Non licet Clerico cauponem agere , neque tabernam intrare , excepta neceffitatis caufa. Servanda in veftibus modeftia. Sufpefta cum mulieribus cohabitatio prohibetur* Cle- I rici fsminis in capellanos & quafi famulos fe non addicant, Hone- I fto ac neceflario artificiolo fuftentare fe liceat Clerico^ exemplo !S. Pauli. Non tamen fintmercatores , fuperftitiofi, fcurr», mimi, i levicuii. P A R S III. De Ecclefiis Metropolitanis, Gathedralibus, & Collegiatis^ DEcanorura officiutn eft, Clericos fuos ad obfervationem rituum, omnemque vitse honeftatem perducere. Praepofitus , decanus, arcbidiaconus, fcholafticus, cantor , cuftos, canonici , yicarii, officio fuo gnaviter fungantur» Canonici menfuram norainis fui impleant» hoceft, fint regulares, cum prima eorum origo mona- fticse fuerit difciplinae. Meminerint Canonici , fenonquietis, iner- tiae , aut luxus caufa canonicatus aquifufle , fed ut per fe ipfos rebus Plvi- 191 CoDcilia Germanise SDivinis dihgenter interGnt , devote pfallant, morum honeftate pr8B.i luceant, habitum & tonfuram decenter geftent. Ut bsc fiant, de ' cani invigilent: transgreffores puniant. Nsgligentes fubtraaione' diftributionum mulftentur. Vicarii quoque, qui legitime abfentiural vice funguntur , hcEC pariter obfervent^ 1 Quorum fundatio perfonalemrefidentlamrequirit, proventibus careant, in alios pios ufus convertendis , fi non ipfi refideant ; nifi abelTent reipublicse caufa. Lucri tantum caufa facris intereife indi- gnum eft. Capitula circa djfciplinam diligenter habeaiitur. Con-| t^ntiofi acdiflbluttadecaniscoercendr. Statuta Capitulorum indecen- tiatollenda; neccogendi, ut recens adleai eorum obfervationera )urent. Fabrics aliisque neceflitatibus ex communibus reditibus fuc curratur. Tribunalia fori contentiofi extra Ecclefiam collocentur, nt domusDEIfitdomusorationis, undenecullis theacris fit in ea lo- cus* Proceffiones devote raore antiquo peragantiir. Laici res facra« tas ad miflram pertinentes noa contingant* Miniilri altaris fuperpel- liceis fint induti, ^ ^ P A R S IV. DeParocbis, eDrum vicariis, aliisquerniniftris. pArochoram officium in duobus confiftit, pr£edicatione verbi Dr- vini , & adminiftratione Sacramentorum, Qoibus ut ben^ fun- gantur, ob oculos fibi ponant epiftolas S. PauJi , quibAis fimo. theum & Titum inftruit. Rogandus Dominus , ut mitcat operarios in raeflTemfuam,- hoc praefertim tempore, quo tot veneruncpfeudo- prophetae in veftimentis ovium, intrinfecus autem funt iupi rapa- ces ; qui non introierunt per oftium in ovile , fed aliunde tanquam fures & latrones; quos ad vivum depinxit pra£fagiens Judas Apofto- ks in fua epiftola, Petrus ep. i, c. 2, Paulus in ep^ ad Timotb, ^ Tttum. Suborituros homines perverfa loquentes , fe ipfos amantes, cupidos, elatos, fuperbos, blafphemos, criminatores , inconcinen- tes, protervos, reprobos in fide, errantes, feduaores, prurien* tes auribus &c. Ut ergo ejusmodi lupi arceantur ab ovilibus , nemo admitten« dus ad prsdicationis officium , nifi debite vocati , acmiffi, atque ©rdmaria auaorirate approbati. Quomodo enira prsdicabunt, nifi mittantur ? Tales funt Parochi legitime coaftituti. Qui perfonaliter apud Sasculo XVr. m apud commiflTum fibi populum refideredebent,- nili magnaratio j; ab Epifcopo examinanda , excufet^, Aliquot retro faeculis in Ecclefiam aecepti quatuor mendii cantium Fratrum Ordines non repellendi a Verbi roinifterio ^ modo a fuperioribus fuis roifli , & a Vicario Epifcopi idonei fue- rinc inventi, ne tamen popularem auram captantes Religiofi Paro- chos, autClerum faecularem in concionibus traducant, fedeosdem, in partem laboris vocati, adjuvent. Eleemofynam colJigentes , quos TerminaYm vocant, quamprimum poflijnt, admonafteriafuarever- tantur. Monachi parochias , monafteriis fuis ineorporatas , per fs- culares presbyteros ordinarie adminiftrent, iisque de proventibus Ecclefiae tantum attribuant, ut & congrue vivere, & jura Epifco- palia pofrint perfolvere. P A R S V. De vita ac moribus Paroehorum. ploruit Ecclefia, quamdiu Parochi verbo & exemplo coxmXZ- fum fibi gregem pafeebant. Qui autem vitam agit do6i:rinse contrariam, plus deftruit ex^mplo , quara aedificat verbo ; fimilis Pharifaeis, qui dicunt , & non faciunt &c, Avaritiam autem cora» primis eos vitare oportet, non opes^ fed animas venahtes, non auri fed hominum pifcatores. Alioquin ex pailoribus fient mer- cenarii. Domui fuas fint bene prspofiti ; & teftimonium habeant etisra ab his, qui foris funt^ Frocul fint ab omni luxu, commel^^ fatione , compotatione. Praecipue vero fugiant omnem libidinem atque luxuriam , fed ferviant DEO in omni caftitate^ Neq^ue im^ pJicent fe negotiis fsecularibus. ,P A R S Sfh De Praedicatione Verbir Uoc minifterium fummopere commendat Apoft&olus^ Vivus enlm eft fermo DEI & efficax &c,. Ec fi eo non pavifti , occidifti; Sit igitur Parochus fidelis difpenfator, quem conftituic Domi*- Dus fuper familiam lliam, ut det illis efcasi in tempore^ Chari^ Pan VIL B b tateia m Concilia Gemmw ^tatera DEI & proximi maxime commendeta atque poenitentiaiB, :Media via jncedendum.* Temperandus fermo , & populo accommo* dandijs. Sit .concionator;Scriptur8eperitus, pius, difcretus, eloquens, fervens; quomodoenimdefideria aBternarum rerum inaliis.accendet, qui ipfe domi fuge totus friget ? .Nihil alienum a catholica doftrina proponat. Aniles fabulas , loquacitatem , feommata , convicia , de. vitet. in vitiainvehatur, npn perfonas. Severitatembenignitate temperet. yitanda ,etiam jpanifella reprehenfio poteftatisEccIefia- ilicae & Civilis ; qmn potius , docendus populns pbediie Magiftra» tibusetiam difcplis, atgue prp iis orare. Plebserudi«itur;in prajceptis DecaLogi,.artiC/uh's fidei, quiin fym^ bolo Appftpl^orum contiiientur., in ;Ecclefi^ facramentis , oratione Pominica&c* Epiftolam & Evangelium ejus djei concionator prsele- gat, dein brbviter illa exponat , populumque ad pietatem , dileftio- nem DEI & proximi inflammet. Pe.clarei etiam j quid Ecclefia ia orationibus Miifae eo die precetur^ Hiftoriis aut miracuiis naj-randis ne diu imropretur , nifi exfacra ^criptura fint petita. E^ppfitiones Scripturge ex .SS. PP> colligac Sab finem brevi anacephaleofi di^a repetat. Finitaconcione recitan- dus^ecalogus cum fymbolo fidei , & publica confeilione, dandaque >enedi6lio , atque ad facriiicium Miffajfacienda prgeparatio* Di? adiTiiniftratione Sacramentorum. parojchus inftruat populum de vi & efficacia , cie. Ecclefiam quoque laicis unam fpeciem dare\ quod pra re- r, verentia- facramenti & falute fidelium fic viderit expedire. Nam^ y cum nullatenus ambigendLim fit , fub fpecie panis non tiantum car- ly nem , nec fub fpecie vini fanguinem tantum ,^ fed (ub qualibet fpe- ,y cie totum Chriftum contineri , cur laicus judicio Ecclefiae,. quam; , Dominus audiri voluit; fe non fubmitt^t? quae^non temere , fect^ r multis raiibfliBus' permota , decrevit faluBriUS efle ut notttantum „ populus ,- fed & facerdotes non facrificantes GhriftiJm fub una tan-- ,^ tum fpecie perciperent.. Quid enim panis vinique fpecies^ aliud fmt ,y pofl confecrationem y quam fpecies facramentales 6? auidentta fme Jui->' fyMol Ut nonhabeat laicus, cur queratur, fibi alteram lubtra- hi fpeciem, cum tctam , quod fub utraqueA fpecie contmetur,, lyacdpiat *^^ Ica eoncilium.- . .ii^rtt,- Ubi obiter potes a^vertere ^ quam^ proferve agant novi illi rni- rofc phi atque Theologi , qui ex meranpvandi libidine tam frequenti Concilio. ex omnibus^Epifcopis & Doaoribus totius Archidicecefis^ Colonienfis' cDlleao-, in faciem praBfumunc contradicere negando,i in Euchariftia accidenCia exiftere fine fubjeao'. Pergic deinde facra fynodus cohortari ad fummam reverentiam,' Diviniffimo huic facramento exhibendam, pr^fertim quando m Milla facra elevatur hoftia , vel ad infirmura portatura facerdote , pra^ce- dente lumine , in fignum , adefle prafentem, qui eft candor ucis sBternai. Haec denique facrofanaa hoftia femper reponatur m loco> fingulari, mundb & claiifo. . . Doceatur infuperpopulus , hocfacramentum validecolificietiam ffmalofacerdbce ; quia non in merito confecrantis , fed in verbo effi^ citur Creatoris, &in virtuteSpiritus fanai. Nam ficut ipfe eft , qui 2 Concilia Gerinani® baptizat, ita ipfe eft, qui panem Sc vinum m corpus & faosuinem fuum convertit. Malus aucem faceidos libi tantum nocet, i-ndiVne tantura lEyfterium traaaiido. Sicut etiam lufcipiens judicium fibi manducat & bibit, qui indigne accedit. , Qmre per eshomoio£e- lin , aut fi haec fieri non poffit, per contritionem & peccatorum de- teltacronem fe prius probare debec^ \ ParochianifaICemfemelinannoconfiteantur,&EuchariftiamDer- cipiant, examinandi ante de articulis fidei. Qui akeri quara fuo proprioParocho confitentur, teftimonium faacEconfeffionis alFeranc Miffa primum poftconcionemcelebrencur, ne populusdilabatur Inftruaturpopulus, quid in Miffa agatur , utiotelligat , nihiiin ca effe, quod non nt pium venerandumque. Reprehenditur abufus di- Miir^parm. ) ^lnftruatur populus, quod MilTa fit reprkWio Jllius facrificn , m cruce peraai, quo Chriftus fe ipfum femel obr^i lit lacrificium & hoftiam pro peccatis noftris; ipfo pr^cS hoc faciamus in ejus comniemorationein ^ t- r j _ ExequiasacMiflsprodefunaiscelebrands, nontamendieDo- ?"J"'u » ^A^f plebs docen, piumelTe, quemadmodumiam mdeab Apoftplorum tempor.bus Ecclelia (qu^ eft iirmamentum v™. ritatiO & docuit & obftrvavit , pro defuneiis Dominum exorare. Non tamen ad exequias monachi & coliors levium clericorum extra urbem evocandi. Neque poft iepulcuram convivia inftituenda * . i^mWMTacwmenti trcs ait eiTe partes, contritionem , con- fedionem, & fatisfaaionem, potiffimum tjmen in abfolutione facer- doti3 cor.liaere, qua virtute verbi & clavium remittantur peccata Quanquamautemnemoconvertatur, nifi traftus a patre, nemo ta- menexculationemprffitexat, quodnon traliatur, cum femper ftetad oftmm & puifet. Per internum & extcrnum verbum, Xritis ta. men coraibus monftrandus Samaritanus ille, qui vulneribus infundit vmura & olcum. "iiuuua T.,^^* ^KitnmoB/o doceant , quod fit facramentum , inftitutum a DEO , quo & gratia habitualis augetur , & gr.ti^ aS Jales conferl tur, uc proleshonefte fufcipiatur &edueetur, fidesconjugalisfervl tnr , & onera annexa patienter ferancur. Clandeftina m,rr!m„I^i, «raviter iUicita. No.ifacile Parochus coniungac f ^nfos fSpi! rentibus: conjunaio fiat in templo inter JVJilTarum folennia,- tribus proclamationibus de more prsmiffis : nif, caufa cognita fuerit d fpen fatum. Peregrininoncopulentur, nifi a Parocliopropr o facul atem habeant, ac teftimonium , quod nullo Jaborent impedimenw. D?- fpeni Sfficulo XVI t97 penfationes examinentur^ Ludicra illaconfuetudo poft conjunftio- aem pulfandi fjDonfum in templo penicus tollatur. De facro Ordim parte I. di^um^ Extrema imctio adhibetur, ut vel con^ralefcat asger, vel ad lu- SUra fupremam roboFetur* Soli haeretici , excommunicati , publici. atrones, & qui fe ipfos occiderunt, & quos in peccaco lethaJi , nul- is poenitentiaj fjgnis praecedentibus obiilTe conftat , facra fepultura :areant. P A R S VIIL D e V i £1 u P a r o c h i\ gAcramenta gratis miniflrentur, neque pro fepultura aliquid acce- aof* ptetur, nifi ultro offeraCur. (^uia tamen facris miniaris congrua 3ebetur fuH^entstio , vicariis ^ea ex reditibus Ecclefk^ aflignetur» 5i reditus non fufficiant , dua; Ecclefise uniantur. Singuli Parocliiani Jenariura confuetum , fed dupiicatum ofFerant quater in anno , videli- :etin NataliDomini, Pafcbate, Pentecofte, & Affumptione B. V* P A R S IX. De conftitutionibus & confuetudinibus Eccle- ' fiafticis. "pRaditiones & confuetudines ali^ funt univerfales , toto orbe tox* Chriftiano receptae, qus ab ipfis Apoftolis vel plenariis Conci- liis defcendere cenfendae funt : uti: quodpalFio, rePjrreaio, afcen' fio in coelum, adventus Spiritus S. quadragefima , folennitate an- lua celebrentur, quod die veneris a carnibus abftineatur , atque ilia roulta, qux ab omnibus obfervantur, & obfervanda funt. Aliae irero funt particulares , quse pro loci cujusque raore laudabiliter cu- [lodiuntur. Abftinendum autem ftatis jejuniorum diebus etiam a carnibus, non , quod caro fit immunda , ut veteres quidam haeretici delirabant , red ut corpus rebelle maceretur, & carnis concupifcentia fubigatur ipiritui. Similiter Litaniarum ac Procefljonum folennium ufus anti- quiffimus dihgcntercontinuandus: ut conjunais precibus Divina be- nediaioexoretur, Feftiquoquedies, ab Ecclefia ftatuti , pieobfer. B b 3 vandi. 1S$ Conciliai Germaniae^ vandry & fanflificandiV Ut autem^ abufus Viribus pollentes non recipiantur , nec quidem oci illius, prse aliis. Viribus pollentes non recipiantur, nec men* licare permittantur ; fed ad laborem adigantur, Prajfeai caveant, je Judam imitentur , qui fur erat & locuios habens ; quare fjngu. is annis coram Magiliratu loci & Parocho adminiftrationis ratio- lem reddant:. P A R S XIL De Scholis, Typographis ac Bibliopolis. lummopere refert , ut pueritia bene inftituatur & educetur. Qua- aoj* ^ re clancularii illi magiftelli , qui inconventiculis vicatimdocent, prohibeantur, & adolefcentes ad gymnafia publica mittantur. [^is autem prseficiantur praBceptores inculpata vitae & do^trinae ; le forte haerefeos virus tener« aetati inftilletur^ Salubriter facris canonibus conftitutum, utin qualibet Cathe-» drali & Collegiata Ecclefia habeatur magift^r idoneus, qui Clericos inftruat, &iniMe-tropoli Theologus, qui facerdotes aliosque facns iitteris imbuat , & iis quam maxime , quae ad falutem animarum fpe- ftant. Singulis autem magiftris unius Praebendae proventus affignen- tur. Hujus autem faluberrimae conftitutionis vix veftigium fuper- eire, ingemifcit fynodus. Nam fcholas quidem reperiri, didafca- lum autem erudicum ac pium vix ullum ; quod nihil pene ftjpen- dii illi piraebeatur. Unde magna opus effe emendatione ; cumab hac re totius propemodumreipublicae falusautperniciesdependeat, Pro- videndumitaquede idoneismagiftris , ac fumptibus neceflariis. Inftaurandae Academiae , quae per haerefon colluviem mifere pereunt. Pauperibus Scholafticis ex Ecclefiafticis ftipendns profpi- Coiicflia Germani© aenduin. Eruditioribus' fpes prgernii facienda. Parochise &c. iHis conferenda;. Canonici adftodiarmittendi, percepturi totoquinquen- uio Reneficiorum fuorum fruaus. Optmi libri in fingulis difcipli- nis pr^Iegendi ftatis diebus. Vivendi difcendiquQ regulse fchola. ^icis praefcribendaB. ^ .Cum per abufum artis impreflrori^ plurimum malorum emerfe* nt, vetatfynodus, ne typographi aut bibliopolae librum quencun- que aut chartam imprimant, aut vendant , nifi a deputatis cenfori- bus recognitus & approbatus fuerit , & typographi nomen & co. gDomen» ac locum editionis contineat, Typographi autem Bi- bliopol©, ac reliqui librorum inftitores, &geruJi, qui huic ordi- nationi contravenerint, pmer confifcationera librorum, poenis etiam legalibus , ac pragroaticas Conftitutioni Auguftans fubiace- bunt^ Contra quos in territorio Colonienfi fifealis acerrime in- ^uirat^ & ad pGeaarum declarationem procedat* P A R S XIIL ^ De Jurisdi£Hone Eccleriaftica, ZoS^ E^^^"^"^""^^^*^^^^'^ "^"^ antitjuus eft , quam ipfa Ecclefia Chri- fliana. Siquidem ipfe Dominus Matth, 18. illum,. qui Ecclefiara non audient, vult haberi ficut ethnicum & publicanum. Ex mox fubjungit ; quactmqus alligamtis fuper terram, erunt ligata ^ in cctlo* ^ qmcunque filvsritis fuper terram, erunt foluta^ in C(bIo» JVlagiftri doarinam ac voluntatem iinplevit S. Paulus i. Cor, r . labi Corinthium publice cura noverca peceantem tradidit fatan^ in interitum carnis, ut fpiritus ejus falvus fieret, Et eum publico peccatoTe nec cibum fumi voiuit. Hanc difdpiinam in ufum revocari optat fynodus, ad coercendara mortaiium proterviam, & frangendam contumaciam : fimu^ue commendat ufura denun^ tiationis Evangeiieag* Cavebit tame» Jwdex, ne cenfuras ex iniuftis vel levibui caufis , vel juris ordine no.n fervato ; vel ex odio unquam in- torqueat. Cum tantum adverfus graves & publicos peccatores, qui monitis contumaciam opponunt, locum habeat. Neque Fifcalis inquirat, nifi quem legitima ac frequens gravat mamia, Quam fi non probavemc delatores ^ condemnentur in er* penfas* Sfficulo XVI, enfa?» Ne paffim poenas pecuniariaB pro criminibus imponantuf, i aliquando p«rfona delinquentis vel qualitas criminis hanc raul6lani epofcat, in pios ufus convertatur , ne magis avaritiae quam cor* &6iionis caufa exa£la videatur. Clerrci publice ac graviter delinquentes publice ju^xta fandkiones anonicas puniantur. Haeredes non implentes volantatem teflatoris ab Epifcopo jure uaefito priventur. Teftamenta,, praefertim Ecclefiafticorum , iptra ani (patium executioni msndentur. Sacerdotis ab inteftato mortui ona, deduftoasre alieno & funeralibus, in piam eaufam convertan* it pro aniraa defun^li. Excipiuntur tamen bona illiiis patrimonia^ Zi qu^ hgeredibus cedunt. Multiplex illa ac faciiis juramentorum exaflio in judicHs impro-^ atur ; nifi nempe gravitas caufas aut neceflltas exigat^ "^Um fruftra fint in civitate leges & m clero fanftiones cano- nrcae, nifj fint, qui exequantur, vifitatione opus eft Epifco- ali ; qu2s inchoanda a Cathedrali , dein ad collegiatas & monafteria non exempta ) ad parochias , fcholas , bibiiothecas , hofpitalia &c. romovenda^ Prima autem fit cura in reformandrs' Ecclefiarum Praelatis , ma- ime Decanis, Quod enim ab fllis committitur, facile ab aliis trahi- ir in cxempfum^ Dein cleri difl^olurio coerceatur. De parocho inveftigetur, qua ratione Verbum Divinum difl!e* linet 5 ac Sacramenta adroiniftret ; an ©mnia calleat, quaj ad ejus fficium fpe^lant , qualis fit vita, moribus, doftrina, an viaum ha- eat. Exploranda eruditio, habitus, tonfura, familiaris converfatio, oneftas famili^, libri, qui omnes infpiciendi* Inquirendum , num i parochia fit h^reticus, aut fchismaticus num hserefis aliqua aut ericulofa doarina ferpat, Atque apponenda fecuris ad radicem. lum invaluerint fuperftitio, divinatio, fortilegium, blasphemiae , iulcerium, & fimilia crin^^na, An fit, qui Sacramenta negligat , arocho obedire detreaet, cenfuras fpernat. Num dies fefti & Ec- efiae jejunia rite obferventur, Quinam abufus irrepferint^ Qua«» Pars VII, C c Gohcilia Germanise tnodo & a quibus pueriinftituantur» Qua fatisfa^lione parocbus mu nerepaftorali fungatur. Quomodo fe habeat in templo, an facrun Baptifma, SS. Euchriftiam, chrifma fecure & decenter cuftodiat. Nun veftes la;cr£B fint mundse, templum fartum teftum, altaria ornaia Qualis domus parochialis, Num alienationes ah*qust; fa£lae &c» Ut autera omnia eficacius atque univerfalius executioni dentur bis per fingulos annos celebrandum eft Concilium Provinciafe a Prae latis Ccclefiarum cathedralium , collegiatarum , monafteriorum, a1 archidiaconis & decanis ruralibus^ Fiatque diligens difqurfitio quasnam reformatione opus habeant^ Decani autem, quae in Conci liis Provincialibus ftatuta fuerint, in fynodis iuis particuiaribus pro mulgent, & in ufum deducant, ARTICULUS II Concilium Auguftanuni anno ' 1 54^, QUia Carolus V» ImperatGr poft deviftos Smalcaldicos fociO in Coraitiis Auguftanis voluntatem fuam fignificaverat , ul Kfque dum Concilium Tridentinum reafTumeretur , part?cuiari Concilia per provincias, & dioecefes celebrentur, Otto Truchfe fjus Cardinalis & Epifcopus Auguftanus faluberrimse voluntati ob fecutus, poftquara Algoiam Smaicaldenfium furore mifere affliaan ordinaverat, Praelatos, Abbaces, Prajpofitos, Decanos tam colle giales quam rurales, camerarios 6cc, anno 1548. ad fynodum Di lingam evocavit. Ad diem igitur prsefcriptum convenerunt multi, ex captivitat velut refpirantes , atque praeclarara animi magnitudinem ad aedifican dam domum Domini afi^erentes. Aliitamen exemptione a jurisdiftio ne Ordinarii abfentiam excufarunt ; alios profani magiftratus timor alios libertatis amor, aut neglefti muneris paftoralis confcientia fub traxit. Initio ad Ecclefian) parochialem Dilinganam ordine proceflum Prselaris , quibus jus competebat, mitras & pedum paftorale cun Poatificali habitu geftantibus, reliquo clero veftimentis Ecclefiaftici decenter ornato. MiflTam de Spiricu folenniter celebravit ipii Cardinaiis Epiicopus. Quia Saeculo XVJ< ?02 Quia autcm terrplum tantam irultititdircin ron capiebat, ad rcem Epifcopalem redierunt Patres, atqiie in aula sirplifljn a eon- ederunt. Ad quos Martinus Olavius Theologus Hifpsnus, Cafaris acellanus, elegantem orationem habuit, de bortinr] temporum Hatu, le ofiicio Paftorum & cleri, de moribus omnium reforinandis , atque lifciplina Ecclefiaftica reftituenda. Finita hac oratione Cardinalis caufas fynodi uberius explicavit, tque ad omnimodas reformationis curam omnes cchortatus , fe i- )fum etiam obtulit fynodali judicio reformandum, rogavitque, li- »ere ac fincere proloquerentur, nibil fibi futurum gratius. A Cancel- ario dein Epifcopi ftatuta fequentia , ordine in Jure Pontificio cott* iieto > pra;leda funt» S T A T U T A Synodi Auguftanse. 1. De Summa Trinitate & Fide Catholica. CUm a Chrifto per fuos Apoftolos corumque fucceflbres una 209* fides Catholica in univerfum orbem, cujus primatus Roina- nsB Sedi ex S. Petri praerogativa jure tribuitur , derivata fit , o- mnes in ea conftantes firmique permaneant j eandem obfervent, credant, & doceant* IL De Conftitutionibus. Sacrorum Canonum & Conciliorum Decreta, ac Provinciales Moguntin» fedis fynodales conftitutiones y uti etiam Auguftanas , omnes obfervent. Conftitutio C«faris de Inter-religione hoc anno in comitiis Auguftanis edita, in eaparte, qua ad ftatus Catholicos pertinet, acceptatur & innovatur, cum adhortatione, ut omnes , Dovation^busabjeais, ad unitatem Ecclefiae redeant, Conftitutioaes etiam Laurentii Campegii Cardinalis, Ratisbonae anno if22. edit» obierventur, Praefens vero libellus fynodalium conftitutionum ubi- que publicetur» C c 1 iiL q« • Concil/a Germaniae HI, De Eleaione, Ad Epifcopatum EccleGae Auguftanae pofthac nnllus , nifi Presr feyteratus ordine infignis , aut qui le gradus omne« , quos nondura habet, quamprimum adepturum promiferit, eligatur aut affumatun IV. De Renuntiatione^ Ad dignitates , curain animarum , aliaque beneficia nullus co, idjutor, aut refignatarius «dmittatur: nifi prius examinatus & api pTobatus fuerit^ Secus fi irrepferint, amovebuntur. V. De qualitate ordinandorum. Ordinandi examinentur de fide , quid (uper hserefibus hoc tem- pore jaflatis , & Romtna Ecclefia fentiant. Nullus ordinetur, qui non publicum teftimoniiim de moribus probatis , a primario facer dote , vel magiftratu patriae fuae fignatum attulerit. Scientia exa mine exploranda. Eadem ratio habenda in admittendis ad Prjelatu ras & parochias. Examinanda etiam astas» Pro examinibus autem nuUa exigenda pecunia. Cardinalis ipfe examini ^oram vult adefle & praBeflTe, pafcali quidem & pentecoftes tempore Auguftse , reliquis veiro anni teraporibus confuetis Dilings. VI4 De clericis peregrinis, Ignotiac vagi facerdotes acmonachi absque Praelatorum fuorum teftimoniis feu formatis ad conciones habendas & facra peragendj nusquam admittendi, multo rainus, fi fint de fide fufpe^ti', flagitio- fi , fugitivi. Debent autem formatae teftari de ordinibos fufceptis , & honeftate morum. Requiritur infuper, ut ab Epifcopo , in cujus dioBcefin veniunt , aut ejus in fpiritualibus vi(^rio admifforias ob- tinuerint, & exhibeant. ^ Vlh De OBdo Archidiaconi* Quos Graeci Chorepifcopos , hoc eft, certarum regiuncularura in qualibet dioecefi fpeculatores , alii JrrMdiacoms , alii Jrebipns^ bytms vocznt, Auguftae & certo diftri6lu adjacente Jrcbidiaconi ^ reliqua vero dioeceli DiQani maUs appellancur. His mandatur , ut S^culo XVf, it decreta haec fynodalla parochis publicent & exequantur. Cap^ ula fua ruralia pro rrore congregenc, ad fynodos veniant, Invigi- 2nt , uc parochi officio fuo rite fungantur In dubiis non refpoa* leant nifi peritiores confoluerint. Ab exaftionibu» fordidis , & illi^ :itis abftineant» LibercateiB Ecclefiafticaro tueantur* Sexto quovls nenfe dillriaum fuum vifitent» Si quid emendare non poflint, ad ynodura, aut fi periculum eft in mora, ad Epifcopum referant» In-? rufos in beneficia, auc fufpe6los de furreptione difpenfationis mo- leant, ne adminiftrationem facrorum ufurpent ; fi parere noluerint, id Epifcopum ocius deferantur* Ne in templis, facellis, aut oratoriis imagines pingi aut fculpi mant, Epifcopo aut ejus vicario inconfulco : ut in his veteris Eccle-. ice decorura , facrarum hiftoriarum veritas , & imaginum honeftas :on(ervetur, In inquirendis libris hEereticorum , aut de haerefi vej chismate fufpeftis , nuliam diligentiam prastermittant. VIII. De Parochis ahisque curatis. Par6chi populum de fide & religione diligenter inftruant. Sa* :ramenta adminiftrent , eorum gratiam exponan|* Publicos pecca- :ores canoniee, occultos occulte arguant» Contumaces Epifcopo auc ejus Vicario indicent, aut vel publica fatiiifaftione curentur, aut com- [fiUnione Cachoiica arceantur* Parvulos quoque & rudes certis tera- porrbus doceant fymbolum fidei, orationera Dominicam, falutatio- nem Angelicam, & decalogi praecepta , aut ea diebus Dominicis ex fuggeftu diferte pronuntient. Viri graves & idonei ad curam animarum afliimantur , & anni- verfaria de eorum vita & moribus inquifitio inftituatur. Quia cle- rici non raro in beneficia involant absque inftitutione Ecclefiaftica, nulla ligandi aut folvendi poteftate prsdici : abufus ifte tollendus. Quare decani hancrem in proximo capitulo exarainent, & ad Epi* lccpum deferant, fi quis ita irrepferit» Curati omnes quatuor iibro» penes fe habeant , nempe baptiza* torim , ftato tempore confitentium ^ communicantium , matrimonio junclorum , mcrtuorum , cum expreflione nominum , cognominum ^ diei & anni , quia hsec notitia ad multa cft utilis» Capellani & primiflTarii parochis fuis debitam reverentiam ex- Hibeant, ec omnia debita officia; nifi vi fundationis expreflfe fint privilegiati. Omnes Concilia Germaniae. Omnes presbyteri , praBrertim curati , certam ■notitiam hafce. ant eorum , quse efleatiam fui ofiicii pertinent; veluii funt formse facraroentorum. Quoniam plurimism intereft, ut pueri & rudes rite infticuan- tUT, omnes parochi legant & duceant catechismum, five libros de ^hflUutione Cbvi/liani bominis Petri de Soto , ex Prgedicatorio Ordine Theologi Hifpani, Csefaris ionfefToris, viri dofliflimi ac religiofiiri- mU De haerefi autem aut lchismate fufpefti penitus tollantur» IX. De officio Decani & Canonicorum» Decanus collegii fui clericos in officio contineat, Exemplo praecedat, Vitse morumque honeftatem * ad difciplinam in Divinis officiis ac ceremoniis exigat* Ebrios , aleatores , perculTores, fcor- tatores , & officii fui immemores corripiat , facris abigat , & pro jure fibi competente mulffcet^ . Scholafticus juvc^ntutem , Ecclefi® minifteriis deftinatam , do- €lrina, pietate, acmorum honeftate imbuat^ Aut per idoneos & probQs paedagogos inftitui curet, Atque ordtnandorum examini di« ligenter intendac, Canonici Decano fudobediant. Divinis omnibus interfint , qua decet, modeftia, gravitate, pietate. Eieemofynas pauperibus diftri- buant^ Popuium exemplo sdificenc. Deambulatia omnis in tera- plo fub Divinis efto vetsta. Capitulum bonia ftudiofis in Academfa Catholica de Pamptibus necefTariis provideat, qui redeuntes teftimonium ab Univerfita- te ferant* Horas Canonicas decenti modulatione perfolvant. Et hanc cu- ram adcondu6litios tantum fuccentores minime rejiciant, ^Canonici etiam junfores Theologum , qui in fingulfs collegiis frequentjoribus haberi debet, certis horis praelegentem dilieenter audiant, X« De vita & honeftate Clericorum. Clerus in habitu , tonfura , inceflu decorum fervet* Superior veftis fit talarfs i menfa frugalis, Abftineat ab omni levicate, luxn, ayaritia, fordido quffiftu, fuperftitione, venationeclamofa, profa^ HTs negotiis. Cauponas compotandi caufa non ingrediatur", fecus mulcandus quatuorflorenis, quorumduo fabrica templi, duo dela- tori Saeculo XVl, :ori cedant, Poetiam feftus dies graviorem efficiet. Jejunia fervet» Cade & continenter vivat. Quare facerdos , diaconus & fubdiaconus de fornicatione, ad- jlterio , aut fufpe^ta familiaritate conviftus , ab officio fufpendatur, k beneficii fru6bbus ad certum tempus pro fcandaH gravitate prive- ;ur. Incorrigibilis beneficium amittat. Concubinae autem clerico- •um excommunicentur, Clerici vero minoribus tantum ordinibus nitiati eadem privationis fruftuum poena ple6lantur, & a minifterio EccleCsB arceantur. Neque fceminis cohabitent, nifiaetate prove£lis, jut caftimoniae laude publice commendatis. Clerici domos fundosque dotalesbeneficiofumfiiorum collapfos Inftaurent, quantum neceflitas poftulaverit, ac reparaca confervent» XI. De pluralitate Beneficiorum, Qui plura Beneficia poffidet > uno retento , caetera ^ntra annum refignet , aut privilegium extiibeat. Quod fi iliegitime impetratum fuifle compertum fuerit, ejusdem revocatio a fanfta fede procurabitur. Si vero dignus difpenfatione fuerit , niliilominus jura EpifcopaFia & Archidiaconalia folvat,a)iaque communia onera ferat, Eos etiam^qui ex difpenfatione Pontificia plura Beneficia obtinent, hortatur Cardinalis,ut uno retento, reliqua refignent, & fic feveritatem & coaftionem fyno- daliura, provincialium aut generalium decretorum antevertant. Monafteria vero & coTlegia , quse Ecclefias cum decimis & cen- fibiis incorporatas habent,' idoneos facerdotes illis praficiant, eis- que congruam fuppeditent, Alias Epifcopus ex Ecclefiae illius bonis providebit. Neque Ecclefiis ejusmodi unitis prseficiendi, nifi ab Epifcopo aut ejus Vicario tanquam idonei fuerint admiffr. Religioft vero Ecclefiis ac Beneficiis curatis a Fraelato fuo prasfefli , non ob- ftante quacunque exemptione, ( quoad curam-animarum') Epifcopo fint fubjefti. XII. De flatu monachorum &c, Monafteria fecundum Regulam ordinis reformari, monachos in obedientia & difciplina confervari. Capitula circa difciplinam fre- quenter inftitui, vitia caftigari ac corrigi, cultum Divinum reveren- terexerceri, habitum & tonfuram fervari, res cuftodiri, prascipic fynodus, reformationis impatientes fevera ^coercitione caftiga* no9 Con cilia Germanise Intermifla litterarum ftudia reftaurenC, aut ad alias fcholas ali quos raitcant, a rerum profanarum exercitio abftineant , a?^sq'i- in fta cau& extra fepta monafterii non egrediantur : femper honeiir ali- quidagant. Ssculari pompa abftineant, vanisque fumptibus. On» necefficati fuperfunt, in pauperes & ftudioforum educationem difDen. fent. Monafteria excifa aut deferta , quoad fieri poteft. inftau rentur. ^ * ujudu- Moniales intra clauftrum fe contineant^ a virorum canfpeau remot^. Viri in earum monafteria non ingrediantur, nifi inevita- bilis neceffitas id exfgat : per cecdnomum honeftum ac fidum re« luas externas procurent. ™ Canonifl-aB, continenti» ftudium, nulla voti folennitate obftri- ftum , fe6)antes , commune habeant dormitorium. Habitu modefto caftitatis mdice, utantur. Optandum etiam, ut communi menfi uterentur. ui^im XIII. De officio Concionatoris & Verbi Divini Prse- dicatione. . ^2"^!^?^?!^^' officium nemo amimat, nifi vocatus, & ab ordi. fiarja Ecclefiaftica poteftate fit admilTus. Poflunt tamen paftores ^u^nt^^ ^"^^^ afTumere , fi ipfi hoc munus expiere ne- 1 r ^J^J^l^PP^^f/^S.PP. fenfuexponend^ Nihil profani, fabu- lofi, fufpeai proferatur. Sermo ad captum auditorum Con- cionator nunc catechiftam agat, nunc interpretem S, Scripturs nunc vitiorum reprehenforem ; nunc dt>aorem myfteriorum l quffiftiombus perplexis & difficilibus, omni eruditionis oftentatione abjeaa, abftmeat, uti etiam a convitiis <&injuriis. Clerum pr^fer- SS?ionP ^ -^^^"^? i'^" traducat, ne ejus lingua fit fax ner^s compaaa ^ "'^ ^ ^''^' tnnnST'^''.^' bonitatem , & charitatem Dei tempore oppor- tunoprffidicet, ut anxii fpe & amore Divino inflammentur. Neoue juftitis tamen Divin» oblivifcatur , ut fpei falutaris timor Domini admifceatur Eleemofynas, fatisfaaiones , ^ pietatis opera cpml inendet, quibus Chnftians fidei pariesliniendus; Adverfus erXn- tium hsrefum tempeftatem auditores muniat. Decal^i prfcepU feif ^^''^"^ ''^'^ ^^^^'^««^ oftend ?f ^hrifti^k ^poftolorum fermonibqs communicatum, - Prae- Seeculo XVI. 209- Prffiterea hortetur populura , ut Verbum Dei attente audiatj, 3 hsrefi abhorreat, Mm facrificio diligenter interfit , frequen- confeirione fe expurget , mundo corde Corpus Chrifti fumat, tcramentis fecundum Ecclefiai traditionem religiofe utatur, die& ;ftos colat, Exemplo denique & morum probitate concionator ife praeluceat. ^ XIV. De cultu Divino.^ Cultus^Divinus obfervetur peragaturque iis modis & ritibu^jp uibus per manus fanaorum Patrum nobis traditus, & per majores- oftros in facrificio altaris , officiis defunaorum , canonicis , c^te- isque Divinis laudibus , atque ceremoniis obfervatus fuit, XV.. De adminiftratione: SacraffientorunT*^ Ut confufio&fchifmatavitentur , & Apoftolicis traditionibus,- iii. icrisque canonibus ac legibus reverentia debita habeatur, Parocm eremoniarum , orationum , rituumque receptam umformitatem m imnibus fequantur,. .. Doceatur frequenter populus quid' iff cujusque facratmenti ollatione agatur. Liogiia latina in Sacramentorum admimftratio- le aliisque Ecclefiafticis officiis retineatur & exclofa alicuDi re- 'ocetur. Qu^ vero liogoa germanica more antiquo confueverunc. ironuntiari, porro eadem pronuntientur*. ' XVL De Baptifmo. Solenne? ceremonis & oraticnes in Baptifmo non omittanfur,. lifi neceffitas exigat esrumqiie fignificatio populo fepius declare- ur, ut profeffionis fuc^ , quo Chrifto initiatus eft , admoneatur. 5urceptores feu fponforesparvulorum fint «tatis provea^, at- }ue in fide probe inftruai , ut non ore tantum fed etiam mente ad nterrogata refpondeant, fuumque munus intelligere , & parvulos,, ibi res poftulaveric , in fide poffint inftruere.« XVIL. De Confirmatione. Parbchi fua tempore de confirmationis origine , & chrismatis^^ ^ParsPII. Dd ^ figm- Concilia Geriiianii^e rignificatione fuos doceant , eosque ad ejus defiderium accendant, ut, cura Epifcopus aut ejus fulFraganeus ad confirmatlonis facra- inentuin conferendum advenerint, prompti & parati fint illudfu- fcipere^ atqueintelligant^ quid ibi agatur. XVIIL De Celebratione Miflarum & Sacramento Euchariftiae. Canon MifTae fubmifla voce more veteri pronuntiandus ; in re- liquis etiam MiiTae partibus nihil innovetur^ Evangelia vel EpiftoloB Dominkis & Feftis inParocliia germanice exponantur; neque MiiTa iilla tunc celebretun MilTse ceiebratio nequefit nimium praecipitata, neque niraium prolixa ; unde fervanda mediocrftas. Undique autein ex celebrantis geftu & compofitione decorum & de votio el uceat. Me» lodis lafcivse, aut aJio pertinentes, ac profani rythmi procul ab» fint ; quia populum a devotione avocant, atque vanse levitstis me- moriam ingerunt. Omnia proin facram devotionem fpirent. De. centius efiet, ut veteris Ecclefise exemplo elevationia tempore populus proftratus Deum in fummo filentio adoraret. Ignoti facerdotes , aut fceleribus infames, autfolum qu£efi:um fe6lantes a celebratione hujus facri repellantur. Sacra hofi:ia pro in- firmorum viatico in locomundo & honorato, accenfo ad eum per- petuo lumine, aflervetur. Quando folenni proceflione circumfer- tur , iodi profani omnes abfint , & quidquid a devotione avocat. Quando ad a-gros defertur, kimen prscedat , & campanula fignura detar. Duse mlnimum hoftise ad segrura ferantur^ ne populus in redeuntis manibus inane vafculum adoret, XIX* De p{Bnit€ntia & Remiffione. Parochi in quadragefima fiogulis Dominicis capitulum minis titriusque fexus publicent in Ecclefiis , quo videlicet decernitur , ut omnes fideles , poftquam ad snnos difcretionis pervenermt, om- nia fua peccata faltera femel in anno confiteantur facerdotiproprio, & injun^tam fibi pcenitentiam impleant, & faitem in pafcbate SS. Evchariftiam fumant: alioquin viventes ab Ecclefiae ingreflii, & rnortuos a facra fepultura arcendos* Subjunguntur dein cafus plures , in quibus Sacramentum Eu- chariftiae perfonis certis criminibus irretitis negandum, aut faltem ad tempus differendum aflTeritur : uti excommunicatis, interdiftis, pubhcis & habituatis peceatoribus &c, XX, Df XX. De Extrema Undione. Un6lianis extrennrae Sacramentum , cum litaniis & orationibus, a majoribus acceptis, totaque Ecclefia fervatis, infirmis impertien- dum* Saeerdosinfirmum confoletur, ad fpem falutis aeternae erigac» Diabolum contemnere, Chriftiquemifericordiamfperare jubeat. Praa- fentes ad preces pro infirmo fundendas hortetur, XXL De Matrimonia. Sacerdos non alibi , quamin Ecclefia nuptias benedicat* ^ Nec nifi tribus proclamatiooibus praemiflis , diebus feftis continuis ; ut conftct, fponfos nuUoiirjpedimentolaborare. Admonendi, qui con- jungivolunt, ut psrentiim potius & amicorura coofilia fequantur, quam privata fua defideria, & exeraplo Tobi^ jejuniis & orationibus fe prseparent , fciantque, matrimonia in peccato mortali contrafta, eflequidem valida, fed tamen iliicita ; ut adeo Sacramenti gratiam» non conferanc. XXII. Sacraraenta gratiV adminiflrentur* Pro reconciliatione posnltentium , aut alterius Sacramenti aufc Sacramentalium adminiftratione facerdos non pacifcatur de pecunia vel alia refibidanda; fed requifitus ea finemora admimftret. Quod tamen ex confuetudinedebetur, poteft exigi. XIII. De confecratione, benedidlione & ceremoniis Ecclefiafticis. Confecrationes & benediaiones EcclefisB, altaris , cjBmeterii, veftium&vaforumfacrorum, aquse, fahs, palmarum , cereorum&c. folennefuum teneant , ficut ante iftam Cathoh'caB Religionis pertur- bationem. Doceaturque populus, cur res e« g fruftus, agri benedicantur, videlicet, ut orationis&benediaionisfGUto sdvcrfus magias , incantationes , maleficia, aliasque diaboli& malorumho- roinum nocendi machinationes defendantur, atqueutmentes ncftras benediaionis reeordatio ad DLUM gratfarum omnium fontem erigant. SacrsceremoniffiretinendsB , tum quia in Ecclefia ab antiquiffi- mis temporibusfuerantufitats, tum quia mentem ad DEUiM & ref Concilia Germani® Diyiaas trahunt* Significationem autem ceremoniarum dechrari po-i pulo oportet, veluti cerfeos ad laudem &gloriara ejus, qui lux efti mundi, omnemque hominemin hunc mundum venientemilluminat,! accendi , Thura incenfajndicare orationes & defideria noftra cuib| Ddore bonorum operum ad DEUM afcendere oportere &c. Caven- dum tamen , ne facrae ceremoniae in abulum fuperftitionem de«| generent* ' XXIV, De Feriis & Feflis Sanaorum, | Circafeftos dies celebrandos nihil innovetur, fed antiqua dioe.| cefis confuetudo, ac publicata decreta obferventur. Enumerantui hic fefta folenniter ceJebranda, uti prseter omnes Dominicas, Fefta Natalitia, Pafchalia , & Pentecoftah"a , quatuor fefta B. V. MariEe,' nempePurificationis, Annuntiationis, Affumptionis & Nativitatis,! Natalitia Apoftolorum, Circumcifionis, Epiphanise, Corporis Chri- fti, Joannis Bapt. Magdalena?, Laurentii, Georgii , Martini , Ni.i colai , Michaelis , omnium Sanftorum , Catliarinae , Udalrici & Afrae Patronorum dioecefis &c* XXV. De orationibus Ecclefi», i Praeter innumerasnovationes in fide, moribus , ritibus, etiam bratio Dominica, falutatio Angelica , Symbolum Apoftolorum, ac Decalogi praecepta , a majoribus noftris in linguam germanlcam re« ligiofiflime converfa ac nobis tradita, a novacoribus fuerunt jnver- fa, e. g. quod.antea femper in oratiooe Dominica didum eft: Pa* ter mfier , qui es in ccelis , ab iftis novis ioterpretibus dicitur : iVb-! flerpater in ccelis, His aliisque novitatlbus abjeQ.is infiftatur priftino venerandae antiquitatis mori, atque Parochi fmgulis Dominicis fi. nita concione orationem Dominicam 9 - Angelicam falutationem ,! fymbolum Apoftplorum, & Decalogi praecepta , diftindte praeeant,! populo fingula repetendo lubfequente. / | XXVI. De magiftris & fcholis inftituendis. Diftrl6te prohibeturi ne quis ex Augoftana dioscefi ad fcho»^ las aut gymnafia, de fchifmate aut hsrefi fufpe6ta, nuperque natisi de religione perverfis opinionibuscontaminata, difcendidocendive i caufa , accedat« Academiis autem Catholicis fit poteftas viros lit- 1 tera- 1 Sseculo XVL teratos ad regendas Ecclefias idoneos Epifcopo Auguftano fignifi- candi , quorum in conferendis Parocliiis fpecialen rationem haben» dam , & commendationem etiam apud Paulum III. fummuin Pon- tificem is pollicetur^ Collegia Canonicorum fcholas Inftaurent. lis praeficiantur magi- ftri incorruptae vitjt , qui & Chriftianae vitae principiis , & literarum ftudiis )uventutem imbuant. iVtque ad haec idonei iibri prselegantur* In reliquis etiam oppidis , in quibus collegia non funt, fchoise in- ftaurentur, Ubi frequentiora funt Canonicorpm collegia , Theolo- gus conftituatur, qui certis diebus &horisinterpreteturBiblia, acde re Theologica Canonicos , Vicarios , & alia Collegii membra 40- ceat uniusque Prsebendae proventus in ftipendium accipist. XXVII. De Hofpitalibus. Horpitaliumproventusinnullosalios ufus convertendi, 6r aliena- ti funtrevocandi ; fi alicubi cum aliis fuerint confufj , ex aequo pAW peribus proipiciendum. Perfonae miferabiles loci recipienda?, Peregrini lefetlionem duntaxat accipiant. Adnjiniftratores xationem xeddant. XXVIII. De majoritate ^ obedientia* Magnates feculares in executione horum Synodalium fint auxi- 214^ lio. Jurisdidionem, libertatem , & immunitatem Ecdefiafticam , Epifcopis & clero ab Imperatoribus & canonibus tribtitam , tuean- tur atque confervenr. Prote6lionis & advocationis nomine Ecclefias ne premant» Sed clerum & prscipue animarum fusrum paftores ve- nerentur. Diebus feftis & dominicis ad Divina conveniant, con- cionem audiant. In Mifla ad finem usque perfeverent* Confeffio- nis & communionis 5acramenta frequentent^ Parentes liberos etiam domi inftruant. A vitiis coerceant, Li- bros periculofos, & imagines turpes amoveant. Novorum dogma- tum auftores aut profeminatores , aliique criminofi, ex dioecefiju- bentur facefTere. jK XXIX. De Vifitatione^ Epifcopus per fe vel per Suffraganeum qUotannis, aut quoties res poftulaverit , dioecefin vifitabit , & exaroinabit , an haec Synoda- lia obferventur , fuftraganeo etiam vel Vicario Generali norma vifitationis prcefcribetur , uti etiam decanis ruraiibus. D d 3 XXX, ^14 Conciiia Germanisg XXX. De Cenfurfs. Excommunicationis , fufpenrionis & interdifli fententiae a ne- inine contemnantur , aut quoad publicationem & executionera impediantur^ Propter caufam tamen levis momenti nuila cenfura feratur ; fed ad fanitatem magis , quam ad interitum contumaci- om refpiciendiim. Excommunicati ^ & denuntiati, ab oranibus vitari , & a ne- mine in confortium recipi debent,- neque ante fatisfaftionem ab- folvi , aut ad Sacramenta vel fidelium communionem admitti^ XXXI^ De Precibus pro Principibus fundendis. Omnes fubditi in Miffis, orstionibus, & concionibus precen- tur pro PauIoIIL PbntiHce, Caroio Imperatore, Ferdinando Re- ge, acaliis Principibus Catholicis,& populum, ut idem facfat, ad- hortentur , ut orthodoxam fidem & au6toritatem fedis Apofl;olicE&, ut haftenus fafitum , tueantur. Pro lapOs vero orent, ut ad uni- tatem fidei revertantmv XXXII. De Pcsnis. Cum porro fme co^rcitione jurisdiftio fit inefficax, & absqUc pcenis nonmodo leges vilefcaot, verum etiam qucelibet civih's focie- tas in deterius facile abeat , ftatuitur , ut peericE canonicse , tam k corpore juris claufae, quam fynodalibus (latutis , aliaseditis, anne- xss j transgreflToribus horum ftatutorum , infligantur» XXXIII.De Synodis/ Cum fynodorum celebrandarum ratio in tanCa rerum perturba- tione plerisque Ignota fit, fynodi anniverfariae decernuntur. Qu aurem in fynodalem confefTum recipiuntur , juramenti Epifcopc praeftiti memores , detrimenta , defeaus , vitia gravia graiTan tia 5 perfecutiones &c* in medium proferant , a fynodo absqu( refpe6lu ebrrigenda^ Appellationes quoque Iegitima?ad fynodum, abfentium grava mina, & laicorum querelse, ad caulas Ecclefiaaicas pertinentes , au 4i€ntur^utietiam , qm crimina , difciplinam & quietem Ecclefiafti cam Sfficulo XVL 215 :am perturbantia , deountiare voluerint , ad quam dcnuntiationem :eu Evangelicam faciendam omnes invitantuiv Petit Epifcopus , ut deputentur a fynodo commiflarii , qui re- formationi Epifcopi ejusque officialiura intendant. Matoriam de corrigendis vitiis , quje in Breviarium irrepferunt » de Miffis aliis fub folenni officio non legendis , de excommunicatione non ferenda, nifi ob caufas valde graves , de pluralitate Beneficiorum, de uniendis Beneficiis tenoibus , de vifitatione exemptorum, ad fynoduin provincialem ^ aut oecumenicamj atque ad S.Sedem^ remittic» Abfolutio Synodi Auguflana?» T)oftquam pricia die memorari 95. articuli a cancellario Epifco- ^ pali coram fynodo prsele^i fuerant, jufii funt Patres altera die convenire rurfus, & de iis fuffragium ferre. Di6la igitur fequent! dieper decanum Augufianum folenni Mifia de SS. Trinitate, Cardinalis gravi oratione fynodum adhortatus , ut fepofitis privatis rationibus , in unsm DEl gloriam oculos inten- dentes, pro reformatione falutari irent in fuflFragia^ Nullus erat ex tanto numero,qui non omnes articulos maxiraopere collaudaret, & liberofuovoto coraprobaret. CumqueEpifcopusiterumiterumque de fuaipfius ac officialium fuorum reformatione fynodi fententiam pe- tiiflet, illa vero aliud non refponderet, quam lefilos articulos tan- quam fynodales ab omnibus obfervandos, gravamina, csofas , & defeftus Ecclefiafticorum & laicorum ad fynodum referri voluit. Die tertiaNov. 14. cantato per Abbatem Ottobaranum de B.V. folenni officio Cardinalis ad diligentem fynodalium obfervationem cohortatus prsfentes, abfentes, per promotorem fifci accufatos, condemnavic, ac contra eos tanquam contumaces juris ordinepro- cedendum decrevit. AR 2S5 Concilia GermanisB il R T I C 0 L U S III. Coneilium Trevirenfe h Dioeceianumi iinna 154^* aKf.. Tn convocationis mandato memoTat Joannes Archiepircopus & Mmm^ A Ele6lor , Carolum V* Cseferem ftatuifle in Comitiis Auguftanis , particulares interimy dum Cbncilium Tridentinum refumeretur, celebrandas effe fynodbs , cui faluberrims sc divlnicus' infpirataai voluntati , fe fatisfa6turum DioeGefis fuae Trevirenfis archidiaco-j nos , Abbates , praepofitos prEelatos , arcbipresbyteros , deca- nos , parocbos aliosque Ecciefiafticos: convocare in Bafilicamj majorem Trevirenfem. C^atiow Orationem ad Patres- congregatos^ elbquentem habuit Pelargus! Dofitor Theologus de obliterata jam diu re liCeraria reftituenda , &| difeiplina Ecclerjaftica; repurganda.. Atque in priraa parte demon- ftrat ,. literarum: negiedui hgerefes , undique ingruentes , ac vitio- rum colluviem effe adfcribendaS'. In altera deln parte oftendit, de- fperatam elTe^ ovium falutem , niii paftor ipfe bono exernplo pra^lu- ceat.. Oratiotam libera, tamque temporibus illis afFiid;iS' congrua vix; unqiiam^ publico in confelfu dida.. Cum deiode Archiepifcopus per fuum in PontifiGslibus & fpi- ritualibus Vicarium fe ipfum etiam reformandum obtuliffet fjmodo,! decem fanx:id funt canones contra fceleratos clerico?. | In primo demonffratur, quam turpe atque abominandum fic in| Canones.- C&eerdote ebrieMtis- vitiura;: eique deditos ab oiScio & beoeScio re*^ movendbs: eiTe de^ernitr. ' In feGundo graviter invehitur fynodus in clericos concubint-! rios , ac fevere commonet,. ut abadis concubinis, propudiofis foe-| disque Jncontinentiaj latrinis ,, poenitentiam agant^ purioresque de^i iliceps facram ad aram m.anus afferaot. J ^ Inrertio decernitur', ut , qui fornicationis vitium non deferunt,i bonis oranibus Ecclefiafticis fpolientur fcorta vero procul pellanturj In quarto excipitur cafus , quo concubioa parentes in ean diem; parpchiai habet;; huic; enim; permittitur ad eos redire^ S^culo XVL ZI7 In qumto ftatuitur, ut fi clericus ad dimiflam redient, of- icio & beneficio ipfo fa6to fic privatus ; concubinam vero extra edes paternas procul abigendaixir In fexto fortilegiis, mcar^cationibus , & divinationibus^ ana- hematis & carceris poena decernitur. In feptimo Apoftatae ad monafteria fua redire jubentur^ In o6tavo fub cenfura prohibetur, ne quis ejusmodi Apo- Utarum patrocinium fufcipiat. In nono imponitur officialibus, ut, fi quos deferto mona- [lerio ad nuptiss convolafie deprehenderint , Archiepifcopo eos :aftigandos , & emendandos firtant : promitticur tamen iis , qui ad Ecclefiam ultro redierint, cum iis tanquam perdiEis oviculis 5c filiis prodigis paterne a6lum iri. In decimo inquifitum fuit in regularem difciplinam , tunc valde collapfam ; in eos , qui palam vel occulte hserefes dilTe- minarent, aut ipfi foverent; qui fceleribus eiTent dediti &c.; hos omnes fibi denuntiari peciit Archiepifcopus^ Clerum dein omnem gravilTimis verbis adhortatur facra fynodus , ut fubliini Clatui fuo vitam dignam ac muneri tanto congruam ducat. Subjungitur mandatum Archiepifcopi contra concubinarios, in quo dicitur, caufam praecipuam, cur ea tempeflate facerdo- tes pafiim contemnantur, & odio habeantur, effe efFufam vitse licentiam , foedamque concubiBatus labem , cum nihil magis de- deceat hommem, Divinis rebus militantem, qusm ea, quse car* nis funt, feftari, ac proin, ut tanta ignominia a ftatu Eccle- fiaftico removeatur , intra novem dies omnes concubinag , fufpe- ftse pudicitiae, atque petulcae setatis foeminae procul amoveantur: qui fecus facerent, officio & beneficio, lata in eos fufpenfionis fententia , fubmovendos , foeminas vero ejusraodi , ni reCede- rent , a locorum decanis excommunicandas, & publice denun- tiandas, Utque hoc mandatum eo certius executioni detur , conftituti funt commilfarii 5 qui fufpeftos de incontinentia ad Archiepifco-- pumdeferant, uti etiam eos, qui Ecclefiafticam laedunt immo- nitstem. Heee poftquara per decem dies afta funt, foluta eft fynodus , indifto in proximum provinciali Concilio. Pan nl Caufs Sf • nodi. Concilia GermaniaB ARTICULUS IV. Concilium Colonienle II Provinciale Anno 154^. F\epulio ab ovili lupo , Hermantio infelice, cum Colonienfii ^ ager haerefeon vitiorujuque zizaniis magDopere Jiorreret , Adolphus fufFefikus Eccleftas illius Metcopolitana; verus Paftor, tum fuapte propenfione, tum ut Ca?fari & Auguftanis Comitiij fflorem gerat, fyaodum Provlncialem indixit, prsefatus in eam rem , tantis Ecclefiam Colonienfem procellis hsereieon fuifie agita' tam, ut in ea jam aftum fuifle de fide Catholica pojuerit videri : ideo fe, ad paftorale officium aflumptum , lupos , concionatores fe6larios, omnis mali originem, ab ovili Dominico abigere , at- que ditione fua ejieere , quamvis non fme difficultate , fategifle, fubfl;itutis Catholici Verbi Divini prsedicatoribus. Qua re tantuni efl^e profefilum , ut cancri hujus pragrefllim ftiterit, & Catholicis refpirandi rurfus feneflram aperu^rit^ Non tamen hos fcopos fuffecifl^e penitus ad foeees illas everrendas, Corruptos etiam cleri mores & abufus offenfloni fuifl^e laicis , ut de religione male fentirent^ Plurimum autem fiducis fuifl^e fibi in Concilio Tridentino , feliciter inchoato , fed inexfpeflata Patrum de transferenda fede contentione pene intercepto , atque in lon- gum tempus protra^o. At vero rebus affli£lis adfuifle DEUM, qm Carolo Imperatori dediflec nuper vi^loriam , ut hoftes vali- difiimos non tam viribus , quam confilio frangeret ; & quod mirandum magis, viftoria parta modefle ac clementer uteretur, ac rebelles filios cafligaflre magis, more boni patris, quam bel- Jo petiiffe videaiur. Ejusdem Csfaris animum a DEO fuifle impulfum, utad repa» randas sreiigionis ruinas certam formulam , qua cleri mores reforma- renturj piis quibusdam&eruditis Theologis confcribendam deman- daret. Hanc a Ca&fare traditam , univerfis Ecciefiaftici Ordinis Sta- tibus, qui eandem probe expenderent, quidque in ea recipiendura repudiandumve videretur, candide aperirent. Multisigiturconful- Cationibus ac deliberationibus privatim& communiter habitis , qui- busdam in formula expundlis, aliis^mutatis^ vel additiS;, communi tan- Sseculo XVU 219 tandem confenfu eandem approbatam , atquc Caefarea^ Majeftati pro- miflum, ad ejus normam reformationem fe aggrefluros, falva fum- mi Pontificis authoritate, qu^ uc eis accederet in Articulis quibus- dam , neceflarium arbitrabantur. / Addit deinde Arcbiepil^opus , fe propterea celebraflTe in eam rem fynodum Dioecefanam , fuoque hortatu comprovinciales Epi- fcopos in fuis Dioecefibus. Verum per hoc vix quidquam aliud fuifle promotum, quam ut fciret quisque, quod alioquin nemo ignorabat , quomodo fibi vi- vendum eflfet pie & canonice» Proinde ad efficacem reformationis executionem pertingendum fuiire, indicenduraque provinciale Con* cilium. Cumque fatis appareret, rigorem antiquorumcanonum fta- tim in ufum revocari non pofle, ad roedia qusedam, facris tamen canonibus confentanea, fuifle confugiendum, vifaque opportuna^ fequentia fex media: 1. initauracionem ftudiarum, potiflimum facroruro* 2. ILxamen ordinandorum, ad minifteria vel Praelaturas infti- tuendorum, 3. Odiciorum fedularo perfunilionem. 4. Vifitationem Archiepifcopalem , Epifcopalem, Archidiaco- nalem, & eorum , quibus boc incumbit^ f. Synodorum frequentem celebrationem^ 6, Jurisdi£lionis Ecclefiafticcs , jam propemodum collaprae , & abufu depravatae , reftitutionem^ C A N O N L De ftudiorum Inftauratione* PRaefatus Archiepifcopus de ftudii Theologici & Canonici necefli- tate , eorumque temporum crafl^aignorantia , haerefum aliorum que vitiorum foecunda matre , ad litterarum reftaurationem decem media fynodo propofuit*, 1. Cum poftnupera Comitia praecones aliqui hasretici cathedris eflent dejetli, fcholarum nuncminifteriisinhiant, utjuventutem cor-» rumpant. Ne igitur ejusmodi lupi irrepant, quibus inftitutio com- mittitur , diligenter prius examinandi funt de moribus & doftrina^ 2, Magna eft querela,^ quod plures ludimagiftri^ dum omnia fi- roul inftillare volunt^ fciolos potius quam folide doftos faciant» Qua- E e z re * Concilia Germaniae re deiticeps io trivialibus fcholls artes taotum docsantur , velut grammatica, poetica, flietorica, daleaica, arithmetica &c* die- bus vero Dominicis & Feflis ex Evangelio &c. facra inftrua o pro astatis captu proponatur. Superiores aute^ difciplinje in Academiij doceantur , & Theologia etiam in monafl:erii.% 3, Libri non nifi pii doftique, atque a decano artium vicmse Academi», aut faltem erudito aliquo Pr^Iato approbati prjElegan* tur. 4» Parochis & concionatoribus, aliisque fidelibus fubanathemate interdicitur, ne libros legant hsreticos , ut Lutheri, Buceri, Cal- vini, Oecolampadii, Bullingeri, Lamperti, Melanchtonfs, quoseon- ftac , oronia fua fcripta ad decipiendum & feducendum homines a vera fide ©didiflTe, Fugiant etiam Corvinum, Capitonem, Brentium, Poraeranum, Pellicanum, Mufculum, Sarcerium, Hegendorphi- isum , OfiandriHn, Spangenbergium , Oldendorpium , BonnuiB, Hedionem, ClironiconSebaftiani Franck, & quidquidejus efl: farinse, ^onec pleniori catalogo libri contagioQ fuerinc indicati^ 5- Bon^fpei juvenesCanoniciad Academiasmitcanturacollegiis, qui fruaibus Prgebendee fuss, exceptis difl:ributionibus quoCidianis, fruantur ad triennium , autrdiutius , fiexrpeaationi fatisfacidnt. 6* Tales juvenes , majoribus Ordinibus necdum inftituti , cau» tionem pra?ftent , fe Statum Ecclefiafticum non deferturos, aut fub- fidia a collegio accepta reftituturos. 7. Si Academla in eadem urbe eft , uti Coloniie , non eft neceflie Canonicos ad exteras mittere^ S' Qui profeflum fperatum in Academia non faciunt, privile- giis & fru6tibus priventiir. 9. Ut autem etiam reliqui clerici oceafionem difcendi habeant, collegia conftituant Theologum, PraebendEe unius canonicalis fala- rio eidem attributo. 10. In Academia Colonieofi lecliones diligentei* habeantur ab qui propterea Praebendis fruuntur. IL. De Examine Ordinandorum. (^Um promovendorum ad facros Ordines , & Ecclefiaftica offi- cia magna fit habenda ratio , accuratum priu^j eorum examen ioftituendum j de quo deccm pariter canones funt promulgati, i.£xa- Sseculo XVI. 221 1. Examinandi defide, quam teneant, de affeau, quoducan- ur ad SS. ordines , de fciencia , quae fufficiat ad ordinis , quem pe- it, minifteria explenda , de moribus > ordinem decfntibus, de jtate. 2. Cum Scholafticus alHque , quibus exarainis provincia de- land^ta fuit , falariis quidem & titulo fruantur , munere autem jo non fungantur, fed alios «que negligentes fubftituant , exa,T3iaa erfundlorie admodum folent inftitui. Igitur Epifcopi id genus exa- «nibusnefidant, fed vel ipfimet, fecundum primaevum maitutum, xamini prsfint, veldoaos, diligentes, fidosque viros fufiTciant, ifi aliunde certo eis conftaret, Scholafticum aliosve exammatores lunere fua graviffimo rite fuifte perfan6tos. 3» Ne autem quidam examen poffint fubterfugere , nemini (fe« lufa jufta caufa) detur licentia, extra fuam dioecefm facros ordi- es fufcipiendi , riifi in fua dtGecefi ante fuerit examinatus* 4. Quoniam non oportet facros ordines quafi f^tim furripere, uemadmodum matrimonio jungendi , ita etiam majoribus ordmi- usinitiandi, trina proclamatione populo funtdenuntiandi in paro- tvia, quam inhabitat. Sique impedimentura fe prodat , id Epifco- 0 aut ejus officialibus a parocho indicetur* c. Promovendi afFerant teftimonia non modo fuorum Parocho- m , fed etiam praeceptorum , au£ proborum virorum, per exami- atores difcutienda. 6 NuUus eleaus confirmetur, aut praefentatus ad dignitatem ut beneficium curatum inftituatur, nifi prius ab Epifcopo aut ejus icario, aliifv^deputatisfitexaminatus , & approbatus jdoneus, ve- tque formulam reformationis exequi. 7. In permutationibus etiam & refignationibus prater alia dili- enter exaoiinetur, an non labes aliqua fimoniaca lateat. 8. Pro diverfitate ftatuum, graduum , & officiorum confcri-» endse examinis formul». 9. Epifcopo liceat, qualitercumque & a quibuscumque ad paro- hias promotos examinare. 10. CoUatio Patroni absque canonica inftitutione eft omnino •rita* Ees III- SL2Z CoDcilia G'ermania& Ul De funftione Officiorum. 221. 1* MII prodeft paftores animarum fuifTe examinacos > approbatos & canonice inftitutosj nifi praeftent officium^ ad quod run vocati. a.^Quod paffim tam indofili & fnutiles iacerdotes Eccleriis fir praefefti; quodque tam turpiter in concubinatu, ebrretate, aliisqu infamibus vitris vivant, negligentiag Epifcoporum & Archidiaconi illis, qui turpem quseftum ex munerum fuorum locatione, in ac ceptis ferendum , qoare deinceps vices munerum fuorum non de legent hominibus levibus, vitiofis, conjiigatis^ fed tantum Eccle fiafticis,. gravibus^ & probatae exiftimationis virrs» Nullus Praelatus fuam jurisdi6lionem pro pecunia,, aut an nuo cenfu committat, aut vendat. 4. Ne poBnftentisB loca pecunia emungatur,, nec propter munc ra poena remittatur. p Coiregforam praspofitis pocna di fub anathemate prs?» cipitur, ut fervetur immunitas Ecclefiaftica. 2^, Sub eadem poena prohibetur, ne contra juris difpofitioneni coloni Ecclefiarum fervitiis & impofitionibus a magiftratibus & prae* feftis graventur , fed juxta Caefareae Majeftatis reformationem , fa- cros canones, & Imperatorum leges, fibertatem, privilegia, & im- munitatem Ecclefiafticam confervent eis illibatam. ^ 30. Ne feeculares judices ab Ecclefiafticis majores tax^s judicfa- les exigant, quam a laicis. ^i, Clandeftine contrahentibus matrimonia negentur Sacra- menta,*donec ab excommunicatione fint abloluti. 32. Preecedat trina proclamatio , nec ab alieno paftOTeconjun- cantur. 33. Extra Ecclefiam non conjongantur. Nec difpenfandum in hoe absque caufis graviffimis, & urgente magna neceffitate. 55» Singuli femel in anno a fuo Paftore communionem , & quidem lub una tantum fpecie accipiant, & eidem prius confitean- tur, aut teftimonium fadlae alibi confeffionis^ afferant. 35. Ne fratres ordrnum raendicantium confeffiones audiant, nifi fmt approbati ab ordinario. 36^ Denominantur Poeriitentiarii, qui a cafibus refervatis poffint abfolvere, ^ » . » . 1 » 37* Monialibus datur poteftas bis vel ter in anno alten con- ficetidi* ^ . , „ 3g, Qui extremam unftionem contempfent , Ecclefiaftica ca- reat lepultura, r . ^ Denique haec omnia judicio fedis Apou@licae & oecumenicis conciliis fubmittuntur. ARTI- Concilia Germani» ARTICULUS V. Concilium Moguntinum Provinciale Anno 1^49* j& Odem anno celebratum fuit concilium provinciale Moguntinum fub Sebaftiano Archiepifcopo , Mauritio Epifcopo Euftettenfi per fe ipfum , reliquis Epifcopis comprovincialibus per legatos comparentibus. Conditifunt 104. capitula, 47. pertinentia ad do- ^rinam fidei, reliqua ad difciplinara morum. Capitula ad fidem pertinentia. I* X/I^^ftcrium SS. Trinitatis populo expohatur fecundum tria , fymbola, Apoftolicum, Nicaenum, & S. Athanafii. 2. DEUM omnis boni , non autem culpas auftorem eiTe. 3. CrealTe hominem reftum, juftitia originali ornatum, 4» Per peccatum autem corruptum &c» 5. Primum illud peccatum in oranes tranfire &c. 6. Ab eo nos redemptos per Chriftum , fanguine ejus per ba- |itifmum nos abluente &c. 7. Juftificationis initium provenire a gratia DEI ante omne no- ftrum meritum &c. 8. Fides per dile6lionem operatur. Opera autem a grj»tia me- ritum accipiunt &c* 9. Mandatorum DEI obfervationem per gratiam efle poffibi- iem, 10/ Chriftiariam libertatem non confiftere in efFrsni licentia, fed in eo , quod a daemonis fervitute liberati , volentes , prompti , & alacres legem DEI impleamus^ II. Per feptem Sacramenta gratiam nobis conferri, qu«non exr|rumexternarum virtute, autraerito miniftri, fed ex operationis DivinsB virtute procedat, Nec tamen Sacramenta elfe ritus fimpli- - ces SSBCUIO XVI. 229 :es , fed efficacia figna , ad noftram fanftificationem divimtiis in- lituta. 12» Ddceatur porro populus , per baptifmum omne prorfus )eccatum originale & afituale remitti. Conct?pircentiam vero re- iftam ad agonem non efle proprie peccatum , fed tale appella- i , quod ex peccato relifta fit, & ad peccatum inclinet. 13. etiam in parvulis per baptifmum aboleri peccatum origi- lale. Nec iterari pofle baptifmum , licet ab infideli iu forma Eccle- IX cum re6ta intentione eflet collatus. 14. Baptifmi ceremonise juxta ritum Ecclefiae adhibeantur^ I f . Et , fi fuiflent propter periculum mortis omiflje , pollea cau- e&pie a facerdote fuppleantur. 16. Quantum fieri potefl: , tempore matutino Baptifmus fobrie ic devote adminiftretur. Epulae vero poft Baptifmum abolendae. 17» Sacramento Confirmationis, ex inftitutione Chrifti & Apo- lolorum praxi nobis reliao , novam gratiam baptizatis conferri , [ua adverfus tentaciones dajmonis muniantur. 18. Licec hoc Sacramentum initio fola manuum impofitione iieritexhibitum, eo <]uod Spiritus Sanftus figno vifibili fe manife. Urit , mox tamen fub ipfis temporibus Apoftolorum , & ex eorum raditione Chrifmatis un6lionem fuiflTe adhibitam. 19. In Baptifmo & Confirraatione unus tantum patrinus adhi- j^iatur propter impedimentum cognationis fpiritualis. 20. Partes integrse & utilis peenitentiae efle contritionem , con- eflionem, & fatisfaftionem. 21. Non enim remitti peccatum, cujus eum, qui admifit, non )CEniteat. 22. Et cum Cfariftus Ecclefiae miniftris poteftatem Ifgandi & fol- rendi reliquerit , necefl^ariam efl^e enumerationem peccatorum , ut nunus fuum rite exercere pofllnt. 23. Satisfaftionem praeftandam ad redimendam poenam tempo- ■alem refiduam. 24. Abfolutionis forn^a plane , firapliciter & abfolute pronun- :ietur. 25. Confeflionibus audiendis viri integri & periti prarficiantur^ ?ntTes etiam-^prius approbandi. 16. Omnibus parochis & fratribus mendicantibus rite approba- :is conceditur ab hoc concilio poteftas abfolvendi a cafibus cccultis Epifcopo refervatis » exceptis homicidis , haereticis, & excommu- licatis. F f 3 17. Reli- Conciiia Germanise 17. Religiofi lalcls non praebeant Euchariftiam fine fpeciali con ^*enfu parochi ; nec parochus alienis parochianis. 28- Nemo admitcatur ad Euchariftiam , nifi fuo parocho fueri 'confeflus, aut faftae confeffionis reftimonium habeat^ 29» Magnam cautelam adhibere debent confeifarii , ne inqui rendo peccati alicujus, prius non tentati, occafionem ingerant poe nitenti. Sigillum ftriailTime fervandunv 0,0. Ufurarios, fures, raptores, defraudatores non abfolvani nifi irijufte ablatorumreftitutionem promittant, Secundum qualitater peccatorum poenitentias imponant , veluti , avaris eleemofynara inccfntinentibus jejunia &c» 31. De veritate corporis & fanguinis Chrifti in Euchariftia plc bem doceant ex ipfis verbis Chrifti : ac fub alterutra fpecie integrun Chriftum contineri ; fub una proin fpecie tantum fumi , quantuE fub utraque. Illum fub una fpecie communicandi morem efle antiquiffi mum, atque ad falutem fumentium ceque utilem k eflicacem, quaii alcerum fub utraque, morera itaque fervandum, quem Ecclefia pro pter rationabiles caufas pro temporis ratione elegerit, 53. Extra cafum neceflitatis Euchariftia nemini prsbeatur, ni; jejuno* 34. Sacram unftionem efle praefidium , a Chrifto inftitutum Apoftolis jam ufitatum, contra corporis & animi infirmitates duc & leviora peccata toilit , & graviorum reftantes reliquias expurgat 34 In collatione ordinum conferri graciam ad Eeclefiaftic oflicia rite obeunda. 3^. Matrimonio jundlos feparari non pofl^e nifi per mortem; 6 fi propter fornicationem feparatiofa6la fit, debere manereinnuptos aut rurfus conciliari inter fe. Matrimonia fine confenfu parentuo inita non debere refcindi. 37. Liberi tamen infciis aut invitis parentibus matrimoniun non ineant. ^ 58. Clandeftinenon ineatur, fed in facie Ecclefise, cum cele britate confueta, praEmiflTa trina proclamatione* In quo absque ar dua & neceflTaria caufa difpenfari non debet, Qui prsefens tacuit poft nuptias ad accufationenl non amplius admittendus* Levita illain pulfandp fponfo omittenda« ComeflTationes & fattationes, 1 tolli non poflTunt, faltem moderandae. 39. Benedidliones falis, aquae,, aliarumque rerum efle confei vandas ; diimmodo populus doceatur, efi^eftus, qui inde petuntur non Saculo XVI. 231 9n ipfarum rerum efficacias , fed Divinae virtutis operationi per for- flimi Divini nominis invocationem tribuendos efle, & caveatur, e talibus rebus ad fuperftitionem abutantur. 40* Confervandas etiam reliquas facras Ecclefiae cereraonias , USB in cultu Divino ornatum augent, & ad pias cogitationes exci- mt quales funt, quae in facramentorum adminiftratione & Di* mis officiis ex antiquiffimo ufu in tota Ecclefia obfervantur» 41. Imaginum ufum , pro erudienda plebe & animis excjtandis tilem, in Eccleflis retinendum : dummodo moneatur populus, ima- ines non ad id proponi, ut adoremus aut colamus eas, fed ut qmd iorare aut colere, aut quarum rerum utiliter meminilTe debeamus, er imagines recordemur. Procaces vero imagines e templis elimi- antor. 42. Omnis abulus fimplicis plebeculse circa imagines tollendus. fulla fiducia in iis ponenda &c. 43. Reliquias etiam Sandorum in Ecclefiis proponendas & ve-« erandas, ut per eas fideies moniti difcant virtuSera & fidem San6to* im imitari. 44. Propterea etiam peregrinationes facras permittendas ad fa- 'as reliquias, aut certa templa; modo caveatur omnis abufus. 45. Sanftos, velut ejusdem corporis membra , per communio* em Sanflorum nobis fociatos , colendos & invocandos. 46. Defunftos vivorum pietate <& orationibus adjuvari. Con- intientem efFe Ecclefiae doftrinam Scripturarum collatione & eviden- ratione firmatam , exiftere medium quemdam decedentium Sta- jm. 47* Servanda Ecclefiae jejunia, cum ciborum dele6lu. §. 2. Capitula ad mores fpeftantia. , QOnftitutiones & confuetudines Ecclefiae non funt traducendae ^ tanquam traditiones mere humanae , quales erant Pharifaicae, sd obfervandae tanquam leges a fuperioribus latae, quibus obedien- am praeftari ipfum prseceptum Divinum diferte jubet. 2, Ignoti, qui ab Epifcopo fuo non habent teftimonium, aut a fu- Concilia Germanise a fuperjoribus fuis , ad praedlcationem verbi Dlvini non admittaa- tnr, 3' Quinon prsedicant fecundum SS. Patrum fenfum aut joxtj Ecclefis confuetudinem facra adminiftrant, ordinario loci aenuntien tur, movendi munere^ 4» Vifitentur libri parochorum & concionatorum* 5. Pra^feiSli locorum tempore concionum & Divinorum officio- rum ex tabernis, foro, & plateisturbam abigant, & rei lacras inte- refle compellant. 6. pivina officiaa clerics devote perfolvantur. Aliis pfallentibui nemo-aliquid aliud, ne quidem horas canonicas legac. 7. Kemo MilTam celebret absque uno vel altero praefente. qu; populi nomine refpondeat facerdoti, 8» Ex hefterna crapula sdhuc ebrii non celebrent. Omnisquc alia etiam indecentia ac levitas evitetur. 5. Ut probet fe ipfum homo, & fic^de pane ilfo edat, & de calice bibat, celebraturus confeffione Sacramentali confcientiam prius expurget. 10. Tempore concionis aut folennis officii privatae Miflae non celebrentur. J I* PJebs inftruatur devote audire Miffam , mente admyfterium, quodgeritur, intenta, &,finonore, cordefaltemfpiritualiter cora« municare. 12* Fopulus reverenti corporis habitu> praefertim poftinchoa- tum canonem, affiftat &c, i3'In primitiis facerdotum cmittantur choreae , convivia fum« ptuofa , & faeculares pompae, 14 Domimcis & feflis celebrioribus mercimonia , falutationes', & profana fpeftacula non permittenda. if. Libri Mifl^ales & Breviaria repurganda, ut concors fit Divi- norum officiorum celebratio.. 16. Antequam ad prselaturam aut dignitatem quis inveftiatur & confirmetur, examinandus eft de doftrina & moribus, omnibus- que iis difciplinis, quae ad regimen funt neceflariae. 17. Qui plura habet beneficia curata , intra trimefcre reliqua dimifctat, unoretento, aut legitimam difpenfationem Epifcopo ex- hibeat^ 18. Cum in hac mifera rerura perturbatione ftudia litterarum propemodum in univerfum perierint, in totius Cbriftiansereipublicae mnm» incumbendum fane in eorum rejdaurationema neparentes Sseculo XVL 2.33 (ilios fuos ad hsereticonim fcholas cogantur mittere , nunquam fa- ;is deplorando religionis periculo» 19. Capitula aliquot mictant ad ftudia prDefertim theologica, m\ per quinquennium fruantur omnibus frudlibus fuorum bene- iciorum, exceptis diftributionibus quotidianis. Rehqua etiam cir- :a prsceptores & ftudiofos praecipiuntur , quae fupra in concilio Colonienfi funt ftatuta, 20. Collegia Theologiae profeflbres conftituant. 21. Digni lolummodo atque idonei praefententur & inftituan- tur , absque padione. 22» Nemo ad regimen EccIefiaB admittator, nifi canonicam inftitutionem aut provifionem exhibuerit. Nemo beneficium re- fignet , nifi in manus Epifcopi aut ejus vicarii. Secus ordinarius pro arbitrio conferet illud. ^ 23. Perniciofus a^ufus eft , quod Canonici, etiam non reli- dentes, potilTimam proventuum porcionem capiant, vicariis vix te- nui cenfu ad fuftentationem reliao. Tollendus hic abufus , & vicariis honeftus victus deputandus. 24. Dignitates obtinentes per fe ipfos fungantur fuis officiis. 25. Diftributione quotidiana careant, qui non interfunt inte- gris officiis Divinis : non obftante quacunque contraria coniuetu. dine , qua? potius corruptela cenfenda eft* Decani non facile indi- canc capitula in eam horam , qua officia Divina peraguntur* 16. Necin Ecclefianec foris inftituantur confabulationes tem» pore Divinorum officiorum* 27. Clerici omnes ad vitse honeftatem , ftatui fuo congruam» mores fuos componant. Habitus fitdecens, non varii coloris,aut virgatus , non brevis , fed talaris. Nullus arma geftet , nifi pere- gre proficifcatur. Nullus barbam nutriat. Coronam & tonfuram fe- rant. Tabernas publicas evitent , choreas , fpeftacula publica, e- brietatem, ludos prohibitos , & quid quid offenfioni elle^ poflet, fugiant. Tabernarios aut caupones non agant , nec fe immifce- ant negotiationibus fsecularibus, 28- Decimae majores & minores folvantur , uti etiam perfo* nales , ubi confueCudo viget^ Quatuor infuper ofFertoria , 61 alia jura parochiaiia praeftentur^ 29, Laici ferventimmunitatemEccIefiafticam,bonaEcclefiarum noninvadant; caufas Ecclefiafticas ad fe non trahant^ A6lor cleri-* co coram judice faeculari a£lionemintendens, hoc ipfo tota caufa ca- dat. Judex vero caufam ad Ecclefiafticum forum fpe6tantem judican- Pm VIL G g dam S34 Concilia Germanise. dm aflumens ipfo hSio excommiinicatun Sifniljter judex Ecclefia- flicus caufas laicorum ad forum feculare fpeaantes non judicec- liifi tales fint , qu£e de jure vel confuecudine etiam ad forum £c. clerjafticum percineant* 30, Epircopi & Archidiaconi., quando x>fficiis fuis ipfimetfun- gi non poirunc, viris igravibus , idoneis & peritis vices fuas de. inandent. Crimina fubditorum non muiaa pecuniaria plefitanC fed alns poenis , ;a Jure conftitutis. ' 31* Monachi aliique religiofi vagantes ud monafteria fua red". re compellantur,.- Praelati eos benigne recipiant, nec ultra canoni- cas poenas adverfus eos procedant, Religiofi in tanU penuria idoneo. rumiacerdotum ab ordinariis requifitioperam fuam non dene^ent. 32.-Monialesiiec ipf£B egrediantur monafterio, nec aliasper- fonas intromittant» 3^ Paftores, qui ipfimetnon poirunt.oves pafcere, idoneos vi- carios fubftituant, eisque pro viau congruam portionem affignenr, 34. Nemo ordinetur nifi prius confeirus ; ac nifi titulo bene- ificii aut proprii patrimonii ei fit provifura. 35, Ordinum candidati Epifcopi & plebis judicio comproben- tur , ita , ut Epifcopus doarinsm examinet , plebs vero de mori. bus teftimonium ferat. Drdinandus itaque licteris figillatis a prsla- tis Ecplefiafticis feuparocho , atque ^tlam a fenatu aut judicia Joci , in quo majorem vit^ partem egerit , teftimonium afFerat. quod gratis illis concedendum. 3<5. Inquirendum^ an ordinandi cum folennitatibus & unaio- :nibus in Ecclefia femper confuetis fmt baptizati, 97. Litters dimiflbriaifinegravi caufanemini concedancur. Nec admittantnr ad facra minifteria, nifi de fufceptis rite ordinibus fidem faciant. .38, PrJElatis Ecclefia^ debita reverentia exhibenda* 39. Juniores Canonici feu Domicellares non ftatim in capitu- mm recipiendi, fed mores & idoneitas prius exploranda^ 4Q* Juramenta non temere a capituiis exigenda. 4U Ecclefiarum fupellex quot annis vifitetur. 42, Procuratio fabricas Ecclefiae non folis laicis committatur, fed plebano velut principali , atque una clavis ad jerarium & fu- pelleailem apud eundem afi^ervetur, 43. Simoniaci excommunieantur ac deponuntur. NuIIus de- inceps clericus ad beneficium aut dignitatem admitcendus, nifi ju- raverit , quod in ejus adeptione nullam commiferit fimoniam, aut fecerit paaionem illicium. Pro 44. Pro adminiflratione Sacramentorum nihil exigatur , nifi auod pia confuetudo permitcic. , r n • • 45. Collegia & monafteria reaoriDus Ecclefiarum fibi mcor- poratarum congruam prabeant. 4.6. Pereerini clerici ad facra- non admittantur &c, 47, Nec carellani in caftris nobilium nifi de confenfu or- dinarii , & fal^o juns parochiali, 4.8 Cum religio in integrum reftitui non poUit , nifi Iitte- rarum ftudia reftaurentur, idonei & probati magiftri fcholis prae- ^^'^"^9* Teftamentarii (executores teftammmumy defunftorum vo- luntates diligentius dcinceps impleant.- £t ante omnia coram no- tario & teftibus inventarium conficiant. f o Domintcis & feftis abrdneatur a^ mercatu & opere lervUi. \i Innovatur conliitutio , ut nullus liber edatur aut ema- tur , nifi certi auacris , ac loci nomen fit expreflum , ipfeque liber a conftituris cenforibus approbatus. Diaancur poense cierico qui alium clericum injuria. verbali aut reali afficit*- Utii etiara^ iis ,> qni' fortilegia exercenf^ 54.. Clericis^^ concubinae eripiendae. fSr Kxcomraunicationis fententia non facile ferat^r ,: nec ni- fi prsBmifla' monicione, & in prtsfentia^ teftium. A KT I ce L US Concilium Trevirenfe Provineiale anno I S49*> Celcbrata eft haec fynodus' praefide Joanne archiepifcopo Tre- virsnfi,^ praefentibus^ procuratoribus ac nuntiis Epifcoporum Virdunenfis , Metenfts & Tulienfis SufFraganeorum y con- dicique 19.. Canones^. 1. Qftenditur , fidem Catholicam Roroan^ Ecclefi» perpetua' fuccefiione ad nos inviolatam pervenifle , folamque cfle tenendam. 2. Quoniam prsedicatores verbi Divini miObs^efte oportet, pfouC DEUS mifit Prophecas Jfaias 6. & Joannes fuit 6omo mijfus a DEO.^ G g a Joan. Concilia Germani^ ^oan, atque Apodoli a Chrifto : ite, ecce ego mitto vos, Matth. lo. (quomodo enim pmdicihunt y nift mitiantur 1 ad Rom. lo.) ideo mmo praefumac publice pr^dicare , nlfi abEpifcopoautejus vicaria fueric admiflus. 3. Explorata prius fana doftrina, 4. Exponitur, quid pFsedicaCores in concionibus obfervarede- bean^ ^ Videlicet, ut ab apocryphis, ludicris, finiftris afFeaibus, xionvitlis abftineant; Evangelium pacis .fincere annuntient,- fim- pliciter exponant decera pr^cepta, orationemDominicam^facramen- ta, ceremonias, ac ritus Eccleflse , traditiones catholicas. Cohor- tentur ad pcEnitentiam : obftinatos timore falubri perceilant ; anirao dejeaosin fpemerigant: torpentes exciCent; voluptuariis brevita- tem vits & «ternos ignes ingerant* Ad bona opera horten tur ; fidem per dileaionsm operari doceant. Ecclefis jejunia, confeflionem & communjonempafchalem, Sanftorum cultum &c. commendent. f . Pfalmodia a SS. PP. Ambrofio & Auguftino commendata, ut prseter cultum internum etiam externus DEO exhibeatur* <5. Hor« Canonicae devota & coUefila mente perfolvantur. 7^ Sub re Divina abfit a Cemplo omnis d^ambulatio, confabula- tio, ftrepitus, irreverentia &c. 8. Du3e tabul2B in Cathedralibus & collegiaCisappendanCur, in quibus tempus & ordo rei Divinae, & cujusque officium defcri- ptum fit* 9. Ordinantur ea, qUa^ ad peragendum devote& religiofe Miflaj facrificium faciunt^ lo Cum dies fefti ultra modum creverint, devotio autem & fervor fidelium decreverit, himc augeri, illos autem oportetminui. Noroinanturproptereadies, feftive celebrandi, dsesSS. innocentum, Cinerum, CGen^Domini, Parafceves, Sabbsti iandli, Marci, cres Rogationum , commemorationis animarum, usquead meridiem ju- bentur feftive agi. II. Circa Religiofos pro illorum Cemporum necelFitate varia fanciuntur : veluti, ne quis ante if. a^tatis annum ad novitiatum admi.tacur, aucsnteeum completumad profeffionem* Bene inftruan- tur. Ad ordinesnonnifi digni praifententur» Ad profeiTionem ad- mittantur absquepretio &patlione. Ssecularibus negotiis fe no» im- S^culo XVI. S37 nifceant >• extra monarterluiii non vagentur, fed claururam fervent^ ;i necciritas aut honefta caufa egrelTum exigat , focium apud fe ha- )eant, ac decentem habltum* Moniales prEefertim intra clauftrum lontineantur ; nec acceffus ad eas pateat. Ejusdera ordinis confe(- arium habeant. Regulares convivia externorum non frequentent. Domi menfa frugali , facra leftione condita, fint contenti. Nemini )iFendiculo, omnibus bono fmt exemplo. Terminarii nullam elee- nofynae partem fibi vendicent, fed omnia in communeconferant^ Laicine gravent monafteria fub posna excommunicationis, Ad parocbialium E-cclefiarum gubernacula non admittantur Regula- •es fme confenfu ordinarii , & fuperiorum fuorum , qui eos ad mona- lerium revocare poflfmt, Sic autem ad curam animarum adhibiti )arochiaiibus facerdotibus fe conforment, nihilquenovi iutrodiicant^ Mendicances vero in Verbi Divini prsedicstione, audiendis coofef- lonibus, fepulturis & funeralibus facris Canonibus fe accommodent^ Cafuum, Epifcopo refervatorum , decifionem nemo fibi arroget, nifi 'it defignarus. Nallus sliersum parochianum ablolvat , nifi de licen* :ia ordinariorum aut proprii parochi. 13, Statuitur, quancura quisque curatus aut beneficiatus pende^ :e debeat^ 14. Cum autem piora beneficia curata fmt adeo tenuia, ut cu- ratus inde fuftentarefe congriie non poifit, determinatur, quantum exigere poffit, quando edocit feu benedicit puerperam, quando SS» Euchariftia adsegros defertur, quando extremam un^tionem admini- (Irat , quando ofFertorium quatuor feftivitatum occumt, quando nu- ptiis benedicit, quando funeralia celebrat. Neque propterea Sacramentorum venditionem caufentur ifti, qul omnia finiftre in ordinis clericalis confufionem interpretantur, Di- gnum enim & seqoum eft, ut, qui ferviunt altari, de altari vivant^ De cGeteroprobaptifmi& poLmitentisB facramentis prohibetur aliquid exigi. Liberaliteroblatum permittiturrecipi. Deniqueadditur , fi quceftio de competentia & coUatione neceflaria oriatur, eam a loci ordinario de plano decidendam . & primo ad decimas parochis recur- rendum, five decimator fitEcclefiafticusfivelaicus: his deficientibus adplurium Ecclefiarum unionem ; fi autem nefic quidem provideri poflet, parochianos ad debitam parochi fuftentaiionera compel- lendos. Gg 3 iS.Sin- I Concilia Germaniae IS Singura coHegia fcholas inftaurept.. Msgiflrri idonei ac pro fei iis prsficiantur. Libri probati prslegantur, Capitula finitis tri bus exfpedantiarum annis (quorun. primus Archiepifcopo, fecundu quotidiana^ praefentiae tertius fabncae Ecclefiae debetur) Canonico aliquos ad academias mittant,, praebenda eis aflignata. NuIIus crericum^ adi judicium fjBculare praefumat traherc Si laicus hoc fecerit ,, caufa cadat: fententia fit irrita, Et jude ex tunc' omoi poteftate judicandi fit privatus*. Clericus vero a6lo excpmmunicationem ipfo fafto incurrat: uti etiam judex fajcularis qui clericura coram fe lidgare diredle vel indirefte compeHit, au imu>edit, quo minus clerici in foro Ecciefiaftico libereagere aut de fendere poffint. 17, Nullus clericis aut eorum bonis con tra libertatero Ecclefia fticam pedagia , telonia , colIe6las,= aut exa£liones imponere prs &mat. Quinimo fi quis aliquid extorferit, Canonica monitionepra milfa , per ordinarios locorum y juxta Ecclefiafticam cenluram re ftituere cogatur^. rg;. rrritantur oinnia ft^tutaA^onfuetudiffes,. qu3& pugn^nt cun llbertateEccIefiaftica,. rp*, Ciim refdrmatio Gaefarea, prselad^ Eccrefiarum ad delibe randum tradita,. tanquam facris canonibus confona , fuerit accepta ta (fedis ApoftoliGae audloritate femper falva) ac propterea- in dioB' cefana Trevirenfi fynodo promulgata, Archiepifcopus nunc toti pro* vincia? eandem proponit obfervandam & nominatim ea, quae con- tra clericos concubinarios fimoniacos fortilegos,, ebriofos,, ufu. rarios, fuerunt fancita^v 2a.. Jubenturhasc ftattitaperprovinciara^^ promuigari ,•: atqueut omniamonafteria, collegia,, decani', & plebani copiam eorum per- getuo apud fe habeant,. atqjaexetineant;; eademqueinviGlabiliter ob- Sseculo XVI A T I C U L U S VIL Synodus Salisburgenfis ;anno 1569^ Cum Tridentinum fenerale t:oncilium feliciter tandem abfolu- tum tot praeclsra fidei morumque documenta promulgailet , Epifcopi per diveilas provincias apud fubje6tos fibi populos i!la in ufum & praxin deducere omni ope pro paftorali fua cura coi- laborabant. Hos inter fuit joannes Jacobus ArchiepifcopusSalis- burgenfis , qui accitis provincise fuae Epifcopis , coenobisrchi?, prse- Qdibus , aliisque facrcrum curionibus, facram fynodum anno 156^, Bum in finem celebravit, formata in ea opera Ninguarda? Tlieolo- ei, & Ficleri Jurisconfulti faluberrima decreta \ tj^pls Dilinganis an- no 1574: edira) pro eliminandis erroribus, profcribendis ha^refi- bus, emendandis corruptis moribus , reducenda collapfa difciplina, inftituendis paroeciis, monafteriis inftaurandis &c, Mlzreiterusm ^maU Boicis parU lih, 11. ad ann,is6^, C O N V E N T U S Capituli Colonienfis in caufa Gebhardi Archiepifcc^Ian^ 1 582* Cum Gebhardus Truchfeffius Colonieixfis ArtMepifcopus infano amore Agnetem Mansfeldicam deperiret , ^tque facrilegas cum ea nuptias attentaret , Gregorius XIIL Romanus Pontifex graviffimas ad eumlitteras dedit, quibusin praeceps ruentem a lapfu revocaret: cogitaret etram atque etiam Truchfeffianse familise decora, Ottonis patrui purpuram, fpes de fe conceptas, «aberetrationem fams fu^, turpiter adeo projeflae flagitiis, tam fublimi loco prorfus indignis, quseque citra ruborem ne commemorari quidem poffint» Reputaret fecum , quid fedi Apoftolicae , quid Chriftiaao nomioi , quid pa- tri£ » quid generi , quid fibi , quid DEO deberet, Eadem fer- me Csefar inculcabat, At cum fruftra apud furentem eflent monita, fed usque in pe- jus iret, adeo quidem, utipfara quoque cum pudore religionemabji- ceret, & autonomiam induceremoliretur, cathedrale collegium cura Colonienfibus ordinibus conventu celebrato rationes iniit, quibus ca- verejHir, ne respublica & avica Religio detrimentum patiantur. Ac primo 240 - Concilia Cermaniae S^culo XVL primo qUidem rogatae fententife 3 quid cenfendum de Gebhardo . qui collegio Archiepifcopali & provinciEe ordinibus ineonfulcis , contra datam fidem externum militem fcripfiflet, Bonnam hofti- liter habitam praefidio alendo vexaflTet, cenfus capituli ufurpaflet a Romana Ecclefia defeciflet , tentaret facram infulam ac pedun colo peploque per facrilegas nuptias copulare: qui cum externi Principibus clandefl:inas confpirationes iniifl^et , Alenconio vi delicet, Bipontino, Cafimiro, & aliis: qui peregrinse terrse & re ligionis homines , exciufis indigenis & orthodoxis, & confiliis 6 provinciis praeficeret, atque adverfus pafta conventa contraxifl^ei ingens aes alienum , dilapidatis Ecclefiae opibus^ His aliisqut ponderatis Synodi exitus is fuit, ut ordines Metropoh'tano collegio ar- ^liori nexu unirentur, & pro Religione atque republica adverfw novellas machinationes fibi depugnandum decernerent , ac de- pulfo ab ovili lupo meliorem ilii paftorem prssficerent. LIBER Part. VII. Lib. 11 Cap. I. Status Boh-^JUiije. 341 L I B E R II. De Statu Ecclefiaftico 8c Politico Bo- hemiae,Hungari3e,Tranfylvania?, PolonijeSue- ci«, Danis, Helvetiffi, ac Mediolani Sasc. XVI, CAPUT I. SchemaBohemiaecirca StatiimEcclefiafticum & Politicum. S U M M J R I U M, ARTICULUS. 1. StatusBohemieeiubDucibus&Regibus exPrimislai Agri- colae ftirpe. 1. Poft varias gentes Slavi fub Duce Zecho in Bohemia ftabi- lem fedem figunt* Libufia Pragam minorem con- dit. Primisiao Agricolse nu- bit. Ex iis longa Ducum Re- gumque progenies* 3. Borzivoius & Ludmilla con- jux convertuntur , & Reiigio- nem Chrillianam inducurt, 4. Drahomira impia mater» Wen- ceslaus fan61us filiu?* 5. BoleslausLimpius frater ; Bo- leslaus II. fanfilus filius. 6. Bretislaus Moravjam adiicit , Polonis tributum impetrat^ Vi- ftor ubique, Tars Pll, H 7, Bella donjeftica inter cognatos Principes, & cruentse csedes^ 8. Epifcopus Pragenfis tot inter turbas Dux Bohemiae eligitur. Synodum Pragenfem celebrat , ad reftaurandam collapfam di- fciplinam. 7. Ottocarus I. a Frid. 11. Cjefa- re Rexcreatus, cum ftabilita- te Regiae dignitatis , & privile- giis Bohemiffi. Pontificis ofor, & omnis cleri. Ottocarus IL emendat vitia patris. Tarta- rorum viftor. 10. Ottocarus III. quo altius ela- tus vidoriis acfumma potentia, eo profundius depreflus a Ru« dolphol. Cafare, h - ii.Wen- Pare. Vm Lib. 0. Cap. l tf^ Wenceslaas IV. filius , a 12* Wenceslaus V. filius, ulti Eudolpho CaefareEIedor lmpe- nias Rex ex Primislai & Libuj rii, & Archipincerna , aPolo- foftirpe^ perEde interemptui ais&HunfarlsiSex eledus* * ARTICULUS II. ^mm Bohemiasiab extin6la Pnmislai ftirpe usque ad HufFita & concilium Conilantienre^ f |. Henricus Dux Carlnthi^ & - Rudolphus Alberti Ccfifaris fi- lius de re gnodirceptant. 144 Tertius gaudet Joannes y Hen- fici VII, Caefaris filius , du^ta forore Wenceslai V. bellis Eu- ropam implet , licet csecus in |)ugaa CFelTiaca occumbit* A R T 1 C U L US Jir. tf, iMafor patre filius Carolu IV* Imperator, facerdotii vin dex , Ecciefiarum Patronus BOheffiiam ad apicem fencitati evehit. Archiep=fcop3tumPra genrera fundat, &Academiatr Novam Pragam condit , 6l poH Cem. Status Bohemise a condHo Coiiflantienfi usque ad Bafileenfe. 16. Qmd Carolo IV. vitio detur, 17. Wenceslai inertia , lafcivia , cfudelitas. ig. AcademieePragenfisHufibin- ftigante mutatio. i9,Huflitarum furor' duce Zifca, ao. Sigismundi regis infaufla ad- verms eos bella. Procopius Zifca? fuccedit. Furit m EccIeCafiicos ;aNo bihtate ca^fus perlt. 22, Paxtandem compofita. Huf fitcE ad compaftata Conciii Bafileenfis remiflj^ 23. Uno tantum anno Stgismun dus in pace Bohemiam poi^ fidet. A R T I C U L U S IV. Status Bohemiffl a Concilio Bafileenfi usque ad Tridentinum. Z4* Breve Alberti & Ladislail 25. Podiebradii utraquift^gubc^ I natio ac regnum« regastn. 26, Cum Status Bohemise, m g:. Cutn €X Rockizatise Huflit^ confiliis rcgeret aPontifice fa- crprum communione motuseft. At ille per compadUta concilii Bafilieenns fe defendit. ^ Aliis regni corapetitoribus 'pr.-^fertur Uladislaus Polonus, fub conditione fervandi compa- 6lata concilii Bafileenfis^ 8. Bellum, & pax cum Matthia Hungariae rege. 9« Ludoviciregniitn^ .paradoxa fata» 50. Tandem Oabileni^edemlixii: coronaBohemica inDomoAu^ ftrica , ad Ferdinandum I. de* voluta. Illius folennis receptio;, Arcbiepifeopatus reduftio. 31, Poftbellum Smalcaldicum le^ ges ftatuit. Circa Euchariftiana nihil immutari prsecipit^ Sa^ cerdotibus co.njugium yetat. Kovam Academiam condit. So* cietatemJEftilntroducit. Coa^ cilii Tridentini faaftiones ok" fervari voluit* :Status Bohemiee ^ Concilip Tridentiao uspae §nm Saeculi XVI» 12. Ferdijiandus Archidux Prorex Bohemice. , ;3. Maximilianus II. rex. Dy- .nafl:arump.ro.rel!gionezslus. ^ 3 4. Rudolphi il. pro rjeligionc fet> vor. Utterarum sertimatio^ Majeftas. Tycho Brahe ac- citus. A R T I GULU S VL Status Ecdeaafticusper iacras iynodos orxlitiatus ^sec. XVt 5^5. §ecundum concilii Bafileen- fis ccmpaaata ufus Calicis per- miflus, etiam Catholicis* 5ed fpe fruftrata, _ 36, Concilium Olamucenfe I. cjvisque afta» '37. Lutherani & Calvinift^ Ru- dolphum iHQlunt .reg.e.m ^agno leere , nifi eorum feQ:ae perroit^ tantur liberse. 38. Concilium Olomucenfe II. Conciliura Tfid. promulgatum. Epifcopus Calicis ufum prG* hibet, 35». Concniahula;feaariorum. 244 Part. VIL Lib. If. Cap, 1. Aft. h C A P U T I. Schema Bohemi^quoadStatumEcdcfiafticum pAucse quidem Ecdefjaftics fynodi in Bohem'a funt celebratae, quia tamen magose rerum converfiones in EcclefiafticisaBqueac Politicis eo in regno fa^lse func , in hoc apparatu erudkionis prateriri non debent. Et quoniam llatus Polittcus cura Ecclefiafti- coardlifirirae eft connexus , eos in hac fynopfi non feparabo : fed ^ utrumque conjungam , & primo qu'.dem relationem breviffimara re- rum geftarum usque ad faeculum XVL praemittam, deinde copiofiu» aliquanto aevum poftremum fubjungam. A R T I C U L U S L StatiUsBohemiae fub Ducibus Sc Regibus ex Primis- lai Agricolae ftirpe* "pUm terrarum traftum , quem Bohemi hodie incolunt, varia ab anciquiffimis temporibus gentes occupaverant ; nam Suevos, feptentrionalis Germanise populos, Boji fa quibus nomen) ex- pulerant, Boios Marcomanni, iftos Slavi , qui duce ZccZ^o ( Lechi & RuiTi fratre) ex Illyrico progreffi , firmum deinceps pedem ibi^ dem fixerunt. Et primo quidem per tria ferme faecula Ducibus parebant ; quo- rum primus erat, quem diximus Zechus^ Quo tempore autem is eas in terras devenerit , n^agna eft fcriptorum varietas , adeo quidem, lit ultra quinque f^cula ahqui difcrepent , & hi ad finera faeculi tertii aerae Chriftiana; epocham figant , alii vero usque ad initium fsEcuH moni eandem rejiciant. Utrofque hos refucat Balbinus nofter in Hi- ftoria fua Bohemica, & medium quoddam tempus faeculi auC VL ftatuendum exiftimat. Zechus caftrum Pfarii (Wijjehradum poftea diftum) exftru- sifte dicitur, nobile hodie, ac ultimo bello egregie firmatum, No- ¥se Pragss muriimentum. Poft mortem Zechi ad Lechum , ejus fra» trem , Poloni» Ducem , delatum eft regimen* Verum is Cmum Bohemiscommendavit* Cui fucceffit lAbuJfa filiai cedefltibus ultr« iluabus fororibus natu majoribus» Status BoheiriirefubDuc.& Regg.exPnmislaiflirpe* ^45 - Ubufpt, ob pnidentiam & vaticinj*a Bohemiae Sihylladiaa, mi- tarem & animofam gencis indolem agrculttira , ac civihs vits audns , tque oppidorum exlbuaione pacavit. Inter alia Pi aga Minor eam uaoremhabet. Coelibem agere vitam decreverat, fed a procen* us ad eligendum maritum adada , Prirrmlmm agricolara elegit. Iu'C poft mortem L buffv mulcum regorii ft:ceffiverant fg?mins , ft VaftaLibu(r«famula, ob negatas a Primislao cum ea nuptias , ad rma concicatse, Plurcs annos faemininum hoc bellum tenuit , donee aftro earum exaugf^ato ad fexu? (ui conditionem funt redaa^. Ex Primislai & Libuffk progenie fucceflerunt continua ferie^o. um Duces tum Reges BohemiK, usque adannum 1306. feptimuses is Vogenus Prngnm majorefn^ quam hodie anti(]uam appellant , con- lidit. Primus vero Chriftianam rehgionem fufcepit Borzivoius, duo. lecimus Dux Bohemi^ , circa annuro Z6^. cum ad Radislaum M©. avis Regem Chriftianum inviferet , a finais vins eyrillo & Me-» hodio inftruaus. Conjugemhabuit ZMMflw, qu3e cum ipfo fuit^ laptizata, ac poftmodum in fanttorum numerum reiata, . Corpus ijusinEcclefiafanaimonialium, ejusdem nomini dicato, in mmori Wa prcpe Cathedraleirt Ecclefiam aflervatur, Bohemi gentiJes, cum Borzivoium ab idolorum cultu receffifle ntellexerant, Principatu eumdejecerunt ; fedbrevireftitutus , eun- lem ultro ceffitfilio, privata deinceps vita cumS.conjugeuniDEO ^*^^^ Spkihnajo Borz^voii filio brevi defunao fucceffit frater ^ra< islaus /. Hunnorum is inicio focius adverfus Bojos fuit, dein illo- •um pro Moravis hoftis. At pejorem multo hoftem domi habuit , Orabomiram nempe conjngem ethnicam , Chriftiange , quam ample- aipromiferat, r. ligionis odio flagrantem : inejusqueexcidiumtoto lifu incumbentem* „^ , - Duos ex ea Wratislaus naau«eftfihos, Wenceslaum & 13o. icslaum, quostenerastatevernantesreliquit, anno 9i6»defun6tus. Cujus tumulus apudS. Georgium in arce Pragenfihodiedumvifitur, Eeati titulo infcriptus. , . _ t FiliornmPrincipum tutelam & Ducatus admmiftrationem Lud- mills matri fuse commenda verat. Verum Drahomira crudelitate ac fraudibus ad gubernationem proveaa cadibus Chriftianorum pro- JTincias implevit , immiflls etiam ficariis , qui S. Ludmillam 1 ecti- ni interficerent, AUilaibidem eft faxo, quodejusfangumccompej* fum etiamaum \ifitur. S4<5 Part Vn.Lib. IL Cap. L Art L Tsndem Wenceskus ^ fub fanflillima prius LTidmiIla3 , avisfu», ^ifciplina Tettini edacatus , pubertatis annos vixdum adeptus , xit reipublicas ac reli^ioni , in ruinam impulfae fliccurrerec , Chriftiano- rumprocerumope matriimpiasabrogavitimperium. Quaj non mul- to poft iremenda morte fcelerum poenam Juir* Nam cum auriga, prope templum eam pr^etervehens , ad orandum DEum MiiraB con« fecratione oblatum , ex curru defcendilTet ^ illa furore a^ftuans , hor. rendas in coelum blafphemtas evomuit. Ouare dehifcens tellus eam cum curru & equis vivam abforpfit , ad itygem refta devehendarr- Auriga vero rediens praBter fcudicana nih'il invenit , terra in fe ipfam Tedeunte. Funeftum cafum teftatur columm eo in loco ereda in Rist- fcbino, non procul ab arce. Cum Drahomira rem Chriftianam in Bohemia Iret perditum, Henricus Auceps , Rex Germanifle:, cum exercitu movic in Bobe- iTiiam , ac confirmato in Principatu Wenceslao , & reiigioni & rd' publicaj confaluit. Mox eundem Erfordiam ad Imperii comitia in- vitatum primum ^g^em 5ok?Kf^ appellavit , .atque S. Viti brachiura eidem donavit, cujns bonoribus in arce Pragenfi msgnificam Bafili- ■cam excitavit , pluribus fanftorum corporibus hodie venerandam^ Tandem fan^liiTimum Principem impius frater Boleslaus, Dra* liomira matre jara ante inftigante, BoJeslavia? , quo eum adconvi- vinm invitaverat, media no5e in adicu templi propria mano perfide anteremit., anno ^ig. setat, 30. 28« Sept. qu^e dies a toco EccleCa in (efus bonoreu feflive colitiir* Corpus ejus priroo fepultum Bolesla- viae, dein Pragam adve(5l:um in 'Ecclefia S. Viti, a fe condita , reli- giofe affervatur. Vita ejus plena eft fanaimonia , culta in DEum Eucharifticam fingulari* Quareinnumeris decoratura prodigiis eum merico fibi Bohemi PatronQm patris gratulantur. S. Podivims^ ejus fervus , ac operum priorum focius-, pariter a Boleslao interemptus, PragEE ineadem Cachedrali 5. Viti Ecclefia publice ccJituT. •SceptrumBohemiae., fraterno fanguinefoedatum^ Boleslatts srfu pmt., regio tsmen titulo abftinuit , ob mfitum Cfffaris , Ducis rur- iiim nomiae infignrtus. Gtco M. Jmperator , ut c^fdem S. Wences- Jai vind^caret, Bohemiam invafit , gefloque 14. annorum bello evl- crt, ut Boleslaus fraternam csedem , illatafque Chriitianis injurias de- tteO^atus, totusque in alium virum mutatus, Religfoms deinceps defenfor effet ; daCa etiam filia fua Daumbravia MicisJao Po- ilonise Duci, ea conditione, ut is Chriftiana facra fufciperet* Qua (occafione ccnv^erfa eit Polonia. Scribunt aligui, BoJe&Iaum^ cura Oi&Qoe in.gratiam ieverfum,, Rati&bon^Dapiferi Impsrialis dignita^ ■ ' ite S cacus Bohem'£a fub Duc. & Regg. ex Primislai flirpe. 247 e fuifls ornatum , ahenopro infigniattributo. At alii id co inter- re-tantur, quod ei aCsfare fueritinjunaum, ut in poenam parricidii henum rui er ignem gefter«. ^ Patris & avise vitia emendavit Bokslatis II patrui S. WencesIaiBoleskM; xemplum fecutus, fanaewrtit, idola contrivit, lucos fuccendit, 11« entilcs rebelles fubditos pluribus praeliis fregit ; DEO autetn plus o, Ecclefias exftruxit , Ep.fcopatum Pragenfem fundavit. ^ Cuju8 riffius Epifcopus fuitDitraanis , alter S. Adalbertus , Bohemiae, Po- 3ni3e , Hungaris ac PrufliaB Apoil olus , qui frequenti cleri convoca- ionereligioni ac morum difciplina; invigiiabat. At non domi tan- um pius fortifque Boleslaus fuit fubdiris domitis, & Otrone II. Cse- are a Bohemia rejeao , fed per exteras etism provincias viancia ignacircumtulit, expugnata in Polonia Cracovia, in SaxoniaMif- lia. Obiitanno 999- Pm cognorainatus. Nova? vero Boleslavias lomen ipfe fuum impertivit, ttt Reiiquit tres filios, apatredegeneres, Boleslaumlll.qungnavia Lia rurfus amifit , quae pater in Poionia iMifnia occupaverat, In 'oloniam invitatum rex oculis privavit. Jaroroirum vero ( a quo aromiria) alterura fratrem Udalricus , tertius frater, excaecavit, & rci inclulit, ac proin Bohemia duos fimuIDuces caecos habuit, eos- juefratres, tertium vero fratrem ufurpatorem principatus ; qui ta- nen infignibus vitiis virtutes mifcuit bellicas ; nam Polonos, qm ^ragam jara ceperant , Bohemia ejecit , Saxones magna clade affecit, :ufati« Marchionem in praelio occidit , Thuringios , Mifnios, alios- lue veaigales fecit. Obiit 1037. ^ B>tiulaus I. e)us filius Juditham illuftrem virgmem ex «^arthe- ^^^^^^ lone R-atisbonenfi abduxit , gladio difcifla catena ferrea , coenobio. jraetenf?» Quam injuriam vindicaturus Conradus II. Ca;far, cum 5X€rcitu in Bohemiam irruit ; jamque ad pugnam paratae ftabant Litrinque acies, cum progrefifa in medium Juditha, uterum ferens, pacem compofuit. Tantas autem deinceps Bretislaus res geffit, ut Bohemise Achilles appelletur, Nam Moraviam Polonis ereptam Bo- hemiae juuxit , Uratiiiaviam in Silefia , Cracoviam , Gnefnam , & Pofnaniam in Polonia expugnavit, annuumque tributum rolonis im- pofuit at inde adverfus Hungiros viftoriam promovjt, Gnefna corpus S. Adalberci Prag?m avexit ; quamyis Poloni illud fibi adhuc Vindiccnt, aliudque Pragam abduftum fcribant. ^ Anno 1058. obiens quinque filios Principcs ex Juditha reliquit, affignaraSpiDhnsoPragenfi provincia , Wratislao Olomucenfi , Con^ «do Bruneflfi , Otconi Zaoymenfi, Jaromiro Regin» • Gradecit. Part. VII. Lib.II. Cap. I. Art. 1. Verum Spitihnaeqs , ferox juvenis , fratres paterna h^reditate fpolia- tos in exilium ejecit. Sed poft fex annos prsecoce morte abreprusi Principatum Wratislao IL fratri, relioquere coadus efl» Hic Hen- ricum IV. bellicis obfequiis adeo fibi devioxit, utan^io8(5^ eam Regem crearei , & Lufatiam] Bohemiae adiiceret. Ad perfonam tamen Vratislai (ficut prius ad S. Wenceslai) feftri^la fmfle videtur Regalis dignitas ; nam Conradus ejus fracer, piuresque fucceffores Ducis rurfus titulum alTumferunr^ Brecis- iaus 11. Wratislai I. filius, ada6tis Polonis ad folvendum annuum tributum , quod ipfius avo Bretisiao I. promiferant , in venatione fuit occifus. (anm iioo^) 7. Florebant ad iilud usque tempus res BohemicaB domi forisque, Bulla Co- fatisque trsnquille & ex ordine procelTit fuccefiTio Ducum ; verum gnatorura. cum ad initium faecuh* Xh magnus elTet Principum agnacorum nu* merus, ex totBretislai I. fiiiis prognatorum, eos internonrarodo- mefticas oriebantur difcordia?, alterque alterum dignitate acprovin- ciis exuere conabatur» Qua re faflum, ut Henricus V* Cajfar mo- ^o hunc,modo ahum Bohemis Ducem defignaret. Sic Borzi voius II» Svatoplocus, Wladislaus L Sobieslaus I. magna inter fe contentio- ne Ducatumattrahebant& retrahebant ,* unus Bor^ivoius ter Bohe- inise Frinceps fuit , totiesdejeftus, demum in exilio mortuus, mani- fefl:o argumento , Principatibus ac Regnis niliil efl^ead domefticam tranquillitatem faiubrius , quam fi pnmogenitura jure filius fucce- dat patri : nec ad fecundam lineam tranfeat fucceffio , quamdiu ex > prima fupereft mafculina progenies^ Prout etiara in Bohemia obfer- vatumiisque adBoleslaum III, eiusque fratrem Jaromirum , excas- catos, quorum jura Udalrieus frater tertiogenitus invafit, Sobieslaum I, magnopere laudant fcriptores Bohemi , quod Pra- gam ac Bohemiam univerfim multis Ecclefis, aliisque sedificiis ex- ornsrit, ligneis Pragas domibus in lapideas mutatis ; ac pra^fertim , quod ipfum Imperatorem Lotharium II in Bohemiam moventem , ac prselio viftum, captumque cum piuribus Imperii Principibus (inter quosAlbertus Urfus Brandeburgi Marchio) liberaliflime exceperit , ac liberum dimiferit. , 1 Succefiit fFladislaus 11, anno 1140. vehementer cbfiftentibus Principibus agnatis, contraquos ei auxilio venit Conradus III. Im- perator, cum quo deinde expeditionem in Palaeftinam fufcepit ; cum Friderico I. adverftis Mediolanenfes, ubi Bohemorura virtnsita eni- tuit, ut infignibus Ducis Leo cura gemina cauda fuerit a Caefare ad- ditus, atqueWladislaus Rex Boheniias fueritdeclaratus^ Cum vero poftea Status Bohemiajifub Duc. & Regg. exPrimislai rtirpe. 20 oftea Fridericus a Romano Pontifice anathemate fuiflet percuffus , b eo fe reduxic, Quare irritatus Caefar in Lufatiam eura compuiit, bi moerore contabuit (1174O Poftillius fata effervebanc rurlus cruenta Principum agnatorum ertarr.ina, alcero alterum detrudente. Nam Sobieslaus II, a Fride- ico I, Caefare obtrufus , ex carcere foliuoi fcandit. Sed brevi ab eo ejeftus a Friderico , Wladislaill. filio , pugna ad Fragam viaus^ Videricus a Conrado Znomenfi depulfus hic rurfos a Friderico. Con- adum 111, cum Henrico VI, in Italiam profetlum , ad Neapolin mox - jesrapuit, tum Wenceslaus principatum invafit : poft tres menfes 1 Lufatiam captivus abduftus. Quare Bohemia, tot bsliis civilibus felTa , Pretislaum Henri- um, Epifcopum Fragenfenn, priorum Ducum agnatura , Principem bi conllituit, ut & Ecclefiaftica audloritsis & f^cularis poteftas in num collefta, mutuis ofiiciis cpportunius feadjuvarent. Isigitur, t fatifcentem tot diiTidiis rempublicam componeret, qua conventi- us Ecclefiafticis, qua procerum comitiis patriis confuluit, Petito tiam a Coeleftino Papa legaco Apoftoiico, celebrataqaefynodocol-^ jpfam morum difciplinam reftituit. Verura triennionecdum esple-^^gg^ 3 mors eundera abripuit (anno 11 56.) Succeffic Uladislaus III. qui raro modeftiae exemplo fratri prin- ipatura iBohemiae ceflrt , Moravia fola fibi refervata. Igitur PrU lislaus 11. Ottocarus, CJladislai 11. filius, qui prius inBavaria exulRa- isbonaemercenariolaborefefuftentaverat, habenascapefliens, inco- nati fanguinis Principes faevit, Czerninis, ex eadem Ducum profapia riundis, Boheifaia expulfis. Cum dein Otto IV. & Phiiippus Im- erium difcerperent, primo Philippo adhaefit ab eo Moguntiae Rex 9 ilutatus. At litteris acrioribus a Phiiippo offenfus , ad Ottonem ejus Ottoca- :mulum tranfiit , ejusque partes tam obnixe fecutus eft, ut Otto- r«s i. irus diceretur ,* idque cognomen etiam filio ejus & nepoti adhaefit. 'oftea nihilominus Ottone etiam relifto, Friderico li Iniperatori 2 totumdedidit, eumque militaribus officiis ita fibi devinxit, ut fo- ennidiplomateBohemise titulum in perpetuum addiceret. Pri- aus proin eft Primislaus II. qui Regium titulura ad omnes fucceflx)- es transmifit, Addidit Caefar alia privilegia : quippe Bohemos a ontributione Imperiali exemit, Regcmque ab obligatione compa- endi in Imperii Comitiis , nifi in Boheraiae confinibus , Bamberg® ^ ^orimberga? , aut Ratisbonaj celebrentur adje6tis infuper pluribus itionibus Regno Boiicmiie. Hoc %$Q Part. VlU Lib. IL Cap. I Ait, I. Hoc quldem pa£lo Priraislaas Bobemiam & dignitate & am» plitudiae auxit magnopere de csttero non tantum in omneropar» tem erat verfatilis, uttot tranfitus ad contrarias Imperatorum par- tesfatis demonflrsot, fed domi infuper in agnatos Prjncipes (ajvus j qui ne oculis privarentur , exulatura abiverant, tribatis mimanibui popiilum vexabat, cleruroque omnem , Fridedci Ca^farls, fideliunj comraunione a fede Apofloiica privati , defenfor, implicabiii odio perfequebatur, tonfo etiam facerdotum vertici tributo impofito , quin imo, ut nihiideefrec ad fordiciem, fcholariuni etiam atraniento & calamis« Quare Guttenfteinius Epifcopus , Ecclefiaftica libertgte faepius incalTum roonitum anathemate perculic, atque Bohemiam Ecclefia- flico incerdiflo fubjecit* Septem illa Bntis facris caruit : ob unius noxam Principis, donec tandem refipifctns obiit anno 1230. Regni 31. o6logenario proximus. Ex arbore roala fruftus bonus pro^nt Wenceslmts IIL Ottocarus^ jam in cunis a patre coronatus. DiCtus fuit moneculus^ quia ©• culorum alterumin venatione amiferac. Sub eo refloruic religio, regnumque, quod facris ante fepcennio caruic, multiplicata pietate detedum compenfavit^ Patris avaritiam liberalitate ac lenitate e* inendans, amorem fubdicorum diciflimum provinciarum Cribucum, nieruic, quin exCerorum eciam sftimationem , fingularicum honoris fjgnificatione Auguftanis in comitiis a Caefare & Imperii Ordinibu» excepCus. Sed nihil ad commendaCionem auguftius, atque ad Chri. (lianaB rei CuCelam falubrius , quara bellum prasclare geftum adver- fus Tarcaros, qui immenfa propemodum multitudine e finibus fuis prorumpentes, Hungariam, Poloniam, Silefiam inundaverant, cae- fisqueChriftianis exercicibus, populacione compleveranc. Ac fticit ruinam bellis duratum Bohemorum robur, commiflTaque ad Olomu- cium pugna barbarorum ingenti clade abfterfuro Europge periculum, Jpfo Tartarorum Imperatore a Jaroslao Sternbergio , Chriftiani exer- citus duce, in acie obtruncato* Taceo minora Wenceslai cum Friderico Bellicofo, Auftriae Duce, certamina, Obiit anno 1253, getatis 47. regni 23* Succeflbrem habuit Primislaum III, Ottocarum , famofum in hoc mundi theatro fseculi fui aftorem. Jam in patrem arma corri- puerat ; quae melioribus poftea aufpiciis in gentiles adhuc Boruflbs vertit, hortatu Pontificis cruce fignacum ducens exercitum. Devi- ftaeagente, Regiomontem pluresque alias ibidem urbes arcesquc condidit. £gra deinBojis erepta, cum Beia tiuDgariss Regc com« miflTus , Status Bohemiffi fub Duc. & Regg. ex Primislai flirpe. 25 1 niflus, ingentera cjus exercitum gemina clade p?ne delevit, pris- erque magnam vim auri Bofonium poftmoclurain prasdam cefli ♦ Ob antas res gefta- Bohemi vi£loriofi cognomine eundem appelianr» Sed lec potentia &terrarumamplitudine quisquam ante euni Fohem^ae Vinci;; um eo f Turrexerat ; fiquidem poftmortem Friderici Bellicori, bsque prolemafcula defunfti Aulh-iam Styriamque Interregni tem- ore occupaverat , five, quod crederet, eas provinciss conjugi fuae i^largarsthje , Friderici forori (quam tamen poftea repudiavic) dotis ureelTe debitas, five, ut Boherai fcribunt quod eas a Richardo ilienctlari jure legitime fibi concefias putaret. Carinthiam & Car- liolam quoque, ab Uirico Duce aut donacsffi, ut vult Balbinus , lutpecuniaii qaod alii icribunc, eraptam accepit , ut adeo a mari hlthico ad Adriaticum usque per ingentes terrarum tra€lus vaftif- imamdominationem expr rrigeret^ Adhsec fumroa in orbe dignitas, >farea videlicec, £b Electoribus illi fuerat dclata ; quam cum fu- ^erbiusrejecilTet ,RudolphusJHabfpurgicus, qui olim Ottocaro mili- averat, eleftus eft. Hic Imperator Ottocarum ad Comitia Imperii Norimbergam ?vocavit, utrationem reddat, quo jure Auftriacas provincias pof- Ideac, quae, tanquam Imperii feuda alienari nuliatenus potuerinr, Drsefertim Interregni tempore^ Eandemque conditionem effe Carin» :hia;» Cum autem is parere detreftafTet , & arrogantius refpondif- fet , ventum ad arma. Jamque in adverfa Danubii ripa paratus ad prselium uterque i^tabat exercitus, cum paftionibusin id conventum, Lic Ottocarus eas provincias tanquam feuda Iraperii agnofceret , & aCaefare acciperei, liberi vero utriusque jungantur nuptiali foedere* Cura autemfub papilionibus Rex Caefari quinque vexilla obtuliflTet , quibus Bohemiam , Moraviam , Auftriam , Styriani , & Carinthiam defignabat, Rudclphus, folo Bohemico & Moravico reflicura , re- liqua tria fereteaturum refpondit, donecnuptiae prom liTae impleren- tur, interim vero fe tpfum tres iilas provincias adminiilraturum, moxque iublatis repente'papilionis tapetibus, utrique exercitui pa- tuit Rex genibus fubnixus coram Caefare , plaudentibus Germanis , Bohemis vrf ementibus. ^gernmer-s utraqre Ottocarum habuit, & quod relinquen- dse incerim effenc provinciae, & qupd ludibrio publico, ut interpre- tabatur, fuilTet expcijtus. Cumque ira alioquin ardenti flammas fubjiceretregina, bellum Rudolpho intulit, fibi fuisque fatale ; nam ingenti pralio fufus in acie occubuit. Haec nempe eft variantis for- tuna indoles j procos fuos ad fummum elevat potentiae &gloriaeapi- li 2 ceni B Part. Vn. Lib.n. Cap. J.Art. 11. 11. Wences» iaus IV. 12. WencesT latts T. 3* Henricu» Rud. cem, ut lapfu graviore profundius detrudat» Cecidit Ottocarui anno 1278. regni 25. . Moderate Rudolphus CEefar ufus eft viiSoria : natn Auftriacaj quidera provincias feudali jure Alberro filio fuo conceffit (qui Eli« fabetham exsntiquis AuiiviX Ducibusoriundamduxerat) Bohemiani vero reJiquit Wmceslao IV. Ottocari filiOy puero tunc oftennij cujas tutehm iovafiC Otro longus Brandeburgi marchio, qu« Otto» cari fororem habebat conjugem. Sed avare & crudelitar eandem gef- fit, indu6to Germano milite , qui efFraeni licentia per Bohemiam graf fabatur. Rex ipfe pupidus cum matre velut carcere fuerat cobcIu- fus, ac dein in Brandeburg«am deportatus. Atinvenit liberatorem patronumqoe imopatrem clementifllmum inpatris hofte,RudoIpho Csefare; qui WenceslaoBohemisreftituto Ju- ditham filiam fuam dedit conjugem , fimulque Eledoralem dignita- tem, munus Arcbipincermy Vicariatum Imperii per Mifniam, E- grenfem circulum, Uratislaviae Principatum , Lufatiam quoque aut confirmavit aut contulit. Atque ut ad felicitatem ac potentise incrementum nihil deefl^et, Poloni quoque ac Hungari eundem fibi Regcm elegerunt» Hunga- riam tamen, quo filium praemiferat, afportata fecura corona, defe- ruit, ob gentis dilTidia. Obiic, ut vixit, pientiffime anno igof. regni aetat. 35, Praeter alia fapientiirjme inftituta, fuadente Epifcopo Academiam Pragenfem orfus eft, quod tamen falubre negotiura procerum fa- ^lione corruit. Hseredem regni reliquit Wenceilaum V. 17. annorum juvenem, quem optimis difciplinis inftitutura triplex corona exfpedlabat led altero mox regni anno Olomuci s ficario Thuringo confolTus occu- buit. i\tqueln eo Primislai AgTicola & Libulfac ftirps mafcula , qu« perpetuaferie per totfaeculain 32. Ducibus, & 8. Regibus florue* ratj exaruit anno 1306. ARTICULUS IL Status Bohemias ab extindta Primislai flirpe usque ad Huflitas & Concilium Conllantienfe. QUare Bohemiae fceptrum ad exteras familias translatum eft » per fceminas tamen principes cum Primislai ftirpe connexas. Et iraprimis quidem Wenceslaus V. duas forores reliquit, Jn- nm, Hearico Carinthiae Duci ac Comia Tyroiis nupcam , ake- ram katus Bohemias ab extinda PrimisL flirpe usque ad HulTir. 255 am Eiifaktbam > adhuc roelibprn. Hmricum igitur eligunt regni )rdines, utper j]Iiu> ex Anna progeniem ftirps Reg aPrimislai pro- lagetur. At oppofuit fc exercicu in Bohemiam mifTo , Albertus I. mperator, atque, ut fil um fuum RudolphumRegemdicerent,efFe* ic, Henrico in CarinLhi£m fugsente» Verum Rudolph > jsn altero regni anno morte fublato , Alber- us Csefar aitcrum filium Fridericum Statibus, apud regni prima- emPragenfem Epifcopum congregatis , obtulit. Cruenta fuere co. litia ,• praevalente tandem Henrico , & ex Carinthia revocato. Con- ra quem cum bellura apparsret Albertus Caefar, fubito a nepotefuo itereraptus fuit. Henricus vero adeo avare & fevere regnavit , ut ohemi tam favs dominationis pertaefi , legatis ad Hehricum VIL ^ .uxenburgicum miflis, filium e]m yoanmm in Regem fibi expete- jea„ng/^ snt, promifl^ain conjugem Elifabetha, altera Wenceslai V» foro* PlacuitCafaricondicio, prasfertim quod Henricus necdum fuif^ it inauguratus a C&lare, aut praeftitiflet homagium. Celebratis ;iturSpir8e nuptiis , Joannes cum nova fua conjuge in Bohemiara rofettus , Fragam occupavic , & Henricum in Carinthiam fugere jegit anno 131 1. regni 3. Plures fcriptores Rudolphum &Henricura extra feriemRegum po- jnt, prsefertiro Bohemi, merumquelnterregnum fuifle exiftimant, iriasrationes in hanc rem adducunt^ Quas referre nolo* Jeames Rex coronatus , a Moguntino iugenti cum pompa , pur- ,to praedonibus regno , domitisque feditiofis proceribus , per Eu- ►pam arma circumtulit, utde eodiceretur proverbio ; mllum bel- m ftm rege Bohemus^ Atque iraprimis mortuo patre Ludovici Ba- iri Imperatoris partes feeutus, ^ Muhldorff^enfis viftoriae focius , uftriacos perfequebatur^ A Teutonici Ordinis equitibus in Prufliara cerfitus, permediam, hoftilem tum Poloniara., penetrans, auxi- ) venit , Pruflbsque ethnicos viftos Chrifto adduxit. Lufatiam at- le Silefiam Bohemiae adjunxit, promoto etiam in Poloniam bello. uamvis autem utroque oculo caecus erat, nihllominusunam adhuc ipeditionem fibi lufcipiendam putavit in Galliam, utGallosadver- s Anglosdefenderet, Verum in Crefliaca pugna , cum fugere regi )hemi£Bprobrofumdiceret, caefuseftanno 1346. regn. 56» ajtat, 50. Magni erat animi Princepsf- ac praecipua; oblervaniia? in fum- mPontificem, quemnoa tantumdefendit in Italia contra Gibelli- )s , fed etiam Avenione c um Carolo filio invifit , impetravitque , ut pifcopatus Pragenfis, Moguntino Metropolitano eo usque fubje6lus, Archie^ifco^atum commutaretur ^ & quamvis externo Ecclefiaruo) I i 3 fplea- S54 Part. VIL Lib. II. Cap. I. Art. II. fplendori non multum CribuiiTe fit vifus j fidei tamen Catholic® pu ritatem fincere colebat, fummoque ftudio promovebat; ut non fo lum expeditio Pruffica adverfus infideles, eftargumento, fedBohe roia etiam ab haereticis expurgata, dum Dulcinianos, qui ex Ger mania advenerant, Praga? publico in foro combori juffit. Bohem ideidantvitii, quod averfo ab eis fuerit animo , tributumquegen tis, quod ilabiii lege ante definitum fuerat, incertum reddiderit Germanic3E iNatlonis hominibus atrario praefedis. \ Tres filios reli<|uit, Carolum, (qui Wenc s slai nomen ^ in Ba ptifmoacceptum, ingratlamCaroliPuIchri Galli^Regis, apudquen educatus fuerat , mutavicj Joannem, & VVenceslaum, ac primi deditBohemiam, alteri Moraviam, tertio Luxemburgum» Joanne matrimonio junftus fuit cum Margaretha Maultafchia, Henrici Ca rinthiae Docis & Tyroleos Comitis, quem BoheraiasRegem fuiffedj ximus, filia. Quas tamen ipfum repudiavit, ac nupfit Ludovico LudoviciBavariCaefaris filio, ex quo fufccpit Mainhardum IV. Jo annes vero fibi defponditMargaretham, DucisTroppavienfisfiliarr qusB Jodocura ex eo genuit, Imperatorem poftea eleaum. Necefl eft igitur dicere, interjoannem & Maultafchiam fponfalia duntsxa interceffifl^e, autimpotent!amrefpe6livam , autcerte, nunquam ma trimonium illud fuifte confummacum ,• alias enim diflblvinequaquat potuiftet* Caro/o primogenito Bohemiam, quoddlxi, dedit Joannes Rex necBohemiae, quin orbi terrarum, plus dare potuiflet, quam Ca rolum. Is fiquidemomnes ante feBohemia? Principes tam alte me ritis eft fupergreftus , ut pitria patrem appellent Bohemi. Et juven tutem quidem bellis Italicis , contra Gibellinos pro fede Apoftolic giftis, informaverat* Qua re tantam apud Clementem VL Ave nione tunc federa figentem, gratiam inivit, ut exauaoratoLudovi co Bavaro EJe£l:ores quinque Imperii eundem ejus hortatu Caifaren dicerent* Sed non nifi poft mortem Ludovici plenam Imperialis digni tatis poflTeffionem adiit«, Incredibile didu eft, quanta deinceps hic Princeps geirerit quot monafteria & ecclcfias fundarit, dotaritque, quot urbes, ar ces, & opera publica conftruxr-rit. Negotiiim de Archiepifcopati Pragenfi, a patre coeptum, ipfe abfolvit, attributis inannosfingu los centum aureorummilHbus, mulcisque privilegiis eidem conceffi & Impetratis, atque exftruda nova Cathedrali Bafilica, cui corpu 5. SigifTiundi BurgundiajRegis, ex Vallefia afportatum , intulit. Vi %UG eft in tota Bohemia ^ quin toto Imperio , celebrior Ecclefia^quai; tatus Bohemioe ab extin6laPriirjisIai(lirpeusqueadHuflit* 255 is non cumularit beneficils, Immunitatis Ecclefiafticse cuJtor erat ifenforque acerrimUvS, remiflis oneribus, quibus aliqui anteeum iges, & proceres clerum premebant, uc adeo nunquam florenUor erit ecclefiarum.flatus, quam fub hoc inflexibili facerdotii vindice. igentem BaU)inus nofter in Hi(i. £oh A^. 2. c. 2. catalogum texic andium beneficiorum, quibns ecciefias ornavit. Sed nec minus omnigenam telicitatem flatus politfci promovit, cademiam Pragenfera , toco orbe celeberrimam, ad normam Pari- 5nfis, ipfe fundavit Carolinam ab eo di6lam ) bonarum artiura ientiaruraque amator A geftip.ator eximius, maxime recrefitus , lando fcholarium difputacionibus intereflTe poterat , vide- tque, confluenteundique ad novam academiam ingenti difcentiuni Limero, fcientiarum florere difc plinas. Pons etiam PragenfiS , [oldavae impofitus, amplitudine & firmitate praecellens, auclorem ibet Carolum ; cui ad fummum ornamentum poftea accefl^erunt 28» •sgrandes ftatuae, aut faxo incifae, aut sere fufae , atque pili§ vi- ndis infiftentes, ad utrumque latus ex ordine collocatse. £c hoc qiidemponte Pragam Minorem cum Majore commifit. trique vero Novam Pragam, cujus ipfe eft conditor, adjunxit, uC teri regio palatio Q fVifiherado) propriores haberet cives ; tan- mque triurbi fuas conciliavit ex omni natione hominum frequen- am, utii, qui coram hanc fpeftarunt , fcribere non dubitarint , tra diei fpatium ultra 50000« militum potuiflTe colligi , in aciem educi , absque civitatis detrimento : atque :iiverfim Bohemiam fuiflfe omnis felicitatis eroporium, cui Ca- )lus Lufatiam etiam atque Silefiam , a patre jam aflTertam , regno ohemias ftabiliter univit, conventione cum Polonis inita ; quibus ropterea remifit annuum tributum, quodBohemias DucesacRege* ) iis ante exegerant. Conftitutionesoptiraae Regni legumque ordinationes pariter de» entur Carolo ; uti etiam fucceflio , fecundum diploma Friderici IL nperatoris , ad foeminas quoque devolvenda , perpetua lege firroata. ed nihil ad Bohemia; decus, totiusque Imperii, ejusque praifertini iefitorum emolumentum illuftrius , quam Bulla Aurea , qua , ut Bal- inusloquitur, univerfalmperii ceconomiacontinetur, tamquegran* einNationeraGermanicam meritum compleftitur, ut per eam ha- icnus fteterit , ne Imperatordjs ignitas» loiperii falus & liberCaSf i auc fraude convelierecur. SLS6 Part. VIL Lib. IL Cap. L Art. IIL ARTICULUS IIL Status Bohemiae a Concilio Conftantienfi usqueac Bafileenfe. i^. OUaravls Carolus IV. immortalem noroinis fui gloriam apud Bo Car©li nse» NC hemos prsfertim , & Ecciefialtici ordinis iionmines fibi com vi' paraverit , non defunt tamen , qui palam pronuntient , vh perniciofum magis fuilfe Imperio, propter incifos aerarii publici ner vos, f emiffa telonia , accifa veaigalia, artus, ad capitis decreroen tum, in irnraenfum auftos, largitione imrBodica obtrufum Ekaori bus Wencsslawn filium , ventrem pigrum & inertem , alterum ve lut Copronymum aut Heliogabalum , qui anno 1361. Norimberga natus ipfas jam falutis undas , quibus ablutus fuerac, aramque po ftea ipfam , dum vagiens bimus infans coronaretur , foedaverac. ir. Imperii gubernaculo admotus, primo quinquenio fpem bonan ^WenceeiaHs. pj.aBbere vifus eft. At poftea Iielluonibus & projease vits hominibu; fe totum dedeiis> in turpem fegnitiem, lafciviam, & crudelitaterr defluxit, ^ Cum ex S. Joanne Nepomuceno elicere non poflet, an Joann? Regina praeterfe alium amaret, in iVloIdavam proieaum fuffocavil ^ anno 1383. moxin alios Canonicos, Proceres, cives, carnificej quem compatrem fuum appellare confueverat , latus femper ftipan- te, graifata eft immanis crudelitas. Boherai eam tyrannidem & fcurrilem levitatera non ferentes, Sigismundi Regis Hungariae, ejusdem fratris, & Jodoci patrui, Mo- raviae princf^is , confilio , carceri eum incluferunt Pragse anno 1 294, At ex eo fuga elapfus , cumfeipfo nonfieretraelior, iterum captus' ac Viennam deportatus eft. Verum ope funiculi lerici, a pifcatore porreai , ex hac etiara cuftodia evadens , barbara laniena in Bohemos faeviit. Imperium, cujos curas neglexerat, tam ignavi ac fcelerati ca- pitis pert«fuffl , Ekaorum Frincipum omnium fufFragiis Francofurti eundem exauaoravit, quod LongobardicB jura ahenallet, jufticiafr: auro Vendidiftet, latronibus liberas habenas iaxaflet, in facerdotej & honeftos viros fa^vierit, monitus non reijpuerit &c. Et re ipfa. |)f^teralialroperiijuradiffipata Joanni Galeacio Vice-Comiti Vica- ria» \ Status BohemijE a concilio Conflantienfi usque ad Bafil. a^/ •latum Italiae pro pecunia , Norimbergenfibus libcrtatem pro |quatuor 7in\ Rhenani plauftris vendidit. Graviflimum infuper Academi© Pragenfi, a patre Carolo fun-^ ^8- . latae , vulnus intulit» Haec tanto concurfu ftudencium floruit, ut^uj^tlo'^ id 44000. eorum numerarentur. Quia autem horum pars multo * naxima erant exteri , tres ifti claflTes cum ^ trium votorum jure con- tituebant', una duntaxat clafle , cum un^o fufiragio Bohemis relifta. i^^gre haec res Bohemos habuit, quiritantes, fundatam a Carolo uifle Academiam Pragenfem ad normam Parifienfis, in quacuor claffes liftributas, ita quidem, ut Galh' tribus fuffragiis potiantur, quarto idvenis relifto ; in Pragenfi vero tria exteris eflfe concefl^a, inhaud eve Bohemorum dedecus , qui frequentibus a Germanis notentur in- uriis , numero capitum & votorum confifis. VVenceslaus, his querelis per Joannem Huflum , ProfeflTorem Vcademicum, ad feperlatis, decrevit, ut deinceps Bohemisj tria 'oncederentur fufFragia , exteris vero unum duntaxat. Quamuta- ione irritati exteri| ad condiftum tempus 40000. Praga difceflferunt. Juaoccafione Academia Lipfienfis inMifniafuit fundata a Friderico icllicofo. At majoremmulto peftem Bohemise invexit Wenceslai ignavia 19. er Hufliticam haerefin, cujus originem & errores defcripfi part. ^.Hunitanim rt.S-n, 33, feqq, ubi afta concilii Conftantienfis expofui. Et^^^^®'"' uia in hoc concilio HuflTus cum Hieronymo Pragenfi ad necem con- emnatus eft, Huflitae in rabiem afti eas deinceps feditionum , ebellionum, bellorumque atrocium ventilarunt faces, quibusjReg- um florentiflimum vix non penitus conflagravit, Ac primo quidem duce Zifcha nobili Bohemo anno 1419* in uriam irruropentes tredecim fenatores per feneftras prsecipitarunt. )uo audito Wenceslaus ira exaeftuans , & apoplexia ta6lus , ia- »r horrendos ejulatus & rugitus interiit^ Natus an.i 36 i.an. 1363*^0- ^natusRex Bohemiae, an. 1376. vivente adhuc patre, eledlus Rex lora. an. 16S6. coronatus Aquisgrani Imperator, an. 1394. a Bo- emis in carcerem detrufus , an. 1400. Iroperiali dignitate exutus , Q. 1402. rurfus mandatus cuftodiae , iterumque a Bohemis rece- Cus, Regisumbramprasfetulit adannum usque 1419. Poft ejus mortem Sfgijmundus frater, jam antea Rex Hun^ jriae&Rom.Imperator, Rcgni Bohemici pofleflTionemaditurus, co- ^ f j- "^""'^' litia Brunam indixic. Quiete primo afta oninia. ScdcuraPragen ' bus, qui lue Huflitica maxime laborabanc , feverius relpondiflet, ; Grafam , civem Pragenfem , ob eam hserefm Uratilavia; occidl Fars VJU K k man- Part.VlLLib. IL Cap.LArt.m. ffiandaiTet, eorom aninio^a fesvertlts ac difBcillimum snnorurE bellum fibi Jiccivit ; in quo facra omoia ab Huffitis violata, nuUumque barbarsE crodelitatis genus orniiluni. Ac pricrjo qu dem Sigismundus coIicSo 140000. ex Germania exercitu an* 1420- Pragani obfedit , at conatu irrito. Pluribusque . deinceps cladibus afFe6tus a Ziicha ; donec fimefta hsc patrise fuae peftisanno 1434» peileextingueretur, 13. vidorias ab eo reiatasme' morant, i f o. Monafleria vaitata, Peilem fuam pGft morteiDlri tym- panum expandi jullit, ejus enim vel fomtu {loiles in fagam aver tendos. Zifca a calice cognominari voluic, acaiicisufo, totfangui neis prgeliis propugnato, nobiiitatem accerfcns. 31. Detalerant quidem I3o[ie^ii coronam Jagelioni, Regi Poloniaej Procopius. fecl eo recufante , orphanos fedixerur^t, creato bel'i prxfedo Pro- copfs, JoannisZifchaavuncuIo. Qulper 10, adhucanoosbellumjncen- dia,e5q)ilationes,populationes agrorum , vallaticoes urhiumcircumdu . xit , non tantum per Bohemiam,f2d etiam per Siiefi^m , Moraviam , Lu- fatiam, Saxoniam, Auftriam, Bavariam, Fran x niam. Sigismundas quidetn novosfemper novosque.etiam crace figna- torum » immifit exercicus, fed vitlirecederecompulf' funt^ Anno 143 concilium Bafiieenfe Bol^emos invitavit ad conci- liandum religionis negotium , prout expofui prolixius part, art, ^.n. i8* in recenfenda hiitoria concijii BaliieenOs. aa- Sequenti dein anno 1434« Procopius, cura ab armis nollet dif Fax. ' ' cedere , a Nobilibus Bohemis , Meinhardo prsefertim a No va IJomOj &UlricoRorLmfi, acievittus occubuit ; & quia fic Bohemia per fe ipfameratdevidla, tandemanno 1436. paxcoaluit , Huffitis ad com paftata concilii Bafileenfis remiiris , quibus ufus calicis eisdem pcr iDiirus fuerat, modo ad falutera riecefTarium non crederent. ' iJno duntaxat anno Slgismundo Regno Bohemico frui licuit, Nam anno 1437. Znoymoe obiit, aetatis 70, Imperii 26. regni Hun- garici 51. Bohemici a coronatione 17. a quieta pofifeffione 2. . 53. ^ FriDceps erat Sigifmundus dereiigsone, concilio Conftantienfi, Obkua Si- ^ fublato fchifffiate optime meritus. Sed bello adverfus Bohemos fiisni. iofelix , felicior adverfus Turcas. Erroris politici eum arguuntj quod perturbato regni ftatu immicius Bohemos initio habueric ,* quos tandem , cum ferro non poflet clementia vicit*j Status Bohemise a concilio Bafileenfi usque ad Tiident. 2S§ ARTICULUS V. Status Bohemiae a conciiioBarileenfi usque ad TridentinutD* ^kismundus Boheroia? h^redem reliquit Elifahetham^ Alberto II, 24. ^ Archidud jam ann.o 1421, defponratn, concefTa in dotera Mora- Albeitus» ,'{a. Mortuo ^igismundo Albertus tres coronas eodem anno ac- :epit, CeEfaream, Hungsricam & Bohemicam , foioThabore, mu- )ita ab HuiTitis urbe , obfequium detredante. Sed fpes m.agnas , ie Aiberto IL prseclaro Principe & Imperatore conceptas , mors ni- nis matura abVcidit. Jam aitero enim Imperii & Regnorom anno 'i J obiit, magna Religionis ac Reipublicse Chrifliansrjaelura. ' ^ Fjlias duas fufceperac Albertus ex Elifabetha, ex qua gravidaLadislaas.- •cliaa natus" eft Ladislaus Pofihumus, Commorini in Hutigaria, quar- 0 poft mortem patris menfe.- Bohemi eum Regni ftatum verfari irbitrabantur, ut confultum non fiC, infantl, fub tutoribus confti- :uto , habenas committere. ^ o Alberto igitur Bavariae Duci fceptrum ofFerunt, & eo recu- 'ante, Friderico 111. Iraperatori. Verum pientiffimi ifti Principes Qoltbant curr detrimento pupilli crefcere» Quare Bohemi duosRe- gni Gubernatores eligunt, Meinhardum Novadomenfem , & Ge- DrgiumPodiebradium, illum apprime Catholicum , hunc addiaum HulTitis, hominemcallidum, qui capto &fublato Meinhardo, totius Regni gubernationem ad fe traxit. Ladislausinterea apud Fridericum 111. CEefarem , cognatura & tutorem fuum , educabatur , nec illum Bohemis repofcentibus refti- turrevoluit, nifi impleto statis anno 13. qoo PragcB coronatus eft abOlomucenfi Epifcopo. Cumadannum aetatis 17. pervenit, fo- lenni legatione ad Carolum VII. Gallias Regem mifia , Magdalenam ■ - ejus filiam in conjugem fibi petiit. Sed dum fpoqfa ad thalamom irgenti apparatu properat, Pragas Ladisiaus infertur turoulo anno 1457« grandi rerum humanarum exemplo, Venenum ipfi miftum quidam exiftimant , fi ve ab Huffitis, five a Podiebradio. Comitia Regni dein habita pro 'ufficiendo Rege. Competitores a^. erant prsecipui EuropaePrincipes. Sed a Rokizana, Huffiticte fadio Podiebra« nismyfia, perfuafi Bohemi ad Podiebradium , nobilem Bohemom'^ exiiluftri Berneggiorum in Germania familia oriundum, qui Regni EUbcrDacuia hawenus pro Ladislaonon fmepolitica laude modera* Part. Vn. Lib. IL Cap.L Art. IV. batur, vota inclinarunt. Anno coronatusfsfuit ab Ftogarli Epifcopis , Pragenfifede vacante, «Sc Oiomucenfi a fcde Apoftolica necdum confirmato. Celebratur Georgius a B hemis magnfs encomiis, tanquam mi-* gnanimus, bellorumadmodum peritus, juftus, in fubditorum com- moda, regniquecuram fedulo intentus. Ad liberandum etiam Fri- dericum IIL Imperatorem, a Viennenfibus fuis in arce obfeflum , cum Rock:zana. exercitu accurrit. Sed RokizansB,pfeudO"ArchiepifcopoPragenfiob- noxius, Calixtinortm , feu Utraquikarum Te^tx zdhwCit ^ calicis ufum per cmpaEtata concilii Bafileenfis Bohemicae nationi conceflum , & ab Eugenio IV. approbatum, diaitans» Contra vero Romani Pontifices eumufum tanquam abufum vo- lebant abolitum , allegantes juramentum , quod in coronatione Ge- orgius prseflitifl^et, defenfurum fe Religionera Cathoiicam , & Ro- mano Pontifici obedientem futurum &c. Mifliin hoc contentionis confliau ultro citroque legati, infli* Anathema. tuti Ecciefiaflici conventus , piures Europa? Principes pro Rege Ge- orgtoapudfummum Antiftitera interceflerunt. Verunrcumnec monita nec minsB proficerent , Paulus li . tefte Balbino in hijl, Boh, eum ad cau- fam diceRdamcitavitRomam, &non comparentem , communione Ecclefis movit, ac Regno privavit, fubditis a juramento fidelitatif Iblutis^ ^ Georgius infiflens compaStatis Bafileenfibus, negansque hseretf- Cum*ea quidpiam continere, primum a Pontifice male informato ad melius informandum , deindeab eodem ad Concilium univerfale ap- pellavit, Immifli fubin cruce fignati exercitus ,• Matthias Corvinus Hungariae Rex in Georgium concicatus, bellum movit ; Moravia , Silefia, Lufatia, obfequium detraflarunt. Bohemiam tamen fuam - defendit, hofles vicit , & previncias lllas recuperavic, immani ca- men vel inter viaorias Bohemi» ftrage, Ecclefiafticorum raaxime & Nobilium Cacholicorum bonis injuriam paflis. Tandem curis & laboribus frailus obiit anno setatis cr Regni 13. retraaatis, ut plures fcriptores referunt, quse contra Pontifices egerac , promiflfaque Canonicis Pragenfibus erga Sedera Apoftolicam obedientia ,* a quibus proin in Ecclefia Metropolicana Catholicos inter Reges facram fepulturam obcinuit. Candidatos inter Regni tunc eminebant i.Matthias Corvi- nus , vivente adhuc Georgio in Moravia coronatus Rex Bohemi» AtBoherainegabant, fe eum elefturof , qui patriabellum intulifleC* a. Wilhelmus, MifniseMwchio, qui Aniiara natu majorem Alberl StatusBohemiasaconcilioBafileenfi usqueadTrident. 261 i n. Cffifarisfil:am, Ladislai fororem, nuptam habebat. ^UUdis- lus Princei\«; Pcloniae, ex Klilabecha, juniore Alberti IL filia ge- itus, annorum 15* tunc juvenis. HicrcliquispraBlatuscoroiam obtinuit, fub conditione,utcom- sf. aftata concilii BaCleenfis rata maneant. Pacis, quam belli artibus UladisUus. jitfelicior. Bohemiam, Wenceslaiinertia, bellis Hufliticis, bre- i A'berci & Ladislai regimine, Georgii, bellisnati, negle6lu,haud arum diftortam , ac legum vinculis difTolutam , ereftis tribunalibus, jgumque placitis prudenter temperavit, & in ordinem fuom repo- Liit. Bellocum MatthiaHungarias Rege, cui Silefia adhaerebat, col- fus , collefto ex Bohemia 2oceo exercitu , & 60000 , quae pater Ca- imirus exPoloniamiferat, Uratislaviam obfedit ; fed tanto arrao- umapparatu, quemEuropaeexpugnandae fibi fufficientem fore Mat- bias dicebat, adeo parum aftum eft , ut ne quidem urbis portae clau- erentur. Tandem pars utraque belli pertacfa , primo biennes in- ucias, dein vero anno 1479. Olomucii in ftabilem pacem confenfit, lis ratara articulis. i. Uterque Regis Bohemiae titulo ornetur, a.paxcura Johemiam retineat Uladislaus, Moraviara, Silefiam, & LufatiamMatthia?, ^atthias» 3. Si hunc prius mcri conringat , tres ills provincise coro- lae Bohemicas rurfus uniantur folutis Hungaric» Nationi quadrin- [entis florenorum millibus. 4» Si Uladislaus absque prole prius de. federet , ad Matthiam omnia devolvantur. Hoc autem anno 1490* lefundo, provinciae illa^ rurlus Bohemiae fuerunt unitae, & Uladis- ao, qui etiam in Regem Hungariae fuit eleftus , attributap. Sed ratione Hungariae novum ipfi bellum cum Maximiliano L lege Rom. qui armis eandem fibi vendicavit , conventionibus initis lixus. Fa£la autem pace Uladislaus Hungariam interim retinuit » ^mni vero jure in Auftriam fuperiorera, quamsMatthias anteceflbr JoflTederat , in perpetuum ceffit* Quamvis autemUIadishusPrincepseratmitiffimus, & in om- oes agquiffimus, multa tamen ab Huffitis , quos unire cum Ecclefia Romana oroni ope fatagebat, adverlatulit, adeo quidem,ut plebs, Furore percita , non tantum fenatores occideret, fed ipfum quoque Regem in propria Pragenfi arceobfideret , & ad mortem depofceret , Picardicis prefertim myftis ex fuggeftu tubam adverfus eum inflan- tibus. Obiit pientiffimus Princeps anno i^i^.aetatis ^o. Regni Bohe^ ffiici 45, Hungarici 26. Regnum utrumque relinquens Ludovico filio ^Qico, decenni tuncpuero, cuitutoresStatus Regni dederunt Ma- Kk 3 ximi- s62 Part. Vif, Lib. II. CapJ. Art. IV. ximiiiarsiim L Imperatorem , & Sigifmundum Polonise Regem , fra trem Uladiski, 29. DeLudovico fjcBalbinus : ante kgitimmn tempus natus, fm\ Ladovicus*' pelle : Ungarw ^ Bobemia Rex dcUus ^ coronatus infans (triurr annoruro) ante tempus loqui ccepit ^ fapiens fupra (etatem puer : onu decennium Rempubiicam tradtare aggrejfus e/?, (conciliata inter NO' biles & civitates pace, quam S. Wenceslai conventionem appellant] mte- legitimum tempus conjugem fibi defpondit (Mariam Caroli V. io rorem) anno atatis. if;/emdem ftbi duxit (in celebri illo triura Re gum , Maximiliani I. Imp.Uladislai Regis Hung. & Boh. & Sigismun di Regis Polonise, conventa, Viennse celebrato) ante tempus mzn tum barba veftitum oftendit : ante annwn 20. canuit : ante tempus cun Turca conflixit ; ante tempus periit (ad Mohaciura anno 1526/ 30/ Ad AuguftiiTimam inde Domum Auftriacam devoluta Bobemi? Ferdinan- fub optimo ejusdem regimine hodiedum floret. Et quidem, mor dus. tuo Ludovico absque iiberis Ferdinando L Qui Annam illius fororen habebat conjugem, obtigit, delegatis Regni prudenter vota fua a( eum incliiiantibus, quem jara fucceffionis vocabant , totaque fermi Nobilitate Regni Iglavise eundem excipiente^ Gumquepoftea annc if f 8»Imperatorfueratrenuntiatus,OrdinesBohemi^cum 30C0. equi tumeiobviam proceflerunt* 1 1000, civesarmati , ifoo. puerulismi iftu eandido, quos i2.cives Pragerjfes, barbati fed pumiliones , nihi puerls majores , ducebant , 1000. cani fenes , 800. viduse , 2000. vir gines Pragam ingrediend occurrerunt , quol bet horum agmine latin; oratione eundem falutante, inter triumpnales apparatus, & fefti vos applaufus. Certe cptatius nihil elTe pcterat ad publicam Regni falutem; quamFerc^inandus , qui fatifcentibus prope rebus fapiehter adeo for- titerque fuccurrit, ut & pacem Nobiles inter ac cives coroponeret, & exadis, quantum fieri poterat, HulTitis, Religioni avitae con fuleret, Id eerte ad pientillimi Regfs perennem memoriam prseclarum 1 qno6 M^^tropolitanc-ePragenfi EccIeOa, pofl: 15 1. annorumdefolatio- nem Catholicum Archiepjfcopum ret^ituerit, & novam Academiam, orthodox3B veritatis arcem , condiderit. Requirebant nempe ea tempora id genus praefidia. Triftis ubi- que fqualebat rerutj facies,- dooiinabatur hserefis ; templa DEI profanata, ac deformata , mo^afteria aut everfa , aut cul- teribus vacua > facerdotes necati, aut, quod infelicius , ex pa- fto» StatusBohemioea.concilioBarileenriusque adTrident. 26$, loribus in lupos transformati ; Carolinae Academi^ Do6lores uni- ^erfim Hufficica tabe infetti animariim ciadem fpargebant. Religio Slajorum, tarn pulchre clim efflorefcens, fpreta ubique, abje6la, 10 deferta jacebat. Contra vcio per centum & ultra anno$tahta -lulDcarum, Orebitarum, Picardorum , Taboritsraiii,Orphanorum, 3alixtinorum , atque ut ad plenam llragemnibildetiret, Acabapti- larum, Lutheranorum , ZwinghariOnmi , Calviniftarum , aliarum- jue fettarum colluvies Regnum inufidavit, uc vixtrigefmiaparspO' )uli eflTet Catholica Equidem priores aliquiReges Religioni reducend^ operam da- )ant, fed fpreta jacebat auctoritas , furore hsretico , minis , feditio- ^ libus, tumultibus, bellis omnia mifcence. Nec multo melior erJit Vloraviae, Silefiae, & Lufatiae ftatus. Subventura tandemlaborancibus rebus abenigno Numine, co- -onaftabilinexu Auguftilfimae per orbem terrarum Famili^ illigata, n cujus tutelam depofitum gaudemus Religionis^decus, Ac primo quidero Ferdinandus Rex legum feveritate agendum 31. jutavit ; cum enimin bello Sraalcaldlco Boiierni ac Silefii ipfi militareLeges, lecre^tarencadverfusSaxonem, quinimohuic plures venirent auxi- io Ferdinandus confedo bello in Boiiemiam duxit vi6lQrem exerci- ium, atque a rebellibus , Pragenfibus maxime & Uratislavienfibus, juorum culparaajor, poenas exegit, feveras quidem , ifed juftifli- nas ; non parum etiam promoto Religionis, propemodum exulan- ,is, negocio» Sed quia timor non diuturnus efle folet magifter officii, mitio- ribus deinceps mediis cum gente facile irritanda, agendum ratus, ;ranquillae pacis artibusReligioni providit efficacius dum videlicet, }uod dixi , & ovibus paftorera reftituit , & cum ab infe6la Academta Zarolina bona fementis fperari nonpoterat, novam fundavit, Fef' linvid am a nominefuo appellatam, earaque PatribuslSocietatis JE- fu, Roma in Bohefniam accicis, attribuit, cum Dominicanorum.ad 5. Clementem monaiterio (peramplo hodie collegio) eo deinceps proventu, ut & Religio & bonae Mulae, in fenium quoddam defor- me prolapfaj, ad bonorum omnium folatium, &Regni decus reflo- refcerent^ Allaboratum etiam fedulo, ut concilii Tridentini; nuper fini^ tl, placita in ufum & praxin eant. Quia autem in Regno, novitiis erroribus conftrifto , tanca res ad faftigium brevi tempore deduci non poterat, roultum iaborem ac fudorem , atque praefertim mul- tam in adverfts pacientiam impendere oportuic. Nam e« fuic Hufli«« Uruiu m Part. VILlLib. ,1. Cap. I. Art. V. tsrum protervia, ut in sedium veftibulis , ac templorum porticibuj calicem piflum aut fculptum defigerent : in Bibliis autem fuij fe«c verba; hibite ex so omms y aureis litteris exprimerent. 3«. .33. Msx.. 11. S4. ARTICULUS V. Status Bohemiae a Concilio Tridentino usque ad finem fseculi XVI. Trlvente Ferdinando I, Caefare , filius Ferdinandus Archidux, ^ cui Tyrolis poftea & anterioris Auftri» provinciae obtigerant, pro patre adminiftravit Regnum Bohemiae, idque munus conti- nuavit (etiam poftquam Maximilianus frater fenior anno 1^62, Rex Bobemiae coronatus fuerat ) usque} ad mortem patris, infigni reipublica & religionis , ejusque defenlorum emolumento Nam uti clerum omnem , a novatoribus oppreflum , ita velroaximena- fcentem tunc in Bohemia Societatem noftram , quse Lutheranorum & Hufljtarumodiisatqueinjuriisacerbius petebatur, fingulari magna- nimitate & conftantia protexit; probe gnarus, quantum interfit ad mefl^em, operariosin vinea Domini defudantes, ab adverfo incurfu fecuros prasftare. Quamvis autem Maximilianus 11. res Religionis remiflius, quam pater, & fratres, traftaret , induci taraen non potuit, ut confeffionem Auguftanam publico decreto in Bohemia civitate dona- ret, Maria prsfertim Regina feliciter diffiiadente. Magnum etiam Ecclefia prsfidium habuit in Antonio Archiepifcopo , & prsecipuis Regni Dynaftis , Lobkowiciis, Rofenfibus, Pernfteiniis, Berkanis, Haugvicns, Kolowrat^is , aliisque, fummis in Regno muneribus praefe^is. Sed clariormulto lux aff^ulfit, cum anno 1575. Prag^ eoro- natuseft Rudolphus, Caefaris filius, Prima quippe illius curaReligio, q^m in Hifpania educatus , pientiflima etiam matre infpirante al- tiflime animo impreflTam gerebat, Laurentio Magio ufus confeflario. Cura adhuc juvenis a patre aliquando ad concionem Lutheranam duaus fuerat , in quapraeco bilemin fummum Pontificem & Eccle- fiafticos ordines licentius exfpuebat, exfpeftato «gre fine, lonan- tem calumniatori colaphum infljxit , reprebenfusque propterea a pa- tre faftura c»nftanter defendit. 1 r r t CoriCilia BohGcniK feculo XVt oceptro admotus , quamvis Imperator effet, regiam federa ragae conllanrer fixit. Praecipua per Re^^num officia Proceribus latholicis contuUt. Piccardos , Jnfolentilfimum Huificirurp genu?», jvcris decretfs cocrcuiC , Tjulloque loco paffus efl aperre fur re. >mplorum nitori, culcuique Divino intentus, mhilomiUebat, quo jbjeaos fibi populos ad Numinis £eterni obfequium poterat fle- ere. Sacrorum curae acceflit pr^cellens litterarum seftimatfo , qua nbutus doacs viros cx omniEuropa Pragam attraxit, & copiofe luceque habuit, Matheleos praefercipi difciplirsaeruditos. Argumen- ^ncTicho Brahe, quem grandi forrptu ex Uranoburgo fuo attraxft ^LitieE!?^ rKter ingentem multicudinem omnis generis artificum , pi6loFuro, atusriaru!!, gemfriariorum, chemieorum &c. tantumque auri ac ^em- srum in Boherr ia congedum faerat, utSalomonis terapora renata icerent; I-gatis etigm Tartarorum, Perrarum , Mofchorum, Tur* irum, omniuT:que ferme Nationum ad Rudolphum Casfarem Pra- am confluentibus, Veruro quam gloriofafuerunt tempora prima ac media, tamtri=* ia & acerba ultima , florente ac prjs^potenCe paulo ante Imperatore pud populos vilefcente , atque provinciis exuto* Qu3e cum i faeculum XVU. pertineant , co referenda funt. ARTICULUS VI. Itatus Ecclefiafticus inBohemia& adiunftis Pro- vinciis per fynodos facras aliosque conventus ordinatus i«culo XVL ]\ Nte feculum XVI. vix ulla mveniantur in Bobemia celebrata ^ f \ facra eonciiia. Vifum nihilominus fuit fchema aliquod rerunt praerrjiftere, ur facrae ac politicce Reipublica? ffatus appareret,. m fynodi & conventus , eo in Regno & adjeftis provinciis ce- ebrati, brevicer funt referendv Etquidera , quce rafi» ne Nat*cnis Bohemicasin concflio Con- C©Eipa6la^ fantienfi ac prsefercifn Bafileenfi fuerant ftaruta , psrte retttli» hv-jus pr.^fterorrs ryrodi ccn^pnStntis , variss trmen inter, qua^ lixi, turbas , r-orusque, vivefcant Bchemi, aRcmanis ritibus paiBni; lefc^fcen^es. Quaoivis auteni Roirani Pontificcs cciDpaflata illareji- Part. Yll UWll, Cap J. Art. VL cerent , urgereiitque^ ut Bohemi in fumenda fub una fpecie facrj tGena reHqoae Eccleriae fe conforment , nihilofecius tamen Ferdinan dus 1. HalTitas ^d fidem orthodoxam facilius reducendos ratus , f t^alix pci> Commumo fub f/rrrripoerat, obnicente. Altera die lefta fecunda fiatutorum pars , de Sacrammtis oranium fentenriis rata & acceptsta, Epifcopo Sacramentorum di^ nitatem elegantl orarione commendante. Tertia die tra6latum d mmm difciplim 5t reformaifone clm^ Non eodem confenfu has ^ vox excepta, plur?bus in luxura, &lubricie vitse illecebrasdifBuen tibus. £t Epifcopus gravi oratione de vita& honefete clericorur diiTerens ,^ obftrepentibos injccit pudorem fui. Atque ut cuilibet quod luberet, opponendi darctur occafio, Adalbercus BaalFciiius nc Concilia. Boheniise fseculo XVL lofter cathedram corrcendit„ fponflbnefaaa , fe rerponfurum, li luis contra (lattira ifta {yi odaria quidquam vcllet promere. Ouamvis autrem sd Tridentini norn,sm canonts & oecreta fiie-' Intcoroponta, frequensejusdeTn cGncilii, nuper fimti , fit fafta n^ntio, ne tacien ulla Ca-fari Maximiliano daretur offsnbc>, oirjlTa ;ft iliius pubiica promulgacio^ aut decreto iirmata receptio , reler- ^ato in meliora tempora tam faTubri opere. , „ , . -n- or Cum anna isvS^ in publicis- Reginicornicns deRudolphainRe.^^^^^^^^^^^^ Tcm promovendo craaaretur,. per tex nienfesgraviama, atq^ue crirainis plena , d R eligione fervebst contentio. Luthernni^l iccsr- ^^^,5, U Calvinisni, aliiqoe feaarii ,- qnamvis: in doarina maxime dis- "ord^^s, & c^pitlbusindwerfa tendeiites, eaudis tamen , ceuvulpes ilsSamfonic^, colligati, in exurendum Ecclefi^ GatholiSce sgrura 'onfpirabanc. Cura autem minus proHcerent, privnegia , Catholi- :is & Utraq^dlln concefla, communia Obi efle volebant.. Ahoquia. lovum Resem fe non admiffuroy. Numero fjquideir. audacia fua freti, atque exGmpIo Ac-atho- icorum in Aullria, oui liberum Confelfionis Auguftana^exercitiura inte feptenni-im a CEefsre Maximhano ohtinuerant, animati^ con- fenionero quandam, quam Kvafigeisam dxx^VQ, obtukrunt. Catho- 15ci GuibiisinhaccaufaFrufnt^fejonxerunt,, poftulata miquo; le- Dpponeba-t ; neque enira nomine Utraquifir.mm Lutheranos,. abos- que ejusT-odi Novrnrt ?? poireintenigi y quinihif propemodumcom- Eune cum illis habeant. « • u* V' r'tas sucem ut patcret mamfetos, Patnbus nofiris ab Ar* chiepifcopomandatumea,. ut navam illamfedtarTorum confefiionem aptaconfutnionerefciierent, qua? typisdata, & comims^exhibiiar spprobationem non tantum a Cathohcis,, fed etiam Huffit^ tuiir^, Arqueira fraCta in prsefens Novatorum audacia Cgeiarea ediao anj ci^um, nequidin Rel gione mutaretur,- ac caufa iftain tempo? ahud differatur. Quo paao coronacus efl Rudolphus , prsemifla exomo- logrfj, ?i Eucharftia fub una fpecie pubiice fumpta, mgenti rette fenrienMum lolatio , hauiio ex tan) fanais aufpiciis felici on.me. Necfpes fefelht, ut diaum fupra ; nara, utcsterahictaceam,. st-- fuh optato regimine RHigiefifiimi hujus Princip s ce^ebratum e*t jir. oiomuceii- ifoi. comlium U. Olmucenfe f ab epTcopo indiaum. Magna m eo res aaa. Promulgata nempe publico decreto concilu Tndcntmi placita, ac recepta, unacum rireviario Rommo , jufTu lu V. l^cnt* M3X edito: csteraitem, ad ritum cultumque Divinum, & ad rT;o- res Ecclefiafticorum pertinentia, 24. arCicuHs falubriter coi ftituta. L 1 A ^^'^" s68 Part. VI Lib. If. Cap, II. Fr^ceptum qiioque paroehis , ut explicent, k in CchoVis fuis tra^i curent par^um P. Canifii Cacechifmum , adhibito etiam Catechif mo RoiTiano. Sublatas pr^terea in omnibus pagis & oppidis , dominio temporali Epifcopi rubjeflis , ufus utriusque fpecici qyoad laicos ; no^ ifintesqucobcemperarehuicdecreto fuisextorres {ed^bus pronuncia^ vicEpifcopus. Sed vix uHus erat, qui mutare domiciiium , quam animum mallet : exemplo falubri ituro ad pofteros, ut quoad ritus etiam externos cum Ecclefia Romana in U)to regno reducatur coa- formitas. Prscer has , quas dixi , orthodoxas fynodos , etiam hseretici conciliabulajiua cogebant ; nam in primis Conradus Archiepifcopus J ragenUs ad Huflitas defcifcens conventum indlxit, in quo quatuor articuli, in concilio Bafileenfi poftea ventilati, rogaci funt Pri- mus eftde Verbo DEIlibereabomnibusdocendo. Secundus de Com- fnunione fub utraque fpecie miniftranda. Tertius de opibus & dominio nlSr^^ ^cclefiis auferendis. Quartus de peccacis publicispu- Dein plura alit conventicula ab Huffitis fuerunt confiata, ut numerofam illam diverfarum fe6larum colluviem , Tabbritarura nempe, Horebitarum , Orphanorum , Calixtinorum , Picarditarum, Huiritarum, Wiclephitarum ^^c. ad unitatem fidei reducerent. ? Ac conatu irrito ; quaelibet fe6la errori fuo privato infiftebat* Omnei «lamabant ; Ferbum DEI \ ecci\ hic e/i Cbri/lus, CAPUT IL StatusHungariaBEccIefiafticus & Politicus adum- bratus. S U M M J R J U A R T 1 C U L U S I. Schema rerutn fub Regibus Andegavenfibus. 40. Dum pluref competitores de I ga' ionem vulgarem fuftulic , regno difceptant , Carolus R^^- ] vidlus a Valaciiis. bef£u$candQmcorofiatur^ Pur- 41, Re- Status Hiingaris&, 1, Reliquit fiVnm Ludovicuro M* ^ub quo utraque res publica apiccrr felicitatis attigit. 1 2. bel» la gtffic,* priiroquidem contra rebeUes , & finitimos» 2. Dein vcro bellum Neapol- contra Joannarn , quae ejus fra- trem ftrangulaverat, ). Kt Venetum , Dalmatit af- ferta. ARTICULUS If. Schema rerum fub Sigismundo, Alberto & Ladislao, 44. Ejus pi^tfls , & Relfgtonis ze- 'us. Reliquit duas fiiias. 45. Turhae fub Maria ejus filia^ cum Csroio I arvo , h. Banno Crcaiise. 46. Sigismundus Marias conjuX Rex proclamatus. 7. Sigismundus rebelles vincit^ Sed vincitur a Turcis ad Nico- pohm, In comitiis a fubditis captus, & in carcerem milTus* ,9, Albertus brevi extinflus ,re- iidta conjuge Elifabetha (Sigis- mundifilia) Ladislaopofthumo gravida. Qusb filium & coro. nam Regiam fecum Vieunaro defert ad Frid» Cafarem , La- dislai cutorem. ro. Hungari vero eligunt Uladis- laum , Jagellonis & Hedvigis filium. H nniadis laudes. Ciades Varnenfis atrox. 52, Cafo Uladislao Epifcopf ^fc proceres conventum celebrant. San6"t4ones. Ladislaum poft- humumregemdeclarant : Hun- niadem regni gubernatorero. 53, Quia Frid» Caefar Ladislauoi Pupillum non dimittit, Hun* gari Hunniadem, Bohemi Po- diebradium, Auftriaci Ciliumf gubernatores praeficiunt. 54» Hunniadis clades, a Turcia illata. Diffidia cum Ciho. 55. Belgradum ftrenue propugnat, Turca profligato. Capiftrani laus. f 5. Cilii , & Ladislai Corvini csefi tragoedia. A R T 1 C U L U S Iir. Schema rerum fub Matthia rege. J7.MattbhsCorvinus,alrerHun. I co ad thronum Hung» Zilagil Qiadis 6hu8| ecarcere Bohemi^ I opera, Hujus fata. 58. Bel* Part. VII. Lib. !!. Cap. IL 58. Bellum cum Frid. Caefare. Pacis articuli memorabile^. Corona reddita, 59. Beilura recrudefcit. Nova pax. €0. Tertium bellum. Occupata Vienna cum Auftrla inferiore. Ci, Belium Bohemicum cum Po- diebradlo focero , in{^?gante Pontifice. Moraviam & Sile- g'am occupat. Rex Boheniia? fyiutstus. 62, Bellam Polonicum. Labes Matthi^e. 6^ BonfiniusMatthisalumnus & eacomialles.. ARTICULUS IV. Synodi Budenfis fandiones anno 146S. <^4* Recenfentur decretacircafta- j reformandum* Huffitse vivi ia .. tum Ecclefiaflicum & Politicum 1 terram defoffi^ ARTICULUS. V. Scheraa rerum fub Uladislao & Ludovico. 6S' Mortuo Matthia ingens de re- gno contentio inter quatuor eandidatos. Eleflus Uladis- laus Boh^ Rex non fine capitu- latione. 66, Albertus Polonus fratri bel- ]um infert^ 67. Et Maxioiilianus Rex Rom. <^8. Psx, ejusque articuH memo- rjbiles.. 6s>. Bellum Turcicum. Rufticum» Conventus Viennenfis trium re- gum Sponfaiia. 70^ Ludovici II. fata. BeJgra- dum amilfum. infeJix pugua ad Mohazium, Magna Hung^pars occupata, ARTICULUS VL Schema rerum fub Ferdinando L Maximiliano IT. & Rudolpho II. 71. Contentiod^regnointerFer- dinandum & Joannem Zapolia. 72. Qui armisinferiorTurcas in- vocat Hi populata Hungaria Vienoam obiideQt» 73, Pax cura Joanne^ Articuli memorabiies. 74 Joanne5 Sigismundus pacera fraagit* Ingentes Turrarum progreiTus. Csedes Martinucif Cardinalas« 75. Coa* Status Hungarise. Tf^ Continiiatio belli cum Joanne Sigismundo, & TtrcisfubMa- xitniliano 11. Sigethi expugna- tio* Serinii fortitudo. j6. Bathorius Pricceps Tranry]. vanise. Siglsmtindi ejus nepo- tis incondantia. 77* Novumac diiiturnumbellum Turcicum fub Rudolpbo II» varia fortuna geftum> ARTICULUS VIL Status Ecdcriaflicus ordinatus per concilia & alia media* 7§. H^refis in Hungariam per illas turbas regn?* 79, Sacerdotia direpta , ac mo- nafteria» go. Milera religionis facies. 8k Reges feopponerenituntur. 82! Synodus Tyrnavienfis I. fub Olaho Archiepifcopo. 83. Synodus Tyrnavienfis IL pro reformando clero, 84. Adventus focietatis jEfu. gj-» Concilium Jaurinenfe fub Draskovitio Cardinale. 8^. Collegiura Hungaricura Ro- mae ere6lum. 87.Miraculum circa Euchariftiara* C A P U T II. Status Hungari^ Ecclefiafticus & Politicus ad- umbratus. Quamvis pofterioribus ffficuh*s pauca inveniam in Hungaria cele* . brata concilia ; juvat tamen in hoc appsratu eruditionis Regni etiam iftius fchema aliquod fubjicere. ARTICULUS I. Schcma rerum fub Andegavenfibus Regibu^. Sub initium fseculi XJV. magni competitores Hungariam in par- tes traxere» Et quidemdefunao Ladislao III. ^icolaus IV, Ro Rcgn com* manus Pontifex Carolum Martdlum , Caroli Andegavenfi.s Nf apo- pcmoies*, litani Regis filium , Ladislai forore natum , Hungar's magnopere comTTiendatum coronavit. Ar pars nagra illorurr. /Inaeam Fene» tum , antiqua ft.rpi Regi^ innexum praetulit. Fxtiraa vero in ilto (mno 1301O S. Stephani mafcula flirpe , aufta votorum difcordia. 40> ^^7% Part.VILLiB. II. Cap.ILArt. L quidam Wenceslaum K Bohemis Regis filram, annorum 8<}a- lefcentem> advoearunr. Venim cutr adver^ facliones Hiangariair mifcerent, Wenceslau^j an, i?o3. Gum Regia S. Sccphani corona ic Bohemiam abdactus eft ; prlmoque dein Regni anno f erflcie intcr croptus ( mno 1^06 ) Pars altera elegic Oumsm Dmm B^vmx , Bel^e IV. fiiia pe- nitum; cui Wencalaiis aflno 1305 jus iuum eefiit, & coro:>atr afportatam reflituit. At vero a Tranfylvani^s Paiatrnu cantus, rG- gnoqu^coaaus renuntiare m Bavariam rediic Qanno ^SQgl J Tertius competitor erac Carolus Robenus, CaroMhrtelli fiirus; qui anno 1509. ia polTeffionem mifTus , optimis regauiri di- ftortum compofu t,- Ciiriftian^ etiam dircipiiDSE intentus , aboiica i\M^eMi\QnQ pUTgaHonis vulgaYis ^ qu« in judiciis per candens fa-- rum, ignitos vomeres , aut buriientes aquas fieri confueveratj le- gitimum ordinem procefllis judicialis induxit., Camlus Ro. Quamvis autem magna laude regnaret» non defuit tamen per- berms. fiduslatro , quiin ccEnaculura irruropens, ftrifta ferro feralemiaum Regi intuliiret , nifi feliciter aberrans dexcera?, !evi duntaxat vulne- re manum perftrinsiiTet. Altero i^u in Reginaro intentato qua- tuor ei digitos pneddit. Cumqus in Reglos etiam Principes vellet irruere , ab accua-rentibii& fam^lis confoirus p^riit y cota ejus fa- siilia excifa.. Alterum pericurum fimurtjue daronum ingens regni' fubiit, ubi Valachise Palatino beKum intuiit, Nam exercitu fame pereunte ad turpem pacem eompulfus eft ; gua niiiiiominus fi-aaa , Vala- chi Hungaros ad iaternecionem ferme ceeiderunt , Rege niu.taf o habitu vijc elabente. 4?. Obiit is tandem fua fato- mmo 1^42. rrgm 35. pace qusm bel- S^io^cus \o felidor , multo vero feliciflimus pater in filio Ludovioo M.. qui fumma omntum- confeflione ipfi in Regao fucceffit. Exorfus a Religione Imperium. , antiftitum ope reflauravitmo. ram difciplinara , pietatis ipfe virtutomqueomnium idea, Nec mi* l)us RempiJblicam, muitfs locis torbatara atque imminucam in prse- validum corpus adunavic ; & alios quidem, qui parendi obfequi- um fubtraxerattt , humanitate h animi raagnitudine fregit ; ajio? htWhy quorum la. feliciter geilit, fubeglt : repreffisque ex Tranfyl- vania Tarcaris , domitis Croatis ac B'jlgaris ,, Valachia? Regulo, viaoria, quam diximus a patre reporcac», fuperbo , ad tribati feFvitutemreduQo, Hangaric« geatis gloriam in immenfum auxit. Status Hungari» fub Regibus Andegavenfibus. »73 Sed niillumipfibenummagisinemorabile, quam Italicum. Cum^^jj^^*' lim Robertus, Rex iNeapolis, Jndream Ludovici fratrem cumj^^^j,^ roanm nepte fua, dirpenlante in coiifanguinitatis impedimento pon- fice iuftis nuptiis conjunsiflet , ac fucceirorem m Regno defjgnaf- , iWpia mulier Andream canjugem ti uculente ftrangulavit. Ouare Ludovicus fratris neccm ulturus, deleau Hungarorum abito val'do ac viaoriis affueto cum exercitu in Italiam movit ; taue oWata Calabria & Apuiia triiimpiuntis rpore Neapohn eft &s, ibidemqueSicili^, Neapolis , & jerofolyma^ Rex publi- proclamatus, {amo 1349) Regina JoannainGalUamprofugieate,- bi venditoClementiVLAvenionenficor«^itatu, condudoquenovo lilite, Italiamrepetiit, ac faventibws Italis , externum militem aud ^quo animo ferentibus , maxime ^otem interveniente apud Lu- ovicum viaorem fummo Pontifice in Regnum eft reftituta. Gravi dein bello collifus cum Venetis Ludovicus , Dalma- 43. am illis eripuit, & Regno Hungariee junxit. Mortuo Cafi.Venetum. ^lrn III cuius forore genitus fuerat, cuique aaverfus Bohemos ^ ituanosauxilio venerat, etiam Poloni eum elegerurit regem (fl^. "o ^ tandemque de utraque Republica praedare mentus obiit nno'n82. ^tatis r6, Regni Hungarici 40« Polonici 12. ^ Sedis ^poftolics femper fuit obferyantiffimus , dum poft gemi* .am expedicionem in italiam pluresque viaorias reportatasin gratiam lontificis Joanns Regnum Neapolitanum juftis armis fibi aflertum , ^^'Tncredibili infuper flagrabat ardore Chrjftianam Religionem ubi- 44i. ,ue Zv^^^^^ cumque^ota Hungaria effet Catholica, foiis Ju- Picus. Lic nertinaciaefuffi inhaerentibus , eos omnes Regno exegit, Ere- nitarumS Pauli ordinem introduxit, & ccenobiis donavit, temphs jluribus DEO ereais, & facerdotiis ample iocupletatis, Cumanos iH veram Relidonem perducere omni ope contendit, immiflis hdei nagiftris , per qnos eiiam Sclavoniam & Bofniam ab crronbus pur^ ?n eo duntaxat magnus hic Princeps infelix vifus eft , quod filio , areret , cui tot provmcias ac regna transmitteret, Filias autem re- iquitduas, Mariam & Hedvigem. lUam Hungari, hanc Poloni lecinara coronarunt» ^ . 1 r r * Maria, Sigismundo, Caroli IV. Imperatons filio defponft a udovico patre, cnm nuptiis adhuc eflet immatura , fub tutelaEli- ibethae roatris, & Nicolai Gara;, Hungari» Palatini adolefcebat. ^erum cum omniahujus miniftri arbitrio agerentur, Proceres con- m Part. Vin Lib. \h Cap, il. Ait. L fpifatione inita , anno 1384. CarQkm Parvum^ LudoWci M es fratre Andrea nepotem (uc fcribit Boniinius) qui Neapolis Regnuai pulfa Joanoa , nuper occupaverat, per Zagrabienfem Epifcopum ac coroaasn invitant, Accurritillico , & occupato folio Rex Hungarl^ coronatur Verujn haud dm trmmphare ambitioni Hcuit, Siquidera G^ra Pala. tinus, coliato cum Elifabetha Reginae matre confilio, per Blafmir Forgatfchium, robuilum miiitem audacem, regt, Bud^ raenfa affidenti, ad oculos usque caput diffindit ; quo vulnere paulo pofl mifereobiiC, (anm lagfO ne quidem fepulturae facrse locum inve niens, quod anathemace ligatus periiiTet. itali ad necem qua:fiti fuga fibi confuluerunt, Maria folennibus acclamationibus Rex iterum falutatur Sc( dum velut triumphans cum matre Hungariam luftrat, Toannes Hor yatus Croatis prsfeftus (quem Barmum vocant) Caroli necem ul turuscolleaatumultariamulticudine, fui fecuras aggreditur, c»fo ^ueForgatfchio , & Gara Palatino, qui vim avertere conati fueranr currum, quoRegina?vehebantur,invertit, ElifabethammatremXu dovici Regis conjugem & in fiumen projeaan luttocavit, Manam Regmam in carcerem conjecit, ac gynecieun Kegium , mdigniffimie habitura , furori ac libidini militum expofuit. , Siglsmundus interea comparato ex Bohemis exercitu ad liberan dam iponfam accurrens, a Proceribus Budae ingenti gratulatione ex crpitur. Quo comperto Horvatus, fibi metuens, Reginam , Sacra menti priusreligione adaaam, quod nec matrisnecem, necfuan captivitatem fit unquam ultura, liberam dimifit. Budam effafo populorum gaudio ingreiTa, atque inde Alban cum Sigismundo conjuge profeaa, coronam eidem & fcepcrum cei iit. Sigismundus Rex proclamatos, &aScrigonienfi Epifcopoinau guratus, Regin» injurias ut perf^queretur, Horvatum parricidan priffltim PoiTeg®, dein Dobore obfedit , fugaque elapfum cepit, a ^^^^^!^**® Goutumeliam circumvexit, atque in frufta coa StatusHungari^efub Regg. Sigism, Alberto & Ladislao. zyf ARTICULUS II. lchemaReruni fub RegibusSigismundo, Alberto 8c Ladislao. "llgisirMdus Rex coronatus fumpta de parricida fceleris vindi61:a , ^y. Bofnienfes, Crcatas, &Dalmata3, qui a regis fide defecerant, d Pannoniae Regnum reduxit turo vero Tranfylvanos , & Va- ichos, pertinacius refiftentes , Turcarum etiam, qui tunc primo lartes illas infcftaverant, auxiliis fretos. Mortuafubin anno 1391, absque liberis Maria conjuge , Jagello lex Poloniae Hed vigis uxoris nomine Pannoniam fibi vendicavit. Nec leeiantex Nobilibuspiures , qui Polono favebant ; quos Sigismun- us , cum humanitate & gratia non polFet ad obfequium fieftere , fra- U cervice fuftuiit. Sed nihi) Sigismvndo infelicius altera expeditione in Valachos; Cjg(„g ^ luitributi obfequium negantes , Turcas rurfus adverfus Ungaros in- xufcls» 'ocarunt. 5igismundus bello in eos moto , cum ingenti esercitu , ex >roni ferme Europa collefto , Nicopolimusque penetrat^ Ubicol- itis cum horte fignis , immani clade, 20000. Chriftianorum amiG- is, sffV^lus, atque ob rem male geftam ab Hangaris fibimetuens, ^onftantinopolim fiJgit, indeque/Egeum Joniumqoemare emenfus, xploratis Pannonum in fe animis per Dalmatiam & Croatiam Hun- [zri-x fe reddidit. Ir^quieLi quidam , rerumque novarum cupidi , Ladislaum ^eapolis regem , Caroli Parvi filium , in Pannoniam interea id uitionera paterneje csedis, atque ineundam regnipofteffionem ad- rocarant, Verum is intellefto Sigismundi reditu copias, quas in )almatiam jam miferat, revocavit, apud volubiiem & intcr fe di- cordem gentera paterni fati calamitatem reformidans. Cum autem Sigismundus in Regni comitiis ab Hungaris anno ^g. [401. fuerat captus , & in carcerem detrufus , obcaefos rebellesNo Captus. )iles, & cladem Nicopolitanam, Ladislaus nirfus invitatus ad fce- itruni , in Dalmatiam trajecit , rei eventum ibidem exfpedaturus. \t vero cum S gismundus viduae , quam Garacasfus reliquerat, ope» a e carcere fugiftet, & cum valida Germanorum ac Bohemorum nanu rediiiret^^^rcgnumque recuperaflet, Ladislaus in fuam Apuliam ediit. Rebelliura veroHungarorumcapita debitse poenas fuerunt fub- e£ta« M m 2 ^lbertus & Ladislaus. 50. I^ladislaus. Cadea Vatf Fart. VII. Lib. 11. Cap. 11. Art. 11. Quae autem deinceps , poftqoam anno 1410. Imperatorfaitele- ^us, pro Republica, pro convocando conciiio Conllsntienfi , pro extirpando Ecclefis fchifiDate ^ atque contra rebelles Huffitas inBo* hemia egerit , alias funt rec^nfita. Obiittandem, utramque fortunam espertuSi pientifDjne aniio 1457. aetat./o.regni Plong. 50. Boh. 17. Irap. 27. reliaa^ ex fe. cundaconiuge (Cife comitis filia) Elifahtba, Alberto IL Archi- duci nupta : quem a Sigisraundo commendatom Hangari coronarunt. Alherto 11. propter conjugem fuam EHfabetham ab Ordinibus Hungarise in regem cooptato , Amurathes TyrannusTurearum anno f4^9*-Serviam invafit ; ad quam fervandam dum Albertus accurrit, lue exercitum corripiente , & ipfe in morbum incidit , quo pr^matu. re extinfitus eft, dum Viennam rediret, anno 14^9» reliftis duabuj filiabus, & uxore uterum ferente, ex qua dein natus pft Ladislam Pofihumus ; quem quarto menfe mater coronari curavic» Quia autem Pannonia in duas faaiones eratfcilfa ; altera Ladis- laum pro rege habente,' altera Uladislaum III. Jagellonis filium , Foloni» regem , ad coronam evocante , Elifabetha , ut difcrimen evi- taret, cumLadisIao filio Viennam ad Fridericum III. abiit, afpor tata fecum aftute Regia S. Stephani corona. Uladislam igitur , faaione adverfa pugna fuperata regnum aufpica- tus cum Amurathell, qui ad uttramque Iftri ripam magnis progreffi- bu8 augebatur, belio committitur, eique fupremum exercitus du- 6lorem prseficit Joanmm Hunniadem (a pago m Valachia fito Cor. vimm diaum) prsftantiffiraum ea aetate belli imperatorem, quem alterum velat Machabaeura aUt Eparainondam , difficillimis illis tem- poribus, quibus Panonnia ctvilibus difcordiis fatifcebat, &aTurca, occafione illa nimis folerter ufo , undique infeftabatur , pro vida Supe- rum cura fbbmifi^ ^ Et profedo fortiiTiraus hic heros totfecundisprslns viaonisqu« triribus ferocem barbarum attrivit, ut anno i^^g.pacem circumfpc aaret, & a rege Uladislao impetraret. Quamtamen hic, a Juliano Cardlnale, utfertur, perfuafus, altero mox annofregit ; vindican' te Numine violatam fidem. Quippe Uladislaus viadcibus armie ad Fontum Euxinum usque progreflTus , in Bulgaria ad Varnam ingenti; prslio eft fufus, qtio 30000» Chriaianorum vitara , & fuam amifit^ j Ferunt, Amurathem,dumRex, fortiffimepugnanscumjoanne Hunniade initio pugnie validiflimo impetu Turcarum aciera adeo turbaverat, ut viftoriam jam in manibus habere vifus fuerit^ inftru- menturapacis, manibasprahenfum, ad coelum fuftulifle, & excla- »aflt5 -. Vindua Chrifli9 fiDEuses^ banc arifiianorm perfidtarrh atQue Status Hungariffl fub Regg. Sigism. Alberto & Ladislao. 277 itque hac voce animatos turcas fugam aitifle, & in praelium rever- ff singentemillamrepomfleviaoriam: inOgni documento, non im- pune etiam infidelibus datam violari fidem. Cecidit m ^hoc praell» cim Rege etiam celeberrimus ille Cardinalis JulianusCffifarmus, Eu- g; nii IV. Legatus , concilii Bafileenfis initio Praefes , belhque hujot infelicis (ut fertur) inccntor. . . Ad nuntium infelicis cladis orbis Chriftianus ingemuit, Panno- nia praefertim ac Sarmatia Uladislai, Regis omni virtute mulco or- cafiiBmi , funeftum cafum luftu publico deploravit* JNe autem va- s^. cante throno in regno, alioquin faaionibus turbato, bellumerum- GonvefiWs. peret, epifcopi 'ac Proceres conventu celebrato faluberrimis mo- nitis acdecretisde vi; de dolo malo, de latrociniis, e«dibus& ra- pinis &c. provide caverunt. . . ^ . . Ne autem geminum potentiflimum hoftem cervicibus fuis immi- nentemhabeant, &FridericumImperatorem, Ladislai pupillijura perfequentem , & Amurathem , viaoria Varnenfi tumidum ferocem- que, comitiis indiftis, uno confenfu Ladislaumf annum quintum tunc agentem , regem declararunc. Quum autem regno per statem efletimmaturus, Joannem Hunniadem, Tranfylvani^ab Uladislao prajfcaum , de Pannonia omnique Chriftiana Republica praeclare mericura, regni gubernatorem defignant Qamo 1445O miflaque ad Csfarem legationeLadisIaujninHungariaeducandum, & coronam> ab ejusdem matre ablatam repetunt. Refpondit Fridericus , eleftione Ladislai opus non fuifle, quem ^3. jus hsereditarium & natura Regem genuiflet-, negavitque, fe coro- Diflidfa cufn nara auC pupillum , cujus' tutela ad fe ceu proximum agnatum fpe- Fnd. C»f. ftaret, extraditurum , donec in aetatem Regno maturam adole- fceret. . , . „ . Qua; resPannonum animos tantopere irntavit, utperHunnia» dem gubernatorem Auftriam, Styriaro , & Carynthiam populatione & rapinis ferociter vaftarenc : Caefare in propofito fuo conft ante , ae potius ferente, ut poftea Hunniades Hungariam , Podiebradius Bo- beraiam, Ulricus Comes Cilius, Ladislai avunculus, potiflimam Auflris partem, ad Ladislaum. pertinentem , adminiftrarent. Qui etitm in hoc munerefuntconfirmati,poftquam Ladislaus Roraa redux, quoCaefarem ad coronationem comitari debuerat, anno 1452 atn- derico ad regna fua fuerat dimiflTus» . . . j. «. Hunniades autem, ut cladis Varnenfis ignommiam vindicaret, 54. pluribus fecundis prsliis Turcas a Pannonia jugulo fubmovit, fra- Hunniade* aisque UlriciCilii, gubernatori^ poteftatem eidem invidentis , mo. ««lus» litionibug , ac reaulorum Valachiffi & Myfi» feu|Rafli» feditionibus , Mm 3 ^^^^ S78 Pan. VIL Lib. n. Capjl. Art. IL snno i448.adverrus AmurathemILgr3viffi beJIumffeflic. Cor»- gifra mBulgansfiiiibusacerrimapugna, quap, licecbarbarus 80000. Ha:miades vero tantum 2x003. fub fignis nomeraret, cridoo tenuit. ImdemUmim,. CcfO^ 34000. Turcarum,amif?is vero exfuis 80^;. iBulcicudlnicederecGgaL qoa vii culqosparebac fugg, evaJeruKt. Hunnmdes fuga elapfus , prirao fn latrones incidic, atqu2 ab iis fpoHatus, rer folitad-nes vsrlisque ambsges, cerra marique ober- rans, tandemque in Dalm^tiam evadens, fuis refticuicur. T71 . p,!""^^^ externo defunaus, in domefticum incidic. Urebat Uincum Cihum rurfus iovidia, acque Hungaric^ adminiarationfg raunusfihi potms, cei? Ladislai propinquo, deberiratus, regni affe- aati Hunoiidem poftiilavic. Verum cum hic mimus fuum apud La- dislaum vellet deponere, ineo con6rmatus eft,- Cilius vero, cum etiamAullnaci gravescofitra eum querelasproponerent, cratia re- gis excidic. Verum, ut facile mutancur auiarum venti, praefertim ubi regura immat!2ra atas deceptioni eft magis obnoxla Cilio in ptiam recepco, Corvinus variis iufidns eft appeCitus ; quasillecau. te decbnare aoverat^ >^ ^uiuwdu r?2- u ^^^^^ Hunniades, uitimum patrfse ac Chriflia- rad, ob. rei impendiC obfequium. Cum enim Mahometes Ij/lnmr th?s fihus, expugnataGonflantinopoJiviariciaarma perSer^iamaSs Pannoni^ circumferret , ad Albam Gr^c;jm (Belgradum hodie appel- lpm)exeratumadmovit, (anm 1456.) quam, cum clavem Hunga. J^f^J'^ ^^r^^^viribus expugnandam fibi efle putavic , ut porSt! ^''^^^^^^«^P^^^^^"^^^^'^^ dominaium in occidenCem ex- ipfamque adeo Conflantinopohm expugnaverat, Beicradum expu?! nareBoo potim : prop.gnante Honniad ' viais navali^prSXo IZ^'^ '^«^bemcumvalidopr^fidio&anuonapenetVante. Quot conatibusae-lum! quocamdtibus! quoties fupra cadaverum ftruem, Tr^ul^'''''' ' ""^^'"l' ^ viaoriadimicatum in£ fam urbem jam penetrarantbarbari, inipfoforo pugnatum ac^rrime» S"nlf '''T ^^"^"^ ''''^''^ ^^^^""^ tita e^defige^^^^^ ^or «ppreheodic, & quia ahter prohibere mr. poter«t , fe cum illo ex a?ro vertice dedic prscipiceml r^ieaus ^rJ '<^r'"' '"^'"^^'"t'' utobftflbsex urbrinMdS liciar. SedC,orvinuseaoccaOoneufe,caftrahoftiumiPcend?m- chmas aneasaliasclavo adado obaruit, inutnesqurreddic ahas 10 hoft^s convertir. Quare Mahomete; expu^^on^l^n^er^! amifii. fuorum 4oooc.dolore amens, tiirpi fygl prori^^^^^ Hun» Stams Hungariae fub Sigism. Albert, & Ladislao. a;^ Hiinniades fervato hoc Chriftianse Reipublicae propugnaculo gcntiara ubique darus, iti c(eIos ex viaoria triumphans ingreflurus, ex febn obiit anno 1455* ingentinoininis famaorbirdiaa^ fimulque relicto dubfo, fortiorne fuerit, an fanftior. Sed neque fua laude fruftrandus j^ftjnm Cfl/>z/?rtffiMf , qui e Sam- mtibus oriundus , cum fuis e S. Francifci familia fociis , concefla a Pontificepeccatorumvenia,exGerffianis, Boiiemis, & Poionls cru- ce fjgnatum adduxit exercitum ,• & quod Hunniades manu , exem* plo, duftu, id ipfe ore, hortatu, precatione, efFeaum dabat : haud diu & ipfefuperftes viaoriae, ad Superos translatus eft, fanaos mter coelites terreftris militiae recepturus ftipendia^ Joannes Hunniadesduosreliqueratfilios,Ladis!aum&Matth'an?, prsftantis animi juvenes, &paternae vfrtutis semulos. Qui ob gra- tampatris meraoriam populi amore, clientelis, amicitiis, opibus,& potentia, csterfs proceribusfacile prseftabsnt, ac patris munere& poteftate adhuc potiebantur. Ferrc ha.c sequo aniauo non poterat Ulncus Cihus, regis avunculus , veteri in Corvinam gentem flagrsns odio. Ut igitur ftrua» patri infidiffi feliciorl eventu filios fteraerent , fuadet Ladislao regi , ut Hungariam vifat. Cum igitur Rex luftra- to regno Belgradum ingrederetur , Ladislaus Corvinus , urbis gu- bernator, armatismilitibusportas occlufit, quod intercept® Cilii lit- ter® ftruaas vita? ftiae infidias nuntient^ Cilius irge impotens ftriao ferro lu Corvinum irruit.' Sed Hun- <^ gan accurrentesCiliumconfodiunt, Regemque adeunt , regni ho- Cim&bo ftem, ac difcordiarumomniumauaorem afe interfeaum exclamant. vinicsEdes. ut&Pannoms reddatur quies, &Rex, Cilii velut captivitate li* oeratus, jam libere regnare queat, Rex ira pr efla interfeaores in gratiara recipie , promiiTa , etiam Sacramento, Corvmisvenia : quam confirmat , dum eorum mater re- gi fupplex accidit. Verum poftquam eundem Budam comitati fuerant, . Rex a Ciln amicis incenfus eosdem cum pluribus proceribus cspi &in carcerem ducimandat. Tertio die Ladislaus Corvinus capitali fup- plicio a Pratore addiaus, quinto iau a liaore capite minuitur. Matthias veroprimumViennamcaptivus ^bducitur, dein vero Fo^ Oiebradio Pragse cuftodieadus tradyitur. ^7. Matthias Rex. ag# Part. VII. Lib. IL Cap. 11, Art, IIL ARTICULUS III. M Schema rerum fub rege Matthi^^ AT ecce verias rerum huraananim vices ! Ladislaus Hungar & Bohemise Rex , prsecellentibus corporis animiqiie dotibus ad miraculum cultus, atquead fpes fummas natus & educatus , dum ingenti pompa totiusque propemodum Europg: concurfu cura rc- gis Gallj» filia folennes Pragae nuptias apparat, in ipfo aetatis ver- nantis flore fucciditur. Matthias Corvinus e carcere ad Pannonjs fo- lium elevatur. HungarisB BohemiJeque regna ex altiflimo regali ge- nere admediocris fortun^ manus ambo devenerunt : hoc ad Podie- bradium, quem nulla majorum ftemmaca decorabant ; illud ad Cor vinum recidit , cujus olim genus a Romanis fertur oriundum , fed ni. mia vetuftate jam exoleverat, &in Valachia nativa patria a barbarij Cbrutum ad obfcuritatem fane pervenerat» Audita namque Regfs Ladislai morte, in Pefthi fuburbanis pro more comitia funt habita, quae Michael Zilagius Matthiaeavunculuj armatis copiis circumdedit, & oratione habita, qua eloquentia, qua minis proceribus perfuafit,ut eundem Matthiam ,17. tuncannum agen- tem, podhabitisaliiscompetitoribus regem eligerent» Podiebradius , Rex Bohemis, ubi per litteras eam eleftionen] intellexit, primoloco Matthiam menfae adhiboic , eaque finita nihil tale opinantem regem falutavit, defponfata eidem fua filia ; atquc eufidnm ad Bohemiee fines deduxit, ubi ab Ungaris fplendido cum apparatu, atque fauftos inter plaufus exc^aptus eft, acBudam dedu aus, confirmatisque ordinibus priviiegiis, jurataque impumtatefra- trisfui Ladislaiinterfeaoribus, Rexproelamatus ; conftituto tamei interim, donecadmajoremaetitemperveniret, gubernatoreZilag.o. Verum haud multo poft Rex Zilagium, virum integerrimum , cui fceptrum debebat, perfide captum, joffit interfici ; five ob cor- reaionis impatientiam , five propter smulorum infimulationero , fivc ut aliis Proceribus metum fui incuteret. At Zii«gius a coquo fuo pio aituecarcereliberatuscumnepotereconciliatus fuit , ac rurfuJ inferiori Hungariae adverfus Turcas prasfeaus ; quospoftquamaite- ro prselio vicit, tertio ipfe viftus, captosque Conftantinopolim du- aus, capite plexus eft* Poft domitos Moldavos rebelles , & Tran- fylvanos, qui proprium fibi regem elegerant, deinceps primum Ma-, tthi^ bellumfuitcumFriderico lll.Imperatore, quem Hunganci qui- damproceres, coaaamMatthiareleaionem caufautes, atqueCorvl- ' norum, Status Hungarise fub Mathias. irorum , ignobili ad ea usque tempora in Valachia famillje tantum fa* fti^^ium invidentes, regem advocaverant, Variante fortonae alea id reftum donec tandem anno 1464. pax in hsec pla<:ita coaluit. Csefar facram Hungariae eoronam (quam 24, annos jam d^eti- 5t« Tiuerat;) Pannonis reddito. Pro ea 60000. aureorum acdpito, ^^q^^^q^ thiam filii loco femper habeto. Jus omne regni iili cedito; Contra vero Mathias Csefafem tanquara"paren£em agnofcitOi Si absque le* gitimis liberis obierit, Pannonici regni jus Cafaris mos efto. Ale- inannus & Ungarus absqueullodifcrimineab utroquePrincipetra6tan- tor. Ilocfjedere i£to fanfta corona feftivafolennitate a feptemviris^ m hunc finem creatis, inHungariam eft deportata, & velutmifTura - de ccslo decus excepta , eaque Matthias a StrigpnienO Metropolita re- dimitus anno 1464. regni 6^ Per 1 3. deinceps annoa patrem inter fiHumque a^bptivum pax SJ^- matenuit, Annoautem 1477* Matthias Caefari beilum indixity cau- J^^^jl^^^ fatus frequentes Auftriorum in Hungariam irruptiones , agrorura po- pulationem, & abafta pecora ; nec fatis ex lide fervatas promiflio- nes, Cum autem numerofo exercitu in Auftriam dufto, varia op^ pida caperet, ipfamque Viennam obfideretj Cslar mifiis oratoribus h nc pacem iniit^ Caefar regi ob belh' impenfas i ;oooo. aareos atfprseftitutum tem» Kova pa^<,. pus folvat^ Fafta folutione Matthias omnes urbes eaptas & caftelia reftituat, Si faftanon fuerit, Auftriam occupare, & in Pannonicl regni provinciam redigere ipfi liceat» Pia interim patris filiique na- mins , & antiqu® pafiliones ratse firmaeque maneant, Hac conventioneinitaRexomnia, quseoccupaverat, ultro re=- ftituit, copiasquein Hungariaro reduxit, adverfos communera Chri- ftiani nominis hoftem .njelius ducendas* Verum non defierePanno- nise Auftriseque vicinse gentes mutuis incurfionibus fefe laeeftere , al- tera in alteram culpam rejieiente. InitaB faspius induciae ^ fenovata foedera» At incaffum omnia* Namanno 1481» Matihia importtmius exigente promifta 150. aureorum miJHa, friderico vero moras trahente r recruduit bellum ^""^"^ ^®*' funeftum, cum ingenti Csfaris & rei Chriftianse detrimento, Turca interim , qui unitis Chriftianorum viribus ex Europa rejici poterar^ multis mcrementis au6"to* Sed Cbriftianum (quss perpetua labes eft atque depJoranda ca- lamitas) cruorem fund placuit : Chriftisnse a Chriftianis vaftandas provinciae. Quippe Matthias , du6lo in Auftriaeum agrum exercitu, priraoHamburgam> Pruechum, Cciaamburgum, Hyppoliti fanura^ ftSa fart. VIL Lib, II, Cap. 11. Art. IIL Eberftorffiutp , aliaque circum Viennam munita oppidaurbesquee^- Vlenna pugnaC ; dein vero ipfam urbem principem Viennam femeftri obfi^i capta. dione, famepreflTam, ad deditionem adigit, ( Silefia, Lufatia, aMatthla coronse Hungaria^ units , sbsque con- fenfu optimatum ne alienantOF. Si provincisillseredimerentur, pc cunia in publicos Regni ufus expendataF ex leRatus confulto. Re;! maxima ex parte in Hungaria refideat. Regni officia Hungatis & mn exteris commitranter. £t quse font id genus plura. Reliqui tres couipetitores ipes fuas bello funt penecuti. Cor. vlnus cum fa^tions fua ampHOirois promiffis fuit tandem p!acatus;i Albertus , quem prima comitiorum die qoidam ex vulgo tumultua-j ria exclamatione Regem dicebant, cum Polonico exercitu in PannoJ niam &dverrosfratrem venerat, pluresqae urbes vi aut deditione ce-i perat ; fed dom utriusque ff atris exercitus ad prselium accindus fta-j bat , amieo denique colloquio res fuit compofjta , perfuafusque Alber-' tus, ut cum copiis fliis rediret. PotentilTimus eompetitor erat Maximilianos Rex Rom. qui pa- £la cum Macthia Rege de fucceffione ixiita pollulavii: impleri* Cum- que iis fe non tenerilegato refpondiirent Pannones, jus fuura armisj allerendum ratus, deledlu habito, iisque, qnx ex belii ufu funt , apparatis, primo Auftriam > ejeais Hungarorum prajfidiis , recepit, tum vero in Pannoniam defcendit, ubi occupatis compluribus mu- nitisurbibiis^ ipsaque Alba Regaii, Uladidsura ad petendara paccm adegit. Cum enim is undique bello peteretur, ab Oriente & Meridie a Turca, Hungaricisdifcordiis in rera fuam folerter ufo ; ab Occiden. te a Maximiliano, a SeptentrioneaPoIonis, quos Aibertusadverfus fratrem , violatis ter pacis condicionibus, reduxerat , feditione etiam intema paffim perRegnum iiagrante, cum Maximiliano in has le- ges pacem iniit : ut Regnum Hungari^, Uiadisiao fine filiis legiti- mis mortuo ad Maximflianura , ejusque hceredes legitiroos recidat : ut interea Regls Hungaria» titulus penes utrumque refideat : ut|| pro belli impenfis Ukdislaus Maxfmiliano centies mille nummo- rum aureorum pendac : ut Palatinatus, Provinciarum prsfeftu- rae , ac munia tam facra quara profana, non nifi interpnfita am- borum auftoritate, &jurejurando utrique dato, capi poflfent : ut eosdem uterque amicos, rebeiles, hoilesque baberet, jurequefo- cietatis alter alterumbello juvaret ; Germanos Hungarosque eodm Joco ac honore haberet. Ne Hungaris ulJis fraudi efi^et, quod ad Maximilianumfecontulifrent: ac denique, utomnes antiftices , pro. ceres. Status Hungarte fub Uladisl. & Ludov. 289 ceres, Prcefides, civitates, cum univerfa Nbbilitate has foederis leges fe fervaturos jurarenr. Hac pace, indignaniibus initio Hungaris,- promulgata, copige ^5,, in Albertum du(5lae, prslio vi6lums, Hungaria ejecerunr» Mortuus-Eellum T^t- jue eft paulo pofl: Cafimirus pater qui^ eo confilia fua intenderat 3 cicum. jt tres filios Reges relinqueret^ primura Bohemise, alterum Hunga- •iae, tertium Polonise. Succellit Albertus,/CJiadislao fratrefeniore iltro jus fuum in Poloniam abdicante- Supererant Turcse , qui [^hriflianorum iftis inter fe bellis, ac nativoin eos odio incitati, ubique :rudeiem in modum fa^viebant. Traftum dein cum iis bellum for- :una varia, jam ad hnnc, jam ad illam partem ioch'nante viftoria. Fineni hic ( ad annum videlicet 1497 } Hiftorise Rerura Hun- ;aricarum impofuit Antonius Bonfinius, Afculanus Italus, quam ab 3rjgine gentis Scythicse inchoavit voluntate Mathiae Regis , atque eo nortuo concinuavit jubente Uiadisiao, cui opus fuuro , ftylo, pro lla prtefertim r^iate, tcrfo ac nitido confcriptum dedicavit. Cstcruiii Uladislai, Frincipis optinii, uti initium, fic etiam •eh'quum regimen turbulentum omnino fuit, noti tantum propter 'requentes Turcarum incurfiones, fed etiam propter crebras Procerum *»^obiliumque feditiones , ac rebeUiones ; qui clementiam Regis igna- mm interpretati, anno 1505. votis comitialibus ftatuerunt, ut nul- us deinccps exterus in regem affumatur. Ruftici quoque ad 40000, in arrna ruentes adverfus Regem acKufiicmH. 'roceres anno 15 14, confpirabant, auaore Zecklero Tranfylvano lomine. ^ Incredibile diftu, quantas clades inaudito crudelitatis jxemplo intulcrint Hungariaj ; donec armis vi6li, captoque eorum lege Zeck/ero, fub jugum miiTi funt^ Anno fequenti celebratus Vienn^ fait celeberrimus trium Regum :ongreirus, Maxirailiani videlicet C^faris, & duorum fratrum , Jladislai Hungariae & Bohemiae ac Sigismundi Poloniss, Regum. n quo defponfa fuit Anna, Uladislai filia, Carolo aut Ferdinando -ffifaris nepotibus , Maria vero, eorum fcror, Ludovico, Uiadis- ai filio, Pr^ximo vero anno ( 151^. ) obiit UJadislsus aetatis 60, legni Boh. 4)- Hung, 26. reliais duobus, quos dixi, liberis, Ludovim IL fiiius, anno ifo5* absque cute natus, fuccefiit, 70. ubtutela Georgii Marchionis Brandenburgici , qui juvenem Prin-l^w^ovici fa- :ipem ad luxum educafi^e fcribitur. Unde, negleao rel militaris^^* ifu, Solimannus anno 1521. Belgradum, Hungariae clavem, facili |pera eripuit , ingenti rei Chriftfanas detrimento, Rafcianorum pro- litione id fadlum dicitur* Expugnata dein Rhodo (anno 1522.) Pm VIL O o Soli. is^t^ fart.VIL Lib.IL Cap. ll. Art. VL Sorimannus redux, cum Hungari oblatampacem rerpuerent^ belluni illis ruffas intulit, Turcarum liltra 200000. fub ngriisTuiflTe memorsntur, Pannc- mmn nen ulcra ajooo ,- nihilominus ifti, licecadeo pauci., & Duc( tidoneo deitituti ( nam Monaclium quendam belio ,pr3Bfecerant )pra; iio decernendum ftatuunt. Et haec fuit iirfelix illa atque foneibj :od Mohazium pugna ; in qua Chriftianus exercicus ad interti-ecioneirl iferme deletus fuit , aoooo eorum., ut fertur^ capfis , ac Rege ipff; Xudovico, dum fugiens paludem cura equo transmittere tentatj ii ilimo haerente,, ac mifere .p.ereunte Cfl??no 1526. } Illud in hoc Principe memorabrle , qu©d in eo natura omriij fyrgevertiire videatur^ Nam natus fuit ante cutem natam* Alcercj vitae anno Rex coronatus. Decennis fuccefTit patri. 14. anno bsrbani -eft na6lus. if.anno defponfacus. ig« crines canitiem induerunt. m ;^tatis anno e;ttinfi:us fuic» A R T 1 C 13 L U S Vi. Schema Reruta :Sub ^ j -^ERDINANDOI. MAXIMILIANO M ET KUDOrPHO IL lUs Regrii pertinebat ad Ferditisndum Archiducem, tiim propteij Minandns j paaa, jam inter Fridericum lil. Caefarem., & Mathiam Regeri| & Joamies, in coronae reftitutione inita, atque ann© 15-15. in folenni illo \>0T^ ventu Viennenfi ab Uladislao Rege rurius confirroata, tum ma- xime, quia conjugio fibi habebat jimaam Jmamy Ludovici Regisj absque prole defunai, fororem unicam ; ex qua omnes pofteriorei Archiduces^ Germatiicgs linese, defcendunt. Nihilo tamen fecius Hungari quidam Joannm de Zapolia^ Co initem Scepufmm 5 tranfylvanis gubernatorem ( Vaivodarn dicunt Eegem elegerunt ( anm is^S. ) pars autem major & fanior Ferdman 4dum Regem promulgavit ( 1527. ) qui jura fua armis profecutus occupataBuda, cum pluribus aliis urbibus, atque reportata miign ^ Status Hungariffi fub Ferd. L Max. II. k Rud. 11. 25 $ netorli y Joannem in Poloniam fiigere coegit (iod^.anno 1^27 )- ibi a Sigisraundo Rege fruftra auxilia petiit. Ad Turcas igitur , hortatu Hieronymi deLafco, Poloni j con- . rerfus, a Solymanno opemimplorat^ qui eo paao addjxic,, ut i^e-^^^^J^^^^^^,^ [num tributarium clientelari jure a fe aecipiat, Hanc turpem co. licioncm ubi ratamjoannes habuit, barbarus, jam ab*as a repetita jer Ferdinandi legatos Beigrado irritatus , tu.rbinis inftar totam Fan« loniam emenfus, irrupit iii Auftriam^ ac Viennam obfedit ( ann&^ ^^^in fecundum menfem tenuit illa obfidio ; ^o.alTultus tentati, At irbero ftrenuepropugnantePhilippo Palatino^amilTis vigintiTurcarum^ Riliibus recedere coaaus efi:. Culpa in Ibrahimum Vizirium conje« ila, quod Sultano perfuafilTet , urbem non admodum munitsm abs- lue tormentis majoribus expugnari pofFe, modo celeritate ufi impro- Miusinvadant. Ur. taraen fui memopiam relinqueret, vineas agrosque lopujatusvmulta Ghriflianorum ffiilHain fervitutem abftraxit.. Gon^ irmato fubin Buds Joanne Rege precario, Vizirio vero ftrangulato^ Jyzanrium r^diit.- . , ^ « t -u Trahebatur interea bellum Inter Ferdinandum & jDannem r UieL ler Rogendorfium ineaffum Budam obfedit, hie Strigonium notr ilio operae pretio, quam ut provincisg vaftarentur, acmulta morta- ium roillia in captivitacem Turcicam abducerentur (:anno ifgo- > Sequenti anno Solimannus, ut partes Joannis labantes fuleiret>, ramanem rurius 500GGO in Hungariam duxit exercitum. Sed cumr :arolus V. 90000 peditum & 30000 equitum.adViennam eoHegi(ret,. bluta Strigof)ienfi obfidione pr?Ecipiti fuga in Thraeiam fe recepjt.. Jt tamen more fuo fanguinea reiinqueret veftigia, i fooo. immifit,, jui provincias vaftarent ; quos prope Lincium deprehenfos Friderir- His Palatinus ita concidit,. ut ne nuncium quidem cludis r^iinqueret,. ''Tum^autem fbannes cemeret,. focietatem fuam cum Turca . aungaris eflfe invifam , atque ad nihil aliud proficere , quam iit re- ^^^^^ 1 ifto fibi regis fimulacro, Chriftianorum cladibus ac fervitute Maho netani increfcerent, anno is^r- cum Ferdinando Rege his conditio- aibus pacem iniit. i , Uterque Regis nomen retineat , & m poM«^ 3ne eorum, quae habet, relinquatur. 2. Poft mortem Joannis tota [lungaria Ferdinando , aut ejus haeredibus obtmgat. 3. Si Joanne^ Slium relinqueret , illi Principatus Tranfylvani» cum ahis quibusdam i)onis ad fuftentationem tradatun^^ 0 0 U\XQ^ Fart. VII. Lib. II. Cap. II. Art, VI. Duobus ante mortem^nnisC 1538*) Joannes nnptiali foederefiW junxii: Ifabellaro , Sigismundi h Poloniee Regis filiam 5 ex qua genuit jQannsm Sigumundum , magnarura deinceps discordiarum lurculutn. Huic pater paulo «nte morcem , quam oppetiit anno 1 540 teftamen- to tutores dedit Georgium Martinucium, Epifcopura Waradinen- fem , & Petruffi Petrovicfum propinquumfuum. Teftamenti autem executorem defigoavit Soiiraannum , hoftem profefTum Ciiriftiani no- minis 74. Optat» ha?c erat bsrbaro occaOo nutriendi diOidia &dir!piendi Turcarum Hungarlam , pr^fertim ubi Georgius (fut fertur) Ifabell^perfuaferat, pi-ogreflus. ^\mxn fuum Turcarum protedioni committat. Cum igitur Fer- dmandus inftaret, ut Ifabella ex pacis conventione, cum Joanneini- ta, fibiHungariamcedat, atqoe, ea detreaante , Budam obfideret, Turcge accurrentes obfidionem folverunt. Tum vero Solimannus in- fantem JoaBoem Sigismuodum , fub pra;textu eum videndi , in ca- ftra deferri voluit. Qua occafione Turcag irrumpentes , urbem dolo ceperunt: adiiibitis maodatis, ut raater cum filio in Tranfylvaniami fe recipiat, Hungariamque in Turcarum manibus rclinquat, donefii ifte adolefcat. . j Neque hic ftitit barbarorum furor ,• nam anno 1542. pra?tefi plura minoralocaoccupsruntStrigonium, Quinque-Eccleiias, & AlJ bam Regaleffl,praecipua tunc Hungaris munimenta, praifidiis ubiquei immaniter trucidati*. Anno 1544. Vicegradum periit- Anno veroj I f45* fate funt inducise. Quibus deriuo ruptis anno i f 51. Segedi-I num, fequenti vero Agria fruftra tentata, Temesvariam, Lippaml &Zolnocium expugnarunt. Anno i)-54*Busbequius Conftantinopo- lim mifliis ad componendam pacem, non eo, quo decuit, honore fuit exceptus. Soh'm2nnum quippe inflabast vi£toris, quas Chriftianorum ei pepererant diffiaia^ Cum enini Joannes de Zapolia in Hungariam adverfus Ferdinandum eundem accivifret, eique moriens filium fuum Joannem Sigismundum velut In tutelam obtuiiflet, abeuntem in par-i tes Hungariam facile & fuis & civilibus armis vincit» Pra^fertim cura accederent ir&bellae cura Turci^ fcedera, & Georgii iVIartinucii fa6tio^i nes, quibus Pannoniam verfabat. | Martinucius. Nam. is modq Ifabell^, modo Ferdinandi partes fecutus, cumi adverius hunc, ^ ciijus favore Archiepifcopatum Strigonienfem & Cardinalis dignitatem.aflTecutus fueratj) rurfjs res novas moliri pu- tareUn-, juiru Caftaldi, qui Caefareanum exercitum ducebat, eft in- terfedus ; jure an injuria id faftum, utrinque difcepcatum. Erat tenui Status Hungarise fub Ferd. I. Max. II. & Rud» II. 295 tenui admodum fortuna natus. Dein Mpnachus , fubin Ep fcopu» Varadinenfis , po ftea Archiepifcopus Sirigonienfis , ac S. R,E. Car- inalis, reli^^icnis tutc.a, idemque bellidux peritiffirous, caefis fae-* pius Turcis inclitus, Hungariaj ac Tranfylvanige veluti gubernator, maxims in utraque authori^-atis , ut adeo Ferdinandus & Solyman^ nus certarent, quis ejus amicitia frui queat. Exada fubin Kabella e Trantyivania, in Poloniam ad patrem Si- gismundum fugit ; verum anno ifs^. indecum filio revocata Ferdi- Dando Tranfylvaniam denuo er puit, eamque ad mortem usque de- tinuit, Obiit autem anno if6o. Cum vero poft mortem Ferdiaandi C^faris Joannes Sigismundus fs* rra6ta pace Zatmariam occupalTet , Maximilianus 11. miSb Lazaro ^^^* Svendio plura Tranfylvanice atque Hungarise munimenta recuperat, Quod cum Solymannus ferrct etgerrime, ultimam in Hungariam ex-« peditionem fufcepit» Veruro dum Sigethum obfidet, apoplexia ta- ftus, periit, anno 1566. aetat^ 70. imp. 4^. juratus, fi quis ajiu,% Chriftianorum hoftis , quos graviffimis cladlbus afflixit, prolato ia omnem partem Ottomannorum Imperio. Balla interea, feu Praefeitus Ottomannici exercitus, morteSuI- tani clamhabita, obfidioni Sigethi vehementer infi:at, eamque amif^ fis 20000. Turcarum tandem expugnat, Nicolao Serinio ftrenue eandem propugnante, doneccum paucis refiduis prsefidiariis erupti- onefadla Hungari omnes concifi funt, cruenta omnino barbarls re*^ litta vidoria. Paftis dein in 06I0 annos cum Selymo II. Solymanni filio indu- ciis, hicCyprum Venetis eripuit. In Tranfylvania autem, in quam variorum haereticorum , Arfaiiorum prscipue, coUuvies fub Joanne Sigisraundo, Vecorde Principe, irruperat, hoc { anno i i ) mor* tuo ad Principatum evedtus eft Stephanus Bathorius. Qur anno 1 574» eleftus Rex Poloni^ Tranfylvaniam reliquit Chriftophoro Bathorio frarri fuo. Cui anno ifgr. fucceffit fiiius Sigismundus, cujus incon* ftans plane & curbulenta vita fuit. Initiaquidem laude (ua noa carent; namduxitChriftiernam Ar- 7^. chiducis Caroli Styriae Ducis filiam, atque cum Rudolpho Impera- Sigism. io^ core focdus adverfus Turcam iniit» Quod cum improbarent Ariani^^"^^*""'» aliique ba^retici, convocatis Claudiopolim comitiis 14» eorum capiti» damnavit. Traftis fubin in foederis focietatem Valachiae & Moldavice Prin* cipibus, anno ifss- Turcas aggreffus, fooo' eorum cecidit toti- dem Chriftianis captivis in libertatem aftertis» Q 0 I f cr-* ^att. VII, Lib. IL Cap. II. Arr. VI. Pertsefas poflea turbarom, qms ledltiofi h?eret.'d idenfidem mo- vebant, anna if^^. Pragam profedus,. Tranfylvsfiia; Prmcipatum RudojphorC^fari obtulit, acque pro eo Oppelien^fem in Sllefia Prin- cipatum annofequenti recepit, coa Tranfyrvaniam Riidolpho cederecoa. &US eft, refervata fibi penfione f oooo* aureorum ( anno i Coi. ) ahdu6lusquein Boheraiaro, cum res novas rurfus raoliri crederetur, Pragae in cuftodiam datus, anno i(5i3> ibidem obiit, rerum huma-i narum vivum exempkim. 17' Interea novum fub Rudorpho II. Caefar^ bfillum Turciciim in' . bdlura Hungaria erupit, per 15. omnino annos fub tribus Sultanis geftura, ab anno videlicet 1591. ad annum usque i quippe Amurathes III» finito PerOco bello, ex finitimorum Croatiag & Dalmatias offenfioni»! bus occafionem captans, bellum Csefari indixit, ejus legato contral jus gentium ad triremes abdudo. Et quidem anno i ^93, gemino memorabili pra?Iio caefi funtTur-l C3B,. altero in ^^Mz^ ad Aibam juliaoi altero. Sequentivero annoj Mathiag archiducis dudlu Vicegradiim ilJis ereptum, Sirlgonio fru-i ftra tentato, & Jaurino amiflR?. Hardeckius & Perlinus Viennae ob i praproperam deditionem capite plexi. F orcius & conftantius Comorra j reftitic*, I Anno if95» Duce Maosfeldio csfis 14000.. Turcarum expug-l natum Strigonium. Multa quoque millia eorum contufa a Tranfyl- 1 vanis & Valachis. Dux utriusque esercitus, MansfeJdius nempe & \ Sinan Bafl^a, eodem anno extinftusi ille profluvio, hic caedio & rei male geftse dolore.^ Igitur Status Hungarice fub Ferd. I. Max. II. iSc Kud. II. 295 Igitiir Mahcmetes III fortius aaurns, anno 200C00. ad- Juxitexercjtuni, eoque Agriatn cxpugnat. Cbriftianus autem mi- les, Duce Masimiliano Archicluce , inllgnem viaoriaro jaroinmanu liabuit, c^fis in acie 20000. Turcaruin. Verum dum noftri pf^da; cupidine hoftium csftra& tencorium Sultani diripiunt, Turcaealuga reverfi , atque imparatos adorti ingentem ftragem edunt , ca?hs 1 ocoo ; itque hac ratione viaoribus praidam , gloriam, & viaonam extor- ^"^"Maculam anno if97. eluit Schwarxenbergius, sftu & virtpte recepto Jaurino, fortiffimo Hungaria; propugnaculo. Non tamen sadem felicitate anno 1^99- coepta Buda; ac Albae Regalis obfidio. Vices Turcis Varadinura redhibuic , ad quod fruftra obfeirum coft; Frafta func cornua. ./t- r» 1- n Infelicior Chriftianis fuit ^nnus ii^co. amiiia Pappa Oailorara :u]pa,&, rquodingensdetrimentum)Canjfia, noxaParadifH, quarti Viennse capJte luit. Neque anno fequente Canifia obfefta recuperari poterat, per centum ferme annos in harpyarum unguibus hsfura. Receptatum quidem perDucem Mercurium AlbaRegahs , fed pro- ditione Germani pracfidii alcero mox anno (1602) in barbarorum manus rdapfa. Fruftra etiam rurius centata Buda. Annum vero 1602. feliciorem reddidit viaoria, c^fts 70000 Turcarum relata. Traaura fubinbellum , datis & acceptis ciadibus ; donec ammo Strigonio anno 160^. pax tandem eft fubfecuta , Rudolphum mtes Csfaretn, & Achraeten 1. Sultanum^ A R T I C U L U S VII. Status Eccleriafticus Hungariae ordinatus per Con^ cilia & alia media. TTUngaria , in imraenfam alque perpetuam planitiem diffulk JlI (nifiqua Poloniam ac Tranfylvaniam refpicit) uti foh ferti- litate , pecoruro copia , metallorum venis , ac martia gen- tis virtute prfficellens , regiones alias omnes aut sequat, aut fuperat, ka jam inde a S. Stephmo Rege, religione orthcdoxa , ac pracipuo in C2elitum Reginam (quam Magnam Dvminam appellant) cultu pcr guingentos & ulcra an&os eximie fioruic. 2^6 Part. VII. Lib. 11. Cap. 11. Art. Vlf, 78. Haerefis in Hung» 79. Sacepdotia direpts. 80. Mifera fa. At vero fasciilo XVI. dum hsBrefis alias provincias rcifere deva- ftavit, inhancquoquegraflata, calamitofas animarum drages edidit.j Occafionem feceretum Ottomanni irruptiones, tuminterna, qux \ dixi, dilFidia, ac bella civilia, tura milites , ex infedis Germania provinciis confcripti , atque adverfus Turc.am in Hungariam dufti. 1 Quippe, dumcasfoad Mohacium LudovicoRege, difiidentibus ' Procerura ftudiis Regnom parsadZapolyam , pars ad Ferdinandonj defert , atque ille SoJymanoum in opem evocat , (recrudefcente etiam fub JoannoSigfsmundo impiofaciftore)immenfabelIorum fegesalTur. gens, utramqueRempublicaminfupremum difcrimenadduxit._ Nam & Turca maxiraam Hungirige partem barbarojugo preflit, SfNoyatoribus facilc fuit torfentisinftar irrumpere,acmiferandamRe. hgloni faciem indycere* Mox etenima Lutherl exortu perMichae- lemStatium, Mekncbtonisdifcipulum, error irrepfit ; quiperdiu- j turna illa inteHfoa bella in immenfum crevit:dum extina:isEpifcopis,ve- ' teranisEcclefiarum cuftodibus^facerdotia diriperentur.Quinque-Eccle- 1 fienfi,Agrienfj, Varadinenn, Chanadienfi, Niirienfi, ac Jaurinenfi, a' profanis hominibus & militaribus in pr^dam raptis , aut in firraa- 1 mentum novarum feaarum traduais. Eandem ruinam fiiblerunt fa- cra coenobitarum domicilia ; conftatque tum ex iis, tura ex Epifco- ' patibus aliisque Ecclefiarum fundis plus quam decies centies maie iiorenorum fuifi^e alienata. Gum igitur pauci amplius fuperelTent Paftores , qui luporum ir- ruentium rabiem ab ovili Chrifti repellerent , iique turpi infcitia la- borantes, atquefacrilego concubituinquinati, fusdequeeuntibusre' bus noftris , brevi tempore haereticam fe Hungaria, tot quondam fan6lorum altrix, eft mirata. Miniftellorura contra greges undlque volitabant , aureura liber- tatis nomen , novique Evangefii dulcedinem , velut efcam hamo prs- fixam, objeflantes. Ere6l«errorumfcho]ae. Bibh*a corrupta ab iis in patriam linguam verfa. Miffi in Saxoniam pueri , ut infanire difce- rent, atqueinde reverfi eandem infaniam popularesdocerent. Im- miffi peftiferi codices. Militares quoque copise , perpetuis urgenti> bus bellis esinfe6lis quoque provinciiscollea^, atqueHungarisein-. fufae, perverfa fecum dogmata, & facrorom ilragem inferebant, Quodtum maxime fafilum eft, cum MauritiusSaxo, Lazarus Sven- dius, Tieffenbachi us, aiiique Lutherans profeffionis Duces, aca- tholicum militem , facra omnia facrilego furore devaftantem , Hun- gariae induxerunt ; & expulfjs paffim Catliolicis Paftoribus Luthera- B05 jQtruferunt. Qitt- Concilia Hungariae: fasculo XVL 29?^ Quibus fane rebus efFeflum, ut non plebejse duntaxat mentes, fed nobiles qnoque, duce Perennio, paffim abjefta religione, no- vsi commenta feftarentur, Pr^fertim , ubi ad Lutheranam , Cal- i^iniana etiam &x Ariana lues accefllt, ne una tantum pefte immor- :ales animi perirent* Et haec erat fatiscentis Hungariae (aeculo XVI. triftis undique fi'' 'acies, Oppofuit equidem Rex Ludovicus furgenti ruin^ foam au'*^^^* ^^^^* Sloritatem, bonorum profcriptionem &. ignes minitacus* Sed eo-^"""** rublato , converfis ad arma animis , nemo erat^ qui rogos accende- •et^ Rex quoque Ferdinandus omnr, qusi poterat, ope ruentem fu- linere e(l nifus Rempublicam , decretis interpofitis fevere cohibens lovandi licentiam ; fed inter perftrepentium armorum fragores haud acile exa idicbantur legum voces y. vim apertam autad hoftes tran- itum mini^antibiis feftariis^ Aliam igitur viam iPgrelTus PrincepSy reftaurandae Religionis ar-»- lens defider io, communicato cum Nicolao Olaho, Strigonienfi An- ift.te, confilio, accedente etiam fummi Pontificis hortatu, facras * ymdos^ confuerum arduis in rebus remedium , convocari curat;. Geminas Olahus vir probitate ac dbfia-ina^ fingulari , Tyrnaviam- fs»; :onvocavit ; primam anno 15^0. in qm a&am^ de; ciericorum cor- Synodus uptis moribus, unde religionis ruina, ad honeftateroy cathoiica^y"^^*^"" anftimonia dignam, revocandis, atque deincepsnon nifi integris >aftoribus atque optimis pafcendo gregi catholico praeficiendis. Alterum parochorum omnium & facerdotum Concilium, cui 85. itiam nonnulli Epifcopi intereranc, celebravit, ibidem annofequen-^y"°'^"^jj^ e; fancitiq'ie funt canones adverfusclericosconcubinarios^ Pauci ^^"^^' iquidem ex facerdotibus & curionibus erant, quibus non fua domr fiuliercula efl^et. Jufli pr oin a facro Concilio , exturbatis pellicibus aftius vivere, morem gefl^ere, uno duntaxat refragante ; quem> it exftarec fe veritatis exemplum, quo casteri coercerentur, Olahus Ar- hipraeful de gradu dejeflum , & fidelium communione motum,, Di(E- efi juffit excedere» Concepta pariter decreta in eos de cIero,qui hserefi erant infeftfv uorum multi in illa vivendi licentia vagabantur.Denique, cum quidam onfcientiae maculas Sacramento poenitentiEe nunquaro eluerent, quod xiftimarent, facerdotibus fufficereillam confeflionem, quam, dum icrisoperantur , inicio Mifl^ae quisquepronunciat, his quoque crro- ibus & abufibus falubriter itum eft obviam* « Cum autem fajuberrima haec inftituta in tanta religionis ac mo.Advenms jm corruptela non admodum proficerent, redeuntepoft medicinamsocicwris, Pars Fll^ P p con- 293 Part. Vn. Lib, II Cap. IL Art. VIL «5- ConciKum Jaurinenfe. 16. CoH^giura Slung. Mifax:ulum, condmptzm tnorbo, Aliud Ferdinandus cum Olaho iniit confiliuin, tdvQcandi videlicec Patres Societatis JEfu, quorum labores, quos' ex ioftituti fui ratione furcipiunt, ad haerefes & fcelera extirpanda, «tiles in aliis provinciis Doverant^ Communi igitur ftudio & opera collegiutnfundareTyrnavisEag- ^reffi, fuiit» Vertim cum poft Ferdinandi niGrtem fumrna inopia premerentur focii , nuliaj^ue fpes affulgeret, e variis difiieDltstibuj emergendi , foiutum eft ; nec eo rediere ante annum 1615, fufceptt 1 Caraen, nulla ftabili fede , in Hungariam altera profeftioanRO f .f79.| Georgii Draskovitii Jaiirinenils Epifcopi vol^ntate , qul pofteaannoj 15S6. collegium SeUieEife Sodetati fundavit , attributa ex Rodolphil C^faris voluntate Thurocienfi PrsepoOtura ; qu^ iabentibus ansis adi eolie^iumTyrnavienfe fundandum fuit tran^lata* i Hic Prsful, quem prsecelkntia merita ^ uti ad alias in utraquei Republica dignitates , ita ad facrae purpurae honorem evexer^, Reli-| gionis & Ecclefiafticae difciplina? reftituendsB ardore Hagrans, eodeml abno 1579 ^aurimnfe cmcilmm indmit ^ quod go. varii or^inis Prs-; fules cefebrabant A6lum in eo de facerdotii auguOo munere : dej Ecciefiafticorum cflelibatu, de h^reticorum converfionej aliisque pa-i triae juvands remediii. j Sed Hungaris nihii hoc eodem antio 1^79. aecldit utilius, quami quod Komx adalefcentlum HungarDrum cQllegiura a Gregorio XIII.I Stephano oratore noftro adnitente,, eft iDftitutum ; ut iu ea litcera-j ruin & probitatis pAlaeftra heroes formarentur 5 toti Hungariae futuri^ ©moiumento nxulto roaxiaio. I Monafteriufn quoddara prope defertum huic ufui attribuere vo-i lebat Pontifex ; fed cum lioc iovidis fore obnoxium crederetur, collegio ijermanico , nuper admodum fundato , adje^um eft , quodi deinceps collegiom Oermatikum & Hungaricum appellaretur, cura! illius & admifiitiratlone Societati noftr^ coramiiTa. Nec fpes fefel-| lit ; cum es eo plurimi prodierint Pr^fules, rebus deinceps proEc*j cietia geftis iniigoes. | Placuit etiam DEO veritatein Orthodoxam circa Euchariftiaffl! evideoti mlrscuio Ognare. Nam anno 1591. menfeSeptembri Judaeusj quidam Leo Domine, ad Chriftiaoam Reiigionemfe converfum fimu-j lans, Prag^ e templo Patrura Fraocifcanorum tres hoftias confecra^ tas abftuUt, ^asque Pofonium in Hungariam detulit, ibique duabns, Judseo venditis, cum tertia Nickelfpurgum perrexit, monitisque Ju- dsis , qui frequentes convenerant , deliberatum , quid faciendum. Tan- Concilia Hungarias fecula XVT. Tandem mm illorum cultrura arripie, eumque in hoiliam defigit , inquiens, fi tu es DEus, age , figno d^monftra, Vix iftufn intorlerat, cum ecce ! copiofas fanguis ebullit, & eodem fere momento domus, in qua erant congregati , fulmine tan^ gituF, & una cum plerisque cceleftl igne abfuroitur. Tres tantuni femiuftulati evaferunt, Divino confilio & fuae malitiae, &, quod viderant, rairscuH teftes. Quibu^, crimen fa(Bs, cutis detratta , & corpus ftipiti fuffixum fuit» Hoftia vero cum menfa, cui erat iropofita, in incendio illsfa ab igne permanfit , cultri iflum praefe- rens, Atque innumerapopuli accurrentis multitudine infpeaance ^ eolledla , & aftervata fuit» Evidentia patrati miraculi nec a Sacr&. mentariis negsri poterat ; & aperire debuiftTet mentis oculos , nifi ad tam claram lucem caecutire ultro maiuififbnt. Ipfis etiam Tarcis major in facram Euchariftiara qusm Sacra» mentariis hsereticis fuit reverentia. Sic Budenfis Bafla hominem, qm ki Quinque-Ecdefienfi templo S. Euchariftiam ad pedes projecerat fuftuario non leviter multari juflSt» De caetero etiam apud Turcat Catholicis major erat fecuritas & ReHgronis libertas , quam apud has- reticos. Nam in Ufbibus a fe captis templa & aitaria integra reliir- quebant, nec facra noftra prohibebant. Cum autem hssretici a Bafla Budenfi religionem fuam excrcendi libertatem, & tempia aliquot pe* tiifiTent, interrogafle fertur , an forraa ifta religionis Mathlae aut Lu- dovici Regum temporihus ufitata fuerit in Hungaria? Negantibus^, nofter, inquit, Imperator & Dominus infuolmperionihil novi vull:: introduci* Vobis ego fuaferim ^ ut ad priftmos ritus redeatis* C A P U T IIL Status Ecclefiafticus TranfylvaniaB , PoIomVj Sueciae, Dani^ fasc. XVL S U M M A R I U A R T I C U L U S h Status Tranlylvanise. 88. Dacia vetus. [ 90. Hgerefis frnimpit Cibjniura. 89. Mutationes poft obitum J-u- 1 91» Horrenda deformatio» dovici II, [32. ArianofuiD potentia. fOO Part; VII. Lib. II. Cap, III, Art. I. 93» Petrovitii tutorls impietas^ 94. Stephanus Bathorius afflittce Rehgioni fuccurrit. 95. Societatem JEfu introducit. S>5. Collegia ejusdem, >& facrae Miifiones* 97. Peftis atroxoperarios pleros- que abfumit. 98. Stephani Bathorii lobitus & elogium. 99. Poft ejus mortem haerefis re- fumit vires. 100. Confilium de expellenda So cietate» 101. Profcriptio Societatis , coa- 6I0 Sigismundo. 102. Revocatur a Sigismundo. 103* Foedus Sigismundi cumFer- dinando opera P. Cariliii. I04* DatusTranfyivanis proprius Epifcopus^ lof. TranslatioPrincipatusinAn» i dream Bathorium Cardinaiem, Ejus occafus. 106^ Moyfis Ariani furores.. 107* Bafta reftituit rera. log^ Botskaii Calviniftae Princi- j patus* j 109» AlteraSocietatisprofcriptio. 1 110. Ragocii, & GabrielisBatho* I rii principatus hasreticus. 111. Conciliabula hsereticorum. ARTICULUS II. Status Ecclefiafticus Sueci^ fsec. XVI. J12. Guftavus Erichfon eligitur Rex, & fit Lutheranus*i 115. Erici fata^ Ex Tiirono in carcerem. 114. Joannes frater ex carceread thronum* 115* Synodus Holmienfis. 116, Adventus Societatis JEfu. 117. Altera fynodus proafiTeren- do MiflTae facrincio. II g. Joannes Rex a Poflevino converfus. 119. Poft mortem Reginas rela- pfus, 120. Sigismundus ejus filius de- pofitus. ARTICULUS III, Obfervatio de ftatu PolonijE Ecclefiaftico fsec. XVI. 1 2 u Haerefum coUuvies in Polo- niam. 122. Parallela inter Calviniftas & Mahometanos. j2^* Joanais Lafci conatus» 1 24. Conciliabula feftariorum ad fabricandura Syncretifmum. I2f. Ad unitateminducendamde Papa inter fe eligendo conful- tant. 125. Au- Status Ecclenadicus Tranfylvanias faeculo XVI^ 301 \2(^. Andrese Dudithii Epifcopi infelix lapfus. 27. tt Jacobi Palsologi Domi- DicaniJ' 128- 3e6l2e frequentiores in Po- lonia. 129» Catholici tamen prasvalent, & magis magisque augentur. ARTICULUSIV. OBSERVATIO De (latu Ecclefiaflico Daniaj & Norvegise faec. XVI. [30« Deformatio Danice, quibus mediis fit procurata» [31» Lutherani, licet monopo- lio gaudeant, ingentibustamen dilEdiis collifi cum Calvinillis» 32. NorvegisB deformatio* • CAPUT iir. ARTICULUSL 5tatus Ecclefiafticus Tranfylvanise, fseculo XVI^ TEtra fseculo XVI. Hungarise facies, fed Tranfylvaniae multo te. tS- terrima. Juvat provincis iftius ftatum breviter adumbrare. ^^cia Yetus. rranfylvania (fic appellata, quod fylvis^ ac montibus in modum nful^ cingatur ; pars olim fuit Daciae , quae praeter illam fctiam Moldaviam , & Vaiachiara fait compiexa* Getas etiam ac Sauro- matas Romani incolas dixere. Vi6li quidem armis a Caefare Augufto, non tamen fubadi ; donec Trajanus Decebalo eorum Rege bis profligato , Daciam in Romanam provinciam redegit. Verfis fubin Romanorum rebus Gothi primum, dein Hunni ean- dem occuparunt. Poftquam autem S Stephanus Hungariae Tranfyl- vaniam adjecit, perpetuo nexu eidem adhaefit usque ad obitum Lu- dovici IL per Praefeftos ( quos Vaivodas dixere ) a Rege guber- nita. Sublato autem Ludovico Rege, cum fciflis, quod dixi, Proce- 89. rum ftudiis pars JoannemZapoliam Tran^ylvaniaegubernatorem, par« MutadOr- Ferdinandum Auftriacum in Hungariijj Regem elegiflet, atque ille P p 3 Octo. S^s Part. VII Lib. IL Cap, Ilf, Art. h ' I Ottomanni ope itnplorata j diaturno ac funefto bello Pannoniafri omnem involviffet , fancica tandem paceFerdinaGdiis Tranfylvaniairl Joanni reliquit ,* quam poft bujus obkumSolymannus Ifabells vidu» Regioque pupillo permifit, At Georgius MartinuziusEpifcopns Varadinenfis, acpoftea Car dinalis ^ ex tenui fortuoa ad glori® apicem eMatus , virreligione potentia, ingenio , au€toritate maximus , tutor pupillo a Joanne da j tus, pertaefus Turcici foederis, rebus Chnftianis perniciofi, & aliun | de ReginsB offeofos, Tranfylvaniam Ferdinando attribuit ; Ifabelh cum filio in Poloniam ad pitrem excedente. Clafficum hoc ergt , quod Turcicum Martem accenderet ad bellum , quod ultra fsculuir non Tranfylvaniam modo , fed univerfam Pannoniam fubverteret i Inita fa?pius pax, quam tamen mox rurfus exitialis turbo abrupitJ Quid poftmodora fub Stephano, Chriftophoro, & Sigismundo, BaM toriis Principibus a^om, tom cap, 3. hu\m Ubri 2. ^rt, 4. tum part^ ^*P^8* 154- P^o inftituti ratione breviter recenfui. \ Jam vero , cum ftatus religlonis ac difciplinae cum politicoi conjun^us eftefoieat, faciii cogitatione licet aflequi , quam tot in«j ter viciffitudines 9 beila» ac Reipublicas naufragia faciem ille indue-^ rit. ■ - Et quidem jam Caroli tempore , pars magna TranfylvaniaBf ChriftianaB fidei lucemafpesit, a S.Stephani autem setate, qui cuml Hungaria totam Chrifto (ubjecit, aurea quioque Religionis faeculai fiuxerunt : Liitheri dein »vo tempora plus quam ferrea» I Nam mox ab ejusdem defeftione infamium libellorum mercatul Cibinium inve^a peftis nobiliftimam urbem invafir, atqueindeinaiiasi partes, ut velox contagii propagatio efte folet, grandibus incremen-[ tis transve^la, totam Tranfylvaniam infecit^ Ludovicus equidem Rex gravibus decretis mederi fatagebatj '* fed conantem mors oppreffit. Succeftere bella cum Turcis cruenta,; civium feditiones, facerdotum idoneorum ac magiftrorum folicudi-, nes, ac frequentes ad inftinientes {kcvikgi tranfitus, juventutls eru-| diendae & Chriftianis credendi vivendique legibus imbuendae negle-l dus , procerum denique » Ecclefiarum fpoliis inhiantium , ab anti-i quis facris feceiliones. 1 Contravero miniftelU, iisque admixta hominura fceleratorum faex per urbes & oppida impiis concionibus & tumuitibus tanquam ex inferis emiflae furiae fanguineis veluti flagris in Catholicos furere ; ^cras ledes diripere, CGilicuai imagines proculcare atque comminu&i re, Status Ecclefiaflicus Tranfylvani» fssculo XVL 305 re, tonfos vertices abradere , fronti crucis notam cauterio inurere, icra omnia immanitate plus quam barbara polluere. Neque h*c a Lutheranis duntaxat, patrata funt» Nam accef^ jt Calvinianus furor, quo nulJus truculentior elTe folet. Sociarunt >peram Anabaptiftae , in unius Catholica? Religionis excidium colU-« )orantes. Sed harum omnium longe & numero & potetitia princeps fuit . Arianorum fefta; ( quos Antitrinitarios vocmt ^ qoia Trinitatero Divinarum Perfonarum negabant ) quam DivinuiD culcum inftaurare conatus eft. Cum 3^4 Part. VIL Lib. 11. Cap. IIT. Art. 1. Cum autem cerneret, defe6iu paftorum, & idoneorura faceri dotum potiflimum tam praecipitem provincise defeilionem conrfg^fle ;i quod nemo ferroe eiret, qui juventutem inftrueret, qui verbi Divin pabulo gregem nutriret, qui (e^ariorum commenta apte refelleretj Societatem JEfu, quam Viennas nofcere coeperat, fibi advocandan: putavit, dads in eam rem Viennamad La'4rentium Magium Provin- cisB PraEfidem litteris. Neque id negotium urgeredefiit, poflquarr Polonia ipfum ad coronam vocaverat. Sed una cum Chriftophorci fratre, non roinori virtute Principe, in quem Tranfylvaniae habenai tranftulerac, tamdiu inflicit, donec votis potiretur. ' Igitur annp i r^y. duodecim focii e vicina Polonia in Tranfyl- ' vaniam profe6li , pars Claudiopoli, pars AtJ!2B Julias ftationem, £ Principe Chriftophoro aflignatam, occupant, facrisque laboribus^ dant initium ; Lelefio, qui jam ante advenerat, ad Sigismundi Prin-i cipis, quem mater Calviniana pervertere nitebatur, juventutem lit-| terarum difciplina ac moribus Chriftianis informandam aflTumpto. i Jamque novis affluentibus ex Folonia, Auftria, atque Italia fa-l cris Coloniis refloresfcere coeperant res Tranfylvaua. Claudiopoli & Albae Juliae ( Principum fede) ereftum ftabat collcgium, cum femi-| nario juvenum , a Gregorio Poncifice & Rege Stephano fundato. Apertse fchola? : adjefla Claudiopoli Academia ; emiflaj in omnes partes, quoad Jicuic, facrae operse , falces ad mefl^em amplam gna- viter admotas , facras Miflionum expeditiones fufceptae , ad Siculos quoque, Temefvarinos , Valachos , & Moldavos excurfum, Pr^fe- dkis Turcicis haud aegre permittentibus* Ex ea, credo, politica ratione, quod metuerenc , ne incola; ob defetlum Sacerdotum alio commigrarent, ac folitudinemJocorom relinquerent. Imo ipfe etiam Solymannus improbaffe dicitur, ih toc fe^las fcindi Tranfylvaniam ; quod ea res non nifi ad turbandam quietem publjcam fpe6laret. AfFuIgentibus igicur magnis fpebus, ex nova operarum culturaj agrum illum ad optatam frugem revocacom iri, cujus prarclaros fru- 1 ftus jam variis in locis fpe6lare licuit, maligni hoftis invidia coeptaj feliciter gemina procelia abrupit. Nara contagiofa lues, ex Hunga- i ria in Tranfylvaniara graflata, tanta vehementia incubuit, ut innu- meros ubique mortales fterneret ; quibus cum Patres Societacis diu noftuque aflifterent, & ipfi correpti, charitatis viftima, occubue- runs, ea ftrage, ut ex 40. non nifi 10. in Tranfylvania manerent fuperftites. Qua Status Ecciefiaflicus Tranfylvanise foculo XVI. 305 Oua clade in Polohiara nuntiata Stephanus Rex vehementer in- 95. doluit litterasque confolationis plenas ad refiduos patres dedit, at- s-rephani Bff- .ue a Oaudio Aquaviva , Societatis univerik PraT)de , novas auxi- ^^^^^^;^'' iares copias expetiit. Sed haec dum sgeret pientiffinius multo Prin- ^ eiofiuira. ^ep« cujus unius vita Tranfylvaniaj faius v^rtebatur, nigenti om- niuin bcnorum ludu & ipfe mortis falcem fubiic , raagnus lane pacis bellique artibu^ Pdnceps ; nec religione minor. Bello adverius Mo- feho^ feliGitergeftQnullam fubegit provinciam , quin cathohca racra eidem inferret. Gumque fancita pace Li voniam obtineret, indignum ratus, illam fiM antequam Chrifto fubjici , Rigam usque prote61us eft, utRomanum cultum^ jam diu exulem, regio quafi comitatu reduceret. Aeceierealiae optimi regis dotes ; mens excelfa quovis t ventu , vigorque animi periculis major : ufu multo firmata pruden- tia A legum juftitiae eonftans tutela : vrgilans cura in orones Reipubli- cae partes exporre6h : morura nativa gravitas admirabili facilitate ita temperata, ut vivae majeftatis radios fpargeret, & intuentium ani- sTblato hoc Rellgioni-s columine haerefis rurfum furrigebat caput . 99. bTranfylvania.. Opportuna illi omnia: aetas pupilTaris Sigismundi ^^^?^' Principis , optimelicetfideOrthodoxa imbuta, fub tutoribus alieno arbitrio obnoxia : Procereff plerique a fide alieni , Arianis^ dominan- tibu», Gezius gubernator provincis Galvini aflecla : plebs mdomi-^ ta, maximam partcra a vera fide alient. ^ , , ^ ^ Licetjgitur pefte fubhtis propugnatoribus fidei recentes ex Fo- lonia aliisque provinciis fberint furrogati, hoc tamen rerum artiGUlo Gonfilinm rem fuamagendam rati feaarii in Societatis Patresconfpirant, non peilenda quieturi, donec eandem ex tota Tranfylvania exterminent*. Nunc socierste. tandem opportumim adefle tempus, vociferabantur, quo ab inyiOs hofpitibus fe liberent,. atque Jefuitas idololatris reftauratores hnibus fuis exigant. Id nifi facerent, furreaurara rurfus Romanani tyran- nidem, fub ejasque jugura de^iuo mittendam provineiam ; jara Cku- diopoli & Alb£B Juliae ereaa ftare numerofa impietatis feminaria ; Varadini jaro fedem occupatam ,* qnaqua verfum inde fpargi emilTarios ad evertendum illatum nuper Evangeliura ; mulcos jam m eorura partes fuilTe pertraaos ; ncque deftituros , donec totam 1 ranlylya- niam in veterejn fuperftitionem pertrahant ; plures pluresque m dies^ non tanturo ex Auftria & Polonia, fed ex ipfa quoque italia, a^tq.ue ultima adeo Hifpania accurrere, ut provinciam depafcantur, & ac- cenfa nuper fidei lumina rurfus extinguant. Ne Jgicur majora detn- Pars- VIL Q ^ ^^"^r piS Parto Vll Ub. II Cap. lil. Art. 1. itjenta patiatur res publica, excldendam malorain radicem, totui». que boc perniciofum hominum genus profGribendum* His criminationibus velut facibus aminillellis accenfi Procerum, « fide alienorum, animi, proximis in Comitiis profcribendamSocie- tatem decernunt- i Ad hsec Patres : fe a Stephano rege & Chriftophoro fratre in Tranfylvaniam vocatos, iisque, qux nonum jam annum poffideant,^ jn domiciliis absque uUius injuria aut jufta offenfione locatos , ut: inftituti fui muneribus fungantur, publico infuper Comitiorum de-j creto receptos. Nihfl effe noxae, ob quam poffeffionibus jufte acqui-l fjtis dejiciantur, aut omnino ex provincia depellantun Demonftra- turos fe qua voce qua calamo, non effe idololatriam, qusm doceant, fed veram Chrifti religionem, jam a fexcentis & ultra annis in Tran^i fylvania receptam, cultamque Cur deteriori fint loco, quam Arla- ni, novijudeei, Ebionitae ; quam Lutherani, Calviniani, GrsBcl, Rafciani, Valachi , aliique, quorum dogmata nuper primum fint nata , autintrodu6b ? cur, quodillis liceat, pacatis in provincia de- gere, fibi non liceat, quorum fides & religio a Chrifto & ab Apofto-i lis profeaa , per fanaiOimos Hungarise Reges introdufta , tot anno- rum praefcriptione fit vallata ? licere cujuslibet feclje Proceribus fibi luisque liberis magiftros, concionatores , & animarum paftores in Tranfylvaniam, quos lubet, affuraere, curfoiis Catholicis, curipfil ^riricipi id non liceat ? I Haec aliaque, quamvis omni juri acrationi confentanea furdisl fld veritatem auribus dicebantur, Ratum erat feaariis non quiefce-^ fe, donec Jefuitas ad unum omnes in exilium ejeaos cernerent/ 1 Sigismundus Princeps magno aliquoties animo iniqua poftulatal rejecit, fa^pius conteftatus , Societatem, quam paterpatruusquetan.i to ftudio advocaffent , fub cujus difciplina ipfe effet educatus, aut retinendam , aut fe una profcriptum iri» Verum curo trlbuta feaa- 101. rii negafl^ent, & Frincipem eum agnofcere detreftaftent, ni proicrH Proftiipta, ptioni annueret, a eonftantia defecit, & iniqao decreto fubfcripfit;| ratus, cedendum ad tempus furori j rebus fuis magis firmatis, rc-l Tocari poffe, quos modo retinere fibi non effet integrum,, i Salutem ultimam dicentibus Patribus refpondit, agnofcere fe fierutilem Societatis opcram: huic adeo tribuere, quidquid in vir- tute & pietate, quidquid in litteris boni progreffus feciffet. Cau- fana ejeaionis effe incolas : obfiftere fe illisnon amplius potuiffe, ut quibus infinita poteftas effet decreta condendi : de caetero fe per- petuo in fide catbolica perfev^raturum. Abeunteyque largo viaticc ac Status Ecclefiafticus Tranfyivani® Saeculo XVl. lof ic pubH'cis litteris eft profecutas ; quibus fidein faciebat, illos probe^ munere fuo funaos, nec aliam ob caufam,. quam. quod ferre eo^ Nobilitas noluiflet, miflione donato^ fmffe. _ . n ^ Socii exules plerique in Poloniam conceSere, aliqui in Aultrfamr miinque ih Moldaviam , duo in Hungariam, ( anno 1589- ) Graviter dein Sisismundus a Sixto V. admonitus , & heeretrco. ma; rumfaaiones, ad extinguendum omne nomen Catholicum mvale Revocatio;. fcere fentiens, Societatem paulatim revocare aggreffus eft, accerlito mox annofequente Claudiopolim P. Valentino Lado , impigro atque integerrimo Miffionario, qui jam ante in Tranfylvania & adiacen- tibus provinciis pr^claram animarum meirem coliegerat. Anno vero altero ( ifQi- ) ^res alios e Societate Sacerdotes- poftulavit, interque eos Alphonfum Carillium,, fpeftat» prudentp iirura Redditum illis Collegium, quod Albs Julise ^abuerat Soci^ tas. Placuit nihiiorcinus, ut abftinerent cantifper vefte Societatis, & eam induerenc , qua Canonici y"!§q, ^^^b^^^^^V^.^^iJ"®^^^^^ tegro revocaret, eodem^anno indixit Ordmum comitia. Spem cver- tit, qui minime debuit, Andreas Bathorius Cardinalis, Societati jam> puero mfenfus, Ut folent plures,- qui magno labore ac tolerantia- litteris inftruai beneficiis ingratitudinem reponunt^ i C Umens Vlll.infeftos religioni Procerum conatus inh1,ere me- jm. ditans, id enixe P. Carilliacommendaverat, fJ^f^^^^lf^^^^^-ll^ZiZ. dum ad feriendum cum Rudolpho Cffifare fadus adverfum Tur- cas Perfuifum facile, indignantlbus feaarns Tran.^ylvanis : qui con. &a'ipfum fuum Principem f«dus cum Turcis inierunt , eumque^illif rraderedecreverunt. At non defuit fibi Sigismundu^ i comprehen^ tos auaores impl^e oonjurationis fupplicio^affecit. ac jure c»fo* Tranfvlvani pubiico decreto pronuntiarunt ( Btjno 15-94.; FraX perduelHbus . meluque injeflo csteris^ com.tia Or- rfinnm indiyit ( anm ifSV. 5 in quibus fosdus; cum Csfare confir- matum rt^at^to ica ii l.bert',tem vindicat^ : Societatis reftitu^ tio decreta Redditum proin eidem etiam Go!legium ;^lsud>opoli- D,,„^g5 an.t S'^cietttep?minisfedibus reftitu£a,Jd agebat Carilhus, utp^. S;ivanlfpro%ium Alba Julis habeat EpifcopLim , qui pr^fent. ^uToritre ac*^ vigilantia fidei Catholicam contin.ret.. Cuffique: Smundus ipfum^Gariliium deflgnaret,, « dign.tatem ex ufu noftr* fiit.ieio Eccliefiarum fpo liis poffit pinguefcere: oftentata etlam proceribus fpe in partem opi ma^ pradse veniendi. Quia vero Suecia ex integro erat Catholica tJmebatque, ne populus obfifteret,. accicis ex Saxonia miniftellis 6 nobilium puerorum inflrudoribus, regnum pervertendum obtulit concefTa cuivis religionis libertate* Ubi hac ratione popularium animos incHnatos fenfit , ccepi aperte reformsre fecundiim Luthenim , hoc e(l, facerdotibus olFer re pellfces', Ecclefias fpoliare, diripere, praedari , facra omnia pro fanis ffiifcere. Non tuiit impune fcelus ; nsm mente deje6lus mifen periit anno i f 6o. relidis cribus filiis ,: quos^fortunaaut calamitas me moria dignos reddldit,. Primus erat Ericus, qui patri in Regno fiicceffit, brevique the lliuros ,. a patre inique colleftos 5 qua in bellum Danicum, qua ii vitam luxuriofam prodigamque difiipavit. Nec minus crudeHtat< infignis fuit ,- nam ( praE;ter plurimos neci datos ) Joannem fra tremj Finlandia? Ducem, ex vana infidiarum lUlpicione carceri incltt; flt, feptemque annos in eo detinuit. Qua rei indignitate Sueci vehementer comrooti, cum alias Eric crudslitatem & nuptias cum viii muliercula non ferrent, feditiom mota eundem, Holinia occupata, armata^ manu captum in carceren compingunt, in quem Joannem fratrem ante conjecerat,^ quemqui pater Guftavus cx fpoliis Ecclefiarum ex^truxerat. Vice igitur mutata Ericus in carcere contabuit, jDcmms verc |«aBR€«* ad thronum eve^u& eftj^ opera gotiffimum Ponti Gardii, homini Galli,. ARTICULUS 11 Status Ecderiaflicus .Suecias Sesculo XVL .31 f Galli, qui artilnis fu*s totaro tragoediatn adornaverat^ Promotus aropterea a Jcanne ad prgecipuas dignitates", & copiis prtEfefiius, quas idverfus Mofchos midt, Cumgue x^arvam eis enpuiiret , Livonia gubernatorem renunciavit* Joannes conjugem habuit Catharinam , Sigismundi L Polonias Regisfiliara, Frincipem apprime catholicam, qu^neque in carcere maritum deferuerar. Sed neque ipfe a Catholicis facris abhorruit ; nam ftata Ecclefia; jejunia obfervabat. Sacram fcriptutam fecundum unanimem fan^lorum Patrum fenfum interpret»ri voluit ; nec raro pfeudo-Epifcopos & miniftellos errorum ac fraudum convincebat* Per catholicos facerdotes corpora fanaorum Erici Regis , & Brigitt» Upfalise in antiqua fede repofuic. I Synodum etiam Holmienfem indixit , m qua veritatera facrificii tif. Miflae adeo dilucide demonftravit , ut dogma iilud MifTamque rece-Synodus. perint. Regina vero religionis Catholic® cultum omnem etiam pu- bJice exercebat^ filiumque SigisESundum in eodem fedulo educabat , rege Joanne non invito. I Cum igitur non procul abefre videretur .a Regno DEi , Grego- Itius XIIL cui furamopere cordi erat Sueciae falus , F. Laurentium Ni- Adventu* icolai^ Societatis nottras facerdotem, exNorvegia oriundum, eo ab-^°^^^^^* legaviu Quem anno i f 76. benigne fufceptum Rex monuit, ne pro facerdote fe gereret^* hac enim ratione facilius negotium promo# tum iru Laurentlus tempori & voluntati regis obfecutus , praeconc* Lu- I theranos adiit , oftenditque defiderium, do6lrinam fuam , quam ia diverfis fcientiis acquifiiffet variis in Academiis., patriae fuae cora- municandi , accepitque ab eis^ ut Rex fecurior elTet , litteras com- I mendatitias ad Regem, qui eum TheolpgisB ProfefForem renunciavit^ ; iuffis miniftellis fcholam ejusdem frequentare* & duobu5 renitenti- ; bus folum vertere, Formam dein MifTae Rex edi curavit^ correSam magi5 ea,, qua t^i^ i Sueci poft defe6lionem ut confueverant , cui jcura hseretici fe oppo-^^*®^^^)^'*** nercnt, Epifcoporum S^^^oiMj eft congregata ; in qua Jlex facunda *' : oratione in miniftrorum focordiam, cultusque£)ivjni negledun? fuit ; inveftus : fqualere templa ; facros ornatus fordefcere ; domi ab eis adhiberi ad compotandum fcyphos aureos, in ecclefia ad facra my. 1 fteria luceos, & loco patense fcuteliam Jigneam ; quemvis pro libidi- '^ne novas comminifci ceremonias ; nihilque amplius fermeex decoro & ufu veteri retineri. Juflit 4ein , eam formam Mifiie recipi, quam ipfe puWicalTet. Mifit 312 Patu Vll Ub, IL Cap. lil. Art. H. Minc quoque duos legatos Romani ad Gregorlum XIII, qui regis propenfum ad CEthoIicam Religionem anitnum fignificarent, fimui tamen proponerent di^cultatem & periculum, quod fubiret, fi ean- dem palam profiteretur. Timebac nerope Danum, aliosque heterodexos Princtpes, per ]oannesG®n litteras ipfi arma minitantes, fi religionem a patre illatEm raiitaret ; verfHs. roaxime vero Carolura fratrem Sudermannise Ducem , ne Suecos ad feditionera conckareti fibique coronam eriperet^ Anna 1578. Holmiam venit tanquam Legatus fummi Pontificis P. Antonius Poflevinus, cum aliquotaliis fdcietatis facerdotibus ;, q,uos inter P. Stanislaus Varfevicius y Reginae a facris confefllombus futu- rus. Pcficvinus rem eo deduxit, ut llex ediEa cIam profellionefidej catholicsB ,. & peccatorum confeffione depofita, facra Synaxr more Catholico reficeretnr„ promitteretque, fenunquam a Eeligione mo- do fufcepta recelTurum. Quibus pera^is Poflevinus Romam redrit,- Pontifi^cem edb- fturus fimulque expofiturus^ Regis^^ preces ,. quibus petebai r ut Suecis Eucbariftiam fub utraque fpeeie fumere liceat j, & facerdotibus uxores conced^ntUE,. atque Mifla lingua patria cele- bretur.. Hfs enim permiffis multo faciliorem fore Suecise conver» fionem Sequenti anno i575,Pcfl:evinus,roultis fecumapportatis libris catholicis, in Sueciam regreirus eft,, Regique, Upfalise tunc commo- ranti Pontificis litteras tradidit,. quibus eum ad conftantiam & feli- gionis de^cnfiOnem hortatus efV. 'ii^i At Regem, ab hrtreticis continuo obfeflum, metuque corona; tclapfus.. amittendsE percuifum, haud parum immutatum invenit: praefcrtim ubi intellexit, negari aPontifice, qua^pet.ierat* Spem omnem denique abrupit mors Reginae. Atque hac ratione regem, meliora v identera, d^eteriora taffie^ ex rationibus humanis fequentem ,= mors oppreffitl anno 1592. ! , Filius ejns Sigismundus, quffiqnennio ante morrem patrjseleftur ^gwrnundus ;Kex poIonisB, fucccfllt quidem in regno Suecia?, negotium taraen iepoiims.. religionis, qiiamvis piensiffime a matre educatus,. non. efl: aufijs uf- \ gere f. cura facil&ceineret,, Sueco» promptius regem ^ qpam etrotes fuos abdicatoros* Quod haud multo p©ft manifefle patuit. Cum enfra SigisHiUff- dus in Polonia abfens Sueciam per quatuor gubernarores regeret ; ' Carolus ejus paCruus Sudermanniai Dux,. concitato ad rebellionem haeretico p6puIo> Suecise Rex diiaus eft dej^^o propter rerigionem Status Ecclefiaflicus Suecia; feculo XVf. 3135 Sigfsmundo Canno 1600. ) q«» atrox injuria diuturnura deinceps; bellum Suecos inter & Polonos peperit^ ^ , . De csetero ftatum Ecclefiafticum & Politicum PoloniaB expofur Part iKcap, ^art. i5, ubi dfe novis Arianis, Antitrinitarifs , Dei* ftis * Atheiftis, Tritheiftis, ex Lutherana & Calviniana Ce&z pro- gnatis : itemparL6. cap. 3- ar^* Dania vero arU j.pag. 173. Juvat Bihilominus hic aliqua adhuc addere. I ARTICULUS III. j Obfcrvatio deStatuEedefiaftico Poloni^ fsecX Vt I _ X r QUam Miecislaus e Paganifmo converfus Poloni» intulit, religio^ . carholica, ad infelix usque faeculum XVL incorrupta perman^ fit, Quamvis enim Hulfita ex Bohemia tentarint aditum , nihiJ tamcn adverfus regnum, ex integro catholixum, machinatioaibus fuis efEcere poterant. Quin , ubiiHuflitse Uladislao Bohemiae resnum per legatos obtulerant, is generofo faftidio refpondilTe fer- tur, nofle fe haereticis imperare ; redirent priusad Ecciefiam, tu» «oronam accepturum* i Exorto vero Lutherano fchifmate , inPoloniam quoque irrepfit ,211.. i contagium* Obftitit fortiter Sigismundus L .atque in pubh'cis Ordi^HffirefisinPo* fium Gomitiis decretum promuigavic, ut DEI ac Reipublicae hoftislonia®, haberetur , qui avita Majorum facra defereret. At lilius Sigismundus Auguftus ignavia perdidft^ qiiod paterfar. tum feflumaue confervaverat. Irruerant etenim tot feftse, ut He- dio in epiftola ad Malanchtonem 128. earum computet, Etquiw dem Calvinifmi tam prona eft via ad Arianifmum, & MahometiP fliuffii ut cum Blandrata, Gentili, Alciato , Ochino, Statorio, Ama* nuo, Neufero, Silvano, Go^iefio, Gribaldo, Vblano, Lifinano^ ^ f»». Davide, plures eandem triverint, fequente cum aliis Sfiiin^bergero, Calvinifls ^ Lutheri difcipulo, Nempe ubi femel a via veritatis aberratur, per '^^^^«^«^•'^*- avia q^jaevis & invia proiabi pronum eft» Nec defunt impii ex hac difciplinahomines, qui in defpeaum Chriftiani notninis porcum ae Vitalum, adhibitis ceremoniis, baptizarunt, j piures cercs ex Lutlvecani? cum Jacobo Andres faffiofo illo Tu-; bibffenficanceUariofcriberenondubitantymirumnoneiTe, quodmuJti Polbnia, Tranfylvania& Hungaria Ariani, q=;idam ecjsm Mahc-- metani fiantr quibus Calvinus doclrina fua latam patefecerit fene-- Fars VIL r ^^f anJi. Parc. Vil. Lib, 11. Cap, liU Art. iit. f^ram. flc Adamus Neufferus , mlirjiler qnoDdam Heidelbargenns, primuni Lutheranus, dein CalviisiamJSs pcftea Arianus, denique Ma^ hometaRuSi in epiftolaad Stephanum Gerlachiam anno rf 74. fcri- pfir, neminem fe vidifie, fao tempore Arianum faitum , qui non priu» Calvinifta fuerit. Adeo nimirum fcite Calvinus in iis^ qux de Tri- ^itate, Incarnatione, Eucharifcia, Baptifnio, Fr3ercj.ent.ia&Prajde. ftinsCione impie fcripfit, infelicem hanc gradat onem docet. Utque Prsecones Tigurini devocionem fuam erga Mahometifmum toti mun- do iaculentius oftenderent , Alcoranum ., impofturis, fpurcitiis, 5c blafpheroiis plenum, dignumjudicarunt, quem per Bibh'andrum ver- fione latina donarent. Demonftrare, credo, volebant, qualeEvan- ^ gelium populis annuntiarent» Certe Florimundus Raemundus lib. 4. de ortu h Sendomiri», Albae Juliae, Lublini, aliisque in conciliabulii contigit : deiperato lyncretiimo to- ties tentato» i • • Quia igitur neque in doftrina lidei , nec difciplma morum , nec ! Vftibus convenire poterant, in tantis autem turbis & diirenrionibus ■ fuis catholicis ludibrio fe elTe cernebant, de uno quodeoi, penes quem fumma elTet in facris poteftas, deligenda confultabant, iic ^^^^''^'f ^ 145. i inofficiocontineat, & unitatem confervet, acque m dennque;Ues^e ^^^pa m fpiritualem gladium expromat. Hsc erant feaariorum m Foionia ' PaDam optantium vota, penes quem primatus reiideat. Jta emm- vero quod unamanu demoliebantur, altera aedificare nitebantur. » Ouamvis autem apud feftarios mera erat confufio , non unum i2f. tamen ex caftris noftrls acceperunt transfugam, libertatis cupidmeDuduhius. & carnis illecebra pelliciente, Hos intcr fuit Andreas Dudithius i Hungarus, QuinqueecclefienOsin HungariaEpifcopus,grav!busmu- i neribus & Jegationibus fub Maximiliano IL perfunaus. Poftremo i cum in aula Sigismundi Augufti Poloniae fegis legatus verfaretur, no- i bilispuelljeformacaptus, Epifcopatum, famam, pudorem, &re- ligionem abjecit, ut ea potiri poffit ; poftquam jnm ante foetens va; •por ignem latentem prodiderat ; dum in Concilio Trictencmo omrii fua, quapollebat, facandia perfuadere Patribus conabatur, ut Ta- cerdotfbus conjugii libertatem concederent. MiKTam demceps cum p^Ilice & liberis in Polonia & Silefia vitam duxit ; homo libertinus i hullius religionis, poftquameam, quara folam veramfcivit, libidi- ! Jiis impotens deferuit^ ^ Non misus triftes annales auget JacobusfPalsoIogus , ex anti- i2f. fiua Grsecorum Imperatorum ftifpe mfelixfurculus, Is Romam de Palaologus latus fanftiffimum Pra;dicatorum ordinem cum Pio V. poftea Papa ingreffus, adverfa fidei dogmata propugnavit. Quare inquifitioni I traditus, atque ex carcere elapfus, in Gcrmaniam profiigit : mde vero cum nec Lucheranam nec Ca vinisnam fedam approbaret, m Poloniam ' illapfus Arianum induit, CbnMum DEum, Patri cona bftsntialcra inficiatus, In Morav:am dein cum appendice rccundi gen.^ris pro- feftus, Gregorio XIIL a Maximilisno II Ccefarefuitextfadirus, poe- jiis canonicis, ut mi^rebatur, punit^ndus* Cum autem Roma? Lau- rentius M gius, -.^Roberrus BelLrminus, ejus examini adhibiti, per- I tinaceminvtiUiiTent, miiTus ia c rctrem , eduausque ad rogum, hae- . ^ R r a refip 3 1$ Part. VII. Lib, IF* Cap. lil Atu IIL term abjaravit. Sed brevi relapfus, tandemdegradatus, & f«culari brachio traditus, crematuseil» tn* ^ £x fete porro innnmeris, quaefaeculo XVL regnum hoc appri- «eas irtsci.^Q gjj^g^ Catholicum torrentis more inundarunt, frequentiores funt, ^^^* Ariaoi ac Triniurii, Divinillimum negantes myfterium, inalios ra- mos rurfus fegregati , ut Tritheitarum , Socinianorum , Samofetano- rum &c. Deio Grseci fchifmatis fedtatores, t:um Arianisper utramque Poloniam fparfi, atque cum Mofcis Patriarchae Conftantinopolittno in facris fubje6li. Poft iftos magnum numerum coniiciunt Lutherani^ in magni praefertim Polonia , Livonia , ac Pruflia , Dantifci praefertim , Elbin- gaj, Regiomonte. Quamvis etiam Calvinifta; infaufta foecunditate fuccreverint , maxime Dantifci , Viinse, &Pofnania?. Anabaptift» quoque frequentes irruerunt, potiffimum in Silefise fines, LubJinum, in Gedani & Cracoviae fuburbia, atque viciniara* Adde Calixtinos ex Huffitica progenie , Adamitas , Fraticcllos , ac Judseos , grandi numero, & opibus poUeQtes ; atque ad Boriftenis ripas Mahome- tanos. Tres autem maxifne caufas devaftati tantopere agri optimi ad« flruunt ; cultorum habilium inopiam , Sigismundi Augufti ignaviara, &nobilium adolefcentum ad exteras fcholas, zizaniis fcatentes, ac» ceffum. His etenim miferandis erroris fubfidiis tancopere aufti funt feftarii , ut in Comitiis univerfalem quandam autooomiiim concede- te necelTe fuerir» «ftf- Nihilominus tamen Catholicorum femper fuit pars muito maxi- -eathGiici Quod tum prsfertim patuit , cum pott mortem Sigismundi Au- i>r«yalenf,. p^Q^{^ Jagellonica ftirpe ultimi, Catholicum Regem averfati, fe« ftsB alicujus fuas hominem intrudere nitebantur. At praevaluit pars major & fanior ; duro Henricum Valefium , ob contritos Hugonotos Proteftantibus invifum , & poft eum Stephanum , & Sigismundum, Principes eximie Cacholicos, foiio admoverunt, ringentibus hete- rodoxis. Effeftumque dein fub fintm fjeculi , ut regum cura , Epifcopo- rum follicitudine, acdtis facris operis, ere6tis fcholis, atquecol- legiis, ingens ad avitam fidem , nobilium pra?fertim, Dynaftarum , Palatinofum, ac Caftellanorura, fuerit faela acceffio, numero ele- ftotmi in f ttturym adhuc muitg ma^is his prasiidiis augendo« Status Danias & Norvegise fasculo XVI. 317 ARTICULUS IV. Obfervatio de Statu Ecclefiattico Daniae & Nor- vegiae Ikculo X VL 17Qoid^^"^"6^^r^^»MonQpoli* quum novi nundinatores merces etiam fuas inferre nitebantur, Zwing-^^^ liani, inquam, & Calvinifts, interque eos ille mundi errojoannes Ltfcus , Polonu*, qui Maria ad Angli» folium admota, cuticuias R r i me- 318 Part. VII. Lib. H. Cap. IK. Art. i V, 134. Korvegiae metiiens, duas naves Calvinianis mercibijs onuftas ad Daniam ap pulit, Regjque venales expofuit^ At LutherAni cauce eiim moivo bant, pede fumroe maligna infedlas efie. Ipfis etiam Papiftis peju elFe hoc hominum genus, horrendas in DEum blafphemias evomere nec aliiid nifi hserefum luem, adyerfus SS. Sacramentum, aliaqu Evangeiica myfteria afferre. Lafcas ac focii Reformati minime pigri has laudes ii> Luthen nos retorquebant ; haereticos eos efle & fedu£lores peffimos j caveii dum ab eorum fermeato, non ad Evangelicselucis radios, fed in atri averni furnis exco6to, diu alternahasc, fe mutuo infeflantium, i tanqusm hareticos profcindentiuro, roodulatio tenuit, & aures regi verberavit ; cum etiam Anabaptiftae, Trinitarii, & Schmidlinus cui fuo libro Concordiae, in partem pulchraB harmonise veniunt: haert ticos effe reliquos , fe folos veritatem canere praedicabant. Et ts men, quod mireris, hi omnes purum Verbum D£I in ore fc rebant. ^ Exitus is fuic, ut penes Lotheranos ftaret viftoria ; quia a Prc teftantibus Germania; Principibus Rex pius fpcrabat, Ideo cantu eorum magis placuic. Merces eorura approbata; ; exafti regno Ol viniftae. Lucherants monopolium relidtum ,* usque dum fub Chr ftiano III. Angli& Hollandi mercatores cum peregrinis mercibus Cal vinianam luem reduxerunt ; publi^ o exercitio iis permiffo. Ca tholici autem facerdotes non nifi lajculari habitu difperfo gregi clac fubvenire poterant^ Eadem procella, quse Daniam, Norvegiam quoque rapuit. Quij? pe promulgata Ecclefiafticis perfonis uxores ducendi libertate, a' retinendi nihilominus interim Ecclcfiarum proventus, quadata port; ruerunt in praeceps, fruftra obfiftente Nidrofienfi Archiepifcopo. Po pulus tamen , fi non exerciiium religionis, memoriam tamen illiu & fpem redeundi ad priftina facra dfu retinulc. Faxint beDigni coeli tes , ut Boreales ilii populi, uti niviura frigoribus, ita corporis ro bore indurati, ad lumen veritatis aliquando rurfus pertingant, du cente illo , qui illuminat omnem hominem , venientem in hunc mun dum , & iieminem vult perire , fed omnes ad agnitionem verltati venire. k.uis Helvedsc polic, usque ad fec. XV' L 319 C A P U T IV. Status Helvetije ECclefiafticus & Politicus. UElvctia eravifiimas inter revolutiones , ftatusque fui mutationes, ^ libertate tandetn parta , fide. religione , candore, integr.tate, ( inviaa fortitudine, gentium ubique iDolaruit , domi arfto poten- iouefederef.bicohaerlns, foris bellicofa ac hoft.bus {ormM. rioruitque ad omnem amoenitatem hoc mchts Nationis mconcuCum lecus. quamdiuReiigio Orthodoxa pietatem alu.t, & an.mos pulchro ,exu conjunaos tenuit. At vero poftquam illa tetro fchifmate £c,f- i eft, diverfara multo rerum faciem induta. eunt.bus m contrar.a ludiis, in magnas calamitatet fuit prsc.p.tata,- prout uberiu* aU- |uantum demonftratum imus. SUMMARIUM, ARTICULUSI. Status Helvetiae Politicus usque ad faec. XVI. remanente nexu cum Imperio* ijg^ Lucerna, quaepriusad Abba- cem Murbacenfem fpe6laverat, deinde ab Alberto Caefare empta fuerat, accedit ad foedus : uti etiam Tigurum , libera Imperii civitas; Tugium,urbs Auftriaca: Glarona, ad Seclfingenre mona* fterium primo pertinens, deinde ad Auftriacos: &Berna, quas prius Zaringenfium fuit , po- ftea libera Imperii civitas. 153. Helvetia fubRoroanis,Bur gundis, Francis, Imperio, Au ftriacls. ^ . 154. Prsefeaorcm feventas dat initium foederi trium Sylve ftrium civicaturo» 155. Wilhelmi Tellii hiftoria. Occidit Prsefeftum. 136. Arcesmunitaraftucapiuntun Alter gubernator profcribitur. r?7. Pugna ad Morgartam. Per- petuum foedus, aLudovicoBa- varo Imperatore approbatum » AR- yart, VIL Lib. IL eap. lY. A^t. I. ARTICULUS li '^f9* Fugna^ad Serop? chium, Leo- poldi cades ; hujus filii Eride rici profcriptio ; hujus filii Si* gismundi, & Friderici III. Cae- faris, uti etiarn Maximih'ani 1. irrici conatus. Pugna ad Bafi- ^eani cum Galjis*. Bellum Burgundicum cum Carolo iSudace, i£^u Friburgum, Solodorum, Ba. filea, Scaphufia , & Abbatifce' la ad foedus. 142. Helvetise Regiroenir 143. Subditi Helvetiae^. 144. Socii confoederadb. i4f , Bella Iralica* ARTICULUSia Staeus Eeckfiafficus mqac ad feulbm XVI *4<5. ConverCo Hel^etlai : ejus- que ApoftoJi ac primi Epifcopi^ Oftodurenfi.§ Sedunumy Vindo* niflrenfis GoDilantiam, Aventici Laufannam Cranslatio; P47. Ordo S. Benedidli Religio- nem propagzt* 148- Pfaefertim Patres Sangallen- fes^, viri fanaifiimi & doaiiri- roi. Uti etiam Einfidlenfes , Murenfes , &c. J149. eifi^ercfenfis Ordini^ad ven- «i^ in Helvetiam^. ifo, Et Canofficorum Regulariuoq S. Aag. if I . Uci etlamFramonftratenfiuffl 152. Lites circa Jus Advocatiae. Epifcopi Gebennenfis cum ur- be. Dax Zaringenfis a Valle- fiis viaus. 155. Francifcanorum adventus* 154. Ec Dominicanorum. Sabau* dus vi6lus a Vallefiis. Primum foedus com BWnatibus. Arbo- na ad Confiaatienfem, Brua» trutum ad Bafileenfem, M R T r C U L U S IV. Cbntinuatioi pfSr Vallefiani tumtiltus, Vallis Tellina ad Gurienfera. Abba- tiscellana turbae^ CTufan^. Cbl- legiata ad S* Leodeg^riumv Status Helvetiae polic. usque ad {kc. XVI. 321 15(5. Toggenburgum ad Monaft. Sangallenfe. 1J7. Bellum Sabaudicum. Val- lefii vidores Inferiorem Valle- fiam fubigunt. Vaudum ad Bernates. 158- JodocusSillenon Epifcopus Sed^menfus expulfus. if^. CardinaJisDominicanusHel- veciam turbat» 1^0. Udalrici Abbatis Sangalien- fis laudes. 16 u Nicolai de Rupe fanfti- tas. 162. Impoftura Bernenfis: male a Proreftantibus nobis objefta. 163, Cardinalis Schinerus cum Georgio Superfaxo & Vallefiis cbllifus* Papge & Caefari ex ia- tegro addito. ARTICULUS V. Status Ecclefiafticus Helvetiae feculo XVI, I ^4. Zwinglius caufa turbarum & bellorum civilium. Verbo Dei prfftenfo abufus. 16 f, Concriiabtiliim Tigurinum. 166. Monitum 12, Cantonum ad Tigurinos. 167. Synodus Badenfis ejusque canones* Profcriptus Zwinglia- niimus ab Epifcopis & 1 2. Can- tonibus. Zwinglius Difputatio- ' nem declinat. 1(58. Varia Zwinglianorum con- ciliabula. Difputatio Bernen» fis umbratilis. 16^. Defedlio Bernse, Bafiles?, Scaphufiae , urbis SaDgallen- fis &c. 170. Bellum civile a Zwinglianis conflatum. Pugna Cappellen- fjs. Interitus Zwinglii. Ca- tholicorum viftorias. Pax. Con- ciliabula Miniftrorum. A R T 1 C U L U S VI. Continuatio. 171. Fcedus Vallefiae cura 7, Ca- tholicis Cantonibus pro defen- fione Religionis. Bellum Sa- baudicum. Epifcopus Geneva pulfus. Augia & Oeninga ad Conftantienfem. 172. Vallefia a Zwinglianis iafi- citur. Pars VIL S s 173^ Pax cum Sabaudo. Vau- dum Bernatibus conceflum» Caballia reftituta. 174. Mors prfEcipuorum novi Evangelii Apoftolorum. i7f, Collegium Mediolanenfe Helveticun? a S. Carolo. Nun- tiatura ftabilis. 116. Ad- fan. VIL Lib.IL CapJV. Art.I. 175. Advcntus Societatis JEfu in Helvetiara , & Patrum Capu* cinorum. 177^ Cacbolicorum federa^ Pro teltatio Zwjnglianorom* Re fponfum Catholicorum» 178, ConciliabulumMontis Bel?. ardi , & Bernse. Torbgj ex iis ortjs. Diffidia Novatorum. 179* AbbatisceUenrium regimeii ob religionem divifum. CAPUT IV. De ftatu Helvetise Ecclefiaftico 8c Politico. ARTICULUS L Status Helvetise Politicus usque ad fseculum XVL & niuta? tionem Religionis* OEIvetii^ ab antiquiffimis temporibus liber populus, cum com- ^ buftisultro laribus fuis in Galliam irrupiflent, a Julio Csfar€ ( poftquam Galli Romanos in auxilium vocaflent ) imminuto licei multura numero, in fedes fuas repulfi funt, &magnara partem uni cum GalHa in Romanorum poteftatem redafti , praefertim ubi annc Chrifti 69. ab A. Caecina ingenti praelio fufi funt, Urbs eorum prin- ceps Aventicum. Romanorum Imperio faeculo V* undique ab irruentibus Borea- libus populis diftraflo, Burgundiones, ex Fomerania prorumpentes, eum terrarum tra6lum, qui Rhenum inter & Rhedaaumcomprehen- ditur, invafere; fundato ibidem Regno Burgundico, cujus fedes Regia ViennsB ad Rhodanum* Verum illud fub quat^or duntaxat Regibus non ultra faeculum ftetit. Sub tertio illius Rege $♦ Sigismun- do roagnsm partem converfum. S^culo VL in Gallicam Provinciam redaclum , Merovingicis & Carolingicis Regibus fubjedum fuitv Quo tempore propiores Italis Helveti, Uranienfes, Suicenfes, &Subfylvani, ad depellendos ab Jtalia Saracenos progrelli, pluribus a Ludovico Pio privilegiis funt donati, poft mortem Ludovici pars Regni Lotharici fafta eft Helvetia, Lotharii vero liberis absque prolp mafcula defunftis , in divifione ilegnorum inter fratres Carolum Calvpm & Ludovicum Germani- cum Status Helvetias polit. usque ad faec. XVL 32 j cum fa6la, potiflimam partem Regno Germaniae acceflit. Carolo dein Ciafib exau6lorato , furrexit novura Regnum Burgundicum ( D-ansjuramwj appeilatum ) fub Rudolpno I. Suevias comite , cum Areiatenfi pollea conjunaum. Ad hoc Regnura poti^fima Helvetia pertinebat: regiones videlicet intra Rhodanum-& Rhenum, uti Ar- goja, Nuitonia, Vallefia, Sabaudia, Rauracia &c» Cumfubin, ut parKs-^rt. i. §. 2. prolixius narratum, Con-impeilo, radus 11. In)perator Regnum Arelatenfe Romana Imperio vindicalfet, Helvetia pariter sd illud rediit ; ac 300. ferme annis fub eodem fte- t\U Quia autem Helveti jam a Ludovico Pio varias libertates acce- perant, multo mitius a Praefeflis Caefareis cum iis agi oportuit , quam cum aliis provinciis. Et quidera Tigurum , Bafilea , & Geneva liberse Imperii civi- tates fuerant declaratae. Tribus provinciis, Uraniae, Suitio, & Sub, fylvanifE ( quae fylveftres qivitates dicuntur ) fua initio rata fuerant privilegia , Praefe^tus tamen a Caefaribus ipfis erat impofitus, qui jus diceret* Praeterea non pa6ci erant in Helvetia comites aliique Nobiles, dientelari cbfequio addifti Imperio^ Contigit autem non raro^ ut Imperatoribus cum Romams Pon-' tificibus coUifis Cpra^rertim tempore Friderici IL anathemateilligati) alius aliam partem fequeretur^ & plebs adverfus Nobiles, Epifco- pos , & Ahbates infurgeret , hique illam rurfus fubjfcerent» Ex quo fspius turbae gravilTimEe ac bella domeftica orta funt ; praefertira ma» gni illius Interregni tempore, quo quisque in armis jus fuum ferre videbatur» Et iicet Rudolphus Hab^purgicus» cujus m Hel vetia, in qua multas Aunriacis. ditiones poflidebat, magna erat auCloritas, poflquara adculmen Imperii evedus eft, dilBdia con-poruilTe fit vifus , ftabilitatem tamen non tulit concordia ; Praefe6lis prasfertim potellate fua abuHs. Qus res tandem in magnam mutatioaein erupit, & Reipublicas erigendis oc- cafioncm dedit. Cum enira poft mortem Rudolphi L inter Adolphum NafTovium • & Albertum Rudolphi filium ferveret bellum, Helvetis civitates , ac praefertim Urania , Suicium , & Subfylvania AdoJphi partes feque. bantur, hoc fubin caefo, Albertus rerum potitus , injuriam, ut in- -terpretabatur , fibi illatam vindicare, & Helvetiam domui fujB , tan^ ,quam novum Ducatum, aflerere conftituit Poftquam igitur ditionibus amplis, quas fam ante Doraus Au» ftriaca in Helvetia poffederat, plures no vas , a Wilifavienfibus , Ro- tenburgicis, Regensbergiis, Efchenbacenfibus > eroptione compara- S s a tas. Part. VII. Lib. H Cap. IV. Art. T. reveritas. tas, adjeciffet, Legatos adSylveftrestres civitates mifit, qui abefj peterent, ut aliorum exemplo Doroui Auftriacfe fe fubjicerent fic magis fecuras & potenti defeofione munitas fore, atque privilegiis liiis quiete ac cooftanter fruittiras» Verum civitates reponebant, fe immediato nexuJmperio effe junSlai^ , quem rumpere nonpolTint* Decsetero Imperatorifeomne Primum praelium anno 1476. comraiftum eft ad Granfonmm m Verbieenis , quod deditione ceperat Caroius ; fed prajfidiario^inco- lumitatempaaospartimfufpendit, partim aquis fulYocavit. Vite « Duena Burgundus ab irritatis, opes amifit ; quas ad oftentatio- nem .mmenfas in caftra advexerat. Ad tres milliones florenorum ab Helvetis viaoribus colleai dicuntur. r j ibf . Alterum prselium eodem anno confertum fuit ad Murtam, fluo Carolus, ira vehementer exseftuans, looooo. milites adduxerat. Verum ab Hdvetis, qui numero multo minore ad obfidionem foiven- damaccurrerant, ita exceptus eft, ut 20000. Burgqndorum iQ acie occumberent, loooo. aqi^is fufFocarentur. Carolus Genevam fuga eiapfus , atque tsdio ac pudore fuffufus , vitato hominum confortio tantifper delituit. i um vero n novos furgcns aufus, repargto exercitu tertium prajliumfu cipien- dum fibi putavit. Ac primo quidem Nancejuro obfedit anno ,u77 cum reiiquam Lotharingiam jam ante Renato Lothanngo abftuiiffet. At Helveti, Renato foedere junai , aliatis validis auxiiiis, tertiam ac fupremam ei chdero inferunt, ca^fis 7000. Endtonum, ipfoque Duce Carolo occiforum numerum aa. fente rH^lvetiorimV non piuribus , ut fertur. ^^^^^ defide atis: ut proin diceretur , Caroium Audacern P^^nio ad Gran- fonium prajlio amiufle fupelisailem , altero ad Murtam g.onam , tertio ad Nancejum vitam. Hoc tanto beilo fortiter adeo gefto, tantoque hofte profiigato, Helvetiorum virtus acgioria terrarum ubique inclaruit. Eosq .e arai- Fr.bur cos & focios habere omnes exoptabant. Ac primo qmdem Fribur- krs Vll T t guni 13^ Part. VH. Lib. IL Cap. iV. Art. II gum Nuitonum, a Bertholdo Duce Zarirgenfj anno lo^i.esdraaa «ivitaS y ( poftea ad comites Ptyrterifes, & ab his ad Habfpurgi. fios devoUita ^ cum a Nobilicate prefTjeretur , anno 148U ad foedus accedit, decimo inter Cantones ioco ilii afljgnato. Eodem ^plodomm. adhuc anno Solodorum Imperialis acque anciquiffima totius Hel- vetiffi urbs , in Argojafita, fecutaert, undecimum ordine locum na€la. Finiio dein bello Germanico Helvetico adverrus Maximilianum 1. Bafiiee.^ gefto, Baillea, libera ante Imperii civitas, ex ruderibus Auguftae Kauracorum enata, & a Pio II. Pontifice publica Academia ornata, foederatis Cantonibus, quibus jam ante auxilia praebuerat, anno 1501. fe adjunxit, honoris gratia nono ipfi loco concelTo, Sequente eo- Schafiina, dem anno exemplum Scaphufia ; quam urbem anno 1 5 30. Ludo vicus Bavarus Imp^ator Domui Aultriacse oppignoraverat.^Scd paulatim ab ea deficiens, focdus auxit, duodecimum iosum fortita. Tandem AbbMiscella. etiam Abbatiscella , Abbati S. Galliolim fubjeda, eidem eft alfociata .anno i f 1 3 . ultimo loco contenta. Ubi obfervare licet a primo trium Urbium Sylveftrium fGedere^of. annos fluxifte , donec Helvetia in 13, Cantonum (quos pagos aliqui vocant ) fyftema coalefceret. Queelibet autem ex his communitatibus , poftquara per pa- cem Weftphalicam ab Imperio fuerunt ex^empta? , fupremam atque independentem in territorio fuo exercet jurisdi6lionem. Varium ta- men apud eas eft regimen, alicubi Ariftocraticum , ut Lucernae, alibi Democraticum, ut apud tres Sylveftres Civitates, uti ctiam apud Tugienfes, Glaronenfes, & Abbatiscellenfes ,• rurfus alibi MiXf tum , ut apud Tigurinos &c. Ariftocratfa tamen praevalente. Quamvis autem quilibet ex 1 3 iftis Cantonibus pleno jure terri- f oriali potiatur , quando tamen de bello, pace, fflecjeribus, aliis- que totam Helveticam Rempubiicam concernentibus negotiis .tra- ^andum, idin communibus Cantonum oranium comitiis ( qux Ba- ^enae, Arovise, aut Fravenfeldae congregantur ) eft perficiendum ; ut adeo in una tredecim fint RespublicoB. 143. Habent prsterea 1 3. ifti Cantones fuos fubditos, vel ©x integro,: Subditi. yel faltcjn ex parte ; quibus per Pr^fe6los jus dicunt. Tales funt verfus Orientem & Gerraaniara, Comitatus Badenfis Comitibus olim Pfyrtenfibus dein Habfpurgicis parens , cum Badena civitate, & li-i beris provinciis, ( Comitibus olim Rorenfibus fubjedis) in quibusl Bremgarta, Mellinga, Vilmerga, feptem veteribus Cantonibus usque ad annum 1712. fubjeftse. Deinde Turgovia , Vallis Rheni, Tra-| ftus Sargantinus , quibus 0^0 veteres Cantones per vices Praefeftos ^ittunt, Verfjis Occidentem & Galliam quatuor funt Praefeflur» , Mu- Status Helvet. porir. continuat.. Wuratum, Granfonium, Urba, Schwarzenburgum , Bernafcibus & Friburgenfibus olim alternstim fubjeaa?, Verfus Merid:em & Italiam' itidem quatuor Pratfefturas , nempe Luganenfis , Locarnenfis, Men- drifiana, Madiana, a MaximilianoSfortia an ijifi. 12. Gantonibus tra-- dic» ; quod eum in Ducatum Mediolanenfem reftituerint, Porro Caftra Rhastica, Uzenachum, Gamfium, Suicenfibus& Glaronenfibus parent. Bellinzona, Vallis Bruma, Riviera, tribu^ urbibus Sylveftribus : Werdenberga Glaronenfibus : Arovia , Pons^ AreolsB, Zopfinga, B.^rnenfes habent proteaores : Steinium, Vito. durum, Tigurinos ; DieflTenhofium Tigurinos & ScaphuOanos: Rap* perfviJla,- feu Ruperti Villa , olim Uranienfes , Suicenfes , Subfylva-^ nos, & Glaronenfes Proteftoresagnovit: quid vero hicalibique poft in- felix bellum anno 1712. a Tigurinis & Bernenfibus mutatum fit, fuo^ loco referetur» Denique Epifcopi-Gellii; Gatholici fubfunt jurisdi- aioni Epifcopi Conftantienfis,. Zvingliani vero Tigurinorum*. Om- Dia ferme itta praeter multa alia Auftriacis fuerunt erepta. Sunt praeterea plures urbes & fpatiofo provinciae, quge neque' t44'^' ad 13. Cantones pertinent, nec iis fuot ftibditag, fed fociae ac foede-Sociu- ratae, uti Princeps Abbas S. Galii , qui jam olim cum Tigurinis, Lu- cernenfibus, Suicenfibus, & Glaronenfibus foedus inierat : Urbs S*. Galli infuper Bernates & Tugios foederatos habet. Rhoeti feu Grifones, ad Imperium olim fpeftantes, atque in- tria foedera divifi , nempe faedus decem judiciorum, ubi Mayenfelda y foedus Domus DEIy ubi Guria ,. & fc^dus fuperius y ubi Ilancium ; pul- fa Nobilitate,- anno 1471. cum veteribus Cantonibus foedere junfti- funt, Vallem autem Teliinam, & tra^um Wormienfem , propter aaxilium praeftitum a Maximiliano Sfortiaanno i5i|. fibi donatas tanquam fubditas ditiones regunt. Et eum poftea ad' MedioianenfeS' tedirecogitafent, ope Gallorumretenta* funt* Vallefiana Respublica, in feptem Diflenos tanquam provinciaS' divifa,- anno 1533. cum fepCiem Gatholicis Cantonibus foedus iniit.. Iflferiorem vero Valiefiam, quas^olim ad Sabaudum pertinuiC y tan- quam fubditsm regit,. Urbs Muhlhufium anna if if. & Biela 1547. cum omnibus^ Cantonibus f(Bdus pepigit, Rotwila anno 1519. fub eoriim proteftio- nem concelTit. Neocomenfis Principatus, ati Boruf^^^ Regem ho-- die fpeaansj.Bcrnates sb anno" i f^p- foeder^tos habet : Geneva ve--^ ro abanno rj-3f. quo Epifcopum fuum ejecit , Bernates , ab anno^ vero 1584. etiam Tigurinos. Epifcopus Bafileenfis anno' i^^J^ cum foli^ Catholicis Cantonibus focietatem fc&deris contraxit;. Part. Vn. Lib. II. Cap. iV. Art. 11. QyAr\ magni etiam per Kuropam Principes Helvetiorom amfci- tiam, & foewlus ambiebant, prsfertira Gal>'arum Reges. Initium fe- cit Ludovicus XL qui eorum vires ad Bafileam expertus fuerat. Ciim enim haud aequis oculis afpiceret Domus BurgundicEB crefcen- tem. pocentiam, anno 1474« foedere fibi junsit IJelvetos, &cum Ca- roium Audacem contudiuent, iiberaliilima eis dona mifit. Ejus filius Carolus VIIL 8000. Helvetiorum ad expeditionem '•Itslicam affuraptis, anno 1494. Regnum Neapalmmm ccrum opera ^pugnavit^ & ne in reditu iaterclufus periret, efFecit. Ludovicus XII. quamdiu Helvetios amicos & focios habuit, profpero fucceifures ejus ibant in Italia ; nam Ducatum IMediolanea- fem occupavit, capto Ludovico MQro( ifoo.) Verum cum poicen- tes augmentum ftipendii rufticos montanos appellaret, ab eo aliena- ti, atque a Julio 11. in Gallos incitati , primo Alphonfum Ferraria? ac Mutina? Dueem eorum focium profligarunt. Dein totum Gallo- rum exercitum Novaram obfidentem, eruptione fa6la, in fugam con- jecerunt, ac denique anno ifi^ Maximiliano Sfortia?, puIfisGallis, Ducatum reftitucrunt. Inito dein foed^re cum Maximiliano I. Cae- fare& Henrico VliL Anglia^ Rege, Comitatum BurgundiaB, i.nvafe- runt, nec nifi magna auri vi ab ulterioribus progreffibus arceri po- terant. Cum poOea anno lyif. Galli fub Francifco I. Maximilianura Sfortiam rurfus Mediolano dejecilTent, Helvetique eum reftituere niferentur, biduano praelio ad Marignamm vi£li quidem (unt, loooo* fuorum amiifis, fed Galli eorum vires mirati, magnis deinceps prse- iDiis annuisque penfionibus eorum focietatem fibi concilisbant^ Magnum profefto apud omnes populos eo usque erat Helveto- rum nomen, eximium decus, ingens gloria ; quamdiu videiicet unius erant labii, fide, religione, interna pace, fraterna charltate conjun- ai. At vero, ubi antiqua religio, qu« a prima converfione apud eos pulcherrime floruit, a plunbas Cantonibus fuit protrita, facra Romana abjefta, & infelix iilud fchifma mutuam fiduciam, concor- diam & anlmorum concentum fcidit, converfis in fe ipfos armis, mutuisque cladibus attriti , Majorom gloriam, neplusdicam, non amplius squarunt» Certe quidquid acerbi deinceps Helvetia paffa eft, deformatas per novas fedlas religioni debetur. Sedhaeclucu- lentius ponenda ob oculos. AR- Staius Heiveiiffi Eccleriall. usque ad fsec. XV7. 333 ARTICULUS III. Status Ecclefiafticus Helvetiae usque ad faeculum XVI. & tnutationem Religionis. Haud ita pridem Joannes JacobusHoltingcrus , Tigurinus , H> ftoriam Ecclefjafticam Helvetiae fcripfit, rr)aligno in Catholicos odio , fraudibus & erroribus fartam ; prout in Apoiogia mea part. t. obfervat. 11, ^ paru 3. de EcckCta cap^ 3. adverfus Tigurinos edits^, ortendi, & palTim in hoc Apparatu ejus lapfus annotavi. JuvaC ttmen hic prclixiorem aliquanto fincerioremque rerum Ecclefiafti- ^arunj narrationem ejusdem raythologiae opponere. Japheti jam poft-ros in has terras immigrafre traditur, atque iinius veii Numinis cultum fecum intuliffe ; poftmodum autem, alia- ■um genciura more in idololatriam Helvetos prolapfos, prater alia plu- pima idola, Deam Aventiam praecipuo cuJtu veneratos: usque dum flomani etiam fuos Deos, a Grascis acceptos , uti Jovem, Apolli- lem , Mercurium , Minervam &c. invexerint : in monte Jovis dse. nonem per oraculum ficut olim Delphis refponfa dedilTe, donec S* Sernardus de Menton eum catena monti alligarit ; atque ab eo tem- )ore montem S. Bernardi fuifTe nppellatum Quonam tempore & a quibus lex Evangelica primo fuerit Hel- 14«. iretiis promulgata, res eft incerta. Sunt qui volunt, S, Barnabam Conyerfio, llis proBdicsfre. Alii S, Pauli difcipulis id tribuunt. Alii SS, Herma- »oram, Maternura, & Eucharium a S. Petro eo ablegatos fcriburit. Exploratius tamen apud fcriptores eft, S. Beatum a Fetro Apo- lolo Romae ordinatum facerdotem inter primos fuiffe Hel vetiae Apo- \o\osy uti paru 3. Catbol. ohftrvat, cap. 3. §. i. adverfus Hottin- ;srum probavi. Saeculo dein fecundo S. Lucium Rhoetis Evangelium )ra;dica(re Venerabilis Bedae, & comrounis fcriptorom eft fententia» )iec refert, quod heterodoxi Hiftorici, quos Hottingerus ad an. 205, idducit , hanc rem aut more fuo inficientur , aut diffimulent. Prout autem S. Lucium Curienfium, ita S. Pantalura primum Bafileenfem Epifcopum faeculo IIL fuifle traditur. S. Pelagium ve- ro eodem faeculo Conftantiae pro Chrifti fide occifum : S. Mauritium iutem cum Thebsa legione Agauni in Vallefia. Uti contra eundem Hottingerum 1. c. §. 2. oftendi. Ubi etiaro §. 5- SS. Felix & Regu* la, antiquiflimi Tigurinorum Fatroni, S. Verena, aliique Sanfti pri-» ^ T t 3 mee I Fd^t. Vn. Lib. IJ, Cap. IV. Art. HL Chriitlanilatis adverrus eundera^ San^lorum hoftem funt vmdi- catu Tempore Gcin Gonftantini M.- uti alibi, ita etiam in Helvetia Chriftiafja Religio magtia incrementa cepit & malto adbuc iTiajjDra feeuio VL fuh Sigismundo Rege Burgutidis canverfo. Tum eciam Epi- fcopa£us^'k5do^!filE, 0£loduri> CuricB, AvectisB^ Genevs, jam pnu3 €iEptJy daftinttius determinat', Poitquamautem QodovcBus Heive- tfiam, & Akmanniam, Haffiamnempe, Sueviam, & Bavarism fjbi iibjugaverst, muki cum eo Chriftianam fidem fufcsperunt : z-dm- catis pluribu?. Monafteriis , interq,UEB celeberrimum fuit Agsunenfe in VGTBgrs feii inferiore Vallefia^ a S. S'g{sTnondo Burgundise Reg^e fiindatum ad Divioum cultum, (saCtarumque Martyrum, Ssnclu^ quoque Frid©h"nu& ex Sanftiffimo Qfdine S, Benedidli negotium ll^ anis multum promovit^ S Jb hri' m fajculi VI. Epifcopatii? O^lodtirerifis Sedunum , Vin- doniflenfjs Gonftantiam, Aventicus Laofann^m f}jic translatus, ol Gommodiorem, poftplures populas ccfiVcrfo&j Bioecefis adminiftra' donem. Sub initium fsecuJI VU^ venientibus fan^lfilimis viris ex Or- dine S. Benedi6lf, S, Colun-jbBnOy S. Gai-o, S. IMagno^ S^ Sigisberto. Helvetise & Rhaeris Apoftolis, fparfa ubfque ChnftiEoae fidei fementii in fru^us uberrimos exerevit prasfertim ubi celeberrima Monafteri: ad S. Gallum, Gampidonse, Difertins, Abudiaei fue^unt con- dita , (aT]6titaris» 6t doMnae viridaria , virorumque Apoftoiicoruir plantaria. Quodqiie fiipererat gentil)S fuperO idunis , magnus iiic Germanias Apoftolus Boni&.cius , ejusdem Iliuftrj-fEmi Ordinis prs. elarum decus, fajculo VIJL erad^cavit, proprio dein fan^uine in Fri lia confirmans veritateni , quam prsedjcaverar. Socium, liti facerrimi Ordmis, ita Ghriftiians Religionis pro< pagands habuit S. Pirminium , Epifcopum arite Meldenfem ; dein Helvetias & Germaniap Apoftolum. Qai, ut perpetui elTent Divini eultus, ac verae Rehgionis propagatores^, compiUra condidit facra G(Enobia,.uti in Augia Divite, ad Thermas Favariasad fines Helvetiaj & GnCowxy Murbaciin Alfatia, ad Supcriorem & InferioremQuercum ib Bavariay Hornbachii in Bipontinis, Gengenbaci , aliaque plura ad Rhenum , ^ic* His accenit eodem fseculo VIII. O^hmarus, Ab* las ad Si Galli , fulgentiffimum pariter fyJus Monaftici Sanftitatia & Religionis Catholicae unlverfira. Carolus M. cum Hel veti in belh*s, abeo geftis in Germania con- tra Saxooes ^ Bojos,. in Gallia adverfus Aquitanos^ & Vafcones , in Svxus HelvedsB Ecclefiall. usque ad faec. XVL 33 f lifpania contra Saracenos , in Italia contra Longobardos, in Pan- onia concra Hiinnos, fidelem fortemque navalTent operam, multos lagnosque eis favores impertivit, atque ereais vanis in provincus iluribus magnificis Bafilicis Ecclefiafticum decoretn in immenmn irovexit Ac nominatimTiguri prEBter templum principale, a Thecn loro Epifcopo confecratum, Ecclefiam sedificavit honoribus SS. Mar- yrum Felicis & RcgukT, in loco, quo pro Chnfti fide vicam jmmo- arunt Poilca vero Ludovicus Germaniae Rex, Caroli M. nepos, d augendum cultum eorundem SS. Martyrum Tiguri condidit ce- eberriroum coenobium fanaimonialibus^ illudque amphlfime dota- ritTiguro & muJtis in Urania bonis ipfi attribiitis fueruntqne pri- D£e Antiftices ipfius Regis Ludovici fiii», Hildegardis & {xoft eara ^^^ 'Prsefertim vero Ecclefiam Chrifti fanaitate & doarina illuftra- t^:-% unt fummi viri , qui ex Afceterio Sangallenfi , fchoii.^que ibidem , ^^^^ itietiamin AugiaDivite eredlis, faeculo IX. prodierunt, Hilperici/^^ rVermberti, Walafridi, Rabani, Hartmundi, Ifones, Salom^Dnss, latberti, Wetcini, Notkeri, Tutilones, Landolini, aliaque pla- 'ima ex Illuftriffimo Ordine S. Benediai fulgentiffima fapientiaB ac rerae Religionis lumina. AcceflTerunt faeculo X* ex tenuibus initiig plura aua ceieberrima ^eritatis orthodox» & omnigens virtutis propugnacula, Monafte- •ium nirairum in Eremo ( EinCidlmfe appellacum ) ubi S. Meinradus Sremitaa duobus latronibus jam ante occifus fuerat, ab Herman- ao Alemannise Duce, emptis a Rappesvilae Comite fundis ereaum ; & S, Blafii , in fylva Hercinia a Reginberto , qui Ottoni L a confi- Jis fuerat, primitus fundatum ; utrumque ad Ecclefias ornatum, & wimarum falutem ampliffime augendum. ptn^jwj^ In Ecclefia Monafterii in Eremo hodiedum exftat, magnaque E«itidl«nfcii peregrinorum frequentia colitur facellum B, V. coelitus ab Ange- lis confecratum» Cujus coeleftis beneficii memoria feptimo quoque anno fingulari celebritate recolitur, per dies habitis quotidie dua- bus concionibus ,* quarum una etiam mihi olim obtigit. Ipfum coenobium, grandibus a Sede Apoftolica & Imperatoribus privilegiismunitum, pluribus fanaiffimis viris fulget, uti Thietlan» do, Adalrico, Geroldo, Gregorio &c» variisque Dioecefibus Epifco^ pos dedit , uti S. Wolfgangum Ratisbonenfi , Warmannum & Ru- moldum Conftantienfi, Hartmannum aliosque Curienfi ; multique ex eo, quod eximiis viris viridique difciplina fummopere floreret» ia varia Monafteria ad Infulas funt poftuUti ; ac hodiedum ex lon- gin'» 336 Part. VII. Lib. IL Cap, IV. Art. TiU ginquis etiam regionibus accurrenti hcminum rruUitudini prope in- numerae fandiflima poenitentiae ac comrnunionis facramenta jugiter difpenfant facri judices & an^rtiarum medici peritilHmi. Nec minus illuftre eft Monafterium Murenfe ( a mnr$ Oc appel- latum ) qu' d Ratbodus comes Habfpurgicus & idda cjm conjux fub inirjum fseculi XL fundarunt religioQffimis viris ex ordine S. Bene. d 6t\ , cujus opera noverant , non tantum Germaniam omnesque fer- meSeptentrionales provincias ex g^ntilitatistenebrisad £.vangelii lu. cem fuilTe perdu6tas, atque in vera iide, cultuque Di^ino fuifie con. fervatas, fed prsecellenti etiam virtute, florenti difciplina regulari, jwgique pfalmodia atque fan^tiflTimis inftitutis Divinas laudes perfo- nare, Vigetque etiamnum in Principali hoc Afceterio> viretque priiTjasvus iile difciplinse flos, a Majoribus plantatus , atque fub vigili cura Abbatum, ac praefertim Geroldi, fummi viri, nuper defunili , religiofiflime cultus. Ad haec tempora referunt aliqui fundationem EccleflafBeronen- fis(aliqui antiquiorem exiftimant ) ab Ulrico Comite Lenzbiirgenfi fufceptam, in loco, ubi o!im Bero comes ejusdem famillai cum urfo luflatus, & beftiae vitam eripuifl^e;, & fuara amififle traditur. Ho. die ceiebris eft ac dives Coll^^giata Ecclefla, Divo Michaeli facra, in ditione Lucernenfl , a u Canonicis conftans , qui ex Nobilibyj aut civibus Lucernenfibus a fenatu aflumuntur , uti etiam eorum PrsB- poOtus. Huic pariter faeculo XL initium debet MonafteHum Benedifti- num Engelbergenfe , a Conrado Seldenblirenfi in Subfylvania funda tum, & Pecershufanum ad Conftantienfem Rheni ponrem, a S. Geb' hardo Conftantienfi Epifcopo exftruflum , atque dotatum* illud quoque memorabile , quod Herroenfndus Sedunenfis Epi« copus cum poCeftate legati a latere in AngHam ab Alesandro II Papa fuerat miflTus, ut diflidia Regem inter W lhelmum & facerdo- tium orta componat ; ubi Synodum celebravit^ Hoc denique faeculum illuftravit Hermaijnus Contraftos , ic Augta Ordinem S, Benedlfti profeflTus, de quo dubium, doftiorne, an fanilior fnent, De eo Bertboidns co ftantjenfis ipfius coDtinua- tor : mmes tunc temporis viros fapientia ^ virtutihus praceHem* Tan' tam autem do6lrinam haiifit in fcholis Sangalienfibus, Magiftro ufui HiJperico, ac prsecipue Maria fede fapientiae : cujus deinde honori* bus antiphonam Salve Regina compofuiflTe fertur. Sub initium faeculi XIL illuftriflimus atque ranftinrmn^^Ord Ciftercienfis , a S Roberto fub feveriore S. Benedifti reguia jati puus Status Melvetioe Eccleriafl. irsqiie ad fsec. XVL r^^^j srius fundatus, n S. Bernardo, uti in provincias alias, ita etiani n fupcriorem Gerrnaniam fuit illatus,. ingenti ciikus Divini & ani- narum falutis increiijenco. i6o. Monalieria univerfini vivente S.- Sernardo condita atque ex ejas difeiplina Deipar^e Virgini dedi- :ata. Hodie vero ejusdem Ordinis ifjoo. virorum> 1080. fan6bimo- lialiura monafteria numerari dicuntur. Inter hac primum in Gcrmanja fuit Lucifcellenfe, in finibus 3elvecii£ Alfatiam inter & Burgundiam anno 1124. ereaum ac do- ;atum a tribus Burgundiae Comitibus , ex Beflevailenfi Bnrgundis nonafterio dufta coionia, aliis deinceps per Germaniam copiofam iaturum fobolem. Ex eo enim enatum eft Ca?fareenfe celeberrmura ttque ampliflimum S. R. I. ccEnobium & ex hocStambfenfe in Tyroli : :oelo fcecundante Divinos fatus. IfVud etenim Stambfenfe B. V. M. id S. Joannem Baptiftam inclitum Monafterium in primajvo fuo fe- rerae difciplinse flore jugiter perfiftens virtutis & dbdlrinae radiis )rovinciam ilJuftrat, atque fub Rogerio moderno Abbate, uti difci- )hn£E Religiofae cuftode vigilantiffimo, ita ftudiorum Patrono fingu- ari, viris excellenti dodlrina confpicuis praeclare fulget. Lucells advocatia Comitibus Pfiretanis olim eommifla fuit. Ib anno i4<^7, Soiodoranos Proteftores hab«t : magno fuo adfecu- itatem emolumento. Mbi adverte, monafteria olim aliasque Eccle- ias potenti alicujus proteftioni fuiflTe commifias, ut ab injuriis & in- 'afionibus vindicentur. Sed hoc jpfum optimum de fe inftitutum ma- parum faepe turbarum fuit occafio, dum: proteftores jure Advoca- iaeabufl,. acque in Ecclefjarura bona grafl^ati , aut nimiam inde po- eftatem fibi arrogantes, lcco proteflionis exhibitae: maximas eis mo- iftias inferre Gonfueverunt. MelioresP^ronosinvenitfubannum 1127. Greuzlingenfeprope r^o.- Tonftantiam monafterium, ab Imperatore, Epifcopo Conftantienfi Canonici liisque fautoribus Reiigjof» perfeaionis fundatum pro illuftriflimo 8^^^^^"- cfanilifliono Ordine Canonicorum Regularium S Auguftini; ut in iftindVa Ordinura varietate, & virtus omnigena refpondeat pul- hrius, & Helvetia omni ex. parte ad utiiitatem publicam circumde- ur opportunius.. Fuit PrsBlattis Status Imperii, infertus matriculaB juamvis in Comiriis coraparere non amplius foleat. Agaunenfe edam S. Mauritii C(Enobiura,. hoc tempore ad Ca- onicos Regulares devolutum, priftino fiori eft redditum. Erefta idem prajclariflimo Ordini Bafika? & Interlacjfacra domicilia ; quae imen poftea Zvinglianus & Calvinianus turbO' rapuit*. Ittingenfe ^ariVlL U ui vero) 338 Part. VII. Lib. II. Cap. IV. Art. 111. vero mdnafterium , Canonicls Regularibus primitus conditum, ac Carthufianos poftea devenic^ Paulo poft: fundatum Ordinem Ciftercianrem circa annum luo, novum EcclefiaB decus & ornamentum ingens acceffit » illuftriffirous nempe Ordo Praemonftratenfis Canonicorum Regulariura, diice ac fundatore viro Sanaiffimo Norberto, Nobiii Lotharingo, Archiepi- fcopo poftea Magdeburgenfi , profligata Tanchelini haerefi , aliisque rebus pr^cIareProDEI gloria, & animarumfalute geftis, toto orbe celeberrimo. , ^ , ^ ^ Nec diu Helvetia novis iftis militanti EccJefiae praefidiis caruit Quippe Sigenandus, Prspofitus Granfeldenfis anno 1 1 36. Bellelagii, medio ihter Bruntrutum & Biennam loco, primum Ecclefiam , dein coenobium condidit, atque Praemonftratenfi Ordini tradidic ; annc poftea ii^o. ab Ortiiebo Bafileenfi Epircopo,-affignatis ex quatuoi parochiis decimis, locupletius dotatum ; atque in Concilio Conftan- tienfi a Martino & Sigismundo Csfare, novis privilegiis & immu- nitatibus exornatum ; ut prom h^c Abbatia inter Ordines Epifco- patus Bafileenfis primatum teneat. Sicut autem Lucifcella fub pro- teaione urbis Solodoranse floret, ita Alten-ReitFenfis in Epifcopatu Genevenfi fub Advocatia urbis Friburgen^; cujus primus Abbas fuit Guarinus, fa6lus poftmodum EpifcopulPedunenris, aS,Bernar- do fummopere aeftimatus & amatus. His fub finem fsculi XIL acceffit monafterium ad S. Urbanum, Ordinis, ut Altenreiffenfe, Ciftercienfis , In finibus Lucernatum & Bernatum fitum, atque anno 1194 Deiparae Virgini, ficut reliqua facr» hujus Familiae domicilia, dedicatum ab Epifcopo Conftantienfi. Fundatores habuit tres fratres Langenfteinios & Kapfenbergenfes ; floretque hodiedum prseclare fub prote^tione urbis Lucernenfis. Equitibus pariter Rhodiis & Teutonicis fuas fedes affignatae. Florebat itaque in tota Helvetia faeculo XIL Catholica Religio, fub vigili Epifcoporum cura, totqueReligioforum fideli auxilio ; ne- que ulla turbabant circa fidem diffidia, nifi quod Arnaldus Brixienfis, Romana fulmina elTugiens, Tiguri conatus fit optimae meffi afpergere crrorum zizania. . . . Aliae tameo hinc inde fervebant controverfiae, uti circa jus Ad- votatiee, fines ditionum, & jura profana. Sic monafteriura in facra Eremo collifum eft cum Suicenfibus, & dein etiam cum Uranianis & Subfylvanis : Epifcopus Genevenfis cum urbe, in quam dominium & fupremam jurisdifilionem fibi vindicabat, excipiente urbe & Co- If^ite Genevenfi, eura quidem urbi pra^lidere, fed non alitcr, ac Ducem Status liclvetiee Ecclefiafl. iisque ad ixc^ XVL 33.9 Venetoriim aut GcnueDfium. Ex quo bellum fatis diutiirnum eft ortun». Anno 1 157. in Coniitiis Vefantinis Fridericus I, Ca?far Jus Ad- vocaticc in Epifcopatum Sedunenfem , Laufannenftm , & Gcbcnnen- fem, cam aliis quibusdam juribus in didlas civitates Bertholdo Daci Zaringcnfj tradidiile fertur. Quod cum non ferrent Valiefiani, Dux trajciio per roontes exercitu cscfus reje^lusque eft. Cura etiam hoc faeculo Xil frequentes eflent Csefares inter & Pontifices difcordiaB, Helvetia pariter, ut alis Imperii Provinciae, in partes fciffa eft, aliis alteri adhserentibu?» Sseculo XIIL Deus Ecciefiae fucE militanti novas mifit fuppetias, 153. Seraphicum videlicet Ordinem S. Francifci, duftis deinceps innurae-Francifcani. ri$ colonus per crbem terrarum diffufum* Helvetia mox eum rece- pit, conflru6io monafterio primo LucernJE , ubi fundatricem Patres nafti Gutam Comitem Rotenburgi, qu£e fpatium pro domicilio emit a Murbacenfi Abbate, ad quem Lucerna fpeaabat, Extra civitatem ilia dcgebac prope Crienfium in edito colle ; quotidie tamen ad fa- cra in Ecclefia a fe confiruaa audienda acceflilfe traditur. Quod iter dum pedt^s conficeret, incerea temporis campanula piilfabatur,- more in hodiernura usque diemconcinuato, ut diuturno ac fonoro ftrepitu vicinia refonet» Acceflere mox alia monafteria, uti Friburgi Nuitonum, fun- datoribus Comitibus Kiburgicis; ad quos extin6Ia Ducum Ziirin- genfium mafcula ftirpe Friburgum aliaque in Helvetia bona per foe« mineam linea;T; fuerantdevoluta» lidemreiigiofiflimi Patres domiciliumnxereTiguri,Bafile«, Con- ftantite, Muhihufii , Bernae, CampiRegii, Solodori , ScaphufisE, & Burgdorfii prope Bernam, ubi eos locavitEberhardusComes Habfpur- gicus, ad quem per conjugem Elifabetharo, Hartmanni ultimi Comitis Kyburgenfis filiam, translata funt bona Domus Kyburgicae. Taceo plura afceteria monialibus S. Clarae ejusdem Ordinis aedificata : uti etiam Eremitas S. Auguftini eodem ferme tempore Friburgi , Con* ftantiae &e. magno animarum fru6t^ introdu6los* Ciftcrcienfis quoque Ordo, ^ropter difciplinas vigorem , & fan6lorum do6lorumqu2 virorum copiam plurlmum aropliatus,, ip . Helvetia monafterium Wettingenfe , ( Maris ftella appellatum; O^^^^'"^^- in Comitatu Radenfi ad Argojffi Turgojae fines, accepit ab Hen- rico Comite Rapperfvilano , qui a peregrinationibus in Paliertinam , Syriara, Arabiam, iEgyptum, & Hifpaniam ad S» Jacobum fufce- ptis, peregruKUor erzt ^i^us , ac tandem ipfemet facro huic Or^ ^ U u a dini Part. VII. Lib. If/Cap. IV. Art. III. dini fe adJixit. Colonia doaa e(i ex McMiaflerlo Salemitano , cujug Abbas Vicarius Generalis Ordinis per GenxjaniaiTi eft confticutus. Atque uc nihil facri praBfidii deefret, Dominicani pariterf in • Gallia, quodteniplura S. Jacobo facrum pofTiderent, ^acobita^ aiias commumtQT Prcedicatores ^ concionandi munere appellati) boc tem. pore in HelveUa fuat recepti, atque in ea Uluflrilljmus hic Ordo , viris eximie doflis infignis, primura monafterium obtinuit Tiguri, dein Bafile^, Laufannae, Berns, uti etiam in vicinis urbibus, Ar- gentitia, Conllantia &c» Zoffingse quidem fedem fixerunt, fed proditionis accufati ex moenibus fufpenfi funt, verfo monafterio m Pr^poficuram, Petrus Comes Sabaudis, quam liberalem feexhibuiterga mona- ileriura Agaunenfe, donatailii Valle BagnienO, tam iniqiie bello aggref- fus eft Henricun? de Raronia Epifcopum Sedunenfem , fed vi^tus a Vallefiis recenit. Qua oecafione Vallefia primum foedus cum Ber- natibus Iniit (anno 1243. ) Anno 1273. Rudolphus^comes Habfpurgi, Kyhnrgf, Badena?, Lenzburgi, Landgravius Alfatice , cum bello cum Epifcopo impiici- tus Bafileam obfideret, F/ancofairti a Septemviris eleftus eft Impera- tor, adfingularero Helvetiorum gloriam : atque raox pax Epifcopo placuit. Cum aucem plures in Helvetia & Suevia hoftes adverfus Rudolphum infurgerent , vendita pro 120C0. aureis Florentinis li- bertate, & pro 6000. Lucenfibus , viftor ubique omnes ad parendi obfequium reduxic^ » Albertus ejus filius, novum in Helvetia Ducatum erefturus , «lultas ditiones coemic, atque imprimis Lucernam pro 2000» mar- cis feu libris argenti, aliaque in Argoja & Turgoja bona ab Abbate Murbaeenfi ,* Glaronam quoque ab Antiftite Seckingana , attrafto ^d fe complurium Ecclefiarum & Monafteriorum jure Advocatise. Bernam aurem ( quamvis irrito conatu ^ obfedit, quod Judaos ob concifum Rudolphum puerum ejecififet. Sub finem faeculi Xlll. Epifcopus Conftantienfis Arbonam ad la- cutn Acronium in Turgoja emptione accepit : Bafiieenfis Bruntru- tum, & Hombergam. Geneva, de qua Comes Sabaudiae cum Epi- fcopo €0ncen(^bac , hujus dominium agnovic. Status Hclvedae Ecclefian:. continuat. 341 A R T I C U L U S IV. Continuatio Hiftorica Status EccleOaftici Helvetiae usque ad faeculura XVI. DOftquam graviffima diflidia Suicenfes inter & monallerium Einfid- * lenfe, fsepius fopita , iterumque in apertam vim propter fines & jurisdiaionem erumpentta ad aoa annos tenuerant, Suicenfes fubitalrrupcione monafterium diripuerunt, abilraftis in captivitatem monachis, anathemate propterea ab Epifcopo Conftantieofi per- cufliC^iiJ>initi^ira^'^c^^^^^'^'^*) ^ . « . . ^ . Meliori oace fruebatur Vailefia fub Epifcopo Aimone de Turn, iss. Comite ac PrWfeao fuo, qui Oerund», amteno colle prope fmum Vailcfia^ CarthufiansB facrae Famiiiae monafterium condidit (anno 1330O quod poftea .defertam Patres Carmelitse immigrarunt. Quam pro bus autem fuerat Aimo , tam irapius alius ex eadem familia ( Anto- nius de Turri J qui circa annum 1375. Guitfchardum ex nobili ftir- pe deTavellia, Epifcopum Sedunenfem^avunculum fuum, «xarce Seona egit pracipitem. « Haud multo poft ( anno 1384.) Edoardus Sabaudiae Comita filius in Eoifcopatum Sedunenfem iutrufus, a Vallefianis expulfus fuii* Cumque Amodeus armts eum reftituere tentaret, amiiris 4000* fuo- rum in fagam conjeftus eft. ^ , r. n ^ 1- Poft viftoriam SeropaChianam recruduit annofa firauitas Einua- lenfes inter & Suicenfes, qui monafterium occuparunt. Res eo tan- dem tranfafta , ut pagus adfitus in fidem Suicenfium reciperetur. Sub idera tempus mira Conftanti» fada ^ft commutatio. Ni- colaus Epifcopus faftus eft Prspofitus, & Burcardus Prspofitus Epifcopatum adeptus fuit. Simile quid contigit Bafileas ; ubi Epifcopi perpetuis ferme bellis cum vicina Nobilitate erant impliciti„ Epifcopus vero Curienfis a Barnabone Galeacio , apud eum Valiis Telli- exulante, Vallem Tellinam , Wormium, Clavennam, & PIurfiumna. C poftea terra abforptum ) dono accepit , Wilhelmus autem Monte- najus^lpifcopus Laufanenfis, a proprio fervo cultro confoflTus , vi- tam amifit. . Sub initium fseculi XV. hafc afta funt, Quo terapore Cuno Abbatiscei- AbbasS. Galli ab Abbatiscellenfibus , & urbeS. Galli , fubditis fuis, lanae tutb», eravi ac diuturno bcllo appetitus Wilae obfelTos, atque intJigne ha- • U u 3 bitus / Part. VII. Lib. II. Cap. IV. Art. IV. bitas fuit, monaflerii bonis pafTim direptis ; donec ad obedientisEf-i redo 6ti func. Quae tamen a turbulentis AbbatifccUenObus brcvi rurfus fuit fubtrafta» Cum autem venerabile iliud monsfterium a rriulto jam tempore undique ab hoflibus impeteretur , fub prote6bonem Ti- guri, Lucerna?, Suicenfium, & GlaronsB poftea conceffit ( 14^1,) ValleGans?. Adverfus Wilhelmum 11. de Raronia, ejusque nepotcm & fuc- ccfTorem , Epifcopos Sedunenfes , Vallefiani pariter infurrexerant ( circasnnum 1414. } prsefertim poftquam Epifcopus SabaudiJE Co^ mitem adverfus eos invocaverat» Berna Epifcopi parces tuebatur ; Lucerna vero, Urania, & Subfylvania DilTenis favebant. Epifcopus cum Guifcardo parente fuo primum in arcem Seonenfem , dein Ber- xiam aufugiti Archi-Epifcopo Colotienfi a Concilio Confcantienfi Epi* fcopatus cora intcrim commilTa. Tandem anno 14 19. Laufannenfis Epifcopi & Ducis Sabaudi^ opera redu6lo Epifcopo conciiiataeftpax,- accufantc clero Epifcopum apud Pontificem , quod DilTenis nimium jnduJniTet. Is proin Romam citatus in reditu obiic Cum anno 141 f Friderlcus iV. ob Joannis XXIII. fugam a Si- gisroundo Casfare fuiffet profcriptusj Heivetii, qui Domui Auftria- ca5 adhuc parebanc, juramento fideiitatis foluti, afoederatis, adver- fus Fridericum incitatis, direpti funt propioribtrs Rheno urbibus, SteiniO) DielTenhovio, Scaphufia , Frsuenfejda, a Cafare occupa- tis : & Epifbopo Tridentino caufam fuam adverfus eundcm Archi- ducem acriter in Concil o profequente Uuk cim ablata reftituta effent, fub finem. Concilii Fridericus abfoiutus, ditiones fuas recepit, iis exceptis, quse ftsderati Helveti occupaverant, Anno 1418« finito Concih*o ConftantienO Martinus V. fecundo Rheno Scaphufiara , Badenam, Solodorum, Bernam , Friburgum, Genevam profeftus, ubique magna reverentia exccptus, ordinabat Ecclefias. Qu3s poftea in Helvetia per Concihum Bafileenfe acLau» Tannenfe bene acmale gefta funt, part.s, proJixcrecenfui» Lucerna, ut alias didlum ^ ad monafterium Murbacenfe pertU nuit, femperque exeo quidam Reiigiofi in ea habitabant, etiam poft- quam urbs ad Auftriacos pervenit, ac deia in libertatem afl^erta eft» At vero circa annum 1455. Afceterium illudin Collegiatam Eccle- fiam C inonicorum ad S. Leodegarium converfam eft ; quse hodiedum infignibus viris , ad omnem decorem & raorum probitatem excultis eximie floret. Quia in Helvetia & Suevia nulla erat Academia, in Rhenanis vero provinciis non alia, nifi Colonienfis & Heidelbergenfis , anno 145-9. Bafiieas erefla, a Pio U. confirmata, 6c infignibus privilegiij ad Scati:s Hclvcti^e Ecdefiaft. continuat. 343 ad Bononienfis cxemplum , ornata eft. Produxit illa deinceps prae. ftantes viros. Urinanvfemper adReligionis decus ! Cum circa annum 1460. Cardinalis Cufanus ab eodem Ponti- Cufamw. ficeEpifcopus Brixinenfisfuiflet conftitutus, isque varia jura prajten- deret a Sigismundo, Tyrolis & Anterioris Auftriic Principe, in car- cerem datus eft. Quam ob rem fideiiam communione ei interdixic Pius, atque Helvetios in eum concitavit ; qui Vitodurum, & Tiir- eojam occuparunti ab 0^.0 veteribus confffideratis Cantonibus dein- ceps per Prsfeaos gubernataro. Vitoduro fub proteaionem Tiguren- fium concede^te. . ., /t- r> ■ Pofl estinftam Comitum Toggenburgenfium vinlem ftirpem Co- ^^^^ initatus :ile ad Hilteprandum & Petermannum de Raronia Vallefia-Toggenburs nos propter aviam Toggenburgenfem eftdevolutus, atque 14500. florcnorum pretio emptus ab Abbate Sangallenfi, ad quem jam ante proprietas fpedaverat. (^arnio i4^90 . , Florebateo tempore Jodocus Sillioonius, onundus ex Ura.Sillenoiv nia, natus vero LucernfE, Praepofitus Beronenfis in Argoja, pru- dentia, auftoritate, ac rerum ufu confpicuus ,• qui fojderis cum Si- eismundo ArchiduG^ & Ludovico XIL GalliarumRegeadverfusDur- gundum fanciendi faederatis auaor exftitit,- Epifcopatu Gratianopo. licano propterea donatus a Ludovico ( I474- ) . ^ Waltherus Superfaxo Epifcopus Sedunenfis tunc renovabat foe- i^r* dus cum Lucernatibus, Uraniis, & Subfylvanis. Quod cum «gre»e"uin Sab- ferret Ducis Sabaudi» frater Epifcopus Genevenfis, fatis negotii foe- deratis cum Burgundo fore ratus, coUeao fuorum & Sabaudorura loooo. exercitu, fuperiorem Vallefiam invafit , Sedunum obfidione cincens , & igoi ferroque provinciam devaftans. At Vallefii , Gri- fonum , & Solodoranorum auxiliis aufiti, roemorabiiipropeSedunum pr^lio profligatis Sabaudis, inferiorem Vallefiam eripiuntCanno 1475.) Quam in hodiernum usque diem tanquam fubditam per gubernato- res regunt, Utque adverfus potentem vicinum fe magis munirent, Epifcopus* confentiente Cathedrali capitulo' & feptsm Diflfsnis, per- petuam cum Bernatibus foedus iniit. Qua occafione etiam Vaudum ( Pais de Vmx ) amoeniffima atque feraciflima ad lacum Geneven* fera regio Sabaudis , ad Burgundi partes inclinantibus , a fcederatis Helvetis erepta eft. Reftituta equidem numerato are paulo poft, fed faeculo XVT. in Bernatum dominium relapfa. Mortuo Walthero Jodocus, quem dixi , Sillenonius Epifcopa- i^jf. tum Gratianopolitanum cum Sedunenfi commutavit ( 1482.) gratus Sillcoon. initio Vallefiis 5 quibus petentibus, ut viftoriae fu», a Sabaudis re- por* 344 Patt. Vll Lib. II Cap. IV. Art. IV^ portatEB, fru6i:um percipere liceat, peculiari transaftione , Natrije inita, imminuta Epifcopi poteflate temporali, plura jura in Valle- Ijam inferiorem, nuper fubaftam concelfiC^ prsfertim vero^ uc unum ex gubernatoribus conftituere fas fit DilTenis» Transaelio ifta dein Seduni in Majoriay arce Epifcopali, confirmata fuit ab Epifco. po , Capitulo, & DiOenis. Coliifus poftmodum bello Jodocus cura Aronse Comice, Infu- brium Ducis cliente, vidusque, cum. in GalUim effet propenfior , odium Vallefiorum incurrit, eo usque, ut jllura in propria arce abfiderent , atque Epifcopatu. & pro vincia cedere cogerent : fubfti- tuto Nicolao Schinero Epifcopo ( 149^. ) Milibachio, in Gomefia prope Aragnum, oriunda; aii poflea fuccefiit ejus nepos Mat- thasus Schineros, vir per totam Europam magni nominis. Antequam basc contigerunt, haud parum Helvetiam turbavit Andreas, ex Dominicano Ordine ad Cardinalis dignitatem eveftus. Hic enim turbulentse indoKs homoex Italia Bernam profc6l:us, co- ram fenatu ibidem profefliis efi; , fe Bafileenfe inftauraturum Conci. lium ad reformandum Pontincem," Sixtum IV. ex S. Francifci Ordine afOumptum. Bafiieara ubi pervenic, Csefaris legatum fe mentitus, confcenfa Catbedra in Pomificem, veluc haTeticum, grandiumque criminum reum , furenti fimriis detonuit, affixis ubique ad templo- rum valvas infamibus fchediafmatis ; quibus populos ab ejus obe^ dientia abftrahere nitebatur , data etiam ad Caelarem epiflola , fedi- tionisplena; quaeum ad coQvocandum Concillum adverfus Papam iiicitabat. At ille , re cum Pontificiis legatis collata, furentem viU' ciri, & in carcerem dari jufiit : ubi dein laqueo fefulpendit, atque a: carnifice dflae inclufus inde ad Rhenuin eduftus e(t :. haud leve probrum non modo Cardinarium Coilegii , fed etiani: IUuftriffimt ^ San^liflimi fui Ordinis toto orbe celebratifiimi*. Anno i49©^obiit Udalricus Abbas SaiigalTenfis ,. vir fihgulari fapientfa,- virtute, probitate, ac confirantia quem alterum velut fundatorem veneratur ccleberrimum ccEnobium. Provinciam beliis cxhauflram reparavit, Toggenburgenfi comitatu auxit,. fubditos ad pacem compofuit , apud Sedem Apoftolicam eam a^ftimationem ob- tinuit , ut Cardinalis dignitas ei fuerit oblata f quara tamen: viri mo- dieftia conftanter rccufavit. Impedire tamen non potuit, quo minus Abbatifcellen fes , aliique monafterii fubditi novum sedificiura, quod Rofchaci ad lacum Acronianum exftruxerat, tfemolitentur , veriti, ne Fatres antiquam fed^m deferereoU. Secu^ Status Helvetise Eccleriafl:. continuat. Secutum efl bellum Suevico-Helveticum cam Maximiliano I- Imperacore , parva fcintilla ingens excitante incendium. Clerus ia eo mulca paflus, maxime Epifcopus Curienfis> qui reliftis Grifo- nibus ad Ccefarem confugerat» Singulari vitas fantlimonia hoc faeculo XV* Helvetiam illuftra- 161. vit Nicolaus deRupe, 1417. in Subfylvania natus , pieque educa- Nicoiaus de tus, ex juftis nuptiis decem liberos genuit. In feptenni bello Ti-Hupe. gurino, & Turgojo, adverfus Ducem Sigismundum gefto, caftra fecutus, Prsetor (Landammanum vocant )apopuloe]e61:us eft* Sed rerum humanarum taedio, ut coeleftium contemplationi quietius va-/ caret, in folitudinem conjugis confenfu fe abdens, vitam eremiti- cara profeflus fuit , afperam admodum ac feveram ; ad 20. annos non alio cibo paftus, quam coelefti pane Corporis Domini, quo fin- gulis menfibus in templo reficiebatur. £t quamvis nec fcribere aut legere noflet, altiflima nihilominus fapientia Divinorum myfteriorum imbutus, oranes ad fe accedentes, ad cultum Numinis, conftantiam in fide catholica, poenitentiam , & morura probitatem adhortaba- tur. Cum Helvetios inter ob divifionem fpoliorum , quse aBurgundo ter devifto reportaverant, non levis orta eflfet controverfia , pofl: plures conventus habitos ad Nicolaum detulerunt arbitrium ; qui ex eremo fua Stantium delatus in curia ad Cantones peroravit, eosque ad concordiam cohortatus eft eo proventu, ut fepofitis litibus fo- dus renovarent , & Friburgenfes ac Solodoranos , qui adverfus Bur- gundura fuas copias junxerant, in illud pariter aflFumerent* Quae omnia 5tantii in Subfylvania hodiedum depifta in curia vifuntur. Obiit fidelis ifte Chrifti fervus, fimplex & reftus, anno 1487. aetatis 70. ante & poft mortem prodigiis clarus ; Beatorum numero a Clemente X. adfcriptus, cum facultate in tota Dioecefi Conftan- tienfi Mifl^am & Officium fub ejus invocatione celebrandi. Sub initium faculi XVL ( anno ifog. ^ evoluta eft fabula , ^^^. quam zelo non fatis laudabili luferant Berna; quidam non optimi fi- iirpoftuJa lii Sanftifljmi patris Dominici. Sententia de Iromaculata Gonceptio- Bemenfis. ne Deiparas Virginis jam pafBm invaluerat, Ordine Seraphico ex difciplina Scoti ftrenue eandero propugnante. iEgerrime ea res ha- buit Bernenfes illuftriflimi Ordinis Praedicatorum alumncs, eoque impulit indifcreta semulatio , ut fiais fignis & prodigiis fibi & do- ftrinae fuas aufloritatem conciliare attentarent^ Opportunus ftrophae videbatur Joannes Jezcrus, opificio fartor, recens in fanftiflimum Ordinem adleftus, homo fimplex, & decipi Pars VIL X x faci- 346 Part. VII. Lib, IL Cap. IV, Ait. IV. facilis. Longum forec recenfere protafin, epithafin, «r cataftafin hujiis comosditE ; quam dein hseretici variis epifodiis & afFabulatio- nibus auxerunt, Sufficit epilogum in argumento tam ill^tabiii bre- viffime atcing^re. Poft varias apparitiones , quibus fub ementita fpecie fanftorum CQjlitum, ipfiusque etiam Deiparje, Dominicani (e fratri Jezeroprse- fentaverant, liquore quodam fopito quinqueftigmataimpreflerunt,ac. que ad fe reverfo perfuaferunt, DEi iMatrera ipfi vulnera Chrifti im- prefiiiTe. Tum vero iilum in altari collocant, Deiparae imaginem, cui decidentes lachrymarum guttas appinxeranC amplexantem ; Pa- trum autem quidam abfconditus per imaginem loquebatur. Ac- currit ad fpeaaculum frequens populus : lachrymaflre Deiparam , & fratrem Jezerum januis claufis per miraculum in altari collocatum fpargunt, nec pofle avelli, nifi praeCori urbis ac tribus fenatoribus fjgnificaffet, qufBB. Virgo publice enuntiare fibi mandaffet. Comparentibus iilis in templo fartor fraCer edixic, auas a Do- minicanis, perfonam Deiparae fingentihus & per imaginera loquen- tibus, priusedoaus fuerat : videliceC, lachrymalfe B. Virgincm, eo quod urbs , fi foederibus & penfionibus Gallicis non renuntiet, fit peritura : quod Francifcani non ejiciancur : & quod urbs credat , Deiparam fine macula peccati originalis fuiffe conceptam. Res pluribus fufpe^a vifa efi:, prajfertim ubi fartor Laufannam ad Epifcopum abdu6lus, ibique exaraini fubjeaus apparitiones fuas, reique feriem prodiderat. Senatus igitur Bernenfis cuftodia Mona- fterio appoQta caufam ad fummum Ponrificem, Julium II. deferC ; qui eandem Epifcopfs Laufannenfi & Sedunenfi delegavic. Qusftio. ne proin fevere habiCa , reque diiigenter examinata, fraus tota pa- tuit. Atqus anno fequenti quatuor Dominicani, Prior, Sub Prior, Magifter Theologige, & Procurator, (cenx hujus auaores, fsecula- ri potefl:ati tradici, ac palo aliigati a csrnifice, exufi:i func, Jezero, qui plures alios complices nominaverat, in perpetuum exilium rele- ' gato, Atque h^c authenticis adis a Notario Apoflolico (ubfcriptis inferta, jamque fequenu anno ( ifop. ) latinis litteris, orbi prodi- ta : a Di^aore Th^odoro Friekio fenatore Bernenfi tunc vivente defcripta, raultorumque pofl:ea libris memorata funt. male objeaa. lianc paucorum labem etiam ultra veritaCem futelis fuis atris deni- gratam frequenter nobis objiciuntHeterodoxi^ReligiofosOrdines accu- fantes, quod fraudibus & impofturis dogmata Romana fulcire atten- teuc, p flimoque exemplo nomenChrifl:ianuminficianC. Verumnon Yideo, d« quo fidei dogoiate a^tum hic fuerit Bernse. Dein, fi ex eo priva- Status Helvctic-e Ecdefiadicus contmuat. 347 privato aliquorum h6to Religiofbs Ordines fibi infeftandos exiQi- maac, etiam coelum, paradyfum, Collegium Aportolicum , piimos Ecclefiae Diaconos , accurent. Adhsc Lutheri fordes & olentem exor- cifmum , ZwingHi libidines & apparitionem , Calvini iilium cauteria- tum, & miraculum prira£e clsfns, in rufcitatione mortui patratum , aliquantifper confiderent. Si has purulentas tabes, tot teftimoniis- manifeftas, negent, negabimus & nos eodem jure Bernenfe fa- cinus, SuccefTerunt foedera Helvetiorum cum Julio IL & bella contra jg^^ Gallosinlcalia, auftorecam.primisMattbseoSchinero, EpifcopoSe- Schiner dunenfi , Legato a Latere, ac S. R, E. Cardinale, qui magna apud Cardinalis Cantones au6loritate pollebat ,• fed cum fuis Vallefianis, incentore potiflimum Georgio Superfaxo , Glifenfi cive, collifus eft- Isete- nim Galloaddiaus, Vrdlefianos in foedus cum illo attraxit, fequen- tibusexemplumGrifonibus. QusresadeodifplicuitCardinali, Gal- " los averfanti , & Cantonibus , ut Georgium Friburgenfes carceri ad- dicerent : Cardinalis vero anathemateeumferiret. Elapfus inde ,ac Romam ad dicendam caufamcitatus, comparuit, atque Francifci L intercedione ecaptivitateliberatus, in Vallefiam rediit. Necquie- vit, donec Cardinalem patria extorrem faceret. Rependit is viceg Georgio, paulo poft pariter in exilium a6lo, in quo Vibifci ad la- cum Genevenfem prope centenarius obiit, relifta numerofa prole ; ex cujus pofteris pluresad Epifcopi & Ballividignitatem promoti prse- ciare Rempublicam gerebant. Uti autem per tradatum Sillenonium , ita per has turbas crevit rorfus faecularium poteftas ; rerum tamen fummapenesEpifcopum, Comitem&Prsefe^lum Vallefiseremanente* Porro neque Cardinalis Matthsejs patriamfuam& Epifcopatum, roulta acerba pafTam, amplius vid't ; -fed Pontificibus Julio IL & Leoni X, atque Imperatoribus Max^miliano X & Carolo V. ex in- tegrodevotus_, tum Romse, tum in aula Caefarea, tum maxime in variis ad Helverios Legationibus verfatus , ad Epifcopatum fuum re- cuperandum , & militem contra Gallos comparandum intentus, la- boriofam tandem vitam-Romas finiit, dum poft mortem Leonis X. in Conclavi cumaliisCardinalibus de novo Pontifice eligendo agere- tur, votis pluribus ejus perfonam defignantibus( ad fummos etiam honores in Vallefia evecla* 34i Pai-t. Vn. Lib. II. Cap, IV. Art. V, A R T I C U L US V. Status Ecclefiafticus Helvetise fseculo XVI, ^ 'v UEIvetiorun^gens, ut fcribit Floriraundus Raemundus, non mi- nus corporis robore, quam imperterriti animi magnitudinepra- ftans, concorditer hadenusin pagis fuis , quamvis feparatas juris- ones habentibus , arftiffimo ramen inter fe foedere connexis vixerat. Et quamvis exteris miiitans, pacem tamen domi colebat» Tandem vero raala quaedam Erynnis, orco progrefla , civili excitato bello, Rempublicam hanc, cui unitae csBteroqui nuila exteri hoftis vis eft forraidabilis , vehementer concuffit , populosquein ea com- prehenfosita commifit, ut fociorum ac popularium cruore terra paf- fim foedata, & caeforum cadaveribus repleta fuerit : idque ob unius tantum, &quidem oWcuri hominisfomnium, Ulrici fcilicet Zwing- lii ; quiabalbo vel atro genio (colorem enim ipfe internofcere non poterat) edo6lus atque induftus , Lutheri aemulatione populis illis , novum annuntiavit Evangelium longe diverfum ab eo , quod Gal- lusHelvetiaeApoftolus majoribus ipforum tradiderat» Prout autem omnis in animarum corporumque perniciem foe- cunda femper fuit haerefis,. ita feft» prafertim novx , fseculo demum XVI. erumpentes, Lutherana, Zwingliana, ac Calviniana, more nequaquam Apoftolico pacate introduftae^ fed immani furore per cruentas caedes, ineendia , urbium provinciarumque ruinas funt graflatap^ Et quidem Zwinglius, homo facerdotalis in Ecclefia Ordinis , fed inquieti turbidique omnino ingenii , cum Lutherum in Germania novantem ac tumultuantem cerneret, blandientique raendacio po- pulorum tijrbas trahentem , alioquin c(Blibatus pertsefus* & adhin- niens fociali thalamo , facram ftolam cum muliebri commutavit* Utautemlibidinem, cujus potens non erat, & ambitionem re- 1 ligionis fuco tegeret , Verbum DEI aliorum novatorum tnore prate- xens, in Romanae Ecclefiae tyrannidem, ut vocitabat , & abufus tonare coepit ; maxime, cum per id tempus in Helvetiam veniflTent : quidam indulgentiarumpraecones, quipoteftatem aut mentiti aut fu- 1 pergreffi , pecunias ^ordide corraferant libertatis infuper dulcedine : aures demulcens , Tigurinos in praeceps a6los ab avita iVIajorum fide abduxit : in eo potiffimum cum Luthero fcurrilibus jurgiis commif- fus, quod abjurat« Chrifti in Enchariftia facramento prsefentia Di« viniffi* Status Ecclefiafticus Helveti» faeculo XVU 349 viniffimum Myfterium , tam claris Verbi Divini eloquiis aflertum, everftim iret. Traxitmox, utfacilis eft mali fequela, exempli vis erronsfo- cios. Reli6la Monafteria , abjeftum facerdotium , duftae muliercula?^ Capito & Oecolampadius BafiletB, flallerus Bernse, Bucerus & Hedio Argentinae, MyconiusLucernse, Blaurerus Conftantiae, viruspro- plnabant^ Leo Juda Zwinglii Achates Biblia in Teutonicam lioguam transfudit, ea fide, quam ipG etiam Lutherani reprehenderent. Do- 6li homines , fseculi vitio , pauci erant in Helvetia , qui errores ac fraudes redarguerent. Equidem Hugo Epifcopus Gonftantienfis , ut ruentera fifteret im- petum , apud fenatUm Tigurinum graviter conqueftus eft , quod Zwin- lius, noniegitimemiflus, nec rite vocatus , novam & eo usque m Ecclefia inauditam doflrinam ovibus , curae fuae Epifcopali commifljs , pra?dicet* Sed aliud refponfum non tulic , quam videri illum pro- ponere Verbo D EI confentanea« Ita nempe fibi blandiebantur indo- &i ifti Verbi Divini judices. Hoc etenim aftu, antiquiillusferpentisinftinflu, veteratorille Veibo 0« ufuseft, ut peftiferas fuae doftrinas pietatis ac verbi Divini velum^bufus. praetexeret, & fellisamaritiem frequenti Domini DEI acChrifti 5al- vatoris mentione, tanquam fefamo & papavere condiret^ Qua frau- de impoftores hodiedum libros & peftilentise cathedras implent , in- cautosque leftores & auditores fafcinant. Cum tamen, ubi dubiu»; aliquis , atque varias inter religiones controverfus fcripturse locus , occurrit, nulla ipfis certa fuppetat regula decernendi , quofenfuille intelligendus veniat : nifi privato fuo fpiritui , aut potius commini- fcendi libidini credi velint» Quafi vero DEuscertius ipfis veritatem infpiret, quam univerfis Patribus in conciliis congregatis , atque ei , cuiovilis fui curamcommifit, ligandi atque folvendi poteftate cum clavibus regni coelorum tradita. Ne tamen nihil agere videretur Senatus Tigurinus , fuprema qua- jCg, dam au£loritate ad decidendas fidei controverfias Ecclefiafticorum Synodiisi SynoAtei anno 1^25. indixit, invitato etiam per litteras Epifcopo ConfllHtienfi. Et hic quidem miflTo Joanne Fabro , fuo in fpiritua- libus Generali Vicario, gravitermonuit , rem tanti momenti, dog- matafidei concernentem , non efl^e ejus loci definire, fed exChrifti ordinatione & Ecclefias ufu ad Concilii , legitime convocati , notio- ncm pertinere* Regeffit Zwinglius cum fuas faftionis turba complice,1in re, \uaB adomQium falutem & fiogulorum percineat, omnibus^quoque X X 5 & 350 Part. VIL Lib. II. Cap. IV. Art. V. 166, Cantonum, 167. Synodus 2wlng!ii abienna. & fingulis dilquifitionem efle permittendani : perrutnpenda tandem allquando vincula, quibus ligatos populos tyranriis Romana tenear» DimifTo conventu do6lrina Zwingiii 67. Articulis comprehen- frmajori fuffragicrum numero recepta fuit afenatu illo , quem de- fcribunt Rsmundus liK 3. de orig, baref, cap. 3. & ^gidius Alber- tinus par^, 3, cap, 3, num. ego vero ex re^erenda t£m illuftris ac priffii inter Cantones ioci filentio prcBtereo, Cantones reliqui, erronum fibilis fruftra ha6tenus afiiati , indi- £lo Lucernara conventu , miflisque ad Tigurinos Legatis , demonnri- runt, quam male fibi , Ecclefige, & ReipublicEB confulant ^ quod a temerariis aliquotatque turbulentishominibus quietem publicam tur- bari, &Religionema majoribus acceptam , totque faculorum pof- fefllone firmacara, everti paterentur, fpsrfo in corpus univerfum Helveticum difcordiarum femine. IncalTum abiit amica foederatorum Jiortatio. Altiores enira jam malum radices egerat , quam ut facili manu evelli poffet, Quin eoimpietatis deventum, ut pulfiscoenobitis, acChriflifacerdotibus, Mifiraraaboierent, araseverterent, iconesfacrascremarent, &Eccle- fiarum, quas pientifllmi olim Reges ac Principes coeiitum honoribus fundaverant, opimis proventibus ventres profanos faginarent : JLu. cernatibus aiiisque civitatibus necquicquam reclamantibus , atque meliora fuadentibus, Quare, utnihil intentatum relinqueretur, Epifcopi , Conftan- tienfis, Bafileenfis, Laufannenfis, acCurienfis, quorum facra juris- di6lio per Grifoniam & Helvetiam iate exporrigiiur , accedentecom- muniCantonumdecreto, ConventumBadenam indicunt(^?2o 1526.) in quo de controverfis qustflionibus amice difceptaretur. iVliferant eo, quosdixi, Epifcopi fuosquisque Theologos : quos inter do6lri na eminebant, Joannes Faber, Epifcopi Conflantienfis Vicarius , ThomasiVJurnerus e facra Divi Francifci Familia, Theologiae& J. U. Do6ior , religionis Lucernse columen , & joannes Eckius, palmis a deviilo Luthero inclitus. Ex parte Novatorum ftabant, Oecolaippadius , Stud^s, & Hallerus^ Zwinglius, quamvis, plena fecufitate promilTapfcpius invitatus, caufae tamen fujEdiffifus, comparere noluit. Ita enim- verogenerofus hic miles, quitoties, dum nemo adeiTet, qui fe op- poneret, animofeprovocaverat, ubi res ferio agi cospta , lucem fu- giens domi laticabat , prudenter judicans , facilius elTe homines ru- des, 6i libertatis appetentes, tumultuofis concionibus Tiguri per- vertere, quamdo6torumvirorumafpe6lumfubire, & adverfus eos malam ^tacus Ecclenadicus Helvetiae f^culo XVI. 551 mslam cfjufam defendare. Non ita prirai illi Chrlftiani, gentiunique Apoftoji. Qui bonitate caufae& mentis, innocuoteftimonio freti, ubi tides agebatur, «d dimicationem fe ofFerebant, & Chrifti no- men ubique profeffi intrepide 5-per raedios|gnes & flammas ad pal- mara marcyrii erumpebant^ Per plures taraea dies, abfente licet & htitante Zwinglio, ge- nerofo illo quinti Evangelii Apoflolo, difputatio tenuit^ Eckiopotifli- mum & Oecolampadio difceptante» Acque imprimis Catholici Theo- logi themata quc^dam, quibus Orthodoxa veritas demondrabatur, proponebant : tum exceptiones Novatorum auditae, atqueutrinque di- fculTae. Penes quos vero fteterit viftoria , exitus palara oftendit^ Communi enim duodecim Cantonum decreto feptera illa Catholico- rum themata , tanquam facrae Scripturae confentanea recepta funt & approbata. Videlicet,- verura Chrifti corpus & fanguinera adeflein coe-Canone». na Domini, atque realiter &corporaliterpercipi. 2. Chrifti corpus &|langu'nem in Mifliae facrificio pro vivis & defunfilis off^erri. a. Vir- jinem Mariam reliquos Sanclos tanquara InterceflTores efl^e invo- :andos. 4. De facramentorum numero, virtute &c, vera haftenus iocuifle Ecclefiam, & adhuc docere. 5, Poft hanc vitam locum eflTe, n quo animae, nondura omni macuia Itberae, antequam cceleftis gau- ili fiant participes, 'purgentun 6 Infantes fidelium in peccato ori- ^inali nafci. 7. Non Joannis, fed JEfu Chrifli baptilmo illud deleri* Hoc igiLur decreto Zwingliana dodrina condemnata in hoc con- ^^entu fuit , vetitumque : ne quid in do6lrina & cultu Divino novare- tur: decretis in eos poenis, qui fecus facerent. Faber, qui Zwing- iium provocaverat, ubi eum ex latibulo fao extrahere non poterat, rcripcis rem egit, in quibus enorriies Zwinglii contradiaiones , & Oecolampadii in folo articulo de facramento altaris 150. mendacia Jemonftravit. Ejusque exemplo gloriofus illepro Chrifti fide Mar- liyr Fifcherus, Roflfenfis in Anglia Epifcopus, utriusque erroresduo- bus doftiflimis liberis orbi palam exhibuit^ Triumphaflfet haud dubie ubique adverfus Zwingliana fomnia, in lucem produda veritas, nifi csecutire malentibus impietatis mini- (Iri aflTudiflTent tenebras. Neque enim in Badenfi conventu duntaxaC Zwingliani prorfus proftrati funt, ut non haberent quid folidi , quod opponerent ; fed in Suevia etiara & Saxonia inftitutis fynedriis con- deranati funt. Quin Lutherus ipfe Zwinglium ejusque feftatores Dinquam haereticos & diabolis omnibus pejores publicis fcriptis eft g^a Part. VII. Lib. II. Cap, IV, Art. V, fnfe^latus ; nec quidqiiani profecit Marpurgenfis conventus, a LancK. gravio ad componendam concordiam tanto ftudio adornatuS' i.^?' At protritus licet virulentus anguis in omnem partem fe gyra- ^^onaiiabu- ^^j. ^ difputationem Badenfem , fibi tantopere infauftam , explo- dat, & fallaci fibilo aflres, ad novitatem prurientes, demulceat'; Quot fynedria, quot conciliabula frequentata, Tiguri, Bernje, Ba- file£B , Frauenfeldae, Ilantii , Togenburgi , ut Badenfis macula abfter- gatur, & decretum comitiale 12. Cantonum evertatur^ Cumquehaecomniamolimineanonfufiicerent, enno if28. no- vam Bern6e difputationem habendam decernunt, eam praetexentes caufsm, quod religionis diffidia in dies augeantur, nec eadem efiTet eorumetiam, qui Zwinglio adhsererent, doarina, & novas paflim fe6l£e emergerent. Leges dein difputationi prcefcribunt, atque ad Cantones litteras mittunt. Bernenfe Lucemates, Uranii, Suicenfes, Subfylvani, Tugienfes, Glarea- -conyenticu- ni, Friburgenfes, Solodorani, prolixo fcripto graviflime hortantur, «m. ut nihil innovecur. Jam Badenae negotium efi"e transaftum , atque ab omnibus Ordinibus, Tigurinis folis exceptis, folenni decreto fta- bilitum,- novas molitiones ad oiFenfionem Reipublicse, ac foederis paftique violationem pertinere* Bernates nihilorainus , potentiac fuae confifi , coeptis infiftunt, Tigurini, Bafileenfes, Schaphhufiani, Abbatiscellenfes, Sangallenfes, &vquatuor Sueviae civitates, Conftantia, Lindavium, Memminga, & Ulma, Zwingliano pure infeflajj Praecones fuos mictunt : quos inter ^ Oecolampadius, Mufculus, Capito, Hallerus, Blaurerus, Bucerus, & ipfe etiam Zwinglius, generofus jam milcs, cum nullus adefiet hoftis. Nam Epifcopi, quod caufa hasc Badense jam efifet definita ; & alioquin non ad profanos homihes, fed ad Epifcoporum Concilium Ipedaret, neminem miferunt , ne ejusmcdi conciliabulis auftprita- tem addere viderentur ftia pr^fentia. Ex Catholicis igitur pauci aderant, iique parnm do6li, & ob- fcuri nomints , adeo quidem, ut ludiraagifter Zoffingenfis Catholi- corum loco difputaret, ut Miniftelli umbratiles faltem qualescunque adverfarios habuifl^e viderentur. Auguftinianus quidero & Domini- canus Monachus initio aderant. Sed iis, perpetuum Catholicse Re- ! h*gion{s fine interruptione confenfum demonftrantibus, filentium im- i pofuerunt ; quod lege cautura dicerent, ne quidqufra praeter S» Scri- 1 pturam afferetur, reponunt illi, hoc ipfura maxirae elfe controver- fum, quo fenfu S. Scriptura fit intelligenda ia quaeftionibus illis, de quibus fit prasfens diflidium. OiDoes ab omni tempore hsereticos iden- Status Helvetias Ecclefiailicus faeculo XVI. idenafdem inclamafle r facra Scriptura ! Evangelium ! Verbum DEI ! fed ex eju malo incelleftUy & perverfe interpretatione omnesena» :as efTe hojrefes. Scanduro proin interpretatione Patrum, Conc lia- rnm» totiusque Chriftiani orbis confenfu, quibus melius perfpeftu» iuerit S. ScripturcE irjtellefilus, quam novellis q-uibusdam & inquietis, ^ui non optima intentione d^ucantur, hominibus. Se proin , cuio judices ac PrEefeili difputarionis Patrum & antiquorum Do^orunj nterpretationes doftrinaraque rejiciant, & privato fuo, quem fcri* aturae affingant, fenfa omnia definire vehnt , ex hoc Zvvingliana [Tonventu, in quo cihil ex aequa & roore Ecclefise agatur, exce^. lere. Sic ergo novi ilH miniftelli fine adverfario alfcuju^ nomfnls, fine m]nere& pul^vere triuropharunt ; atque Bernates, Bafileenfes, Sca-jefeai©^ )hufiancs, Sangallenfes , MuhlhufarjO^, Bielenfes, roultosque ex 3iareanis» AbbatisceJIenfibus, Grifonibus, Toggenburgicis,Turgoiis, IhenavriHe^fibus, aiiisque populrs , jara ante infeftos, ab avita Dajorum fide ^ Esclefia Cathoiica in sternuro e&itium abftraxe- unt, fparfo etiam Solodcri infelfci lolio, miffoquey qui illud nutri» er^ Halicro, B rnenfi antea minifteUo* Ubi ilXud adhuc juvat ad- ''ercere , nusquam absque turbis acque civilibus difGordiarum mo- ibus, & armarum non raro ftrepitu novashafce feftas fuiffe indu* ias ; more profc6to 3 Chrifti Apoftolis> & ChriQianse Rehgionis vlagiftris multuro alieno. His acceffionibus aufti quiefcere diu non poterant Tigurini, ac Jernates , fed majoribus viribus freti, cum fociis civitatibus in armaBellum ci^ uunt (cmm 1^29.) fafta tum quidem pax, cuilibet Cantoni cre-^e' lendi libertate permifta.. Quse tamen diu non tenuit , mox enini luobus poft annis(i fj^u) bellum recroduit, Catholicis quinqueCan- onibbs, qui quotidianis ferme injuriis provoeati fuerant, ad fui de- enfionem compulfis. Cum enrm Zwingliani non tantum ra fuis provincifs, fed iis itiam regionibus , qvx communi poteftate ab Helvetis regebantur , acras arss paiUm fubverterent, cultumque Divinum , per lot faecu- a fiabilituro, exterminatum irent, atque fubrutis communi? foede* is bafibus ad plurailtatem fuffragioTum, controverfiss noHentdirime-* e, occupatisque viarum clauftris, camrrteatum & annonam inter*^ 'hiderent, belium il]'s denurttiant Catholici, graviterccnqurfti, quod ontra pa^ta, & fosdera juramento Gonfirirara, contra pacem pu- jiicp.m , conira difciplinam & concorHism ChriOianam , contra idem & charitacem, & quai inter confcederatos elTe debeat^ aini» Purs yiL 1 j citia» ^^^^' V^l^- J^ib. 11. Cap, IV, Art. V, ^eitiam, atque adeo contra jusnaturale & Dmnem aequitatem, Catho. licorum fubditos ad rebellionem incicarint, eamque folummodo cb caufam, quod erroneam <& larvatam^^orum religionem amplefti no« iluerint , vias publicas obfideant , falem ^ alia aiimenta ad fe devchi prohibeant» Cum igitur jus omne fibi denegatum videant , ac jsm tanto tempore lot tantasqueinjurias, vim & infolentiam pertulerint, coaftos fe coram DEO omnipotente, quod €X ufu JleipublicEB cffet, |)roviderej atque vim Ari fepellere* f ugnaCapel. Ventum igitur ad arraa m^Iiorque caufa placuit Superis. Kam flenfig. quinque CantonesCatholici^ Cucerna videlicet, Urania, Suitium, Subiylvania, & Tugium, ValJefiorum fubfidiis aufti, zd QipeUm inemorabil prselio Tigurinos fuderunt, cadente etiam in pugnaZwing- lio , galeato potius ac haftato railite , quam Apoftolo aut animarum procuratore ; homine certe Religioni & Reipublicee graviterpernicio. ifo ; quem brevi poft haud dubie ad inferos fecutus eft Oecolampadius aiter in Helvetia novi Evangeiii Apoftolus; abjefto cuculio, fra6lis- que facris votis , OEO faftis, ad id mmieris > & facrilegum concubi- matum vocatus. iluxere Catholicorum triumphum ac bellicse virtutis gloriam 'quatuor aJias vid;oria?, Q"^ tempore Cathollci Cantones etiam cnm Sabaudi^ Duce Pax Sabaud. & Friburgenfes ac Solodorani cum Epifcopo Bafileenfi, & urbe Vefun* tione foedere junai funt, Bernates vero paulo ante ( anno if ^4 ) pace eum Sabaudo inita, Vaudum, & quidquid cis Rhodanum & lacum Gebennenfera anno 155^. occupaverant , retinuerunt refJcutis , qus trans ahodanum in agro Caballico Sabaudis eri- puerant. Lis tamen cufm Friburgenfibus, ratione religionis in qua- tuor coramunibus Praefeauris pluries recruduit,- Bernatibas ubiquo ^eram fidQffl eKterminatum euQtibus. Oblerunc Status Helvecias Ecclefiafticus continuat. Iseculo XVI- jj;^ Obierunt his temporibus plures in Helvetia famofi Grammatici >f4« ac Philologi Caut potius Mychologi ) uti Bernz^oanncs Hallerus Ca- Prsdicantei, nonicus Apoftau, Berneniis ruina; Princeps auctor: Bafileae Simon Grirusus y Oecolampadii fuccellbf, femi - Lutheranus , magni apud fuos nominis j Andrens CarlliadiuSf mundi erro , Saci-amencarioruni parens ; Scbaflianus Miinflerus , monachus , maritus , Bibh*ographus, Cofmographus , Erasmus Roterodamus , quara cultioris litteraturse gnarus, tam dubise fidei : Tiguri Lio Juda^ & Theodorus Biblian- der^ Bibliorum non laiis fideles transfufores ; ut vel ipfe etiam Lu- therus iis exprobravit ; Conradus Pellicanus , excucullatus monachus, primum Bafileae, dein Tubingse adverfus Lutheranos, rurfus Bafi- lese, ac denique Tiguri adverfus Catholicos deciamator, linguae Gjjb- cap ac Hebraicse do^or, Henricus Buliingerus, ZvingUi in Apoftb* latu Tigurino fucceflbr , a pxocufa nova Helvetica fidei ConfelTione famofus ; cui Tiguri fuccelfet, quem honoris caufa nomino, Jacobu* Breicingerus ; Petrus Wermilius feu Martyr , monachus Italus , fin- gularis monialium amator, & raptor, quam acuti homo ingenii» cam pravi ; jfofias Simlerus^ Hiftoricus : Joannes Stumphius Chro- nicus : Joamm Frifius Lexiciplaftes : Conradus Gefnerus polyhi- ftor, de profana eruditione non male meriti ; utinam melius de reli* gione! In urbe Sangallenfi Joacbimus Vadianus^ Medicus Senator» eodem dignus elogio , aliis tamen modeftior* Taceo Bernardinum Ocbimm ex facro ordine & Italia prOfugam, mulierofura hominem, primo Genevas, dein Tiguri, Bafileae, in Anglia & Poionia tumultuantem, denique in Moravia pereuntem* Martinum Bucerum, fosdifragum pariter ac facrilegura ex monfte- rio apoftatam, Argentinae perturbacorem & everforem , verfatilem in fide ac flu(iuantem Melanchtonis exemplo Protheum: fruftra co- natum Lutheranos cum Zwinglianis ad unitatem reducere, alteri« alceros hserefeos infimuhntibus, gravesque inSuevia, Palatinatu , Saxonia, & Argentinse turbas cientibus* Omitto etiam Farellum^ & Vireium cum Calvino Genevam & adfitas provincias fubver- lentes. Hos omnes , quos brevi temporis intervallo mors rapuit , tan- quam novos Helvetia ruentis Atlantes, & ( Erafmo & Vadiano ex- ceptis ) verbi Z^ingllani miniftros y fomnisque nterpretes ad CGBlum extollunc h^terodoxse pennae» Sed diesj ul^^ix fcele- rum , totque animarum perditarum vindex , lapfus infelices oftendet* Cultioris licet alicujus litteratur» laus non fit iis Y y 3 dene- 558 ' '^2 (Part. Vll. Lib. 11. Cap, IV. Art. VI 175. Colleg. Helvet. Mediol, Kvintiatura. 176. Adventiis Sucietatis , & Capucl. deneganda ; de religione tamen non aliam merentur famam pofthu- iram , quam Heroftratus ille de tcniplo EDhefino. C'im autem CatJ^olicicernerenC, Zwioglianos amplis ftipeRdiis exprofsostib nsonafterits & Ecclefiarum fundationibus coIle£tis,pul hllchS ubique fcbclas crigere, acturbam didafcaloram (S£pra;cor,ani, qiu iogenio valerent, attrshere , a-que per eos rudes pervertere, CLgitarunt Sc fpfi de mediis, sbllergendi ignoranti^ fuliginera, do. ftosque viros obtinendi, qut Zwinglianis fe opponerent, atque ve- ritatemcontrateftas eorum fraudes opportune defenderent. IgiturS. CarohisBorroroKus, Cardinalis & ArchiepifcopusMe- diolanenfis, quimiferandum Helvetic® Ecclefias ftatum prt-efens infpe- xerat, recum Catholicis Ordinibus coliata, feminarium Mediolan; fundavit, in quo quadraginta circiter ex Helvetia, Vallefia, & Gri- fonia juvenes morum probitate & litterarum ftudiis imbuerenturj atque iis inftru6ti populares dein fuos erudirent. Optimum fane confilium, & ufu ipfo comprobatum, Ex ea enim pietatis & litterarum pslEeftra , direSlioni Patrum Societatij JEfu a S. Fundatoreconcredita, prodierunt deincepsmulti infignej viri, quiverbo& exemplo paroecias anlmarent, & felici fcuto ve- nenata adverfantium tela retunderent. Vfu quoque tunc receptum, utNuntiusApoftoIicusconftantei apudHelvecips refideret, caveretque, ne quid Ecclefia , fidesquc Orthodoxa in iis partibus detriraenti patiatur. Primus , cui hocmu- nusobtigit, fuitBonomius, Epifcopus Vercellenfis , obftrepentibusj fed truftra, Zwinglianis & Calvinifiis. Fuit autem huic Nuntiatu- ra, utvocant, provincia per Dioecefes Conftantienfem , Bafileen- fem, Seduneofem, Laufannenfem, & Curienfem , affignata. Utquein ipfa etiam Helvetia Carholica litrerarum ftudia flore' fcerent , erefts funt fcholse public© : advocati Patres Societatis JE- lu : primo quidem Lucernam anno ifsg. & paulo poft Friburgum; anno 1S88. Bruntrutum, 1646. Solodorom. Cumque non obftante diligenticura, nihilominus inimicus iilehumani generis nova iden- tidem in agro Vallefiano fuperfeminaret errorura zizariia , in eum quoque induase operarUm colonise, mutata fgepius ftatione, fedem tandera ftabilem Briga; fixerunt. Atqueutnihilfubfidiorum^deefletin pagis etiamHelvetije, ejus- demS. Cardinalis zelo , & Catholicorum Cantonum liberalitate, magno animarurabono introdufti funt Patres Capucini , velipfoba- bitu, & fevera confiliorumEvangelicorum obfervantia, mollem mi- nifteUorumvivendi rationem condemnantes.Etprimo quidem Altorffii in Status Helvetije Ecclefiadicus contin, fscculo XVI. in Urania confederunt ,• inde vero Stantium, Sarnam, Svitiuir, Lu- cernain, AbbatisceJIam, Badenam, Tugium, Rapperrvilam, Frauen- feldam, Surfeam, Bremgartam , Friburgum, Bruntrutum, Wilaro^ Arthum, atque in agrum Sargantinum, Oltenfem, Schupfenfem , Glaronenfem, feJici fojcunditate propagati , in fola HeJvetia inte- gram provinciam , t^amque prffiflantem conftituunt. Et haec quidem fpiritualia erant prsefidia. Quibus adjunfta foe- ijr^. dera ; nam feptem CathoJici Cantones non tantum inter fe Unionem Cfftholico- paftumque renovarunt Lucernas anno i585. fanguine etiam & vita^^um fGcUcra» fi neceffe fit, protegendi Religionem Catholicam; fed cum PhiJippo II. etiam Rege CathoJico, tanquam MedioJanenfi Duce, in eundem finem, anno fequetiti foedus Jurarunt. Quin imo confervata in Gal-« lia quoqueOrtbodoxa fides plurimum faue debetCatholicae Helvetiap, qu^ validiJTimis copiis fubfidio miffis , tot graviilimis in praeJiis , cum rebellibus Calviniftis confertis, & Regem & Religionem invido ro* bore fuftentavit^ Lividis oculisres iftas fpeftarunt Cantones AcathoJicl, acerbe per legatos conquefti, praster alia, adverfushsBc cum ex-ternis foedera ; his euim compagem nexus interni diflblvi, nervosque Hd vetici corporis, tanta fide animorumque conjun6iione antea uniti,penitusincidi. Refponderunt Catholici, fe deplorareIabef^6tataminterconfce. Et refpoii& deratos Cantones unionem, tanto impendio ftabilitam verum omnis mali originem inde ducendam, quodunius, vilis & foedifragi homi- nis fa6iione ( Zwinglii videlicet) commuue ac fociale vinculum fit dif- ruptum; foedera afe inita ad nuilius oflrenfionem pertinere, fed ne- ceifariam fui defenfionem adverfus quoscunque injuftos aggreiforea fpeftare. AcathoJicos Cantones diverfas religiones in una civitate to- lerare, parum follicitos, cujus fideifint, modo non fint Caiholici : hinc etiam emendationem Calendarii, Jicet optime fa6tam, ab iis repudiatam, eam duntaxat ob caufam, quod a Papa fit profe6la* Voce Hceretici fe quidem ufos, fed non aJio fenfu quam S. Paulum. Catholicam autem EccJefiam ejusque fummum Antiftitero graviffimi* calumniis & opprobriis a Zwinglianis Jaceffi- Addunt, Religionem fuam in Verbo DEI fundatam ; & extra iJlam neminem falvari pofl^e. Si veritatem amafl^ent Acatholici , ean- dem Tridento , quo invitati fuerint, petiifi^ent^ Cum Genevenfibut C qui Acatholicis Cantonibus foedere junfti erant) nihil fibi foVe ne- gotii. Foedenbus vero fuis, cum aliis Principibus initis , fe non re- Ountiaturos, nec eorum legatos abafturos» Abunitate ReJigionis pen* 4ere unionem, pacem & tranquiJJitatem ReipubJicae, Ulam nifi am- ipletlan- 3«o Part. VII. Lib, II, Cap. IV. Art. VL pleftantur , nefcire fe , quomodo ifta confervari poffit* Sed id z6tn^ ros, q'Jod e re & ufu Reipublicse videretur. 278. Verum non tantum a Cacholicis, fed a fe ipfis quoqae vehemen- «rnodus ter diffidebant Acatholici. Nsc Conciliabulo Mumpelgardenfi , a ©^ympe.gar. Wirtembergico Duce indiao, quidquam profeaum : quin majori- bus difcordiis & rixis colhTi funt, Beza, qui cum Zwingliams mini- ftelh's colloquio aderat, cum Jacobo Andres, qua voce, qua fcri- ptis infamibus , turpiter de doarina difceptanre : & Samuele Hube- ro cum Abrahamo Mufculo ia nova jurgia Bernae infurgente. Huberus etenim leaisConciliabuli MiifDpelgardenfis aftis Mufcu- lo exprobravit, quod a Bernenfis Ecclefiae, uti etiam a TigurinaBul- lingeri Confeffione perfide recelTerit, ac novs Tjbingenfiumfubfcri- ferit, Artieuli autem, quos Huberus propugnabat, erant: Chri- ftum pro omnibus mortuum effe. DEum oranes ad vitam SBternam ordinalTe. Pr£Ede(linatos palFe a fide deficere & damnari. Etiam re» probos fuifTe ahquando Chrifto unitos- Baptifmum infantium vaii- dum ^ efficacem effe. St Beinenfis . Ut ha?c capita* Cal vini potiffimum doarinae ( a Bernenfibus priug tiibs; rejea»^ coniraria, definirentur, coaaum eft anno 15-87. Bernae Conciliabulum , vocatis ad illudTiguro, Bafilea, Scaphufia, & ex ditioneBernenfi, praeconibus, eo poft trinas feffiones, & muicasri. xas, eventu, ut Huberus a Senatu, qui jt-dicem agebat, condem- natus, & cum doarinse fus conftanter infifteret, profcriptus fuerit. Kec defiit poftea Tub-ngae aliisque in locis Lutheranis Zwinglia- nos, & Calviniftas, ftrenue oppugnare ; obfccenus fcurra propterea ab iliis appellatus. Sed is retorfit argumenturo. D'ffidia No. Certe ea erat inier feaarios difcordia, ut Zwingliani non tantura vaterum. a Lutheranis & Calviniftis difientirent, fed qual bet ferme civitas propriam ac pecuHarem confcffionem ab alijs diverfam , ederet, aliis ad Genevenfem , aliis ad Bernenfem, aliis ad Tigurinam, aliis ad Bafileenfem , alii^ ad Grifonicsm , aliis ad Heidelb rg^nfem &c. ac- cedentibus ; pulcherrimo fane argumento fraterna? unfonis^ Tirani in Valle Tellina Catholicus Parochus hanc Calvini the- ,Cn, Chriftum fecundum Divinara naturam efle mediatorem inter DEum& homines (lib, 2. Infliu cap, 14, jj, 3. contentam ) repro- bavit, Quod cum Calviniftae non ferrent, co^aa eft Synodus ( onno 2 595 ) jurgiis transa^a. Depu ati vero trini foederts, ulteriore di- fputatione inhibita, Parochum muiaarunt, quod Calvinum aggredl aufus fuirnt, Seq eit; anno Burcardus Lemamus T gurinus prasco, «um pro concione diceret, fibi imprecatus, ut diabulus eum rapiat, Diii Stms Helmlae Ecclenafticus contin. f^culo XVI. 361 nifi do6lrina fua de cftens DoHiini (k vers, rcpente e cathedra abre- ptiis traditur, jure an injuria, non difcutio, affirmant alii faaum, Tigurini neganc ; utique non fine caufa. AbbatifcelleniJS regio moDaflerio Sangallenfi olim rubjeaa, dein ^79, anno 1513. in commune Helvetiorum foedus recepta , ficut alii Can- ^bbatifcel. tones, per rejigionis njUtationerii vchementer conculTa eft. Dum '^"^^s divifi. enim alii antiquann fidem recinere Isborant, alij ia novos errores ab- ripiuntur, eo usque permultos annos increverorst domeftica diffiidia, ut anno i ^97, in duas eam comn^unitates partiri necelTe fuerit : qua^ rum qufBlibetfui fit juris, propriura fenatuni, feparatamque ab al- tera jurisdiclionem habeat^ ^ Interioremy in qua Abbatifcella, & ex- tehorem Rbodemm appellant ; illa Chnftum', ha-c Zwinglium fe* quitur. Conftantienfis Epifcopus Andreas, Archiducis Ferdinandi filius, ^ Cardinalis <5c Archiepifcopus Toletanns, tot millium animarum, rai. ^ fere fedud^arum, fortem miferatus, atque in omnem partem Pailo- ralemcuram exporrigens, fi qua via ad ovile Chrifti reduci poiTeat, anno 1598. Legatos Tigurum mifit, atque difputationis' ie Religio- ne infiituends eis copiam fecit; quam cum detraaarent, eorum GonfefSoaem fidei per Joannem Piflorium, virurn excellentis do£lri- ns, confutaviCj plus quam 2000. erroribus in ea dete^^is. Patres etiara Capucini tum AbbatjfcellEe, turo Thunocii in ^abaudia di- fputationem obtulerunt Acatholicis ; a£ ifti fatius duxemat, non condu:ere. Agrum aurem Cabaliicum , a Bernenfibus prius perver- fum, infigni cum frudu excoiuit S. Francifcus Salefius : Genev»- cultura nequicquara tentata. Pars VII CA j6a Part. Vn. Lib.!!. Ca-p. V. CAPur V. Schema rerum Mediolanenfium 8c Concilia a S, Carolo BorronicTO ce^ebraca fseculo XVL S U M M J R I U M, ARTICULUS L De Statu rerum Mediolanenrium. igo> Antiqua Infubria , fub Ro- mani^, fub Go his, fub Hunnis, fub Longobardis, fub Carolin- gis Imperatoribus 9 fub Italiae Principibus, varia fatorurn vi- ciffitudine^ iSi. Otto M. Mediolanum ad Imperium reduxit, Frideri cus L evertit» Guelphicis ac Gibellinis Faflionibus jafta- tum. 182. Vice" Comites Gubernato- res primum dati ab Imperato- ribus, paulatim Principatum ad fe traxerunt. 183. Hos inter potenti^Timus Joan- nes Galeacius, Dux primus Me- diolani, Italiar, imo & Impe- ratorum terror, qui domina- tionem in omnem partem pro- tulit , fed filii rurfus amiferunt, quod pater acquifiverat» 184. Defan6lo ultima Vice-Co- mite ingens qiiatuorinter com- petitores de Mediolano conten- tio. Sed vidoriam refert reli- quis iniirmior Francifcus Sfor- tia. jg5^ Filius ejus minor Ducatum invafit, Sed a Gallis dejedlus, in Galiicom carcerem abdudus, eft» Ejiis filii fsepius dejefti a Gsllis : f^pius reilituti Do- nec Carolus V. Dicatum filio fuo Philippo tradidit. 186. Religionis fiatus, Enume- rantur Epi 'copatus ad Provin- ciam Mediolanenfem fpedan- tes, com brevi defcriptione tum urbis Archiepifcopalis , tum aliarum urbium Epifcopa- lium. Status Mediolanenfis. |6j ARTICULUS II. Concilia Provincialia MedioU S. Caroli Borromsei. §. I. Mediolanenfe. L 187. OratioS.CarolidefineCon' ciliorum» i88 Pars L de fide Catholica : preedicatione verbi Divini ; ima- ginibus &c, 189. Pars II De Adtniniftratio- ne Sacramentorum. 190. DeCoilationeBeneficiorum. 191. De EpKcopis : de cleri- cis. 192. De parochiis, vicariis, vifi- * tationc. 193« Dejudiciis, caufidicis, exe- cutoribus. 194^ De miniflris Ecclefia?. i9f, De Divinis Cfficiis. 196. De exequiis & fepulturfs. 197. De bonis & juribus Eccle<* Ijafticis. lyg. De Matrimonio. 199. De raeretricibus , hiftrioni- bus, aleatoribus &c. 200. De ufuris. 201. Pars Uh de piorum loco- rum adminiftratione. 20%. De monialibus. 203. De Judseis. 204. De poenis & executione. Mediolanenfe IL Tuulus. L loS, De fide, facramentls & paftoral bus munenbus» Titulus 11 107. De Miffa, cultu Divino, & Ecclefiafticis. . Titulus III 208. De bonis & juribus Ecciefiarum. ^ Mediolanenfe III. 20% Dc Feftorum cultu. | 210 De concionar nbus & fide I tuenda, Z Z Z 211- De r 3^4 tii. D© M{ira& Dlvlnis Offidii 2x4. De Capitulig. Part. VIL Lib. IL Cap, V. & Sacra 2 1 f . Do ornitu ic mlta Ecdefia 215. D® bonls EccIgHtftidg* 21 ^ Di Micrlmoislo, ' ^ig» Difofo Ecclmlaftico. 219. D© Rtgukribuff. - §. 4. Madiolanenfe IV; xio. Pars l Deprofeflionefidel, facris reliquiis , miraculis & iaiaginibus. De indulgentiis , jejunsis , feftis, & peregrinationibas 2X2, De facris locis , eorumque cultu. 3^13. De Verbi Divini pr anno videlicet uio.) fuccefiit eadem poteft&te filius Gakacius^ verum is a Mavco fratre fuo ad Imperatorem Ludovicum Bavarum delatus agitatse defedlionis , cum filio Azone in cuftodiam datus eft. At innocentia patefa6la iiberatus , Marcus vero*a nepote fuo Azonc , Galeacii filio intertmptus eft. Huic absque liberis de- funclo ^uci:s IMediolan 3^7 runfto fuccelTerunt ejus patrui, prmnm Luchimis y tum jfoames , qui firoul erat Archiepifcopus Mediolanenfis , facra fimul ac profa- na jura difpenfans , omnique ferme potitus Longobardia, Joannes, anno i^f4. obiens haeredes fcripfit Stephan fratrls ui filios ; quorum tres erant : primus Mathaus II fed hoc brevi jecedente, ejus fratres, Gaieacius JL & Barnahas , qui fimol Pnn- :ipatum elTerunt. Verum Joannes Galeacius Matthsei IL filius fe JrsBteritum indigne ferens Barnabam in carcerem conje6lum veneno iiftult.^^^ igitur yomnes GaleaciuSy ingentium fpirituum Princeps, jxtinaoBarnabapatruo, non tantum regimen occupavit , fed etiam |?^^j"g^^Yug. ib imperatore Wenceslao primus Mediolani Dux fuit renuntiatus , at- ributis ei multis Longobardise civitatibus, uti Alexandria, Bobbio, irixia, Cremona, Laudo, Novara, Tortona, Vercellis, Placentia, 'arma, Reggio, BafiTano, Feltrio , aliisquepluribus. Prajtereaoc- :upavit Tarvifum , Paduam, Tridentum f Scaligeris vero Veronani k, Vicentiam eripuit» Quamvis autem increfcentera tantopere Galeacii potentiam 5quis oculis afpicere non poterant reliqui Italiae Status , nemo ta* nen fe eidera audebat opponere. Quare Rupertum Imperatorem vocarunt : fed is cum exercitu ad lacum Gardenfem a Galeacio vi* lus, in Germaniam redire compulfus eft. Cum Pontifice dein & Florentinis commifTus , cos pariter acie 'icit, & Bononiam expugnavit. Mantuanum vero Marchionem 'rancifcura Gonzagam arma ponere coegit^ Tandem poft tot vi6i:orias morti in praedam ceflit anno 1402» jtatis 55. reliftis tfibusliberis, Falentina, Duci Aurelianenfi nupta unde poftea bellorum feges) & duobus filiis, Joanne & Phi* ppo. Igitur j^oannes Maria alter Mediolani Dux regimen aufpicatus , atris foedavit viftorias. Verona & Vicentia Venetis ceflere , Bo- Ofiia Pontifici, Pifa Florentinis. Obiit anno i^i^.cumque nullam lolem relinqueret, ihcceiiit Pbilippus iWana tertius Mediolani Dux, Cque ultimus ex Vicecomitura familia.j Conabatur is quidem amififas fratre urbes reducere , fed non minus infelix , Bergomum infuper c Brixiam Venetis cedere eft coaftus* Mortuus Philippus anno 1447. vitae S5* reg, 3f. unica relifta ^le^^ role Blanca Maria, ex concubina fufcepta. Ingens mox orta de diolano, )ucatu Mcdiolanenfi magnos intercandidatoscontentio. Quatuor orumeranc. FrimusFridericusimperator, qui Infubriam , tanquam Im- 36H Parr. VIL Lib. IL Cap. V. Art. l Competito Sfortia, 185. Imperiifeudu/u, extlnas Vicecoaiitum Ducali Faffiilia, ad Impe mm reverfan) , eideo] viadicavit. Altfer eratCarotos Dux Aurelianus, cujus mater fuit Valentina Joannls Galeaci! legftima fina, Philippi ultimi pofTeabris foror, Ac cedebant pa£ta dotalia , quibus csutum erat , ut Valentina? pofter in Ducatu Medlolanenfi faccedantj fi Galeacii filii absque legicimi prole decederenr* Tertius incer competitores fuit Alphonfus V* Rex AragonijB quem Philjppus teitamento toedem fcripferar^ Quarcus denique erat Francifcus Sfortia , Papi£e Comes , qu BlaBcam Mariam , ultimi pofiefforis fiiiam notham in uxorem duxe rat. Echic, licet omniumiofirmiffimus, opimam dotem in Domun fuam imporcavito Nara Medioianenfes externorum regimen abhor rentes, Blaoca declarata hasrede, 5fortiam Ducem renuDtiatum ir poiTeffionem miferunt, fuicientibus etiam ejusdem partes Pontifici & Venetis. Moriens anno 1^66. Prancifcos Sfortla Ducatum reliquit primo genito ex fex filiis Galeacio Maris, Cui anno 147^. interemptc fuccedere debebac fjius yoannes Gakadm, Sed quia is cenera ad- modum erat aetate , & mente non fatis firma, Ludovicus Sjortia, cognomento Morus , primura tutelae nomine adminiftrationem ar npujt: dein vero eundem Galeacium nepotem fuum anno 1494 veneno extinxiffe fertor. Reliqu t equiderD Galeacius qoadrimum fi lium Francifcaro, Verura is anno 1499» a Gailis captus , in mona fterio obiit anno if 1 1. Ludovicus Morus igitur, ducatu non fatis ex fide parto , ut fe tutum redderet, Gallos & Neapoiitanos inter fe- commifit, primo Caroli VIIL focius, dein vero in eo Neapoli rurfus depellendo, at- que exomni Itaiis eiiciendo hoftis. Non tulic perfidiam Ludovicus XIL focceiTor Caroli ; ftimula- M Gallos. batque Valentijiae avis hsereditas. Cum igicur Ludovicus Morus cum Venetis bellum gereret,transmiffis Alpibus viginti intra diescotum Dacatum occupavit, Ludovice Moro cUm filiis io Germaniam ex- pulfo, Verum Mediolanenies Gallorara mox pertaefi , Ducemcura Heivetorum exercitu venientem receperunt ; nihilque Gallis, prs- ter arcera Mediolanenfera & Novaram, reliquum fecerunt* At Gallus Qovis fubmiffis fubfidiis , cum Helvetii adverfus populares fuos, in exercitu Gallicomilitantes, pugnare nollent , Morumalie- nohabitu fugere conantem intercepit, icaptumque in Galliam abdu- xit anno i foo, nbi poft ofto annorum carcerem obht. Fi- Status Mediolanenfis. Filios reliquit duos, Maximiiianurn & Frnncifcum, Qui Gal- iis Ducatum obtinentibus exulatiifn sbiverant* Verum cum Gallo- EjeQU rum arma in Italia doiriinareritur , Pontifex Jtilius, & Ferdinandus ;;)3tholicus , rupto foedere, adverfus Venetc^s inito, cum Anglis , ^elvetiis ( quos Ludovicas XII, a fe alienavcrat ) ipfisque Vene- ;is, bellum in Gallos verterunl^ Qm occ^CiQnQ Maximilianus SfoV' ia, Helvetiorum maxime opera, Galiis e^pulfis, Ducatui eft refti- ;utus , anno i f 1 2. . ' • ^'V ' J ' Rex Ludovicus equidem noVo exiercitu diilTo', totam propemo- lura Infiibriam recuperavic, ipfumqae Dticem Maximjlianum Nova- 's obfedir. At Heivetii eruptiorie ex tirbe fa6ta, tanto impetu in jallos iuvefti funt, ut eos ad internecionem ferme CJtderent , ;ladisque reliquias tota Italia ejicerent. ( anno J513. } Francifcus I. biennio poii novam in Icaliam expeditionem fufce" Redeunt. >it, viSlisque pertinaci ad Marignaniim praelio Helvetiis, Maxiimi- ianumadegit, ut fibi provincias cederet, & 30000. aureorum an- lua penfione deinceps in Gallia viveret : ubi coblebs obiit anno Carolus V. Casfar & Icaliae Status haud ferentes tantam Gallo- Iterum phU um in Italia potentiam, iis caefis pulfisque, Francifco Sforiia ^ al-fi. eri Ludovici Mori filio Ducatum reftitoerunt (anno 1521. ) Accepit utem illum Franclfcus a Carolo Csefcre ceu feudum Imperii, clien- elari jure pofTidendum. Minime tamen quieto effe licuit^ Quippe nno 1524, Rex Francifcus novum Boniveto duce iromifit exercitum oquemagnara partem repulfo,, ipfemet anno 1525. novas adduxit opias, firmatoque Mediolano milite pr&fidiario , Paviam obfedit; ' bi coromiflb cum Caefareis DuCibus prffilio, vi£lus, captusque in lifpaniam abduftus eft : Gallis denup tota Icalia depulfis. Madritenfi deinde pace, poll^ 13» menfium captivitatem , Rex rancifcus omni in Ducatum Mediolanenfem jure fe abdicavit* Sed um paftioneni iftam extortam diceret , anno 15-28. miflTo cum exer- itu in Italiam Odeto Lautrecbio, illatis Inftjbriae armis, in Regnura sque Neapolitanum progreflTus eft , urbemque prihcipem obCdio»e ifeftavit^ Verum pefte in exercitum faeviente , totam rurlus Ita- am relinquere coaftus eft, tandemque, ut Rex filios fuos, in Hi- Jania profe obfides, reciperet, anno 1529. in pace Cameracenfi mni denuo in Mediolanum jure, folemni abdicatione ceflit» Haud multo poft , anno videlicet 1535, ubi improlis obiit Fran- Auflna- fcus Sfortiay vitae 42, prsterito illius fratre Joanne Paulo Sfortia ^®^* a quo Comite* Carravacenfes defcendunt ) Carolus V. Csfar Du- Pflri yjl. A a a ca- Part. Vn. Lib. II, Cap, V. Art. L catum Mediolanenfem feudali iure poffidendom tradidit Fhilippo fi lio fuo, a quo deinceps ad Phiiippum Ili, & IV. acque ad Cs- rolum IL tranfiit. Caroio il. anno 1 700. extinflo Philippus Dux Andegavenfis ejus dem poirefTionem Cfcpit, retinuitque usque ad annum 170^, quo po(l . c1adi;m Taurinenfem paftione inita Galli ducatum Auguftiffim^ Domu Auilriacai denuo confignarunt. Alexandria vero, Valentia,tra6lus Lu . iBeiIiri& &c. Sabaudis accellere ; quibus pofteapluresaliaeurbesacre giones Ducatus Mediolanenfis per alias paftiones reliftss funt, Rehglonem quodfpeiSlat, primus eam in Infubria S, Barnabai Religfonls Apoftolus propagafle tradicur , plurimumque deinceps prefta fuit Staius. prioioni a Gen ilibus, fub Iroperatoribus echnicis, poft^a vero at Ariiiiiis, prsf<;rtim tempore Conftantii C^faris, a Aii.brofio po ' ' tifliniuni reftituta, Tum etiam ab irruentibus peregrinis populis Gothis, Huonis, Longobardis raultgm perpella: deRtque cot intei revoisjitiones ac bella, qaibus Mediolanum ultra 40» vices obfeffum & ultrs 20. expugnatum eft, morum difcfplina mifere fuit aiiii6la. Remedium qusefitum cum per fj^nodos Dloecefanas , tum verc maxime per Provinciales, ^uarum ig. di-verfistemporibusMediolan funt ceiebrstae: & ex illis fex aS, Carolo Borroma^o, ex tota provin cia Mediolanenfi, qux eft amplifiima, & if. omnino Epifcopatui numerat, convocatis Epifcopis* Archiepifcopi Sedes eft Mediolamm^ Infubris caput , quse & Provinciae & Ducatui nomen dedic: urbs smph*ffima , quam pro Mediokm pterea Grandem appeilant, iio. monafteria, utfertur, complexa! dercnpno.220. ecclefias, & inter has 96. parochiales. Cathedralis, eximia prorfus magnitudinis , media ferme ih urbe profpe6kns , adhuc mar rooreo opere in altum furgit, fupra tecla ingenti & artificiofa turriun: mole duobus jam lateribus in coelum exporrefta. Subtus pavimen- tum Ecclefia? facellum S. Caroli religtone populorum ceieberriniuni vificur , multis ardentibus ad facrum corpus lampadibu?. Praefei> tim vero Ecclefia S. Ambrofii multis anciquls monumentis eft con- fpicua; inter quas emineric corpora facra Ambrofii , Gervafii, & Protafii. Exhibetur ibi ferpens sneus a Moyfe erefikus : porca, ad qmm S, AmbroOus Theodofium Imperacorem, prius exclufum, de:n poenicentem recepit; corona ferrea qua olim Imperatores ab Ar- chlepifcopo Mediolanenfi corotisri confueverant- Solus circulus in- terior eft ferreus , reliqua ex auro & gemmis conftant, Taceo templa alia plurima , antiquitate , aut venuftattfj aut amplitudine confpicua , fodalitatum & clericorum Col- tegia, Status Mediolanen ns» 37 i iegia , Hofpitalia ( quorum unum in urbe , alterum extra moenia qua- irato opere ac fiupendr: magnitudine) 22. portas ; gemina paiatia^ ilterum Archiepifcopi , Gubcrnatoris alterum: srcem extra urbem prsmunitam forma polygona per modum ftellse ; Collegium Socie- tatis Brerenfe, cum magiiinca Academia : arm.amentarium m urbe inftruflifTirrium ; Bibliothecam Ambrofianam , Murseura Settai«num ; iberales artcs, commercia il jrentiffima, fluvios ad illa opporcunos, prafertim Ticinumf qui in monte Gothardi exortus, Bellinzonam praterveftus, in lacum Majorem feu Verbanum fe exonerat, inde- que egreflus haud procul Ticino in Padum influit : & Jdduam, quae Ex Rhceticis Alpibus exurgens, per vallem Tellinam & lacum Comen- fem fluit, atque inde emergens, ac Pizzigironam & Ghieram inter- fecan?, pariter in Padumprope Cremonam feefl^undit* Ex h s enim duobus fluminibus geroinus canalis Mediolanum duClus , hinc cum [Ihcetia , Germania & Helvetia , inde ope Padi & Adriatici cum re- liqua Italia ac toto Oriente & Occidente commerciis opp artunits» tem speric, Secundus Provinci^ Mediolanenfls Epifcopatus eft Der.tonenfis^ZfiCco^iti.iu i Dertona feu Tortona Epifcopali fede fic appeliatus. Hanc urbem, Romanorum tempore celebrem, FridericusLlroperator van:avit« In- de reparata ac fceculo ifto munita, atque duabus arcibus editiore loco pcfitis firmaca, anno 1706. a Caefareis, anno 1734. a Gallis & Sabaudis expugnata, anno 1738. Regi Sardinise com difliriflu Der- tc nei^i eft iradita : qui eandem ultimo bello aniiflam recuperavit, In C Aiedrali Ecclefia corpus S. Martiani Epifcopi & Martyris coli- tur. Tertius Provincialis Epikopatus eft Jqumfis ^h urbe cognomine diftus , fita in Ducatu Montis Ferrati , qui olim proprios Marchio- nes habuit: dein extinfla virili (lirpe Caroius V. anno 15-^6^* eon- dero Friderico II. MantU2E Duci, qui ultimi marchionis fororem ha- buit conjugem , feudalijurepoffidendum tradidit ; anno deinde x/oS* i Jofepho Imperatore ad Duces Sabaudise translatum. Quartus eft Brixienfis, cujus fedes Brixia, ampla ac venuCla civitas, quam S. AppoIIinaris ad fidem convertit. A Cenomanen- fibus Gallis asdificata , ad Romanos pervenit. Inde ab Attiia vafla- ta, Longobardis ceffit ; quibus erepta a Carolo M. parsRegni Italice fuit. Libertatem poftea aliquamdiu feftabatur : tum ab Henrico VI. Imperatore ad Impcrium redufta. Vice Comitibus Mediolanen- fibus deinde paruic. Denique Venetis fe fubjecit ,• quibus eam Lu- dovicusXII. anno 1509. eripult, fed brevi rurfus reftituta fuit. Ca. A a a a terum 572 Part. VII. Lib. II. Cap. V. Art. T. terumarce, rupiimpofita, munita eft, & officfna armorura inftru 6la : unde ab Italis armata dicitur. Epifcopus illius Dux & Marchi( appellatur. Circumfitus ager ab ea noraen habet. Bergamum, a qua Bergamenjis Epifcopatus nomen, eadem fer rae fata habuit, fub Romanis, Attila, Longobardis, Caroh'ngis Scaligeris, Vicecomitibus, Sfortiis, Venetis, Arce & eftipfa mu nita. Ejusager ab OrtuBrjxienfeterritoriumattingic, aSepientrio ne V alleni Tellinam, a Meridie & Occidente Mediolanenfe dominium Bergamates iingua Italica omnium maxime abfona uti dicuntur. Cremona, Epifcopi Cremonenfts fedes ad Padum feu lErydanuiiD fita , urbs efl: ampla & pervetufta. Antonius Trium\?ir illara dire* ptam mifere vaftavit : unde illud Virgilii : Mantua heu miferts ni- minm.vicinaCremQniB^ Vefpafianus reparavit» Sub Gothis, Longo- bardis, Guelphis & Gibeilinis multa perpefla, ad Vicecomites Me- diolanenfes & Sfortianos, translata, feepius a Gallis expugnata , ite- rum<5ue iisdem erepta ; hoc fsscuio, anno videlicet lyoi, Eugenius Princeps fuos per canalera immifit, multisque Galloruro caefis Villa- regium Ducem cum aliis captivum abduxit. Caterum CreraonenOs ager a Pado , Addua & Ollio includitur, & hic quidem a Brixiano & Bergamenfi ditione eundem feparat, Padus vero a Parmenfi & Placentino Ducatu , in quos ex altifllma turri , quam Fridericus Barbarolfa sedificaverat , longiflimus profpeftus , trans Padum, ad ipfam etiam PJacentiam confpiciendam patet. Ager ubique, ficut Mediolanenfis, eft admodum fertilis , maxime fru- menti & orizs ferax. Septlmo loco eft Epifcopatus Aflenfis , cujus fedcs Afta Pompeja, iirbs ampla& munita ad Tanarum fita in comitatu Aftenfi, qui in- fuper Verucam & Cevara compledlitur. Olim ad Ducatum Medio- lanenfem, hodie ad Pedemontanum pertinet. Arma hoc prafertim fasculo magno ftrepitu circumfbnabant. Oftavus eft Akxandrinus ; urbs tempore Friderici L Im- peracoris a Gueiphis ^dificata ad Tanarum , in hondrem Alexandri liL Pontificis Aexandria di6la eft ; operibus poftea : & arce munita. Speftabat ad Ducatum Mediolanenfem ; verum I anno i7Q<5/ab Eugenio expugnata, anno fequenti Sabaudise Duci relidta eft. Conterminus Epifcopatus eft Fercellenfts , a Vercellis per- vetufta populofa ac munita Pedemontii urbe cognomina- tus. De- Status Mediolarienfis. 37? Decimus Alhenfn , cujus fedes Alba Porrpeja Montisferrari ci- vitas ad Tanarum , poft annum 1^31. Sabaudo parens , per pacem Chierafcenfcm eidem addifta. Undecimus Fintimiliefi/is in Genuenfi ditione. Urbs Vifttlmi- lia portu & arce inftrufta ad Genuenfes fpeaat, ager circurnieaus vero ad Comites Vintimilienfes» Duodecimus Savonmfis^ pariter ad-ligufticum mare expanfus* Savona, poft jGenuam facile princeps Genuenfium urbs, anno iG\6. praeclare munita , anno 1727. a Sabaudo eft appetita. Ultiroo belio occupata quidem, fed ad priftinos dominos rediit. Por- tum habet, fed, ne coramercia a Genua abftrahantur, minus ex- cultus^ Decimus tertius Cafalenfis^ quem rogatu Wilhelmi Palseo^ logi Monusferrati marchionisanno 1474. erexitSixtusIV. aquotem- pore Cafale non tantum Epifcoporum fed etiam Marchionura faaa eft fedci^, & caput totius Ducatus, Sita eft ad Padum, a Mantu© Duce Vincentio egregie munita anno if^o* at veroanno 1681. a Ca- rolo IV. Mantuas Duce GaHis vendita, novisque munimentis inftru-' aa: quibus tamen exuta eft, poftquam foederati anno 1^95. ean- dem occuparunt» Initio hujus faeculi <3alli eam rurfus munierunt ; ac anno 1706. Sabaudo ceffic, cum toto Ducatu* Decimus quartus Piglevanenjts ; fedes Viglevanum urbs, minu- taquidem, fed tamen munita, eum Viglevanenfi diftriau, faepius a Sabaudo petita , ac tandem obtenta^ Epifcopatus primum a Cle» mente VIl. ereaus eft, rogante FrancifcoSforCiaMedioIanenfiDuce* Decimus quintus Novarienjts^ cujus urbs primaria Novara, Pe- tri Lombardi patria, infigniter munita, cum agro vicino, anno i^gg» in manus Regis Sardiniae devenic. Hos Epifcopos obiter commemorare placuit, quia illiomnes ad provinciam Mediolanenfem fpeaanCes fex Conciliaprovincialia fubS# Carolo ceiebrarunt, Sunc quidem alii infuper EpifcopaCus in Ducatu Mediolanenfi , fed non pertinent ad provinciam hanc» Sic Papienfis eft exemptus, Sc immediace fubjeaus fedi Apoftolicae. Comenfis ad Aquilejenfem. Bobienfis ad Genuenfera, Placencinus ad Bononienfem provinciani [peaac, quamvis ad Concilia Mediolanenfia fuerit evocatus. A a a ? 374 ^art. Vil. Lib» U. Cap, V, Art. II ARTICULUS II, Concilia Provincialia a S.CaroIoBorromaeo Me- diolani celebrata fssculo XVL DEcretum Tridentfni de celebrando quovis triennio Condlio provinciali nemo diligentius & curatiiis execu£us eft, qum Cafolus Borrom£eus , S. R. E. Cardinalis & Archiepifcopus Mediolanenfis. Quippe is undecim.Synodos DiGecefanas , fex om- nino Pfovinclales habuic, atque Ecclefiafticam difciplinam fan^iffi' me rertauravit^ Ego iila, quae msgis videntur memorabilia pro infti* tuto meo > iji brevem fummam contraham. §. I. Concilium Mediolanenfe L anno 1565. 'A D patres congregatos ipfe fanflus Cardinalis Orationem ferven- tem habuit^ In qua denionftravit, quam falubriter mos Con- cilia celebrandi , jam diu intermiflus , in ufum revocetur ; ex qao Chriftiana Respublica uberrimos falutis fruflus fit perceptura. Et quidem ipfa natura & racione nos duci , ut in gravioribus rebus ^eliberandis aliorum confilia inquiramas. Inflituti hujus auclorem ipfum efiTe Chriftum Dominum , qui congregatis in fuo nomine pras- fentiam fuam proraifit : Apoilolos autem , etfi doflore Spiritu San- fto uberem offlnium rerum cognitionem fint confecuti, tamen, fiquid gravius incidilTet, hac confultandi ratione ufos ; innumerabiks dein- ceps fan^liones fuilie conflitutas ac decreta promulgata, & a fura- mis Pontificibus , & a Conciliis, tum oecumenicis tum provinda- Kbus , de recinenda aut certe repetenda hac fynodorum confuetu- dine. Hujus autem intermiflio , difficije diiStu eflJe, quantas cala- mitates in Chriftianam rempublicam mvexerit* Inde enim mifere prolapfam EccIeCafticam difciprinam , ipfbs. que, qui in officio continere alios dehuifrent, maxime ab officii fe- mita devialTe» Nota efiTe Ecclefias DEI vulnera , quae fine acerbifli' mo doloris fenfu commemorari nequeant, Conventum igitur huac provincialem^ quam primum licuerit, ^ fe indi^um^ ut;» quod periit, re- Conqilia Mediolan. faec. S75 requlratur, quod abjeaum eft, reducatur, <\nod confraaum efl-, alligetur, quod infiriruir) eft , confolidetur, quod pingue & forte, cultodiatur. Hoc munus paftoris, faoc ducis ofBciutn, has partefi gubernatoris, ut gregi, militi, navi profpiciatur. Et quia tria prsecipue fmt, quse es I ridentini Concilii auaori- tate in Conciliis provincialibus agi oporteat, ut deliaa corrigantur, tnnres ad optimam dilcipiinam revocentur, dirimanturque contro vo. fisB, nrimum illud efle jaciendum totius sedificii fundamentum, ut omnia & fingula, qu^ a Tridentino definita ac flatuta (unt , ex. integro recipiantur. Memorat deinde, quomodo curandi deliao-» ruramorbi, difciplina reftituenda &c. proponit fanaorum Patruni exempla , cum ferventi adhortatione ad fynodujn. PARS L De Fide Catholica, Prima Paftorum cura fides Catholica , ejasque profeffio fe* cundum formulam sd mentem Tridentini a Pio IV. prafcriptam, in prima fynodo a Beneficiatis omnibus. edenda : item ab omrti- bus prsiceptoribus intra menfem, Sufpefti de haerefi mox ad Epifco- pum vel Inquifitorem deferantur, Haereticorum terras litterarum aut mercaturee caufa ne adeunto, idque faeculares Principes & Ma- giftratus prohibento. Sacrge Inquifitionis oflicio favento, regulasln- dicis de libris vetitis fervari Epifcopi jubento. Prohibetur omnis abufus facrae Scriptur». Magiftris idoneis & probatis juventus inftruenda committatur. Parochi fingulis Dominicis & feftis a prandio pueros inftruant doftrina Chriftiana. Quae Eccle- fiae Cathedraies vel collegiatae ftipendium pro Theologo necdum ha- bent afiignatum, Praebendam proxime vacaturam eidem attribuant. Pradicatio l^erbi Divini praecipuum munus Epifcoporum , per fe ipfos, fi fieri polTit, fecus per alios idoneosobeundum, & quidera in parochiis fingulis faltem Dominicis & feftis prsecipuis, & diebus jejuniorum, quadragefimas & Adventus quotidie, vel iis faltem die- bus , quibus Epifcopus jufl^erit» Parochi quovis menfe unam faltem concionem ad Epifcopum mittant, ut difpiciat, quomodo Verbum DEI prsdicent. Si autem munus concionandi obire non poffint,. periios implorent. Extra urbem vero fingulis menfibus faltem femel Verbum DEI praedicetur. Concionatorlbusautempr«Cer viftum etiam cleemofyna praebeatur, - Xra» mx 376 Patt. Vn, Lib. IL Cap. V. Art. II, Traduntur praecepta concionatoribus ; facram fcripturam juxtj fenfum Patrum interpretentur ; nihiUeveaut fucile proponant; fed praecipue in Evangelii , fymboli, orationis Dominicas, falofationis Aogelicae, decemprascepcorum, Sacramentorum Ecclefije, & facro. rum rituum dilucida explicaclone verfentur^ In fcelera , prsvas con' fuetudiues & periculofas, non autem in homines, vitse ftgtiim aut ordinem ab Ecclefia receptuminvehantur, neque in Epii^:opos, Ma- giftratusfaeculares, autPrsBlatos, fed praepoiitis etiara difcolis obe- dire doceant, OfEcia hominis Chriftiani erga DEum, prosimura, & fe ipfum inculcent. Non folum inftruant, atr virtutes colendspj & vicia fugienda , fed etiam quomodo, Qua ratione utendum talen- tis, anirai dotibus, bonis fortunse. Prsfertim vero bono exemplo praEfluceant. Neque pro fe neque pro aliis in concione eleemofyriam petant, fed in genere de officiis chafitatis admoneant. Nodu nunquam ha- benda concio. Sub ea nec MifTa nec hor^ legantur^ Epifcopi ipfi ftudeant intereffe ; uti etiam reliqui clerici. Loca virorum & mu- lierum fmt diftinfila. Circa imagines infoh*tas obferventur decreta Tridentini* Nec alis proponantur, nifi qax pietatem excitant, Quare pidtores & fculptores nullam imaginemeffingant, nifi Parocho approbante. Re- praefentationes oranes vanae tollantur. Reliquise San6lorum religiofe aflerventur, vafculis decore conditae; cum populo oftenduntur, accendantur lumina &c. Sortilegia quaecunque acriter coerccantur, in blafphemos poen£B ftatuantur. Dies fefti religiofe colannur^ Nulla officina fit aperta. Ne ludi equeftres, fpeftacula ludicra, aut certamina, vei chorese pro- ponantur. PARS II. §. 1. De Adminirtratione Sacramentorum. Ut omnibus Sacramenta miniftrari poflint , loca valde diflita Yidniori parochis uniantur , aut novus reftor conftituatur fum- ptibus matricis ecclefi^, aut populi. Fines parochiarum dabii determinentur, Nihil exigatur pro adrainifl:ratione Saeramentorum. Ri- Concilia Mediolan. fasc. XVL 37? Ritus & ceremoniJB more Romanse Ecclefige adhibeantur. PopDlus de virtute & ufu initruatur. Baptifmus in ecclena ante nonum diem peragatur. Si in cafu necelTitatis domi infans fst baptizaCus, ceremonise m templo fupple- antur. Compatres eligantur, qui animas fint profuturi. Chrifma Iblenniter confecretur, baptifterium & liber baptizatarum vifuanda, Puerperas, cum domo exierint , ad templum pergant, ad agendas D£0 gratias, & bencdidtionem a parocho accipiendam. ConfirmoUo feptennio minori non conferatur. Parochi tem« pus populo denuntient* Sufceptores nihil largiantur, Parochi con- firmatos infcribant & coropatres^ Eucban/iia fumptionem tempore pafchse nemo differat* Ne- gligentes ad Epifcopum deferantur, Legiiime abfentes parocho fi- dem facianc de perafta communione palchali. Publici peccatores graves, femel admifli, fi relabantur, non admittantur, niO emen- datio fuerit perfpe6ta. Si fieri poflit, maribus feorfim minillreturr Statuuntur plura alia, jam alias nota & ufitata. Mijfam nemo legere permittatur, in aliena Ecclefia, nifi fcn- ptam iicentiam ab Epifcopo habeat. i^iic autem illam non det, riiii vifis teftinioniis proprii Epifcopi, brevi ante datis^ Notorie crimi* Bofi non admsttantur, Facultates eadem die plures jVHiTas legendl pofthac fiat irrita», Nemo Dominicis & feftis in oratoriis Sodalita- tum aut fa^cularium Miflam dicat ante finicam concionem, quse in- ter M filiRi in parochia habetur. Mifis nec ante' auroram nec po(! meridiera dieantur, nrfi es caufis ji re expreflis. Nec in o?ai:orii3 privatis, mfi ab Epifcopo fiht approbara. Paramenta fint munda : ac propterea, fi fieri poflit, vinum album adhibeatur. Inepti^ in primitiis tollantur. Ceremo- nis Romana? Ecclefise finc iolds in ufu. Varii abufus in Miira4egen- da vetantur. Sacromentum Pmitentia qurvis faltem femel in anno a.proprio parocho percipiaC- Medicus curet, ut prius ani&a fanetur. in ca- thedrali fit proprius pcenitentiarius, Epifcopi deleaum habeant eon- fefl"ariorum. Fogminse anre ortum folis & poft occarum non aadi- antur; nec in privatis a^dibus absque neceflitate fiat coiifeflio; Qui fuperiori confeflione juffi aliena reftituere id negiexerunt . nau Ib- folvantur ance fa51am reftitutionem. Pubhcis peccatoribus pubiica pcena fmponenda. ^ Cafus Epifcopo refervati funt: raptus Virginis. Violatiomo- niahs. Abortus procuratio. Inceftus iri i, &2.gradu, Incendiarium* Pars VIL B b b Poi- 578 Part. VIL Lib. ll.Cap. V. Art. 11. Pollutio Ecclefiae. Homicidium voluntanom. Percufiio parentum, ExpofiClo infantura in loco pio^fi habeanc, undealant. Crimen No- tarii, qui legata pia non denuntiac^ Magia & Superftitio^ Stateras, menfuras , moneta^ adulteratio* Inter opera poenitentise eft Jejmium: quod obfervandum in quadtafefima , xjuatuor anni temporibus , pervigiliis , triduo fogationuiT}* Quibus abftinentia a carne fervanda , & omnibus , quae a carne trahunt originem , ut ovis, lade, cafeo, butyro. In provincia inicium quadragefimale jejunium fumat a die cinerum , excepta urbe Mediolanenfi, iisque Dicecefis partlbus, in quibus ex S. Ambrofii inftituto Divina officia celebrantur. Illorum vero dam- natur ingluvies, qui primis quinque diebus quadragefims Mediola- num fe conferunt , ut carnibus vefci poffint* Extrema Unctio sgroto , dum integris adhuc eft fenfibus , a parocho miniftretur. Qui illum confoletur, & hortetur, ut a curis terrenis ad coeleftem vitam cogitationes erigat, ut abjeSlo mortis metu, gaudeac, fe a DEO in ajternam requiem vocari. Pr£efentes vero moneantur, ut preces pro segro fundant. Sacramentum Ordinis conferendum cum iis cautelis , quasTri dentinum prsefcripfic. Neque Epifcopus neque ejus miniftri quidpiam accipiant, etiam fponte oblatum. Omnium Ordinatorum nomina infe- rantur libro , qui apud Archidiaconum, & Epifcopum cuftodiatur^ De Collatione Beneficiorum. Clerici ad Beneficia adaptari debent in feminariis* Ad hasc au- tem fundaoda omnes Beneficiati decimam partem frufluum con- tribuant. Pro ele^lione , prasfentatione, nominatione ad Bene- ficiura nlhil omnii^o, ctiam fponte oblatum , accipiatur. Neque ab Epifcopo aut aliis ulla pars frufluum refervetur* Sea integre & absque diroinutione conferantur, Alias jure cadant. Epifcopus au- tem neminem inftituat, admittat, aut confirmet, nifi juraverit , neque fe, neque alium fe fciente aut confentiente quidquam largi- tum, promififfe, autcompenfafTe. Notariis, aiiisque miniftrispro litteris non plus detur, quam ad fummum duo aurei. Ne pluris vendatur res propter annexum jus patronatus» Ne quidem ad redimendam vexam , etiam in cafibus a jure permiiFis , lice- Concilia Mediolan. fsec, XVL liceat aliquid dare absque confenfu Epifcopi, Qui Beneficiura vacans nulds, & ambitiofis precibus per fc vel alium petit, ad illud & c%- Lera omnia per biennium fit iniiabiiis. Idem , fi quis Beneficium necdum vacans poftulet« ^ Vacante Ecckfia parocbiali affixo ediao omnes mvitentur ad eoncurfum,- & examen, inftituendum juxta formam a iridentino praefcriptaro, Promovendus ad Epijcopatum imprimis examinetur a quinque virisdoais dej^Je, vita^ & morihus : an fit bonae exiftimationis ? an fufpeaus de hsrefi ? An lisreticorum librosiegerit P Ancum eis converfatus ? An ftato tempore confiteatur &c. ? An fscris Ordin!- bus initiatus ? An infamia notatus ? An inimicitias graves gerat in loco Epifcopatus P An filios habeat iliegitimos , & quot ? An faroi- liam fuam prudenterregat ? An bigamus ? Sufpenfus? Excommuni- catus? ApoftataF anei publicapcjenitentia impoiita ? Aninlanient^ An a daemone vexatus ? . , , . j ^u.,» De natalihus vero , atate , gradu , corpons bahitu , a duoDUS vel tribus teftibus, vel exinftrumentis pubiicis cognofcatur. An ex legicimo matrimonio natus ? An hxTetici filius aut nepos ? An tri; gelimum annum impleverit.? An Doftor ve Licentiatus Theologi^, aut SS, Canonum aut faitem publico alicujos academise tefti- monio ad alios docendos oftendatur idoneus ? Si Regulans l^eri , an a fuis Superioribus fimilem fidem habeat ? An aiiquo vitio vel infigni deformitate laboret? An comitiali morbo tentetur ? D'^ DoHrina autem fic periculum faciat. AdhiDitis tnbus Theo- locis &tribusCanoniftis interrogetur: Quid difFerant Sacramen- ta veteris & nov* legis ? quot fint, & qua^nam eorum roatena, lor- ma minifter? quod officium Presbyteri, Diacom , Subdiaconi , S^Jdve tninorum Ordinum ? qus pr^cepta Divina , qu^ Evangelica 2onfiHa? Duos item loco? ei proponat interpretandos, alterum no- v??eftamenti, alterum veteris, a mane ad vefperam dato fpatio. Dein experimentum fiat, an etiamjure Canonico fit imbutus. Qui. bus confeais profeffionem fidei ex confueta formula emittat. Deni- nnp hsc omnia ad fummum Pontificem mittantur» ^ aericTuniverfim nihil pr^ fe ferant, quod Don fimplex, ca- ftnm intesrumquefit, ut modeftis, frugahtatis, benignitatis , Seos tfnto^^^^^ fanaa. hurnilitatis, ac vir- tutum omnium exemplo c^teris pr^luceant. Epifcopi &rehquifacer- doteT Snicis&feftisMifl-am celebrent. Curatipr^tereatermheb. domade,aut etiam f^pius, reliqui vero clerici f^pius comrounicent, S b b 2 5* 3 * 380 Part VII. Lib. II, Cap. V, Art. IL De Epifcopis» Alienum eft valde a ^fzgm» Epifcopi, fi in confuetudine Prin- apum fe deprimat, & abjiciat. Ne igitur accumbentibus illisftent. Pf mcipc| vero eos honore debito profeqoantur* Ut igitur venera- tionem libi conciiient facilius, nunquam profano veftim compareant, aut com apparatu. Unde non ucantur ferico, pretiofis pellibus, un- guentis, togulo equi ferico, ephlppiis, calcaribus, aut franis in- auratis. Lineum rochetum geltet in eccleOa ^ in publico, Sine taiari imiQa neque ex cubfcuto exeat. In itinere quoque veft^tum gerat_5 ex quo Epircopug apparest. io nihil auro argentove ornatum : nihil ferlcum, aut CGlorufp varietate diftinaum : ncn aulaa aut tapetia : nihil acu piaum* aut vane texcum, vel ftodiofios elahora-um. Simplicl tantum corio vel panno menf^ fint ftratce, Nullafsgnaaiittabol^profans. Equos Be alat, nifi^neceflarios. In dcmo ejus nihii aDpsreat, quod fim- plex & modeftum non fir, Oiniiem vero fplendorem ad templorum cultum & ornaroentum eonferat. If^r/a fit frugaiis, tribus ferculis contenta. Bellaria, placent^, omniaque facharo artificiofe condita, coeteraqae efcarum lenocinia ' V^T"^ i^T prohibentur,- non obftante quocunque r^;^ ' /'^Pf ^'^^^^^^^^'onefacrafitcondita. Parafiti, fan- niones , fcurriles joci , maledicla procul abfunto. vefti'™Tfr ' "i"^ '''""'^ modeftiaro fit compofita : modica; ™ ^"^^^.^f ' ^^^«^«^«e ^'^rih ita ad ^dificationem tem- ^ iZ l^' fi^^^^^^^ '^'^' ffiiniftros miniflrorum DEI. (Hac mat aula \ Caroli, eamque omnmn Epifmpmm ejfe volebaQ §. 4. De Clericis. ^ Clericus , Divimm ofidim negligens, fruaos Ben^ficii non fs- peres erogare debet Si Canonice admonitus fe non emendet. Be- neficio privetur. Officiumautem omittere, ut Beneficio Doffic W jure dieatur, qui quindecim dierum fpatio mufbinmlferir ' Li. Concilia Medio!an. fec. XVT. LiJros habeant & legRnt deIe6los , Scripturatn , Tridenti- nuni Conciliam, Catechifrnum Romanum, conllituciones iftas fy. nodales : Direaorium Dioscefanum* Parochi infuper homiliariumy fummam Antoninam : atque in leftione Paftoralis S, Gregorii & Chryfoftomi afiidue verfentur HQhitum dericalem omnes facris inftiati^ aut quodcunque Be- neficium obtinentes , geflent , ordini fuo & dignitati congruentem ; fecus privandi primo fru6libus, dein Beneficiis, tonfura infupcr de- centi fint infigniti. Comam & barbam ne nutriant^ In habitu co- lor tantum fit niger: nifi forte dignitas colorem aliumrequirat. Ma- teria fit ex lana» Forraa talaris, Pluraque alia circa veftitum , ad modefiiam & decentiam pertinentia prffifcribuntur, a capite ad cal- cem. JKdes pariter fint modefta?^ Nullae in eisfeminje, ne quidem confanguineas; nifi neceflitas judicio Epifcopi aliud exigat. Domum, in qua degunt, vel degere debent, ne Jocent laicis, praefertim in urbe, Canonici habitent in sedibus canonicalibus, parochi in paro- chialibus. Clerici poft primam horam {nemps pofl primam boram a folis occafu) dcmo ne exeant, nifi ex jufta caufa, & cura lumine. Arma clericorum funt oratipnes* Venatione abftineant, uti etiam choreis, fpeftacuiis, larvjs, follis ludo feu pila inflata, aleis, tefi^eris, comeflationibus , cauponis, Jmo ne quidem ludorum, Ipe- ftaculorum, chorearum fint fpeclatores. Negoiia fmulavia devitent. Coram Judice fsecutari advocatos aut procuratores ne agant, nifi ab aliis in judiciura vocatus fuam, vel fuorura , vel Ecclefia? , vel perfonarura miferabilium caufam agat , facultate prius ab Epifcopo fcripto concefi^a^ Abftineant offi- cio tabellionis in profanis negotiis, artemedendi, mercaturis, ne- gotiatione , conduftione alieni praidii lucri caufa, tutela & curatela, fidejLiOione, negotiorum procuratione, famulatu laicorum , etiam Principum, nifi ad officium facerdote non indignum ab Epifcopo fcriptam facultatera habeat , fingulis annis renovandam ; pra?fertira vero omni famulatu & comitatu faeminarum. Transgreflbribus fta- tuuntur poenEe. Refidentiam curate fervent. Secus fruftus non faciant fuos; fed hofpitalibus tradant, aut fabricae Ecclefiaruro» Piura ftatuuntur circa horum executionem ; uti etiam contra obtinentes plura Bene- ficia: & ftudiorum caufa abfentes per quinquennium. Bbb 3 5. 5. 3!Ja Part. VII. Lib. II. Cap..V. Art. II, . - §. 5. ^ De Parochiis, Vicariis, Vifitatione. In fingulis parochiis Epifcopus conftltuat certos viros probatos, qui inveftjgenc, & referant , quae medicina iodigeant. Parochiis omnes Parochianos fuos defcripros babeat» Obfervet novos inqui- linos, cujusfidei, vicse &c. Inquirat in pauperes , aegros &c. yicarii forcnfes conftituantur per certas regtones Diaecens , qui parochis & curatis, an officio fatisfaciant , invigilent. Singulis menfibus presbyteros fuse regionis convocent, modo ad hanc, modo ad aham EccleOam. Fridie conventus omnes confiteantbr. Die ipfa omnes in EccIeGa illa celebrent ; unus vero ex ipfisfolenne officiura cantabic, a^^er ad populum dicet. Habita dein proceffione circa cremeterium in domo parochi prandebunt uno ferculo contenti. Tum vero conferanc inter fe de boni paftoris officio, de malorum remediis, cafibus refervatis , conilitutionibus fynodalibus, cafibus confcientise. Praecipue vero de presbyterorum vita, dih*genr*a &c. an omnia debite obferventur. Certior fiat Epifcopus* Cum inurbem vencrint, primo Epifcopum adeant, ac referant. Curati vero quicunque vi- cariis iftis obteraperent. Alioquin ab Epifcopo puniendi. Hi autem vicarii ab Epifcopo amoveri femper poiTunt , puniendi & ipfi, fi mu-| neri fuo defint. i Vipitatio inter cufas Epifcopi prsclpua. Verbi DEl prjedicaii tioneomnes ad cultum DEI, vit^ integricatem , pacem & concor-| diam, docendo, arguendo, obfenraodo cohortetur, Confirmatio-| nis Sacramentum , ubi opus, minirtrabit, a cafibus fibi refervatis' confitentes abfolvat. De vita 6£ ffioribus iDqoirar, Ecclefiss.omnes partes luftret^ Altaria confecret* Ecclefiss pollutas reconciliet. Pa^ raraenta exploret. Vifitet Inftrumenta , jibros , inveritarjum &cJ Examinet, an clericirite fuis funganturmuneribus ; quse vita; ratio,| habitus, modeftia domi forisque V An ecclefia? jura defendant ? Fru- ftus rsfte difpenfent ? Pacem colant ? Qualis populus in cultu Din vino, moribus | An parochi lihros debitos haheant,in quibus nomina baptizatcrum, confirmatorum, matriroonio junfiloruro , raortuorum. An rite Sa- cramenta praebeant ? Quomodo Euchariftia, chrifma, olcu6i corXer- ventur, & fuo tempore mutentur ? Qua reverentia Euchariftia ad sb- gros Concilia Mediolan. fsEC. XVL 3B3 gros deferatur ? An matrimonia adhibitis denuRtiationibos rite ce- lebrentur ? An & quomodo Verbum DEI prsdicetur, puerainftru- antur? An in populo fint h^retici vel alii facinorofi, aut inimici ? An & quomodo ecclefise jejunia., dies fefti, ritus facri, confelTio & communio annua,vigeant? Quas executio piorum legatorum ? Qux liberorura educatio ? An, & qui Regiilares munere prsedicandi, aut confefliones au. diendi fungantur ? Quomodo hofpitalia fe habeant, & alia pia ioca, quoadvitam, adminiftrationem &c. ? De fcbolis : quinam libri pras- Jegantur? Quales magiftri ? quomodo doceant ? De Bibliotbecis : an nulli in illis libri prohibiti ? Comitatum non habeant nifi neceirarium ; in quo non plures quam 1 5. perfonae, & 12. jumenta. Si plures duxerint, alant fuis fum- ptibus. Menfseduo tantum ferculainferantur. Si vifitator inferior fit Epifcopo , in comitatu 06I0 hominibus ad fummum & fex jumen- cis contentus fit. Vifitatio non folum quam diligentilfime, fed etiam quam cel^rrime conftciatur- De Judiciis. A foro Ecclefiaftico omnis avaritise fpecies amoveatur , & cau- fae quam minimis incommodis & fumptibus agantur^ Quare No- tariis & fcribis certataxa prgsfcribenda, quam non poITmt excedere. No* «arwprobeexaminandi, anfmt idonei. Jurent, fe munus fuum diligen- ter & fideliter executuros : nihil accepturos ultra taxam , ab Epi- fcopo pra?fcriptam : fe non intrufuros : nec procuratorem aCturos* Omnia afta judicialia, & inftrumenta in regeftum feu protocollura fidelicer relaiuros : extraaum indedaturos ex voluntate Judicis: fe- creta caufarum , depofitiones teftium , ac fententias nemiDi patefa- fturosante judicialem&Iegitimam publicationem ; juifis Epifcopi ia omnibus absque fraude& dolo obcenfiperaturos. Nullus Notarius Judicibus ordinariis, delegatis, arbitris, tr- bitratoribus procefi^us judiciales originales tradat ; fed copias dun- taxat & exempla, ex regefto defcripta : nifi Epifcopus aliud jubeat. Haec etiam a fcribis & cancelliftis obferventur. Adduntur p^nae in transgreflTores, 5 Part. VII. Lib. II. Cap, V, Art. Caufidici ^ Adwcatt fifcales non admittantur ad caufas in foro Epifcopali^priusquam Epifcopo jurejurando fe obflrinxerint, nuliam caufam fufcepturos , quam a juilitia & Eequitate alienam exiftima. verint, Hortantur etiam Principes & Magiftratus, ut idem in iai- coium caufis fervandum curent. ExecutQribus , ^ninifiris , & carceris cu lodibus certam taxam prasfcribant Epifcopi, a captis folvendam. Captorum res Euto loco collocentur, abfolutis iotegre reftituenda?. Si quis aiiquid furripue- rit, duplo mul£letur. Vifitentur carceres. Conftituat Epifcapus ali- quos, qui perfonarum miferabiiium caufas gratis agant, Idem iant laici Magiftratus^ ' o % 7' De Miiiiflris EGcIefise, Inftia cojosvis anni in cathedralibus & collegiatis tres de%an. tur Canonici, qur de eorum , qnl cfeandi rmi Officiales & Mini- Itn eccJefia;, moribus h aptitudirie inqoirant, & ad Epifcopum ju- rato referajit, Miniftri per fe ipios munus obeant. Quibus ^ fure permifTum eft, ut aliquo tempore sbere poffint, a chori Pra^^de, 13 mtra triduum reverfiiri fint, fi diutius abfuturl , ab Ordinario difce- 1 «Jendr facultatem petant: nenimis multi fimurdifcedant, & ecdefial TDimiXm evacuetur. iVemo autem tempore abfenti^ diftributiones quotidianas percipist : non obftante quocunqoe ftatuto, cGnfuetudi- ne^paaoautultroneaconceffione: fed pr^fentibus accrefcaHt. Ex-i cipmntur tamen ii, qui propter infirmitatem, vel aiiam neceffitatemi aut mamfeftam Ecciefi^ utilitatem , a SS, Csnonibus aut Tridentino i exculantur. Tertia pars fruauum ex omnibus Dignitatibus, Cano.! nicatibus, & aliorum reditibus, in quotidianas diftribijtiones con- ' Vcrtantur. ■ j vaj.?'''^ ^^-^-^ invigilet diligenter, ne quid pr^termittatur , ne- 1 lJ^^f!^T ^^'^^^^«^ ^^^^ Si qui ftio officio non fatisfaciant, eos defliantS ^"^^^^^^ ^^l^^^g^^^ i>i ^on emendentur, ad Epifeopum r>ivtt?'^"fK^*?^ aut^ Gbtinentes alfis exempla prseant in cmi ^J^V^f ^;^"'^^ l^^x Ganonicis ordine conftitoatur hebdomadarius, Temnnl n- •^.^^'"^? ^^"^^' Canonici celebranti Eprfeopo affiftanfr. ^eropore Divim officn ne celebrent capitulua : neque diebus feftis* [ Concilia Mediolan. fsec. XVI. Ceremoniarum magijler denuntiet ritum modumqiie , quo res Divina cekbran^a , oHinesque fui officii admoneat. Ado- lefcentes prius erudiat , vel erudiri curet. Tabellam ia facriftia affigendam curet , in qua cujusque officia ac mu- nera contineantur* Si magifter deliquerlt , a chori prsefide objur- getur. Sacrifla cuftodiat vafa facra, totumque ecclefiae thefaurum. Munditiem confervet, NecelTaria ad Divina officia habeat prsepara- ta, uti cereos, oleum, vinum, hoftias &c* Aquam benediftam fm- ,gulis feptimanis renovet* Altaria decenter ornet^ Tempore con- grua det fignum campana. Tabellas, in quibus cujusque funftio de- fcnpta fit , in facriftia habeat* In eadem.filentium procuret. Lai- eos ibidem morari non patiatur, nec permittat quemquam extra fuum ordinem MiiTam dicere : fed ordinero tabulae fervandura curet^ Minorum Ordinum funftiones ad ufum revocentur^ Oftimus fuo tempore fores ecclefjae aperiat & claudat. Excommunicatos & infideles arceat. Nec popuJum, ad facnficantem propius accedere patiatur. Gampanas puifet. Quietem in ecclefia turbantes moneat, pertinaces expellar, aut deferat ad fuperiorem. Mendicare ne finat. Ecclefiam verrendam curet^ Canes expellat : & quidquid dedecet, amoveat* LeiXor prophetias in M^fTa, & lefliones in matutino pronuntiet. Pueros prima fidei rudimenta doceat. Exorcifla memorise mandet ^xorcifmos ecclefiae, ut, cum res poftulaverit, eo munere fungi poffit, quod tamen non faciat, mfi conlentiente Epifcopo* Hic au- tem nemini, ne facerdoti quidem hoc munus committat, nifi ejas astarem & mores probarit, nuUus intercedat quaftus , nuUa curiofa percunftatio, pra^fertim qua? ad divinationem pertinet- Nemo hoc munus invadat ejiciendi dasmones, nifi exorciftse ordine fit initiatus. Acolythus diacono & fubdiacono ad aram inferviat. LiimiDa accen- dat , & deferat^ Urceolos vini & aquas ad MifiTse facrificium pa- rec. §. 8* De Divinis officii^. In his ritusRomanasEccIefisBobfervetur: nifi alius a fede Apo- ftollca fit concefiTus. Calendarium feu Direftorium fingulis anni.^ pro omnibus diebus conficiatur a chori magiftro cathedralis EccleCs. Ho- Pars VIL C c c ^^6 Fart. VIL Lib. 11. Cap. V. Art, !I. Ts nanquaffl omittantur* Omnes compareant induti ruperpelllceo cum latis raanicis, non anguftis, inrtar rocheti. Cantus graves fint, pii ac diftinfti» Cantores, quantum fieri poteft, fint clerici. Om- nis lafciva mufica, & mollis canendi racio abfjt. Tra^tat dein facra {yaodm , quomodo ad Divina Officia in Ecclefia conveniendum : quomodo in choro verfandum : atqae inde recedendum, ut omnia cum decore, modeftia, devotione, atque ad omnium sedificationem peragantur. Matutinum ofBcium vel me- dia no^le, vel eo faltem tempore inftituendum decernit^ ut fab or* tum folis fit abfolutum. MifTaro diebus folennioribus Epifcopiis ipfe folenniter canter, cum Vefperis. Canonici eum ad Ecclefiam conducant, & reducant. Apponitur inftruftio, a quibus & quoraodo Mrfia majorfitcantanda» In Ecclefiay dum Divina celebraotur, aut concio habetur., ne- mo autieat deambulare, nugari , colloqui^ averfus ab Euchariftia federe, aut quamcunque irreverentiam exhibere, inecclefia, cog- sneterio , porticu, atrio venale aliquid proponere^ nec in ecclefia mendicare , noflurnas vigilias agere^ confugientibus ad illam vim inferre contra SS. Canones. Summopere tameo caVendum , ne fa- cinorofi, nifi 'neceirario, ad ea quafi afylom, in facrarum conftitu- tionum fraudem fe recipiant. Confalendus igitur, antequara faci- norofus admittatur, Ordinarius. Qu^d idem faciendum, aotequam cxtradatun Nihil ex facra fuppeiledili ad profanos ofus commode- tur. Neque campanarum fono popuius ad fpeiStaoda reorum fuppii- cia convocecur. Procejfwnes ^ fupplicatioms generales ex cathedrali, vel cujus- que loci majori ecclefia proficifcantur , & eodem revertantur , nifi aliud vifum Epifcopo^ Eas Canonici & alii clerici , fuperpelliceis induti comitentUT^ Nemo ordinem deferat. Faceflaat in iis fpe^a«j CUla Indecentia , & orane profanum commercium. j De Funeribus, Exequiis & Sepulturis. Epifcopo mortuo vel morti proximo vocetur vlcinus Epifcopas, qui cum omni clero eum ad fepulchrum profequatur & quidemi gratis» Fiant a capitulo certiores provinciales Epifcopi , ut preces fundant, MifiTam in cathedrali folenniter celebrent pro anima defiin* fti , & eie6tione novi paftoris. In ejos exequiis non plures accen- Ccncilia Mediolan. ikc. XVr» m dantur cerei quam 24« Anniverfarium pro defunfto celebretur, quam* diu fucceffcr vixit, hujus & capiEuJi fumptibus^ Ante folis orcum & poft ©ccafuis nemo fepeliatur: non tameit fiib M ira msjore. Cerei omnes ad ecclefiam fpeftent, in qua mor> tuus fepelltur. lis exceptis, qur clericis comitantibus in eleemo- fynam dantur: falva etiam quarta funeraliutn parochis perfolven- da. Scatuenda taxa ab Epifcopo in mercedem pro laborantibus ia exequiis» Pauperes fumptibus ecclefige fepeliantur. Exequiarum,, . fepultursy & anniverfariorum nomine nihil licet pacifci aut exige- re: pia tamen confuetudo fervari debet. Abs^ue confenfu Epifcopi nemini funebris oratio habeatur ad ejus laudem^ Poteft tamen ha- beri concio , quse tota referatur ad humanam miferiam proponen« dam , omnesque ad vigilandum eohorcandos. Non ferendus ille abufus, quo cadavera in templo collocantur in excelfo loco, tanquam fanftorum corporom reliquise, circumque arma , vexflla , trophsa & aiia vi^torise monumenta fufpenduntur ut non jam Divina templa, fed caftra beli^ca efle videantur. Tol* lantur hajc j & fspeliantur itaj, ut fepulchrum e folo noa emiaeat» De Bonis & Juribus EccIeriaffiiGiSc;. Ouonfam Ecclefias multis rebus funt privats, nec fpes recupe^ ^^^^ randi f pereft, inftrumeBtis perditis aut intercepiis, ideo, ut in fu> turum faltem provideatur, omnes Ecclefiaftici Ordmis homines om- nium booorum pofTeffionum , redituum » ac jurium , ad Ecclefjas vel loca pia pertinenrium Invmtarivm conficiant, cujus unum exem- plum, Notarii manu confeaum,.in Archivo, quod Epifcopo & Ca- _ pitulo eft commune, aiTervetur : alterum ad Metropoiitanum mit* tatur. In vifitatione luftretur^ Si quse bona Ecclefae, laicis eoncena, caduca fa£la fint, cav©- Cnt Epifcopi &c, ne Gaducitatis pcEnam ipfis remittant. Qui bona ccclefiae \n feudum obtinent, a fuccefltribus inveflituraTr renovaa* dam, tempor« a jure praBfcripto, curenr, eisqne fldelitatis juramen- tum dabunt. Pari ratione ha?redes inveftituram petant ab iis, qni ecclefis prsefunt. Feudatani in tali innovatione en-nipbona Ongil- latim publico inftrumento defcribant» Nemini Beneficiibonapropin- quis fuis usqjue ad tertium gradum in enipbytevfin dare aut iccarft C c c i iic«-- 388 Pare. Vn. Lib. II. Cap, V. Art. 11, liceat ; nifi evidens & magna ecclefise utilitas judicio Epifcopi aliud expofcat. Recognofcantur omnes locaticnes ad longum tempus a 30. annis faftae: &, fi non fint fato fecundum canonicas faa6tio- nes, irritae declarentur. SuccelTores in Beneficio ne fraudentur fruflibus. Prima Domi* nica Adventus^^ quadragefims concionatores doceanc popumm , quid Tridentinum ftatuerit de folvendis integre decimis ; recicent- i que decretum ejusdem Concilii contra occupantes bona , frudlus ac jura ecclefiarum & piorum locorum, Immmitas Ecckfiaftica ^ Dei or(iinatione , fummorum Pontifi- cumdecretis, & facrorum Conciliorum authoritate tributa, nulla ratione vioietur. Neque enim Principes & Magiftratus res Ecclefia- fticas atcentare, nequc facros & religiofos homines ad fuum judicium aut poteftatem evocare, neque DEOaddi^tis bonis manum injicere, aut ullum onus imponere debent. Commendatur Beneficiatis bofpitalitas y maxime Epifcopo, er- j ga indigentes^ Cum bona, quaefidelium pietas DEO confecravit , | alendis ecclefi^e roiniftris , reficiendis ecclefiis , earumque ornatui | comparando ad Divinumxultum, vel pauperibus fuftentandis addi- ' fta fmt> ubi primum bona ecclefias eflJe coeperunt, eam naturam & I conditionem induerunt, ut in alium, quam in facrum piumque ufum ! corum fru6lus converti fit nefas. Quare omnes Beneficiati memi- nerint, ea bona fibi non efle credita ad luxum, neque ad augendos confanguineos , fed ad vitam honefte a^endam : ex eo vero , quod fupererit, fi necefl^aria pauperibus ah*menta negarint, intenigant, fe, I quos non paverint, occidifte ; atque ob violatam charitatis legem I peccatum mortale commififlTe^ Laici etiam refciflb luxu , veftium I acconviviorum pfodigalitate, pauperum necefptatibus pro faculca- j tjbus fuccurrant. §. II. De Matrimonio. Curate fervanda, quae Tridentinum de matrimonio ftatuit. Epifcopus & parochus , fi alteri cuidam facerdoti facultatem affi- ftendi concedanc, fcripto id faciant, & libro inferatur. Denuntia- tiones feftis diebus fiant , qui Ecclefige prsecepto coluntur, cum fre- quentior in Ecclefia eft populus, Parochus finita MiflTa, cui fponfi iaterfint , nuptias benedicat^ Abufus autem ille in ecclefia tunc bir bendi. Concilia Mediolan, fgec. XVI. 389 bendi & cyathum frangendi penitus tollatur, Quce Tridentinum derc-. formatione matrimonii ftatuit , in communem linguam converfa , omnibus parochis diftribuantur, qui tertio cjuovis menfe ea populo recitenC : nifi aliud vifum Epifcopo* De meretricibus j lenonibus , hiftrionibus , cingariSj, aleatoribus &c» Utmeretrices ab honeftismulieribus difcernantur, curent Epi- fcopi, ut aliquem ami61um palam indutse fint, quo turpem earum vitse conditionem omnes dignofcant. Non liceat ilUs in publicis cau- ponis pernoftare, etfi fint advens : fed in unaquaque civitate locus ei* allignetur, ab hominum frequentia & Ecclefiis remotus, ubi omnet habitent, ea lege, ut fi extra ejus loci fines domum ejusve partem con-» duxerint, & ipf^ & locatores feverius puniantur. Omni gemmarum, auri, argenti & ferici ufu eis a Magiftratu faeculari interdicatur. Om- nes, quilenocinio quaeftum faciunt, exterminentur : uti etiam hiftric* nes , mimi , & ejus generis perditi hpmines* Vagum & fallax cingarorum genus pariter arceatur , nifi certis fedibus collocati, vitam honeftis artibus, & in omnibus, prout Chri- ftianos decet, agere velint. Ganea;, & tabernse meritoriae, omni$ cequitiae fentina?, tollantur, Prohibeatur taxillis aut alea ludi , gra- vi poena in lufores & receptatores lata. Bonis artibus Qtia, quan* tum fieri poteft, ex civitatibus eliminenti^jr» De Ufuris. E!x mutuo nihil praeter fortem percipi poteft .* taifletli pecunfas fint pupillorum autviduarum, aut locorum piorum, vel dotales, nifi quatenus id jure nominatim p'ermittatur^ Si creditor oblatas fibi ]oco & tempore pecunias recipere nolit, neque ratione lucri cefl^antis, aut damni emergentis, vel alia ex caula , ultra fortem accipere ali* quid poffit. Ne fiant cambia , cum litterae ad deftinatum locum vere noa ^iittuntur, & ibi non fit folutio, fed uno eodemque logopecunia dn* C c c 3 W PartVn. Lib.If. C&p.V. Art. IL tur & recfpitor. Qui partim pecuniatn parrim nomina difficilia dat, non poteft tocum in pecmm exlgere. Ne qms vem ob dilatam folu- tionem cariw venda£ jiifto pretiOc Neqee ob anticipatam folut*o- nem res minoris ematur juHo pretfo. Ne res ^eodatur dilata fo» lutione» ita, ut fi pretitm^ mercis interim crefcat, plus folvatur, fi decrefcat, nihiloroious nulla tiat folutionis dirriioutio. Ne frumen* tum, vinum, oieum aliudve detur, ut plusrecipiatur. Nequismu- tuo det frumentum' corrupcum , Xit integrum recl^rat^ Ne in focie« tate, in quam alter pecuniara confert, alter operas, lucri diftribu- Cio conilitoatur nifj per quotas partes : neque ukra eas certa fum* ma folvatur. Ne fiatpa^io, ut fors falva fi£ , fruclus vero divida-» tur* Ec quae iiint alia eju^em generis pa6ta ufuraria* PARS TERTIA. §. I. De piorum locorum adminiflratiotte, Qui hofpitalia aut alia pia loea m commendam vel adminiflra* tionem accipiC^ aot ecclefiis fofs imits, sedificia rainofa reBciat, in- jufte alienata recuperet aliaque juxta eaDonicas fanttiones ad offi- cium fuum fpe6ianti3 diligenter praeftet : alias ipfemet ad reftitutio- nera pio loco faciendaro obligabitur. Debitores pii loci ejusdem ad. iDioiBratores effe non poffint, Antequam sdaiiaifirationem adeant, jiiratrientum deponant. Irnmobilia vei mobflia pretiofa alienare non poteft, absque jufta caufa & debita folennitate. Ne locentur debi- toribus. Conduflor det idooeum fidejufforem. Colle^lor e!eenrorynarum fit bonae esiftimationis, ejusdem dios- ceGs , in qua eft hofpitale. epifcopo quot annis licentiam col« ligendi petat. De eleemofyna nihij participet, fed vel gratis vel pro certa mcrcede operas locet. Circulatoribus aliisque nebuioni- bus hofpitalia ne pateant, Morbum fimulantes artifici appli- centur , renitentes ejiciantur, Notariis fcribisque ultimarum voluntatum fub poena excomrounicationis prajcipitur , ut lega- ta ad pias caufas Epifcopo fignificent^ Retento eleemofyns pio inftiruto tollantur omnes coroeiTationes certis diebus inftitui folitse. Epifcopi omnem curam impendant, ut in civitatibus engantur Mon. tes piecatis, unde pauperes mucaas pecunias poftiat accipere; nec Concilia Mediolan. fsBC. XVI. 391 in eis ultra fortem quidquam accipiatur, nifi pro minidris aliisquQ neceflariis fumptibus, idque ex fummi Pootiiicis authoritate» De Monialibus. S. Carolus, ut in omnes psrtes follicitudin«m fbam padoralem esporrigeret , plures Conftitutiones pro Moniaiibus etiam exempds fecundum datam fibi poceftatera a Pio IV» fummo Pontifice, avun* culo fuo, edidit, quibus ftatuit, ut numerus fit pro facultatibus mo- nafterii,- non tamen minor, quam 12. Jura fua, ab Apoftolicafe- de conceila, Epifcopo exhibeant. Nulla ambiat pra^fedlurara a^c Oiilciurr^ PrcTfefta non fit minor 40« annis : quse 06I0 annis pofl; profeilionem probe vixerit. Si talis non habeatur, ex al o monafte* rio eiusdem Ordinis poftuletur. Prsefeda duas tertias fuffragiorum habeac. Vicaria, & Difcretae, feu matres confilii , abfolute majo-^ ra , omnia occulta. Praefe^se germana foror nullum officium ha-, beat Officium non duret ultra duos vel tres aono3. Commendatur pax, obedientia, diligens officiorum executio, capitulum, quot feptimanis convocandum ad corrigendos defeftus^ chufiira exafta , pluraque alia de capitulis, labore, (ufceptione, no- vitiis, aetate, profeffione, novidarum feparatione (bb una magiftra^ Divino afficio, oratione raentali , facra leftfone, votis, de puellis, quse in monafterio educantur: de concloaatoribuSj coniefiariis> fitatoribus, & capellanis^ regulis &c« De Judseis. ^ Jud^i, ut dignofcantur, pileum crocei coloris, foemfnas pan* Cum eju^dem coloris capitis tegumento impofitum geftent. Chri- ftiani non accedant eorum convivia, nuptias, dies feftos, fynago- gas, neque cum eis ludant, multo mlnus chcreas agant: nec fint eorum famuJi. Si in diem vel horam eisoperas locarint, cibumapud eos non capiant. Chriftians mulieres ne fint apud eos nutrices. Ne fmt Chriftianorura medici, Ne utantur eorum opera in contra- tiendis matrimoniis* Loca" Sg2 Part. VII. Lib. II. Cap. V^Art. II. Locare Judasis b^na Ecclefiarum , vafa, vefles &c. nefas efto. Diebus feftis cum illis nullura contra^lum ineant. Tribus ante pa- fcha diebus Judaei in publicum ne prodeunto. Nec quidquam pa- lam vel o^culte in contemptum Chriftianae religionis attentare au» dento. Ne dignitateTi vel publicum ofBcium gcrunto. ^Rogat dein facra fynodus Principes, ut io fingulls civitatibus locum conftituant, in quo feparati a Chriftianis habitent: in con- tra6tibus annotandis lingua vulgari utantur; avariciam, fraudes , ac dolos coerceant. Inftituantur in fide Converfi a Judseis feparen- tur, & a Chriftianis flagitiofis: legitimam pater dare compeliatur, adhuc vivens, vel, fi mulier fit, dotem: aut fi conjugata fit, ma- ritus illam rettitutTe. 4* De poenis, & executione. Poena pecuniaria non perveniat ad Epifcopum , fed tertia pars ad delatorem, reliquae duas ad pia opera aut loca. Hoc intelljgen- dum, fi clericus puniatur: fi vero laicus propter delifta fori Eccle- Caftici aut mixti, tertia pars caufse pis, tertia ad fifcum fa&cularem , tertia accufatori detur. Epifcopi facultates, licentias, confenfus, approbationes oent gratis. Poflint omnia, qux pertinent ad poteftatem jurisdi- flionis, agere per vicarios , nifi fint perfonalia privilegia, aut fpe- cialitcr excepta. Sicircaea, qu£e in his decretfs continentur, an- te alteram provincialem fynodum aliquadifficoltas oriretur, iila Me- tropolitano refervata efto : falva femper fedis Apoftolicae auftori* tate. ^ Quidquid de facramentorura adminiftratione, MiflTiE celebratio- ne, divinorumque ofliciorum ratione dida funt, id neque ad Eccle- fiam Mediolanenfem , quas S. Ambrofii prasfcripto & inftituto pro- prios ritus & ceremonias habet, neque ad cseteras, quae eosdem ritusex antiqui/fima confuetudine retinent, in iis, quae expreflTehis ritibus adverfantur, pertinere vplt fynodus* Ha-c decreta poft duos a pubiicatione menfes obligent. Publi- catio autem fiAt per publicam aflixionem in valvis cathedralinm ec- clefiarum, in Dioecefana autem lynodo p»raBlegantur. Poft aque fs^ius eadem ie^lio repetatur. Hac Concilja Mediolaii. la^c. XVI. 393 Hac fynodo fm"ta S, Carolus Romam revocatus eft a Pio IV. -fed eo brsvi poit morruo Pius V. approbatis h;s conllitutionibua Carolum ad gregera fuum dimifit. Concilium Mediolanenfe II. anno 1569. Hanc iteruro provincialem fynodura tertio poft anno ad prse- fcriptum Tridentini convocavitS. CaroliJsBorrom^us, atque ad Pa- tres congrega^os eloquentem ac Spiritu Divino plenam orationem habuit. In cujus exordio, jam fciiis , inquit , qua in perturbatione reipublicce Chrifiiana Status verfetur ; quam fune/iie hcerefeon faces in fini' timis provinciis jam dudum excitatcB ,• quam lurhuknti inde in Gallia motus , quam multcs (irages , quot pugnx edita (int, Quid ? Quot templa vel auguftiffima dinua, religio^JJimis imaginihus ^ ornamentis fpoliata, vafa facraerepta^ reiiqiiisje fan^orum diffipat^ ^ faceydotes ^ religioft viri inter» fecli ^ facrcB Virgines inkirioRus tra^at<2 ^ Divina polluta y omnia denique proftrata jacent. Dein veluc alter Jeremias fsculi fui mala deplo-« rat, non modo ab Iiaerefeos labe, fed a corruptis quoque Catholi- corum moribus profeda. Imo ex depravatis moribus tot haerefes ortas Jamentatur* Tot malis a Conciliis qujerendum efle remedium ; & quamvis in prima fynodo multas falubres conllitutiones fmt concepts , ta- men fundamentura duntaxat efie ja6lum. Jam vero fuperftruendura aedificium confummandumque ; folo D£I honore , animarum cultu, & Ecclefia? confervatione pra; oculis habita, contemnendas illaspo- pulares mundi corrupti voces : Non ferunt hac tempora veterum canth num feveritatem : fic jam diu viximus , jfic vixerunt , qui atats anteceffe» runt 3 vitcs infiitutim nibil eji y quodmutemus^ Contemnenda ida, proponendamque ob oculos illam libertatem Spiritus, qua armati Apoftoli , muniti Martyres , atque inftru6li vif i fanftiflimi, Athanafius, Chryfoftomus, Ambrofius, aliique Patres, non terroribus, Apoftolico quodam animorum ardore flagrantes, Lon minis, non furoribus frafti , pro DEl gloria, pro gregis commiffi falute forti conftantique animo adhibuerunt cenforiam illam virtu- tem, fcelerum vindicem Plt, D d d Titului 394 PSft- VIL Lib, IL Cap, V, Art. IL TITULUS L De Fide, Sacramentis, & Paftoralibus muneribus. 2dS. Graviterprsecipitur, ut omnes, quomodocunque de hserefi vel doflrina minus fana fufpefli, a quocunque confcio ad Epifcopum aut Inquifitorem deferantur, Atque hoc decretum faepius promuJgetur. In oppidis inftituatur Doftrinsc Chriftian» fodalitas, quae parochcs adjuvet in imbueDdis pueris fidei principiis- Problemata & axioma- ta de fcientiis prius non proponantur, donec ab Epifcopo vel dele- gatis cenforibus fuerint recognita. Summorum Pontificum Builas Epifcopus, a Metropolitano fibi transmiflas, promulg^ri ciiret duobus faltem-menfibus poft publica- tionem Romanam. Ad vificationis munus, ii fieri poteft, facerdo^ tes idonei adhibeantur. Epifcopus non folum in adnoiniftratione Sa. cramentorum, fed etfam in Sacramentalium explicetrationemmyfte- rii. Sacrum oleum a facro homine deferatur. Omnino rudesnefint corapatres. Commendatur iterum communio pafchalis in propria parochia peragenda , ac frequentando cultu Divino. Mandatum Pii V. ut medicu^ poft triduum agrotumdeferat, fi intra id fpatium non confiteatur,retur» Publice ac notorie criroinofi facrisne incerfint. MiflTamfle- 1 xis getiibus omnes audiant, excepto Evangelio. Die c(&nx Domini orones clcrici, qui non facrificant, Euchariftiam furoant a folenni- i ter celebrante. Sabbatis fub crepufculum in parochiis Salve Regina vel aJia Antiphona, tempori refpohdens, decantetur, in honorem B. V- Mari3e convocatis etiam figno eampansB fidelibus. Reftituatur mos diu intermiftiis anniverfarium confecrationis Epifcopalis diem ritu folenai ceJebrandi* Sacerdotes vero ordina- tionis Concilia Mediolan. faec. XVI. 401 tionis fua? diem facrificio & precibus rieccJant* Feftum coniecratio» nis Ecclefias folenniter agendum : tripudia vero tollantur^ §. 5. De Parochis. Parochiaii ecclefiae praeficiendus juret ceram EpiTcopo,feRoma- no Pontifici & Epifcopo obedientem fore, decreta Concilii Triden- tini executurum circa refidentiam, bona ecclefia; non alienaturum^ & male alienata revocaturum, juraque omnia pro viribus conferva- turum. Canonicus, qui parochiam unitam habet canonicatui^ in il'a re- fideat. Poft finitam rem Divinam Dominkis parochus populum mc» neat, ut ter oratioaem Dominicara & Salutationem Angelicam pre- cando dicant pro fidei propagatione, pro fumroo PontiSce, Epifco» po & reh'quis paftoribus animarum, pro Principibus & magiftratibus, pro peccatoribus & haereticis, ac infideiibus, pro defunclis, ad aver- tenda mala & calamitates. Parochus feftis vefperas cantet (>ata hora. Commendatur eidem dihgentia concionandi, pueros in doMna Chriftiana inllruendi &c» §. 6. De Gapitulo. Epifcopus frequenter ftudeat, interefl^e capitalo, & expIorarCy an & quonjodo cultus D vinus peragatur. An inter Canonicos diffi- dia. An leges fervcntur. An Canonici in Capitulo & afiis fuis mu- neribus dil^gentes. Quando collegialiter incedunt, primi fint, qiii dfgnitates obti-- [lent, tum Canonici presbyteri, poftea diaconi, denique fubdiaco- Di. Hos inter autem in canonicatu feniores praecedant. Canonici duo conftituantur, qui Archivo prsefint, adquod uter* que clavem habeat. Plura alia de Archivo, iuftrumentis> & docu- liientis in eo cuftodiendis fanciuntur. 7. De Ornatu & Cultu Ecclefiarum. Locus Epifcopi fit altior, ut confpicia populo pofli^. In ecclei^ ria ab Epifjopo confecrata absque hajus confenfu ne fiatnovumsdi- ficium, faceUum, altare. Si quae cedificia ecclefiae nimis propinqua, aut alias prrejudiciofa exftruuntur etiam a laicis, Epifcopi eft caufam :ognofcere ac decernere» Sine jure conftru6la araoveantur, prsefer- Pars VIL E e e tim 402 Part. VII. Lib. II. Cap, V, Art. 11, tim fi tninus fint decentia , ut ftabtila in atrio vero Ecclefiae acdi- ficare nullatenus licet. FoemingB velato capite in Ecclefiis , & proceflionibus compa- reant, Epifcopus monafteria, in quibus non viget regularis difciplina, cx decreto Tridentini vifitet, aliaque Beneficia , iicet fint commen- data« §. 8. De bonis Ecclefiafticis, 31 6. Epifcopus procuratorem & advocatum conftituat , qui bona ec. clefiarum tueatur, & ablata reducat. Graviter vetatur , ne quis cle- ricus fcripta aut documenta , ad ecclefiam pertinentia furripiat, aut Occultet. Idem ad hsBredes laicos aliosque extenditur* Decimarum inveftituras , qux hicis h£t3s funt in perpetuum, Epifcopus diligenter cognofcat. Si quis immunitatem a folvendis de- cimis prsetendit, privilegium exhibeat: uti etiam fi jus decimandi fibi vendicat , quia in hoc cafu prsfcriptioni non eft locus* Quae legati nomine rel fta funt pro certo pio ufu , ea ne neceffi- tatisquidem caufa, nec hEeredum ejus, qui reliquit, confenfu, ad aliam caufam seque piam applicentur, absque Epilcopi confenfu» 9- De Matrimonio. Epifcopus perquirat, an in fingulis parochiis decreta Triden' tini de matrimonio fint promulgata. Denuntiationes ne fiant, nifi utroque fponfo petente* Quid falfum aliquod irapedimentum malitio fe attulerit, excommunicetur. Parochus non afliftat matrimoniis occulte extra ecclefiam ineundis fine Epifcopi licentia, ceiebrentur| tempore matutino poft facrificium miffx, \ Parentes liberos fuos ad catechefin mittant , inftrui curent fidei rudimentis, & ipfi etiam inftruant. lilos Chriftiane educent, to- tamque familiam verbo &exemp)o ad cuitum DEI permoveant. Non tolerent blafphemias, execratiohes , verba obfcoena, aliaque fcelera. Sed fi quid vitiofum pullulare coeperit, mature amputent. Paro- chus etiam , f^quid fcandali oriri audiverit , emendari illico curet. Ad orationem omnes domeftici quotidie convocentur. if. 10. Condlia Mediolan. feculo XVL De foro Ecclefiaflico» Epifcopus intra anni fpatium fori fui judiciis\ caufis , judicibu», ^it* procuratoribus, advocatis , notariis , & miniftris , quibuscunque , certas conftituat leges : illisque omnibus certam etiam taxam prae- fcribat» Atque hx leges & taxa? in canccllaria publice proftent. Caufae, qusB decem aureorum fummam non excedunt , fumma- rie ac de plano cognofcantur, Judices &c. nullum genus donorum, ne quidem efculenta aut poculenta a partibus accipiant. Pro dimifTo riis , aut teftantibus fufceptos efle ordines cancellarius non plus ac- c piat, quam decimam partem aurei. Si vero aliunde ei falaria fit provifum , nihil omnino recipiat» Ada omnia judicialia Notarius in codicem referat. Monnmen- ta omniain Archivo cuftodiantur ; ad quod clavem unam Epifcopus, alceram Cancellarius babeat. Atteftationes in caufis civilibus, a No- tario feu afiluario fcript^, pariter archivo iroportentur : idem de aftis totius caufa?. Si Notarius publicus non haberetur , duo viri probati afta confcribant. Procurator, qui caufam iniquam fc»ens defenderit, munere pri- vetur. Epifcopus faepius tribunal fori fui vifitet : item carceres, cu- retque, ut juftura patroctnium detentis in iis non defit, nec Ghri- ftiana corporis animique fubfidia. Viduarum > pupillorum &c. cu- ram gerat » ne opprimantur. 5. II. De Regularibus &c. Sodalitas er*gatwr, qus in fraternae correftionis officium ex prO'* ^ip* feffo incumbat. Aut alteri fodalitati jam ereftsB id muneris impo- natur. Moniales fervent ea, quae Gregorms XIII. conftituit, de earum numero, eleemofynrs, oftiolo cbftruendo , quo aditus ad exterio* rem ecclefiam pateat, de claufura &c, Confeflarius nuilum abeia donum accipiat, ne quidem nomine monafterii , fed annua fuftentaf tione fit contentus^ Adduntur aliqua de executionedecretorum hu- jos lynodi^ ut in fuperioribus. £ e e 2 404 ' Farc VII. Lib^ 11, Cap. V. Art. IL S. 4- Concilium Mediolanenfe IV. anno 1576. ^st. 'Concilium hoc pTovinciale ianftus CardinalisinorationeadPa* tres habita aperuit his verbis : Quousque tandem concilia provincia- lia toties convocata ? quorfura & tot conftitutiones & Decretorum vincula? vulgaris vox, Patres fanftiffimi, ac ficut ne tacita cogi- tatione religiofae mentis digna, longeque a fenfu Epifcopalis veftri ^nimi aliena, ita hominum vel impiorum eft , Ecciefiam DEI oppu- gnantium, vel Chrillianorum, Chriftianam difciplinam abhorrentium, vel iroperitorum, pianeque nefeientiuro, quantas vires habeat fre- guens fynodorum aflio, atque ufus, vel ilJorum fane, qui parvo an- guftoque animo omnia raetiuntur. Addit deinde , horainem naturss imbeciilitate faepe labi , pro- inde plurimis opus efTe conciliis atque decretis, quibus conftriftus a redla femita non declinet, aut aliquando digreffus, in viam falutis redeat^ Proponit Chrifti Domini promiiTum, & Apoftolorum exem- plum, populorum exfpe^lationera, & paftorale Epifcoporum> alio.- jrumque Ecciefia3 miniftrofum officium. .> ' ' ^ PARS 1. §« I. De Profeffione fidei, facris Reliquiis, Miraculis, & Imaginibus- Apponitur hic in extenfo confueta profeffio fidei, a Pio IV. ex mente Tridentini praefcripta ; quam ego in part^ 3. bujus appar^ cap. 4. in fine Concilii Tridentini integram inferui. Sanftorum corpora ac reliquis per viros eruditos recognofcan- tur, infpeftis tabulis, licteris, annalium codicibus, aliisque antiquis monumentis , teftimoniis , traditionibus &C. tum vero tota recogni- tio in librum inleratur. Deinceps vero nullae novas reliquias ex- ponantur, nifi ab Epifcopo recognit^ & approbatsB fint. Nonaffer- venturin privatis domibus, fed in ecclefiis. Raro exponantur, aut oftendantur , neque velis nudae , neque extra capfas. Martyrium 6c Vitae hiftoria breviter exponatur. Nihil novum atque in ecclefia haflenus inufitatum proponatur. S. Crux & imagines non fculpantur in pavimento, nequ,e inlocofor- dido. Effigies animalium ne fint in ecclefia; nifi hiftoria facra ex-' primenda: nuUa procax imago, aut minusdecens, fub poena excom» muni- Concilia Mediolan. faec. XVf. 40S municationis. Vetuftate obfitai ac ^eformatcerenoventurautdelean- tur, aut in ignem conjiciantur , & cineres fub pavimento ecclefiae collocentur. Obftet Epifcopus & clerus clamoribus vulgi, quae facile aliquid pro miraculo enuntiat, donec rei veritas fit examinata* Thcologi ac praedicatores exafte doceant fideles, quae de cultu & invocatione San6lorum, & facris reliquiis & imaginibus Iridentinum fancivit^ Omnis vero fuperftitio & abufus eliminetur^ §. 2. De Indulgentiis, Jejuniis, Feftis, & Peregrinationibus» Indulgentiae , tanquam coeleftis Chefaurus, magno in pretio ha- beantur. Recognofcantur tamen, an re vcra concelTae, & an legiti- me^ Conficiatur earum catalogus, in Archivo Epifcopi afl^ervandus: in illum etiam noviter conceflW referenda?. In ecclefiis particulari.» bus pariter exftet earum catalogus. Qaatuor teroporum jejunia Doroinicaprascedentedenuntientur: auditione mifTx 6l concionis celebrentur. Nec eo tempore jus di- catur. Curati diebus feftis Divina femper in loco celebrent, Si adali- quam celebritatem evocati, comparere necefTe haberent, per vica* rium rem Divinam peragant. Si talis haberi non poflTet, populura prius moneant de fua profe£lione, ut alio ad facra fe conferre poiCt. Feftum S. Ambrofii per totaro provinciam folenniter celebretur. Nullus clericus peregrinetur fine dimiflbriis & teflimonialibuslic- teris Epifcopi : his inferantur etiam Vi'ae comites* Confticuendus vi. carius. Multas dein pie fanfleque peregrinandi regulas praefcribit fy- nodus,- quomodo in itinere, in Joco facrs peregrinationis &c. fege* rere debeant* §. De facris locis eorumque cultu. Nova ecclefia non asdificetur inconfulto Epifcopo ,• cui difpfcien- dum, an locus decens, capax populi, disjun^lus ab aedibus, an al- tare verfus orientem &c. Crux figatur in arcu fornicsto chori. Nulla in Ecclefia fit feneftra, per quamforisftansmifl^am audirepoflit. Alia- que plura ftatuuntur, de vafe aqucc benediase , facrario , lampade, capellis, altaribus &c, quae paflim in noftris quoque tcmplis videmus. Altare nou fit prope fuggeftum, aut januam, aut organum, aut columnaB adhaerens^ Lapideum fit , vel faltem laceritium cum tabula E e e 3 lupi- 4o6 Part. VIL Lib. ILCap. V. Art. IL. lapidea, fi fjt confecraniiua). Septo ferreo aut lapideo dngatun Pe- tra facrata ica menfae inferatur, ut digito dignofci poffit. Adduntur plura de ornatu altarium &c, Nulli aetur fepultura in Ecclefia fine confenfu Epifcopi, in ca- pella majore vero feu choro nullo modo : nec prope altaria, Supra Ecclefis folum ne emineant. Ne crux aut imago infculpatur. C(e- xneteria muro cingantur. In medio crux fit erefta. Parochialis ecclefia fi tres carapanas, majorem, mediam, &in- fimamhabere non poflic, duas faltem habeat, diftinfto foni concen- tu inter fe refte confentientes, pro varia officii divini ratione» Sim- plex ecclefia, & oratorium unam tantum carapanulam habeat. Cam- panis autem nihil profanum infcribatur : fed crux & facra imago pa- troni ecclefis, piave infcriptio. Antequam in turrim luftollantur, pre- cibus & benediflione ab Epifcopo fint confecrata?» Altariacontegantur tela cerata, & mappis tribus mundis , qua- rum una oblonga ex lateribus in terram defluat. Arbores , hederaf, rubi, vites &c. ecclefia? non adhaereant, neque in ccEmeterio toleren- tur. Nihil in eo feratur, nec fenum fuccidatur, neque herba ani- malibus in pabulum. NuMa in eo fit lignorum ftrues aut lapidum : nihil denique, quod decori ac nitori officiat , aut Joci fanditati repugnet* Nullae fchedas profanag ecclefiat affigantur. Nullae officin» aut tabernae adhaereant, Tefta nulJus frumenti acervus, cubiculum, aut alia res profana oncret. In coemeterio nullae fruges expandantur , neque telae, autpanniibi cxficcentur; nuJIus labor profanus exer-e ceatur^ Nullas beftias adducantur. Neque per ecclefiam veluti pla-» team communem onera deportentur. Abfint fcholae profanse. Mos interm-ffus, ut viri a foeminis fint feparati in templis, re« «ituendus. Ad Jeca illa, quas fub gradibus ara? fummae funt exftru» «a, Martyria ^ confejjiones olim appellata, viri aut foeminae non «ngrediantur. NuIIum prorfus in templis toleretur profanum com- iDercium ; fed Divinis duntaxat laudibus refonent. Ecclefia? parochiales omnes cum ara majore confecrentur; fitque feftus ille dies, anniverfario cultu recolendus. Confecrationes eccle- fiarum & altarium , atque coemeteriorum , & campanarum benedi^ ftiones libro inferantur, ad perpetuam rei memoriam. Tabula in* fuper marmorea affigatur, in qua confecratio fit defcripta. Si templum diiuendum, facra prius, reJigiofe a facerdote afpor- tentur, uti lapis aJtaris confecratus, reliquis, imagines, fidelium Sacri- Concilia Mediolan. faec. XVI. 407 Sacriftia habeat ora^oHum, fi fieri potefi-, feparatum, ubi facer- dos ance & pofl: minTam orare poflit, tabellas item, vefdarium, alia- que ad rem Divinam neceflaria, Antiqui pra^jfertim codices & manufcripta in Bibliotheca ecclefiae fedulo afi^ervanda, cum eorum indice. In hoc notetur, fi rciri potell, teropus, quo quihbet hber fcripcus efl:. Clericus dodus praeficiatur^ Vifitetur ab Epifcopo. Oratoria, ubi mifia non legitur, nuHum habeant altare; qualia funt, quae in viis ad excitandam prsetereuntium devotionem, exftru- untur. Valvis & clave, a parocho afi^ervanda, muniantur, vel ial- tem cancellis a parte anteriore fepiantur. Intus fit imago facra ; quse per feneftellas pofiit afpici. Piiae quoqde in viis publicis ftruftae, cum facra effigie impofita, conferventur- Parochus populum in Ecclefiam ad vefpertinas preces convocet figno carapanae. In pagis & vicis, a parochia remotioribus , confti- tuat Epifcopus ecclefiam, vel capellam , aut oratorium , aut denique crucem, facramve imaginem, quo etiarn fub dio ad vefpertinam ora- tionem convenire liceat, Si denique propter domorum difperfaruni diftantiam nequehoc fieri poflit, unusquis que paterfamilias domi fuaa cum domefticis preces illas perfolvat quotidie. Cum ad depellendas tempeftates campanse pulfantur, fideles preces fundanc, & fi fieri polfit , in ecclefia ad orandum conveniant. §. 4. De verbi DEI Prasdicatione. Munus prsedicationis fibi proprium Epifcopus & parochus dilf- g«nter obearat, cujuscunque ftatus homines inftruendo , fuique officii admonendo, jam parentes, jam liberos, nunc viros, nuncuxores, modo fervos, modo dominos. A vitiis deterreant, ad virtutes accen- dant, (acrarum litterarum, Patrumque teftimoniis , exemplis, tra- ditionibus, fimilitudinibus, arguendo, obfecrando, increpando. Tan* toque plus fruftus fe relaturos confidant, quo finceriori oratione, ab omni vel artificii , vel hominis fua fpeflantis fufpicione aliena , qS^' cium fuum exequuntur- Prsecipue vero or^tionis nervos intendant ad rebellanda vitia magis dominantia , repetitis etiam frequentius vicibus, arborera annofam non primo iftu cadere perfuafi. Veteris Ecciefias inftituto facra concio inter Mifi^arum folennia poft decaotaturo Evangelium habeatur. Si Epifcopus prsedicet, mU tra. 4oB Parr. VII. Lib. II. Cap. V. Art. II. tra, omnfque facro ornatu , quo miaam celebrat, indutus (it, fe. ptem minifiris, veftibus facris ornatis, utrinque sfHftentibus^ Condonai-or in fuggeHu ftet, aut fedeat, prout maluerit, ca- pite operto. Celebrans vem in loco, aliquantum ab ara feDaraCo, cum mioiftris fedens concionem audiat. Si Epifcapus concionatur, nullus alius ea hora in ea urbe concionctur. Popuius adliringatur, ad pribendura viftum aut eleemofynam rQlitam» SubconcionenuHa niifra in ea Ecclefia dicatur. Clerici fuperpelliceis induti fervato or- dine concioni interfint» Non folum in parochiali ecclefis, fed remotioribus etiam pagis doarina Chriftiana explicetur. Pra?ftentque Clerici in hoc tam pio ac neceflario opere parocho auxilium^ PAR S II. $. I. De Sacramentalibus. 224. Parochiis , ubi olea nova receperit , vetera (latim comburat in lampade, qux ante SS. Sacramenturo lucet, bombyce in facrario pla» ne exufto. Dbrum Ritualero omnes parochi habeant,- nequearitu cathedralis ecclefis recedaniv Oleo deficiente, G a]iunde"tunc ha- beri non poflit, confecrato roifceatar non confecratum, in micori Camen femper quantitate , quam fit illud , quod prius aderat. Nullus clericus energumenos exorcizet, nifi ab Epifcopo fcrip- tam facultatem habeat Hac inftruaus examinet vitam moresque; energumeni, confulat medicum, an non vi raorbi aut atrse bilisagi- tetur. An non fponte fimulet, Si vere energumeous fit per vexa- tionem da^monis, exorcifmus fiat in ecclefia: prKfentibus paucis ^i- / ris gravibus: dedie: nunquam duos fimul exorcizet: jejunio & ora- tione fe prasparet, peccata confefiras, Si facerdos fit, antea miflam faciat Energumenos pariter moneat , ut prius confiteantur, orent* Non aliis utatur ritibus aut prccibu5, quam illis, qui funt in rituali. §. 2. De Baptifffio & Confirmatione. a2S» Baptift:er!um ex roarmore aut folido lapide conftet. Sepiatur cancellis, Sabbato Sando & Pentecoftes fontis baptismalis benediclio fiat folenni ritu, frequenti facerdotum conventu, etiam exemptorum, fi non fpeciale quoad hoc privilegium a Pontificfc habeant. Infantem peregrinum parcchus extra cafum neceflitatis non ba. ptizet, fed ad proprium parochum remittat; infantes a Sabbato fan- Goncilia Mediolan, faec, XVF. £lo usque ad fsbbatum in albis, & a fabbato Pentecoftes usque ad^ fabbatum fequentem nati in parochiis urbanis ad confervandum'' aliquatenus ufum veteris ecclefiffi, ad ecclefiam cathedralem defe- rancur ad baptifraum, nifi mortis periculum urgeat, ut in propria» parochia baptizentur antea. Ritus accurate obfervetur. Ad aquam infund^ndam non manus^ fed vas ad id paratum adhibeatur* Non imponantur nomina genti- liura, aut ridicula, Grave atque immane facinus eft, infantes per imprudentiam ijlorum fuifocari , qui eos , ne quidem annura natos,- in cubili nulla cautione collocant* Si igitur muher infantem anno a^tatis nondum expleto, fecum in lefto jacentem, non eacautione tenuerit, quam ab Epifcopo praefcriptam ei parochus demonftrarir,^ excommunicationem ipfo fafto incurrat: nec abiolvatur , nifi gravi^ ad alios deterrendos , poena impofita. Parochus vero laepe monear,? neinfantes fccum in ]e6lum aflpamant, hocque decretum publiceta- Parochi, qui in urbe funt, Dominica Pentecoften praecedente dO* ceant, quanto religionis fiudio fufcipiendum fit Corifirmatmis Sa- cramentnmy cujus conferendi folus Epifcopus ordinariam habet p©* tertatem. Curent etiam, ne quis iilud negligat. Adulti prius corfireantur, & jejuni fufcipiant5.fi ante pran-- dium miniflretur* Explicetparochus ea, qu£e ad hoc Sacramentum refte lufcipiendum pertinent. Idem praeftent reliqui parochi perdioe- cefin , Dominica antecedente liebdomadem, qua Epifcopus illud e(t collaturus. Qui alienae dioecefis hominibus illud non eonferet fina^ confenfu proprii Epifcopi : nifi in fua dioecefijam domlcilium fixiftbnt». §. 3, De Sacramento Euchariftias; Tabemaculum ferico intus fit ornatum; conopeo decenti conte- «g^^. fium; bene c]aufum, ab omni alia revacuum. Hoftiae, jam ame 20 dies confedas, non confecrentur* Quamvis Sacramentt huiua Diviniifima dignitas, virtus, & eSicacia frequenter explicanda eft-,- atque ad frequentem devotumque ejus ufum popLlus commonendu»,- non tamen omnia, qus fublimiflirao hoc myfterio infunt, perci-^ piendi atque intelligendi eft capax. Occafione communionis , etiam pafchalis , nihil omnino peta- tur. iEgrotantibus etiam absque mortis periculo Euchariftia a paro- cho eft minit"iraada , fi petant. Dum palam in fiiajori hierorh^^ea proponitur, fex ad minimum cerei ardeant, non tamen ultra decem,. Et duo clerici in fuperpelliceis femper affiftant, Quadraginta hora* FarsVJI. Fff vum Part. ViL Lib. 11. Cap, V. Art. 11, rum comprecatio die ac no^e continuetur. Horae inter certas homiv Jium claflres diilribugntar. FaemioaB autem noftu non compsrgant* Si no£lu continuari non poffit, fuppleatur die^ Haec compteca- tio jugiter per EccleOas circum ambulet. In Cathedrali loleiinius agatur, convenientibus ibi Regularibus etiam^ qui fupplicatio^ibiis interefie folentj & fodaiitatibus, more proceflionum praiiiu cruce. §. 4. De Sacramento poenitentise , & extremse undionis* In confeflionali hsecfint afiixa : facra imago, BuIIa cosnae, ta- bella cafuum, quos fibi Epifcopus refervavit, forma abfolutionis, cum precibus praeparatoriis ad audiendas confeffiones. Ne prope confeffionale fit capfa eleemofynarla. Qui absque Epifcopi appro- bationeaudit confeffiones, ipfo fado eft excommunicatus. Regu- iarium nomina & peritiam Superior Epifcopo fignificet^ Medici ju- ramento fe adfl:ringant ad lervandam Pii V. conHitutionem^ Cafus reftitutionis bonorum incertorum ex delido Epifcopo refervatus efto». Eorum, qui in pafchate confeffi fuot, nomina libro infcribantur^ ExtremaunUio miniftranda adultis pericuJofe a^grotantibus, fe- nio confe6lis, licet nullo alio morbo laborent, quam fpirituum de- feftu: non autem pueris rationis ufo carentibus , mulieribus in par- tu laborantibus, ad bellum proficifcentibus , navigantibus, mox ul- timo fupplicio mul^tandis, Parochus die no61:uque fit paratus. Plures, fi fieri poteft, pres- byteros in fuperpeiliceis comitantes habeat , ac miniftraDtes* Vas facrl olei ferico inclufum collo pendens reverenter ferat , fuperpel^ liceo ac ftola indutus. Pia adhortatione aegrum foletur. Saepius vifitet &c, §. 5. De Sacramento Ordinis. 1 Qui clericali vitae fe adfcribere cogitant, fub Ecclefiafticoruffl difcipUna inftruantur ut habeatur mutua pTobatio, ac velut novi- tiatus. Extra ftata tempora facri ordines nemini conferantur absque difpenfatione Pontihcia» Adduntur plura de teftimonialibus & di- miflbrialibus licteris, quas oportet efle recentes^ Impedimento Ordinum irretiti funt , carentes aetate , S^cramen- t^confirmationis, rudes, criminofi, folenniter poenitentiam agentes, neophiti, ebrietati & gulae dediti, luxuriofi, lapfi poft ordinem, per- juri, ufurarii manifefti, infames, ratiociniis obligati, fervi, cor- pore vitiati, infigniter deformes, illegitime nati, peregrini & ignoti, bigami Concilia Mediolan. fec XVI. bigami, irregulares, rufpenri , aut alia cenrura innodati, amejites , ir.orbo caduco hborantes, entrgumeni, non exanimati & probati , titulo menfre carentes. Preemittantur Tacra exercitia, Ordinandi nomen , cognomen , patria, parochia, parentes, doroicilium, titulus , natales , atas, vica, mores, doftrina, & caetera requifita teftimonialibus litte.Hs ad Epifcopum mitcantur. De initiando prima tonlura habeatur tefti- monium de confirmatione, de crebra in Ecclefia frequentia, de fpe permanendi in vita clericali, de crebra comnjunione. Sacrum ordinem fufcepturus teftes litteras afFerat, denuntiatio* ncs prsEvias efle faftas in Ecckfia inter miffarum folennia: titulum efle fufficientem , ajtatem praefcriptam ; exercitia facra prajmilfa , habitum geftatum , in ordine minittratum , SS. Sacramenta per- cepta &c* Epifcopiis ipfe in examinibus prsefens efie ftadeat^ la interfti- tiis ne pafiim & absque deleftu difpenfetur. Parochus clericum ad aram miniftrum habeat, fi aliter ften non pofllt, populi fumpEU alendum« §. 6. De Beneficiorum collatione, Licet jus eligendi, praefentandi , fnftituendi aliis competat, ta- men Epifcopi etiam autlioritas interveniat necefle eft. Alioquin pro* vifioirrita cenfenda eft» Si prasfentati non fint idonei, rejidantur^ Liberfit in srchivo Epifcopali, in quo omnia Beneficia, provifiones cujuscunque generis fint defcripta. Si Beneficium fimplex, ad congruam fufficiens, poflidens aliud cujuscunque generis eft adeptus, vacat ipfo jure primum, Et fi cen- fum ex priore adhuc coliigat, doplum reftituat* Ne Clericus quis- piam roinore jetate Beneficii provifionem & adminiftrationem bono- rum alteri committat absque facultate ab Epifcopo impetrata. §. 7. De MifTa & Divinis officiis. Epifcopo facris operante, uti etiam fub folenni officio non facile a^ias mifla* dicantur^ Non facile concedat facultatem miflam legendi oratorio privato. Moneantor fidelj s, ut Dominicis feftisque ma- ioribus in parocbia ad officia Divina conveniant. Etiam capellani MilTas fundatas per fe ipfos celebrent. Omnes Miflali Pii V. juflii cdito utantur* _ . F f f a , 4^^ lart, m Llh. H. Cap. V. Art. IL Epifcoptis psr fe ipfum vel slios infpiciat, quo decore, reve- Tcntia, modeflia, obfervatione rituum , ceremoniarnm , ac rabr - carum facerdotes celebrent, Oericus minidret facerdoti , Ridc rnel' liceo mundo ac decenti indutus, Urceoli ex vitro fmt confefti ut facilius vinum ab aqua difcernatur. Hoftige pro Euchariftia non a laico , minus a fcsmina conficiantui'* ^ Prcecipuis per annum feilis Epifcopuslpfe pontlficali ritu, folen- niter celebret De Sanao, cujus corpus, aot caput, brachfum, cru5. aut alis Epifcopi judicio infignes affervantur in Ecclefia, Officium in ea fiat ritu duplici. De Beato, necdum in Saaaorum numerum re- lato, officium a nemine fiat, nifi cum facuitateSedisapoftoiic» Sta tuuntur plura alia de ritibus, de miiTGe facrificio decenter peraJendo 4e proceffionlbus, ac ordine in iis obfervando, de facris exequiis qu^ in antecedentibus jam habentur, vel alias jam nota funt. §. 8. DeDiftributionihus, Capitulis &c. ^ ^E. ;Si Canonicus in parocbfa refidet, fruaus annuos feu eroilbs (ui canonicatus percipiat, non vero diftributiones quotidianssT Conai- tuuntur rurfus/»«nte(;r^^ qui juramento fe obligent, quod officiam fuum diligenter acfideliter obire velint., omnium videlicet tum S S^^r ^^^^^""^ clericorum abfentiam & mata notare, ac Si qui in fei-vandis decretis fspnodorum Mediolanenfi um tiegTifrens fuerit, ab Epifcopo muiaetur : fi vero ipfe Epifcopus fic futurus ne- ^ mens, norrt, fe in proxima provinciali fyoodo rationem reddi- .V i 1 K autaliisrebusgravioribus in capi- tu o eft deliberandum., in uno capitulo caufa proponatur, in altero del beretur: ant, fi tes moram longiorem non patiatur, faltein ca- CpTrp"endi poffi " ' ""'^* ^ Cancellarius afta capitularia atque ordinationes in fingulos dies tecrSa ^dSrr'^'" Noa Concilia Mediolan. faec. XVI. Non licet canonico bona capituli conducere, ne ad modicum juidem tempus» §♦ 9. De Parochiis & Parochialibus Juribus. Ecclefiis parochialibus , inopia laborantibus, faccurratur vel Beneficiorum unione, aut primitiis ac decimis, aut parochianorum :ontributione, aut alia via, prout videbicur Epifcopo, commodiore^ ^djutores parochi in eadem cum parocho dorao habicen^ Vetas Dblationum inftitutum revocandum in ufum diebus Dominicis & feftis, iit primo mares, dein foemina; accedant ; ofFerentium autem, prouc :onfuetum, commemoratio fiat in mifla poft offercorium. Parochi riUllis aliis regotiis , ab officio fuo alienis , fe im** nifceant , ut animarum cors', segrora^p folatio, puerorum catechefi, irerbi DEI praedicationi, Divinis officii^^* Sacramentorum minifterio^ Si univerfim cultui Divino fe totos pofsiint impendere, PARS IIL §. i> De Epifcopis. In oratione fandlisque meditationibus frequentes eos efT^ opor- Cet: certsm igitur horam Divinae contemplationi quotidie impen- dant. Ad vefpertinas preces <:um tota fua famih*a convenianr. Sa- crum etiam faciant, antequara aliis negotiis fe applicent. Preces horarias, pie, devote, ac dec^^re perfolvant; nec continenter, fed diftinftis temporibus. Si obftet negotiorum moles, potius pra^ve- niant. Confeflario utantur probo & dofto^ cujus confiliis juvari poffint, Nec omittant, Theologise, SS. Canonura, & Ecclefiafl;icse doclrina3 fludio quotidie ftatis horis operam dare atque Scripturam facram legerc. Neque fint difficiles in audiendis iis, qui eos tanquam Judices, patres, adjutores, adeunt. Nec infimos etiam horoines arceant* Qua? ad fpiricualem curam, & gubernationem, Divinumque cultum pertinent, per fe ipfos potiffimum prsefiare itudeant : csetera per Vicarios ac miniftros potius exequantur* Divinis mane rebus, ac dein auditorio ahfoluto, a prandio re- liqua perficiat. Quidquid autem temporis animi relaxationi aliquando ob valetudinem dabitur, id omne vel in fpiritualium Irbro- rum ledJione ftudiove, vel in colloquio piorura & eruditorum homi- num, fpirituaiisque vitas amantium ponere lludeant. A nimia au«» F f f 3 tem Part. VII. Lib. 11. Cap. V. Art. II. tem la'corum familiaritate abllineat ; eorum convivia fagiat. Leftio in menfa fit potiiiimum ex S, Scripcura, ex paitoralibus libris, & vi- tis SS* Epifcoporum* Sext^ feria , ac diebus jejuniorum nfgro veftitu , alias viola- ceo utatur* Familia, ecclefis fumptibus fuflentata, vitse & raorum exemplis aliis praeluceat. Cubicularii fmt agtace graves moribusque» Omnes de familia fervent Ecclefiae jejunia : quot menfibus coofeS ad S menfam accedant ^ in adventu autem & quadragefima fmgulis Dominicis, In menfa & allas loco confabulationis pius liber pr^ie- gatur. Nemo fit otiofus , Jevis, loquax, §.2* De vita & honeflate clericorum.; Veftes etiam domi fmt decentes clericum. In omni inceflu, fta- tu, geftu, vultu, clericalis aniroijdeam expriraat. Vox non nifi Divinas laudes refonet* Pubiica convivia vitet. Illud fajpe repetat fe non ad inerciam atque ignaviam , fed ad fpirituaJis atque Ecclefia- fticaj vitas labores vocatum effe. Si igitur tempus , ab officii nego- tiis vacuum naftus fueric, Divinarum liccerarum ftudio, & coeleftium rerum contemplationi impendat. Quare Epifcopi in vifjtatione dili- genter inquirant, quo modo clerici tempus traducant. Si otiofum aut in fscuJaria difflueritem videant, racionem ineant, qua ad fpiri- tuales occupationes transferri poillc. Caveant clerici, nedum fceleratos conantur convertere, ipfi lue aliqua afflentur^ Librum nulium periculofum aut minus pudicura legant. JNe fint leves, nerixofj, ne rerum aovarum curiofitates ieeientur. Singulis menfibus juniores teftimonium vitee fua Epifco- po aff*erant. Proveaiores etiam ^tate facris exercitiis ac meditatio. nibus vacent* §. 3. De Vifitatione. Epifcopi non plures quam decem homines, & feptem jumenta; fecum ducant ; alii vero vifitatores inferiores Jonge pauciores horai- 21 es & jumenta adhibeant* Et eatenus derogatum fic decreto, in primo provinciali concilio edito, Frugali prorfus menfa contenti funto^, necfinant fibi opipara convivia inftrui. Epifcopus vifitationem a domo fua & familia inchoet, ut exem- plo permoti alii facilius correftionem admictant : & jufta ftudiofius Citequantan Caeterum appellatio nulla correaionis executionem Jflipedic aut moratur, Ve. Concilia Mediolan. fEBcuIo XVI.- Veftium luxum, tot malorum incentivum omnf modo tempe* rare vifitator ttudeat, prcTfertim in faeminis, Claufuram in mona- fteriis monialium, Hofpicalia, locapia,& fodalitates, Canonum & Tridentini jure fibi conceiTo vifitet» Adventanti Epifcopo fideles ob- viam procedant. Frequentes tum etiam compareant in Ecclefia, aui dituri facra monita» Pra^mittatur, qoi vifitationem indicet, aut alio modo fignifice-^ tur, ut adveniente Epifcopo omnia fint parata^ Vifitationis tem- pore omnes confiteantur parochiani, & SS, Euchariftiam ab Epifcopo accipiant* Omnia, qu£B tunc benedicenda aut confecranda funC, habeantur in promptu, uti edam libri , inttrumenta, monumenta , tabuiac, facra fopellex^ volumen rituum & coofuetudinum, 11 quas peculiares habet illa Ecclefia: item inventaria SS^ reliquiarum, in-* dulgentiarum , ornatuum, documentorum, quibus bona, jura, pri- vilegia, Ecclefi^e, capellarumj altarium continentur. Index deni- que dignitatum, Canonicatuum, Beneficiorum, fcholarum, confra- ternitatum, locorum piorum, monafteriorum , praediorum, parochia- norum, librorum, hominum criminoforum &c. §. 4. De Synodis. Singulis trienniis provincialis fynodus ex prajfcnpto Tridentini ^3^, habeatur. Illam indicat Metropolitanus ; eo autem iropedito fenior coepifcopus, in feriam quintam poft Dominicam tertiam a pafchate, ut adeo non opus fit alia fignificatione vel convocatione, Sed tertio quovis anno omnes, ad quosde jure vel confuetudine pertinet, Me- diolani ad eam diem compareant«. Impediti caufas exponant abfentisB, & procuratorem mittant. Omnes veniant parati ad exponenda, qu^ fynodi auftoritatem , fen*» tentiam, corred^ionem, executionem requirunt^ . Die prim^ feffionis fiat publica fupplicatio per urbem, Officium folenne a Metropolitano, fermo latinus* Quod officium & fermo etiam pofterioribus diebus continuetui*. Nemini difcedere liceat in- confulto praefide. Illud maxime agatur, & Concilii Tridentini De- creta, & conftitutiones fynodorum Mediolanenfium executioni dentur. Finito concilio omnes Epifcopi pr£efentes& abfentium procura- tores fubfcribant : tum fadis lolitis acclamationibus in ofculo pacis difcedent. Per hasc tamen non derogatur poteftati MetropolitarJ» ^io, fi vifum fuerit , tempore fynodum convocandi^ Syna^ 41^ Part. VII. Lib. II. Cap. V. Art. 11. Synodus Dmefana quovis anno celebranda eft fecuqdum Triden- tini or tmacionem. In ea Decreta concilli proviocialis pubiicentur. Hoc lynodi habcnd^ inftltutura nunquam ntgligatur. In prov,ncia!i ex quavis dioeceri duo , in dioecerana feptero fies fynoddes deligantur, viri aetase & moribus grsves, qui jurenc fe fideliter omnia , quae corretlione aut iynodi cognitione indisent' delaturos. ® • Inquirant aotem diligenter absque ulla jurisdiaione, an clerici refideaoci an curati invTgileat: an m Sicramentis recle roiniaran- dis, verbj DEI prsdicatione, puerorum indicutione, & cseteris cu- rse paftoralfs ofBciis muncri fao latisfaciant : an ecclefia? farts tsdx ^pelleaili & ornatu inftruaas , munda^, ab omni re profana purse' An populus m via Domini ambulet, frequens adfitin Divinis offidfs & fecris concionibus , cum modeftia 6c devotione : an & quomodo fefta colat. An jejunia fervet: an decimas folvat: an Cnt in populo crimmofi, de h^refi auc nagia fufpeai: an ali« morum corruptelas mal^ve confuetudmes : an ferventur Pontificiaeconftitutiones, &fy. nodalia Decreta? H^comnia in provinciali ad Metropolitanum, in dioecefana lynodo ad Epifcopum referant, fcripto afmotata. §. 5. Monitiones* S. Carolus Borromsus, fynodorum iftarum Prasfes more majofc rum clero fuo certa monita dedit, ut fana^ vocationis fuse femper fmt memores, cceleftemque in terris vitam velut angeli Dei mori- bus expnmant, faeculanbus negotiis abftineant, totumque animum ad Divmum cultum , ccelerduro medicationem, virtutis ac Chriftian» i pietatis decus transferant,- qusecunque fant vera, qiiscunque pu- 1 dica, qu^cunque fanaa ac religiofa, ea cogitent, eaqueagant, ut cxempli vis ad csteros etiam emanet, omnesque Chrifto lucrifacianli Deinde hortatur ad devotam miiTs celebrstronem , decoram Brevi&rn recitationem, frequentem confeffionem & communionem, ad preces, meditationes , leaionem facram Bibliorum, SS. Patrum, piorum afcetarum, librorum S. Arobrofii de officii?, & facerdotali dj- gnitate. Pergi quequosqueofficiifuigraviter& paterneadmonere. Uc videlicethabitusfitmodeftus, menfa frugalis^ famiiiaritascumfcemin^s nulla : vuentur fpeaacula , ludi, cauponae, compotatsones, joci, f&ftus , luxus , ambitus, faBCularia negotia , contentiones, jurgia, difcordi» &c. Omnia denique iila ferme hic colleaim memorantur cle- rico- Concilia Mediolan. fseculo XVI. 417 rfcorum officia , qiiae per plures conftitutiones Canonicales & fyno- dales funt difperfa» §. 6. De foro Ecclefiaflico. Omnes otnnino muiaaB pecuniari» piis locis & operibus appli- 238« centur, nulla omnino parte ad alios ufus unquam refervata. Conftitutiones Poiitificiae, decreta fynodalia , & ediaa Epifco- palia inEcclefia Cathedrali integre populo frequenti pr^Iegantur, in refiquis vero Ecclefiis percapitafummatira promulgentur : fingu- lis aucem menfibus aliqua ex iisdem, uti etiamex Tridentinis decre- tis & paftoralibus litteris evulgentur , ut ordine omnia dtligenter promul2ata,'f«piusque certis diebus repetita curatius inexecutionis ufum deducantur. Concionatores etiam eadem cohortatione per- fuadeant.^^^ parochus , ne dum fponforum voluntatem , ut deni^ntia- tiones fiant^ explorat , ea occafione in confenfum matrimonialem coram teftibus inquirat: unde feparatim & cautefponfum,& deinde fponfam interroget^ an velint fieri denuntiationes^ % 7, De Regularibu?. \ Si foemina cnjusGunque dignitatis virorum monafterium per m- ^,^^ teriorem portam intret, cenfurae declaratione Epifcopus fevere con- tra illam agat. Inrra claufurse autem terminos etiam funt horti, monafterio continenter adjacentes. Plura dein ftatuuntur de araif^ Gma monialium claufura. ' Moniali ne liceat iis , qui extra elauftrum funt , medicmas pa- rare, aut prsebere. Antiquus communis dormitorii ufus, ubi fieri potcft , reftituatur* Communis vitae ratio ftudiofe introducatur* Monalium prafdia Epifcopus locari curet , idque fub iiafta auaione fa£ta. PuellEB ad profeirionem recipiantur oecultis monialium fuffra- giis. ' Confeffarii & capellani monialium praeter annuumad fuftenta- tionem ftipendium prorfus nihil accipiant. : I §- 8» De locis piis. Bonornm omnium , redituum ^ juriumque , ad Ecclefiam aut 240»^ loca pia pertinentium, inventarium accuratum perficiatur: ejusque triplex copia , publici notarii teftimonio muniia conficiacur: quarum priraa fit apud adminiftratores, alteraapud ReftoremEcclefiae, tertia ia archivo Epifcopali cuftodiatur. p^rsFIZ Ogg Admi- 4iS Fart. VII. Lib. II. Cap. V, Art. II. Adminiftratores Tnuneris fui rationes faspe ac diligenter reddant : «quare diaria & codices rationum habeant ordineconfeflos ; ut inde facile ducacur omnis ratio accepti & expenfi. Epifcopus autem quot annis rationes recognofcat. In pauperum deleftu non egeftatfs modo fed etfam morum ha- beatur ratio. UniverOm vero eleemofynse vere pauperibus diftri- buantur, praefertim etiam iis , qui pudore recenti domiinopia pre- muntor, & publice mendicare erubefcunt. Epifcopus ^ parochug in id ciiram intendant , ut omnes eleemofynae&hofpitalium proven- tus rede impendantur» Eleemofynari^ collete in dies certos indi» cantur. Invigiletur autem praecipue , ut mendici temporalium inopes ani» niaB bonis fmt divites. Quare attendatur, unde & quo migrent, quo» modovivant, quamfidemteneantjanmiflaraaudiant, confiteantur, communicent, tempore faltem pafchali. j Subferipferunt huic concilio IV. S. Caroios Prsfes , Epifcopus Laudae, Brixienfis, Cremonenfis, Bergomenfis, Aflenfjs, Cafalen. fis, Alexandrinus , Vercellenfis , AlbenGs, Intimilienfis , Novarlen- fis , procurator Epifcopi Dertonenfis , procurator Epifcopi Aquenfis, procuratdr Epifcopi Savonenfis, Archiepifcopus autem definms fub- fcripfit , Epifcopi conjentientes , Procuratores ncipienies. §. 5. Concilium Mediolanenfe V. anno 1579. Iji concilii hujus ingreffu S. Carolus orationem ad Patres con- gregatos pro more habuic; in qua demonftrat, quam mifera fuerinc fuperiora.terapora 5 quibus tamdiu intermifTa funt concilia. Inde cnim faftum, ut multiplex malorum quafi fylva exiterit, b^filica incultae, ornamentafupelleailis Ecclefiaftic^epenenulia , ceremonia*- rum ritus & ufus vix cogiiitus, Divinorum officiorum ratio pertur- bata, chori difciplina refciffa, fimaionum Ecclefiafticarum munera contempta, flationes clericales defertas, omnia deraum difciplinae officia abjeaa; populi prseterea inftitutio depravata, morum corrtt- ptelae undique obortaB, feftorum dierura veneratio mukis peccati» violata, facrorum locorum cultus muitis partibus lasfus . facerdotalis ordinis dignitas pro nihilo habita , & cunaa denique ad eum ftatura deduaa , ut lachrymis , luau , commiferationeque digna efi^ent. Vifamprovinciaefaciemdeformatam,necpIane a collachrimabili • illo templi Hierofolymitani afpeau diirimilem ; cum videlicet vafta* tis ab Antiocho omnibus Judas Machabseus templi illius cultum evef., . fum, altare violatum, januasexuftas, & omma proftrata afpexit. Qra« Concilia Mediolan. fajcub XVL 419 Gratias proin dicendas DEO, cu}as Divfno muHere Tridentinum concilium , praeter alia adjumenta Chriftianfe Reipublic» fubmini- ftrata, falatarem fynodorum ufum reftituerit^ Hinc enim firmini- mum efle cujufcunque inftituti praefidium , hinc rituum fanftarum- que confuetudinum perennem confervationem , hinc difciplinaj omnis robur perpetuum , hinc rerum falutarium fanftiflimum firma* mentum, hinc prompta omnium ad obediendum voluntas , hinc prcBclara illa bene agendi refleque exequendi contentio ac pulchra jemulatio. Proponit denique ferventis vigilantifque Epifcopi , qui in conciliis comparet , ejusque decreta exequitur, & remiiR atque languentis , qui cuticulam curat, diffimilitudinem , infignemqu^ 'dioecefium in omnibus difparitatem^ P A R S L §. I. De fide tuenda. Nemo omnino concionatoris ofRcro fungatur , nifi profeflio- 24Z. nera fidei emiferit. Hoc idera de medicis & chirurgis cautum fit , de advocatis item & procuratoribus in caufis facrae Jnquifitionis agendis. Curatum Beneficium^ Canonicatum , aut dignitatem confecuto Epi* fcopus nullo modo fruftus , quosfoosnonfecit, remittat^ fi tempo-^ reprsEfcriptofidem non fuerit debite profefius. Speratur , Principes & magiilratus Mediolanenfis provincfa^nan* quam paiTuros , ut acatholici raiiites tranfeant. Bullae Coense fanftio- nes & cenfurse quoadhsereticos non recipiendos &c, obferventur^ Judcei non pern^ittantur in uoa civitate plures quam unam fy- nagogam habere*, nec,. quamhabent, amplificare, vel dirutam re* Hituere, at{tnovamalicubi erigere. Signo ubiquefint difi:in6li,- fe- parato a Chriftianis loco habitent. Dominicis & feftis nullum opu» fervile faciant. Nullus fidelis eorum ceremoniis interfit. Cingari penitus eliminentur. Congregatio > ex Theologis & ICtis conftans, quot meiiGbus conveniat. Epifcopo Inquifitores jurent, fe arcana non evulgaturos, uti teftes eorumque atteftationes , fententias &c. donec judex ipfe publicet. Librorum prohibicorum indicem omnes litterarum profefibres habeant*. Libri omnes in lucem edendi , &jam edici, antequam venales profl:enty accurate cenfeantur^ Gg g z §. 2» 420 Part, VIL Lib. 11. Cap V. Art. 11. §. 2, De praedicatione verbi DEl & doftrina Chriftiana. 243 Epifcopi eft concionatores conftituere ; qui fint viri graves dp' £l:rina & moribus. Auditores velut DEum fibi loquentem excipiant : fibi non aliis difita putentj animum ad proficiendum paratum afFe- rant: atcente ac modefte audiant; abfoluta concione ne ftacim ad profana dilabantur , fed orent , & audita altius in animum demittant. Domi cum domefticis & famiiiaribus fpirituali colloquio audita re- • petant. o Chriftiana doSrina ubique diligenter in virtute fanttae obedien- tiae prsecipitur rudibus tradi , .prsfertim vero in locis , qoibos firiitimi funt hsretici , aut in quibus impune iliis licec inter catholicos degere^ In hoc tam necelTario opere promovendo Epifcopi , parochi , con- cionatores, ludimagiftri, confeflTarii, magiftratus fseculares, paren- tesque pie collaborent» ^ §. 3. De Feftis & facris temponbus* 244. Clerici die fefto absque urgenl?:e caufa iter ne ingrediantur. Tol- lendus abufus ipfis calendis Maii cum ftrepitu aliisqueinfolenciiseri- gendi arbores. Contra vero diebus feftis templa eximie ornentuf. -Illeitem gravis abufus procul facelTat, quo primis quinque quadra- gefimae di^bus larvata hominum fimulacra incendantur , inanes nu- pciEe fingantur, concurfationes no6turnae tumultusque fiant. Puefl etiam maxime coerceantur, Omnes fervent ftata jejunia, cu}uscunque fint dignitatis* Car- nes pro segrotis ne publice tunc vendantur. Cefl^ante morbo ceflTat difpenfatio. Caupones & tabernarii veticos cibos non vendant , aut apponant, ne quidem peregrinis, viatoribus &c. neque aliundeap- portari permittant* Quadragefimae praefertim tempus omnes pie irapendant ad poe- nitentiam, orationem, mortificationem , eleemofynam, carnis ma- > cerationem , fingularemque DEI cultura, per confeiTionem , frequen- \ tem commuhionem, concionem atque in Divinis officiis devotam ' praefentiam , ac virtutum peculiareexercitiuro* Tempore, quo ver- bum DEI praedicatur, tabernfie & officinae Cnt claufae. §♦ 4. De votis, oratione, indulgentiis, facris reliquiis. HS* Ubi communitas de voto aliquo concipiendo deliberat, pafo* chus Epifcopum coafulat, ejusque fententise omnes acquiefcant. Pri- die Concilia Mediolan. la^culo XVI. 421 dfe voti oranes aduld confiteantur &comraunicent: die ipfoprocef- fio ad Ecclefiam inftituatur: atque in ea ad aram votum nuncape- tur inter mifFa; folennia fub offertorio , prcTmilfa concione de voto cju^que caufis &c» Voti autem formulam delegati totius commu- nitatis nomine flesis ante aram fumroam genibus diftin6te pronun- tient. Voti editi inftrumentum authenticum ad Epifcopum mitta- tur , in ejus archivo alTervandum* Aliud voti inftrumentum in Ec- clefia cuftodiatur. Utque perpetua fit voti obfervatio , tabulse lapi- deas in Ecclefia infcribatur» Nullum opus inchoetur, nifi praemifla oratione, & bona mten- tione» Atque ad hoc parochi & concionatores populum freque|;>^ ter hortentur , ut & neceflarium DEI adjutorium imploretur , & operi meritum inde accrefcat. ^ „ Indulgenti^ non promulgentur absque confenfu Epifcopi. Ne indulgentiarum litterae aut infcriptiones eo loco fint pofitae, ubi eft capfa ad colligeRdam eleemofynam coliocata: doceatque conciona- tor, ad confequendas indulgentias non elTe neceirariam eleemofynse largitionem ; ut cosleftem eum Ecclefi» thefaurum non ad quae- ftum , fed ad pietatis exercitationem , & pro peccatis fatisfa6tionem cxponi omnes intelligant. Ne facraj Reliquiae ex Ecclefia ad a;gros exportentur, ne con- fuetudinis quidem praetextu. §. s'. De Sacraraentalibus & Sacramentis. Benedidiones cereorum, candelarum, palmarum , cineruro, cerse in agnos DEI , ut appellantur, efFormatas, domuum aediumque afperfa aqua benedifta , fecundum praefcriptas formulas, magria ve- neratione peraguntor, & in ufum deducuntor: cum fint plenoe piis fignificationibus, & utilitatibus corpori animaeque per benediaio- num preces conciliandis opportunas^ Non fit compater, qui non eft confirmatus chrifmate; nec mi- nor 14. annis. Parochus exquirat, an infaris jam domi baptizatus fit, & fi ita, qua verborum forma, & materiae applicatione. Sin- guli feorfim baptizentur, ^ Eptfcopus ne fit negligens in conferendo Sacramento conhrmatio- nis. ^grotos petentes etiam extra ordinem confirmet, fi fit prae- fens in loco* Quamvis prioribus conciliis ftatutum fit , ut ante fe- ptennium aetatis non facile conferatur, relinquitur tamen id arbitno Epifcopi. Cum autem dein ad rationis ufum pervenermt, mftruan- tur de hoc Sacrajnento fufccpto» Ritus oranes cnrate ferventur^ Sa- 42^ Pait. VII. Lib. II. Cap.V, Art.IL Sacerdos fynaxin dlMbuQns extra MlfTsni , ruperpelliceo fiC indutus, & iloh alba, obi vero vigen ritus Ambrorjanus , rubra* Epifcopus vero extra miiTam eandem miniltrans pluviali fic Jndiitus» In eodeju omnmo morbo ne fspius prsbeatur psr modum viatici. Capitis damnatus, quo die SS. Sacraraentum pro viatico fumpfit ne jnorte pledlatur, / Ante qusdragefimamparochus accedat domos & examfnet, qui- nam ad Sacrameocom pcEnitenci^ & Euchariais obhgeiitur, iique peculiari cura inilruantur, ApprobaCio ad confeffiones audiendas pertmet ad Epifcopum. Quicunque -a cafu, Epifcopo refervato, absque illius facultate abfol vic , fufpenfionem ipfo fa^o incurrat. Con. feiFarii fuperpeliiceo & flola fincinduti, regulares vero eo habitu, quo in choro utuntur. Extra Ecclefiam aut oratorium absque ur^en- te caufa non audiant, neque ftando, vel ambulando, fed fedendo pro tnbunali. . ^xtrema unaio non detur pueris, necdum rationis ufu prajdi- t!s. Si allo oleo, uti Chrifmate vel oleo catechumenorum p^r er- rorem ufus fit, adhlbeat oleuminfirmorum, formamqueitei-umpro- nuntiet. Si «ger inter ungendum moriatur , defiflat alios fenfus jnungere. Sidubiumfit, an adhucvivat, conditionateabfolvat. Mi- nifterordjnariusellparochus,- quiln eoconferendofit valdedijigens; alias ab Epifcopo multandus. Diiigenter eciam aiios quotidie invifet aegrotos&fpirituah, imo^etiampauperes temporali foiatio recreet. In viijtatione examinetur, quomodo parochus in iftis officio fuo fijn- ^ P A R S II. Be cura tempore peflis. H^^^'^ contagio primum urbes aliqaot Ita^ iiufnte^^^ll^r' V'^'^^'^' ^'"^^"^ ^^^^' latequeferpens, Mediolanum ejusque d a>cefm fere omnem corripuit, In hac publica calamita e dimigientibuspluribus aliis, necmalo obviam ire, aut aySfer. fZ'.°^'??'^f ^''"''"'^'^"^* Carolusinftationeconftan^^^^^^^^^ mflriJ f^^^/^^^F opemquein omnem partem exporrexit, pe- itJtcris ipfe mferviens , omnique auxilio & foiacio illis fuccurrens amni/f ;^r"^ deinceps in repentino ejusmodtac publico ^310^011 aes in hoe conciho edidit. Atque imprifljis ab omDibus attente per- pendi Concilia Mediolan. faeculo XVT. lendi cupit, peflilenliam efTepoenam fcelerum,* caufsm proin omni onitu amovendam, ut DEm mifereacur, ac poenitentia placetur. ^id enim Dominus cuftodierit civitateni fruftra, vjgilat> qui cu(!o- lit es?m. Nullatenus autem tunc animarum pafloribus , neque Msgidrt- ibus fugiendum, fedin communem omnium animaj corporisquefalu- :em vigiiandum ac denidandum, perilandumque in diaritatis offi- :iis» Neque omittenda Divina officia , fed mulplplicata indudria tan- :0 devotius perkgenda; fupplicationes , litaniaej facrificia^ facra- nentorum ufus intendendus. Epifcopus curet , ut jejunio , eleemofyna , aliisque virtucum !xercitiis praeparati fideles fupplicstiones publicas comitentur, facco, :ilicio, omnique mGefto & lugubri ami6lu , gemitu , lachrymis, :apite aperto, pedibus nudis, omnique paenitentiae publicae modo, Juadraginta horarum preces celebret per urbis Ecclefias. Renqui ^uoque coraprovinciales Epifcopi , licet in eorum dioecefin lues nec* ium irruperk, infolitss etiam fupplicationes , & precationes in- [lituant. Imminentepericulopeflileatia; Epifcopus indaget, qua? vitla ma- sime graflentur, & irara DEI poffint accerfere: atque ineaconvel- lenda totis viribus incumbat, Rationes etiaro judicii fui Ecclefiaftici Esarainet , an non injuftitia aliqua indignationem Divinara provocet, Synodum Dioecefanam convocet, autfakem vicarios foraneos eva* cet, ut cleri vulnera fsneotyr , & fi quid Divinos ociilos offendat , amoveatur* Vocet in partem follicitudinis confetTarios & conciona- cores , fuperiores item Monafteriorum, Poteftatem denique faecula- rem quoque , fineceflTe, iraploret, utfcandalis, corruptelis, ma. lis confuetudinibus extirpandis au6loritatem fuam & raanum ad- moveat. Prsfertim vero omnes adhortetur, ut in eo vita; difcrimine di. fponat domui fuae per finceram confeiTionem peccatorura , & facrara communionem , aeris alieni expuntlionem* Deligat ferventiores cle- ri faecularis & Regularis viros, qui urbem perluitrent, peftiferis in- ferviant , & omnibus orania fieri contendant. iMedicos quoque & chirurgos provideat , medicamenta item, & miniftros infeftorum , bajulos mortuorum , & vefpillones. Confefl^ariis amplam poteftatem concedat, & in multis , quae alias exordine fieri deberent, quaatum poteft, difpenfet» Mendici non expellantur civitate , fed in unum locum colligan- tur: fintque conftituti, qui elee.mofynas pro illis colligant. Ho- fpi- 424 Part. VII. Lib, II. Cap. V. Art, II. fpitalia piiblica apparentur, alia pro infeSlis, aliapro fufpe^lls, alia pro convalefcentibus, absque pfajudicio tamen ecdeOariim. Locusproin aroplus extra urbem eligatur, qui fitfanus, ficcus, prope aquam fluentem, loco editiore. Derci-ibit deinde totaro fa- bricam," qualera ipfe iViediolani extra rocEnia exftrui curavit. Ubi hodiedumvifitur ingens ssdificium propeftiferis, ingenti prorfus am* plitudine, fpatiofam aream circumdans, cobiculis ultra 300. diftin- dum , unius tameo contignationis. In medio arccB interjeftaeft ca^ pella, januis undique & feneftris inftrufta, ut per eas peftiferi pof^ fint omnes e fuis cubiculis audire MilTam. Circum totum feptum sedificii in extremicatibus arese eft ccEmeterium lapidibus ftratum, ad quod etigm mortui in Hofpitali ampliflimo, quodeftin urbe pro gggrotis omnis generls ampliffimocenfu conftru6lum (cum inftru6lif. fimo Pharmacopolio , multisque officialibus &miniftris) fepeliendi deferuntur* Cujus Nofocomii urbici magnitudinem, ftrudluram, ordinem, apparatum, decorem, & munditiem > ab omni foetore- puram, tot centenos inter aegrotos, per longas amplasque aulas, utroque ex latere longa ferie in leftulis honeftiffime difpofitos, ad» mirari non fatis potui ; dum praefens infpexi, cura magna 3Bftima- tione prolixae charitatis, quam Italica natio tot fumptibus, tan- tat^ue cura ac ftudio perpetuo exhibet omnium nationum aegro- tis hoffiinibus* Plurimas infuper Carolus inftru6liones in hoc concilio edi^s» dit, de officiis ipfo peftilentise tempore miniftrandis, conftantique niiniftratione facramentorum &c. de concionibus tunc habendis;, de cautelis, quas adhibere de|)et facerdos miniftrans,- de cauteh ad- hibenda, cum ipfe facerdos de pefteeft fufpeftus, aiiteajam infe- B.ns: de cautelis in monafteriis adhibendis: debaptifmo infanti pe- ilifero conferendo : deofficiis confratrum charitatis, coile6lione elee* mofynarum & diftributione: de cura praeftanda & exercenda pieta- te in hofpitalibus , ac domibus occlufis : de cura dirciplinse morum ini iisdem locis: de difciplina parjichis & facerdotibus inlocis pubiicsB eurationis tenenda : de fpeculatione in miniftris publicae curationis adhibenda : de vifitatione locorum publicas curationis feu hofpita- lium; de cura fpirituali, fingillatim unicuique pefte infefto vel fii- ^e6to a facerdote adhibenda : de cura a clerico horaini pefte in- fedo adhibenda: de cura adhibenda, dum quis convalefcit apeftet- aut ab ejus fufpicione Uheratur ; de cura mortuorum; de praeftaa^ dis pefte reftindla^ Addit s CoDcilia MeJiolan. ftr, XVI. 4«5 Addit denique facerdotes, pr^ferrlsT> curator, non debere oior- tis metu ftationem deferere, cam in fjperiori peftiJencia pauci ex iis, qui peftiferisinfervierunt, iint roortui, piures vero exiis, qui fugerunt. ^ PARS III, §. I. De Seminariis. Urgetur ere6^io feminarii in fmgulis dioecefibus ; & annuus cen- fus, quantus effe debeat, taxatur pro fingulis : videlicet Mediola- nenfis feminarii annuus proventus fmt aurei ^ooo, Dertonenfis ^oo* AquenfiS4oo.Brixienfis iouo» CrerriOnenfis 2000. Bergomenfis 1000. Aftenfis 600. Alexandrini 400. Verceljenfis 1000. Albenfis 6oo^ Vmtimillienfis 200. Savonenfis 3O0. Cafalenfi» 500. Viglevanenfis 200. Novarienfis 1200^ Placentini 1500. §. 2. De Examinibus* Conftituantur Esaminatores viri doSrina k ffidribtjs gra- ves ; qui nulla fpe , nuHo metu dufti fincere examinenc , Micentque, Atque imprimis fiat examen de vita, moribus , virtute : quomodo oret, quo fra^u, ac meditari norit. Qui pri^ mam tonpurdm petunt, aut minorts Ordines, interrogentur : quare ad Statum clericalera animum applicent, quo direaore hoc confi- lium fufceperint, an non laborent impedimento aut irregularitate , ex defeiSu statis, natalium, morum, fcienCiae, lenitatis, fam^, mtegritatis corporalif An miles fuerit , an csedes patrata, an in judiCjo criminali laico capitis fententiam tuierit, an notarii, advocati, procuratoris, ac- cufatoris partes in eo egerit. An per (altum promotus, An vim, naturam& rationem Ordinis, quem petit, norit: an ritus, & eo- runi fignificationem : an funftionum notitiam habeat. An ffficularis judicii declinandi caufa clericatum petat; quo*vitae genere ha6i:e. nus verfatus. Qualem ipem prsebeat ; an legere & fcribere norit. An doarinae Chrifiianae rudimenta calleat, an cOnfirmatus. Simi- Dores Ordines petat, an fakem primordia Grammaticae & linguae ia- tinae calleat. «48* H h h 4ag Part. VII. Lib. U. Cap^V. Art.IL Majoribus initiandi examinentur, ^n per omnes Ordinum gra- ^us in vitae fpiritualis difciplina majorem progreffum fecerint. An babeant Breviarium, Biblia, SS* Patrum volumina, Concilium Tri- dentinum, Catechifmum Romanum, Rationale Divinorum officio- rum, UbTOs aliquos aiceticos. Quae litOrdinum minorum <& majorum difFerentia* An in w nbribus probati fmt. De voto cbntinentiae, fubdiaconatus Ordini annexo ; de Sacramentorum do6brinafeltem generatim. £xperimen- tum aiiquod hauriatur de «oncionibus* Ex illis, qui facerdotio initiari pecunt , quaeratur, quomodo in minifteriis prioribus fe gelTeriflt ; an pie, cafte, acintegre vixerJnt. Quid fitMlfTaB facrificium, quisefFedtus, partes,Tnyfteria^ facra- rum veftium fignificatio : quae requirantur ad illud; nbi & qaando celebrare non liceat. An facrae confeirionis peritiam habeant^ An ad alia Sacramenta miniftranda & condones idonei ac populum in- llruere ac docere norint* De Prseficiendis parocbiali cura exploretur , praeter orandi , me- ditandi & vitse fpiritualis ftudium , an concionari norint. An ex tempore aliquid apte poflint dicere , caplatur hujus rei experimen- tum* An norint impedimenta, propter quae Sacramenta miniftrari aut fuicipi tion poiTmt. Quae cujusque Sacramenti materia, form?, caufa efficiens principalis, inftrumentalis , caufafinaiis, eff^eftus , ficus. Fiat periculum , quomodo in cafibus confcientiae fint verfati, conftitutionibus ecclefiafticis, quos libros legant^ Quinam cafus Papae, & Epifcopo refervati : quinam a jure, ab homine^ An SS. Canonum notitiam habeant, praefercim eorum, quae Tridentinum ftatuic, derefidentia, parochiis, Divifio cultu, de clericorum ho- neftate ac dirciplina, ds Sacramentis, facris fundionibus. Speciatim confe[farii examinentur de Sacramento poenitentiaB , a quo, & quare inftitutum; quae illius materia, forma, eiFedlus, minifter, conditiones* Quae regulae ad dignofcendum mortale a ve- riiali. Quae partes poemtentiae. Quid 4:ontrUio^ quomodo elicienda; qusutilitas ; quae figna verae concritioriis. Quae ipfius confsjfwnis fubftantia : qux circuraftantiae mutent fpeciem : quaenam exponen- dffi. Quse radices reftitutionis^ An fufpeftos coBtraftus norinC Quibus criminibus annexa cenfurae : quam vim illae habeant. Qui- bus cafibus incurratur irregularitas* Quaeconditiones ex partepoeni* tentis necefFarisB. Quando iteranda confeffio» Circa Concilia Mediolan*. faec. XVI. 427 Circa faUsfaUionm^ quis finiSr fruaus^- Quanta imponi de« beat. An norit agere judicem, medicum , doftorem in facro tribu- nali. Examinetur de forraa abfolutronis , de figillo. Qu« Triden- tinuni & conftitutiones fynodale.J de hoc Sacraraento*. Concionatorer examihentur de dogmatibur a Tridentino propo*^ fitis, de peccato originali^ juftificatione,, Sacramentis, MilFa, pur* gatorio, invocatione San6i:oruBi, indulgentiis, poteftate Papae, je- juniis, feftis &c. qualis fit concionator in Theologicis: quos libros adhibeac. An Biblia cum commentario legat : an locos inde polTit apte depromere. An fcripturam interpretari norit> An illam non detorqueat pro fuo lubitu. An traditionera Apoftolicarum & Eccle- Cafticarum notitiam habeat. An & quomodo in SS,. Patribus fit ver- fatus : quem ex illis in prsdicatione maxime fequatur. An facrorum temporum myfteria, rituumque fignificaiionem calleat. An Eccle- fiafticse hiftoria^ conciliorumque cognitionem habeat. An San6lorum vitas legat. An Canonum notitia imbutusf an fynodorum decre- ta in promptu habeat- An cafuura confcientia& doftrina inftru6i:us , an tbeologia myftica , qua& in fpirltualis; vit^ doarina,. purgandis affeaibus , & reformanda interrori homine vcrfatun Art orationis mentali^ ufiim htbeat; Quos, locos teneat ,, ad excitandoy audito- res ad amoremDEI, defiderium; caeli,, virtutura ftudium , deteftatio- nem & fugam fceleruro;. An fimilitudmibuff aptis utatur, e. g. ex agricurtura, vinea , fenfente &c. Chrifti exemplo depromptis. An refta intentione fe- ratur. An ordinate, diftinfte dicat ; clare pronunciet. An verba pondus habeant,utnonfolumaures demulceant,^ fed cor tangant, & animi roeduUas penetrent- An pro ratione rei , de qua agit , aptam , de- centem , & congruam aftionera adhibeat* Examinatoreff haee aliaque diligenter explbrent, & quinque- clafl^es»conficiant, eorum , qui fiint optimi , fupra mediocritatem > mediocres , infra mediocritatem, infimi» 3*^ Ordinisi Sacramenta* Afferant teftimonia dettatalibus,, atate, Ordine proxime fufce* pto, progrefluinecciefiafticadifcipnna, denunti ne in ecclefia fa- £ia« mmiftcria ift eccltfia» exercitio; Ordinis. fufcepti, frequentis HhHa fa- 428 l Part. VII. Lib, II Cap. V. Art. IT. facr^ cofnmunionis^, pbfervantia ergs^^fuperiores , interai>^^'-- <^ r^ - tis>, litterarum ftudiis , titulo^ ; Abbates dioBcefanis absque Epifcopi facultate non coDfeMnt primam tonluram , aut minores Ordine?, Tonfur^ forma fic major aut minor pro ratione Ordinis lufcepti. Beneficia curata per con- curfum conferantur, Nullus facerdos plures MifTas eadem die legat ueque necefGtatis pr^textu. Cum aliqnis ex Humiliatorum olim' ordine obierit, in ejus locum facerdos alius furrnoetur. _ . Soli illi abfentespropcer infirmitatem, necenitatem*, & mani- teitam ecdefiae utilitatem diftributiones quotidianas percipiant, qui ancea non impediti perronaliterinchoro adelTe confueverant. Neque peregrmantes, aut ftudiorum caufa abfentes easdem perdpiant li- cet afede Apoftolica abfenti» licentiam faabeant. Inculcatur rurfus perfonalis refidencia, _ §. 4, De Ecclefiis, Synodis, vifitatione. Poteft Epifcopus eum , ^ui in afylum Ecciefiae fugit, per fuos fatellites interim, donec ftatuatur, an afylo gaudeat, in carcerem abducere, atque in eo cuftodire : ubi vero decifuro fuerit, quod afylo ^audeat, ftatim illum rurfus Ecclefia debet reftituere. Quaraf diu ve?o in cuftodia eft, nuUa quaBftio aut examen de eo haberi de- Bec. Pulvinaria MifTalium nuUius unqutm genibus fubfternantur» Lapides, & ligna ecclefiae dirutae ad profanos quoque ufus apphcari poflunt , non tamen ad fordidos. Pecunia vero inde colledla ad eccle* fias ufum conveftatur. MiiTae vero ad ecGlenam matricem transferantur. In fynodb dioecefana adornanda Epifcopo maxime auxihum fe- rant Canonici , & Decani foranei, le Regionarh civitacum. Con- ftituatur promotor fynodalis juris peritus, addico uno vel altero Ecclefiaftico , qui abfentiuro excufationes , controverfias , querelas, accufationes audiant, & ad Epifcopum referant, Ipfa die omnes fu« perpelKceis induti in Ecclefia cathedrali conveniarit, Veteri in^ftitu- to triduum eft praefticutum, quod tamen Epifcopus pro ratione ma- teriarum , quee tra6landae oecurrunt , prorogare vel contrahere po- teft. A proceffione initium, dein Miflarum follennia, tura fermo latinus, leftio variorum decretorym. His abfoluti finguli nomina- tim Concilia Mediclar!. fec. XVf, tim vnccntur» Profeffio fidei. Examinatores, pun^latores, teftes fy- nodales ronuncientur ab Epifcopo. Tertio feffionis die decreta fy* nodi e\- fiiggefto praslegantur. Seqountur monitiones, indiftio anni fequencis fynodi, proceifio folennis , preces, acclamationes , bene- (jiftio Epifcopaljs, & ofcultim pacis- Qui dignitites aut canonicatus In cathedraii obtinent, aut pra- fsSluram in collegiata , pluviali induti in felfionibus compareant ; reliqui fuperpelliceo : Epifcopus pontificali habitu. Caacellarius omoia afta CGnfcribat, Regulares etiam , qui curam animarum ge- runt, conciliis dicecefanis interfmC* Anteqoam a loco vifiCationis difcedatur , lcripta relinquantur decreta Ordinationum & reformationis iulceptae, eaque publicentuf , De Epifcopali Jurisdidione & Foro* Si Epifcopus aliunde veniat,' apud comprovincialem Epifcopum divertat. Archiepifcopo vero & legato Apoftolico obviam procedaC ibsque rocheto aperto. Coepifcopi tempore calamitatis publicae mutuo fuccurrant precibus, confilio , folatio, eleemofyna* Epifco- pus oeconomum Ecclefiae cathedralis conftituat juxta concilii Chalce- donenfis decretum. N -lIus Praelatus inducat alienum Epifcopura ad facrum oleum aut chrifma conficiendum adminiarandumve,aut confecrandam Eccle- fiam, aut exercenda pontificalia, Regulares, quibus ex priinlegio jus competit confervatores eligendi , ad quos in judicium vocen» tur, quos femel delegeriot, ne mutent, Quando conciliorum provincialium aut Tridentini decretis ftatutum eft, decapituli clerique confilio aliquid agendum, non ta- menpropterea Epifcopo neceflitas eft impofita illud leq^jendi , nifi hominatim cautum fit. Quoties Epifcopus etiam tanquam fedis Apoftolics ex decretis Tridentini delegatus lententiam tulerit, iisin caufis, in. quibus ante concilium poteftate ordinaria pronunciare poterat , non propterea Metropolitani jurisditlio in appellatione fubterfugiatur, Quod Tridentinuraftatuit, ne a fententia interlocutoria appel- letur, fervandum eft ; niG gravaroen talefit, quod per definitivam reparari nequeat, quale eflTet indebita incarceracio. Attamenetiam ^ H h h 3 in 4ao Part. VII. Lib. 11. Cap. V. Art. II. jn hoc cafu appellatio Jion habet efFeflum fufpenfivain ^ fed tantum devQlutivum. Non tantum in h*tis principio jurdmentum calumnice Judejf po* teft exigere ^ fed in omni ejus parte, cum expedire cenfuerit. Cen- furarum vim & poteft»tem parochus aliquando pro concione expli. C€t,- utietiam , quod excommunicatus^ quimonitus, ut facerdote cfelebrante^ ex ecclefia difcedat, paieretamen detre6lat, abfolvi non poflit, nifi a fummo Pontifice. .Interdidla Epifcopalia etiam a Re- gularibus lerventur. Cum parochos aliquos interdifilios aut; excommunicatos pronun- tiarit, eos quamprlmum ad Epifcopum deferat. In Epifcopali foro omnibus jus gratis dicatur. Si quis aliquid acceperit, poenam re- petondarum lege Jolia fancitara ipfa fadio fubeat.- Qui in familia aut famulatu funt Epifcopi, caufis, quae in Epi- fcopaii foro aguntur, fe non immifceant, ne quidem u^la commen- datione, nifi ex officio adftringatur., Inw>expedft , ut alien» potius dioecens Vicarii Epifcopste adhibeantur, n& ullo humana refpeftu a via juftitiaB declinetQr^ ^ < Ne avocentur parocM ab EccMae' fuas" curav Piarum volunta* tum executio , & jarium Ecclefiafticorum; defenfia jure canonum Epifcopi curae commifTa eft» Caufae incarceratorum quam celerrime finianrur. Procurator fiict Epifcopalis veritatem criminfs inqnirat : nuU latenus vero poteftate fua abutetur ad innocentum vexationem. Vi- gilet etiam cum Vicaria, ne apparitores aut fatcllites quidquam ex- torqueant. Teftes pro informatione curise , aut Inquifitionis exci- pere poteft. Quaeftionibus quoque interefiTe poteft, & Judici inter- rogationes ad caufam pertinentes in memoriam revocare* Denun* tiationum quoque, quee de legatis piis fiunt, indicem, a Cancella- ria communicatum , apud fe habeat. Cancellarius curije Epifcopalis nullum prorfus munus accipiatv Neque difpenfationes ullas expediat, nifiin quantum ipfius offiqum & mandatum Epifcopi concedunt. Hebdomadse dies non gentilium moreplanecaruni>Lun2e, Mar* ti& &c« fed feriarum nomine appellentur«. Caih Concilia Mediolan. faec XVL 43^' Cancellarius & Notarius caufarutn aaa, inftrumenta origina- Iia,'ac proceflus nemini afjjortanda tradant, fed in Cancellaria aut Archivo illa infpicienda exhibeant. Et ne lioc quidera fine Vicarii confpnfu. . ^ . ^ » Qus lati, baohantiuml Chriftianorum effufa licentia repreffa ? Quare autem non eft obdu aa cicatrix populi ? Nunquid , non eft refina in GalaadP qui appli- care deberenc pharmacum ^ accdiaj letbargo habcfcunt & concabe-i icunt. ! Ita temporis fui morbos deplorabat, ceu alter Salvianus, fan- iftiirimus Mediolahenfjum ?mM Carolus; & ob oculos proponi ju. bet probaticam iilam pifcinam, atque in ea multitudinem magnam ianguentium, csecorum, claudorum, exfpeftantiura motum aquse, agi^nd^e fynodali confultatione & paftorali officio. |. I. De Fide. i 5. , ^6 concedatur ingreflus in provsnciam ulli bseretico ex vicinisj infeSlis regionibus venieoti. Si omnino impodiri non poffit, in pu-i blica caupona diverfetur , stque ad Epifcopuro deferatur. Noni permittatur intrare Ecclefiam, nifi t^mpore condonis. | Nemini licetbona fua vendere, ut in hsereticorum terrasmigret,! ibique domicilium figat. Bibliopol^ & typographi fidei profenionemj edant. Nullusliber, etiam alias jamedttus, recudatur absque de- bita licentia. Nullus liber fi6to aut alieno nomine edatur. 'Nemo prajdicatoris olSicium aflumat fine approbatione Epifcopi. DeReliquiis, Feftls, Indulgentils, ^f^* Sine Epifcopi conceilione facrse Reliquiae non transferantur ab una ecclefia ad aliam , multo minus extra Dioecefin. Sub excora-; municatione etiam prohibetur, ne ^uis privatim particulam alteri donet, aut concedat» Quia • Concilia Mediolan. fasc. XVT^ 4S5 Qma S. Barnabas MediolaRenfeft Ecclefjaro primus erexit, & ffi^^fteriis fidei fmboit, ejus feftum flib prEBcepca a clero populbque ! coiatur. Licet feftum in diem jejunii inciderit y nihilominus jeju-- mum feivandum. Parochus induJgentias concelFas diligenter promulget. §, 3» De Sacramentis. Fideles freq^enter ad Ecclefiam parochialem cGnvenlant, ad SS^ Sacramenta percipienda, audiendum verbum DEI, & cultum DEO fub Divinis offioiis exbibendum > Dominicis prsefertira feftisque diebus»^ Regulares etiam exempti olea facra non aJiunde quam ab Eccle- fja Cathedraii fumant. Diera Baptifmi celebrafndi ufus reftituatarr dicente Amhv ofio t repete , quid intmogatia fts ; recognofce , quid vefponderis^ Renuri'- tiafti diaholo- opmhus ejns , mundi)' ^ luxurice ejus , voluptati-^ bus : memor e/k fertmnis tui , ^ mnquam tihi exddat tu quae hic de extirpandis publicis fcele» ribus, de comrrunione pafchali , de approbatione confelTariorum aiferantur , jam fsepius repecita funt j uti^etiam , quae de titulo meii^ fae dicuntur. §.4. De capitulis , clero ^ ac Dlvfnis ofiiciis^ Capitulum fede vacante aut veterem Vicarium copfirmet,. aut novum conftituat, fi fieri pofTit, Jaris Canonici Do^orem. Ob 1 i i a cau- 436 Pm. Vlh Lib. II. Cap. V. Art. IL caufam femel ele6lum rriutare licebit. Capitulum fede adhuc vacan- te rationem ab eo exigere poflit ; uti etiam novus ele^lus Prsela- Epifcopi jurent-roanu ad peSus admota^. Idem de reliquis Praj. latis : inferiores vero clerici ta6lis facris iitteris. Sacerdotes a Mifla fufpenfi frequentem f^cram communionem fumant. Statuuntur pcenae in clericos concubinarios, aut eo nomlne fufpeftos In quolibec altari, in quo MiflTa celebratur, crux adfit. Quando fummus Pontifex moritur, omnes campanse compul- fentur. In cathedralibus vero & collegiatfs folennis Mlffz & officium defandorum pro eo celebretar» Reliqui facerdotes aut M ffam, aut faltem fl:atam orationem pro eo faciaat. Cum Epifcopus graviter ^grotat, fupplicationes & oratione* pro eo inftituantur. AntiphonaB Breviarii ad novi officii rationem emendentur^ §. De funeribus, proceflionibus, Ecclefiarum cultu. Clericus mortuus veftitu pro ordinis fui gradu indutus eff^era- tur. Laicum Ecclefiaftici nunquam eff^erant : neque in altiori ordi- ne conftituti inferiorem clericum. Nifi neceflitas aliud exigat, Epi- fcopum obtinentes dignitatem & canonici facerdotes : laicum laici. Doramicis & feftis nulla celebrentur anniverfaria pro defunftis. Oratio pro defundlis quotidie fub crepufculum fiat a toto populo pami panae figno admonito, Datse in id Indulgentise^ ' Ne in pofterum corpus aliquod fepeiiatur, nifi duodecim falteni horis poft mortem. Si vercf quis repentina morte occumbit, za^ faoris exfpe6letur* * Statae procefliones devote obeantur, praelato vexillo. Siin ecclefiacrimenaliquod patretur, Id ocius EpifcoDo flgni- ficetur- Mulieres omnes velato capite in ecclefia compareant, Pro. pe baptifterium nullum fiat fepulchrum» §. 6. De Concilia Mediolan. faec, XVL 437 §. 6. De Juribus, & Jurisdidione Ecclefiallica» Locationes ad longum tempus ac perpetuae examinentur, Le- x6o* gata pia diligentius inquirantur &in tabulas referantur, ut ad prae- ftitutum tempus foivantur, Uem de decimis & primitiis. Epifcopus duos facerdotes, pietads zelo flagrantes deligat ^ quorum officiura fit. eum privatim admonere, quidquid in eo defi- derari vel opus eiVe viderint, ad Tridentini aliorumque conciliorum executionem. Ipfi etiam Epifcopi provinciale* hac de re inter fe conferant. Atque fana« etiam fedi quot annis Ecclefi» fuae ftatum exponant. Plura infuper ftatuuntur pro cafu, quo Metropolitanu» aut alius Epifcopus provincialis aegrotat. In rei frumentariae pubiica inopia clerici frumentum & anno- nam ne abfcondant , fed ftato pretio vendant. Quia fsepe accidit, de fervitute aquae, per alienos agros dedu- cendae, de oryzis intra certos fines non ferendis , atque de aliis ejus generis caufis & controverfiis lites oriri ecclefiafticos inter & laicos, eas Epifcopus ad SS Canorium & aequitatis normam decidat. Epifcopus eas etiam capeilas vifitet, quae ea conditione ereftas funt, ut Ordinarius aliusve fuperior Ecciefiafticus eas non vifitet. Nifi fedes Apoftoiica ejusmodi ereftionem aut fundationem appro- baflTet. §. De Synodis, & beneficiis. Prsefcribuntur regulae, quomodo Epifcopi venientes ad conci- 261, lium debeant urbem , & Ecclefiam Metropoiitanam intrare, quo- modo excipi & faiutari debeant. Quod durante concilio quotidie ^ unus ex Epifcopis debeat folenniter celebrare , & fermonem ex fug- gefto babere : quomodo orationes public» fieri ; exercitationes , conciones, & difputationes facrae inftitui ; fynodorum adba in unum volumen coUigi. Beneficia, quse per ceiTionem vacant, Epilcopus nec fuo , nec cedentis confanguineo , aut familiari conferat , prout Pius V- ftatuit. I i i 3 §. 8- De 438 Parc, Vll Lib. 11. Cap. V. Art. ft. §♦ S. De Foro Ecclefiadico* . Caufas Ecclefiaflicae celerius expedfantur, quam in ford laico fien connjevic ; & fi res dubla & intricata , transaftio tentetur , vel amjcabilis compofitio, Judex coerceat advocatos, procurato- res, aliosque litliim miniilros, ne quaeftus caufa lites protelent, Abbates aliique inferiores Ecclefiaftici caufas matrimoniales , & crirainales pofTunt cognofcere, quibus alias legitime talis juris- dictio compettt, aut de immemoriali confuetudine conftet, Antequam Epifcopus clericis facultatem concedat, ut in foro laico interrogari poffint, interrogationes , ipfis proponendas intelli- gat, ac perpendat. §♦ 9. De Matrimonio* Antequam denuntiationes fiant in ecclefia, parochus ipfe fpon- fos examinet, an non aliquo impedimento dirimente aut impediente ligentur. Viderit itaque, an non alteri fidem dederint : an non ca» llitatis aut religionis voto teneantur ; an non fubfit aliquod impedi- inentum confanguinitatis , cognationis fpiritualis , aut affinita- tis. Filiosfamilias valde cohortetur, ut parentibus infciis aut invi- tis rem ranti momenti non fufcipiant : fimulque per orationem ad DEum prius confuglant, Gravi poena & cenfuris Epifcopi fanciaht, ut peflima illa con- fuetudo ante initum matrimonium coeundi extirpecur. Itaque prius nulla familiaritate aut commercio utantur. Epifcopi fummopere invjgilent , ut grande concubinatus cri- raenradicitos extirpetur. Ec contra reos absque forma judicii, fo- la rei veritate infpeaa, fevere procedant. Paftores aniraarum graviter vetent, ne roas & foemina , liceC puenh adhuc fintJEtate, fimul cubent, ut omnis flagitii pr^fcirda- tor occafio : nec facile paupertatis & anguftas habitationis audienda excofatio : cum humi aut fub dio jacere fatfus eftet. Tollenda pariter noaurna rufticanae plebis conventicula, tem- pore prsfertira hyemali in ftabulis fieri foHta. Caupones etiam fs- pe moneantur, ne dorai fuae flagitia patrari patiantur , auC occafio- nem elsdem praebeant. Quare nullos profligati aut etiam fufpeai pudoris horaines in familia fua tolereat* Amocis pmnitnis procaci- bus Concilia Mediolan. faec. XVI. 439 bus piduris ac fculpturis, facra imago fingulis in cubiculis pona« tur. H«reticos apud fe diveftentes caupo illico denuntiet ; nec feria fexta & fabbato eis carnes apponat. Nec finat mulierem cum viro cubare, quos fufpicatur non felfe conjuges. Holpite peregrino in morbum incidente , paroclium moneat. In omnibus denique ita verfetur, ne aiienorum peccatorum fe reum faciat» §. lo. De Difciplina Militum. Ad milites etiam, qaorum difciplina Chriftiana multum col- lapfa efl:, Epifcopalis cura fe exporrigat ; ut nullus fit hominum ftacus, quem paftoralis follicitudo non compleftatur. Ubi igitur milites funt in prsfidio, Epifcopus cum eorum pras- feflispaterne agat, ut (ecundum Chriftianae vitae inftituta vivant: Chriftianae do^lrinae rudimentis imbuantur , frequenti confeftionis & communionis ufu fe communiant» Quotidie mane & vefperi ftata ho- raprecesad DEum fundant: Rofario B. V. quotidie utantur, ac lytanias collefti in ftationc recitent ; facram imaginem in loco ftatio- nis habeant : facerdote ab Epifcopo delefto fit eis proviium , qui in rphus fpirituaiibus , & anims falutem concernentibus eos exerceat* Libros obfcoenos nelegant, fed in otio militari Mmyrura , praefertim roilitum, vitas legant, in quibus Chriftiana pi€tas cum virtute mi- litari enituit, Illud vero quam maxime Epifcopus cum militum Ducibus agat, ut jejunia & ciborum deledum ex ecclefise praecepto fervent, a blasphemiis abftineant , uci etiam a furtis , rapinis &c. perfuafum- que habeant, ejus generis criminibus perpetuam inuriinfamiam. De- nique dstra^liones, mendacia, ingluviem, aleara, luxuriam abhor- reant, Chriftianos contramores induant, & confeftentur virtutum decus. Ad quae confequenda Epifcopus, piam inter eos con- fraternitatem , Chriftianae velut vitae palsftram , curet infti- t\xu §. lu De Confraternitatibus , piis locis, & Mo- nialibus. Quselibet confraternitas lacerdotem hab^at, vte fpiritualis pr%Iidem ac moderaiorem. Ut 440 Part. VII. Lib. II. Cap. V. Art. II. Uc omnes diflenfiones de loci in proceflionibus praerogativa tollantur, illae deinceps fodalitates priores incedant, honoratiore nempe loco, quae habitu confraternitatis antiquiores fupplicationes, folebant comitari ; licec ali» tempore fint antiquiorey, majoribus- que privilegiis vallacse. Noftu nullas amplius procefTiones agant, nifi de licentia Epi{copi. Epifcopus interfit adminiftrationis rationibus, & adminiftratorum mu- tationi. Cum ea, quas toties deMonialiura claufura graviffime conQi- tuta funt, necdum ubique in ufumeant, acuuntur poBns in ora- nes, tam ecclefiafticos, quam laicos, qui earum Monalleria, qua- vis caufa aut pr^textu , accedunt, Multo minus quisquam ipfa fe- pta ingrediatur, nifi peculiarem facultatem, eamque fcriptam ab Epifcopo habeat. Neque Vicarius generalis eam iicentiara dare poceft, nifi fpeciale roandatum ab Epifcopo hsbeat. Qul contra haec commiferint, ipfo fa6to func excommunicati, abfolutione iummo Pontiffci refervata. Subfcripferunt huic fexta? fynodo prseter S. Carolum prsfidem, novem Epifcopi provinciales praefentes^ Quia vero Epifcopus l^er- cellenjis, apud Rudolphum Imperatorem Nuntius Apoftolicus, Lau- denfis apud Philipum Regem Catholicum, Saimenfis apud Avenio- nem Pontificius gubernator , ^quenfts vero & NQvarienfis , propter alia impedimenta per fe ipfos interefTa non poterant, per pro- curatores fubfcripferunt : Placentinus vero & Albingaunenfis neque perfe ipfos, neque per procuratorem fubfcripferunc. Septimam fynodum provincialem S. Carolus indixit ad annum ifSs. Sed antequam is veniret, evocatus fuic a DEO ad coelefte prse» laium & seternam requiero. LIBER Part. VIL Lib. III. Status Gallise. 441 L I B E R IIL Status Ecclefiafticus 8c Politicus Galli^ Sseculo XVI. S U M M A R I U M. A R T I C U L U S L Status Gallise fub Ludoyieo XIL I. Ludovicus folvit matrimo- nium y metu initum. %. Ducatum Mediolanenfem Lu- dovico Sfortiae eripit : 5. Neapolin Friderico Rcgi, eam- que cum Hifpanis dividit^ Rex uterque inveftitur a Pontifice. 4. Galli a Gonfalvo M. Neapo- ]i ejiciuntur» Genuae fata, & Venetiarum. 6^ Djfcordia cum Jullo Pontifiee. 7. Galli Italia pulfi & Navarra^ 8. Inito com Venetis foedere Xn- fubria recuperata,, rurfusque amifla." 9. Qades Gallorum in ipfa Fran* cia. 10. Fa6la com Helvetiis. i K Ludovici fflors. ARTICULUS IL Status Galli^ fub Francifco L 12. Expeditio Italica. Infubria denuo fubafta. Pugna ad Ma- rrganum. MaxirailianusSfor- tia dufilus In Galliam. Gon- cordatura cum Leone X* 13* Foedus cum Heivetiis, aLu- dovico Xn. abjefturo,a Fran- cifoo inflauratur. Pax univer- falis. 14. Semina difcordiarum inter Carolum V« & Francifcum 1. primum inter eos bellura Na- varrenfe, & Infubricum. Ab Hi- Fari VIL fpania & Italia depulfus Galte* Ludovicas matris & Bonivetl fadiones. ly, Carolus Borbonius ad Csefa- rem tranOt, Bonivetus omnia perdit. Expeditio Csefaris in Phocenfera provinciam* 16. Rex in Laliam. Pugna Ti- cinenfj vi£tus captusque. Con-» 131 ia de rege capto» 17. Fax Madritenfis. Aregenoo fervatur. Kkk ig. Fce- 442 ?m. ,Vn. Lib, IIL ig. Foedus adverfus Csfarem-^ Rom^dlreptia^ Alterura btl lum* MagniGallorum initio progrefllis in Infubribus 6c Samnitibus^ 15^ Mox omnia rurfus amifTa: Doria ad Caefarem tranfeunte ; & Genuam in libertatera affe. rente. 20» Pax Cameracenfis : indignan- tibus Venetis* 21^ Nova Francifci foedera cum Anglo 5c Clemente. Contra- 6la cum hoc affinitas» xz* Tertiumbellumiejusquetres caufs. 23* Francifcus Infubriam rurfus prsetendit&Paedemontium.Ca- rolum III.SabaudiseDucem pro- vinciis fpoliat, Genevam re- bellem in libertatem afTerit. Cgefaris in Provinciam infelix expeditio* 24» Induciae a Paulo IIL Niciae impetratEB, ut Concilium cele- brari polfit» Caefaris iter per Galliam* 2f, Quartum bellum ^ propter Clivenfem & legatos cjefos. Belgium & Rufcino theatrum belli. Ciaffis Turcica GaliicsB junfta. z6, Clivenfis fubaSus. Lucem- burgum receptum^ Belium in Pedemontio* Pugna ad Ceri- folam* 27. Pax Crefpiaca. Angli bellum continuant in Belgio. Pax» Mors Francifci- A R T I G U L U S 111. Status Galliae fub Henrico IL 2S. Aulas mutatio. Stamparura Duciffa cum Mommorantio eje- aa. Diana PiaavienOs fub- introduj^a. Nuptiaj Princi- pum. 29, Stirpis Lotharingic^ adum- bratio* 30. BeiiumParmenfe, Lotharin gii?m, &Alfaturo. Tres Epi- fcopatus erepti Imperio^ 31, ObfidioMetenfis, Sorsme- lior ('aefaris in Picardia, 32. Bellum Belglcum. Senenfe. Corficum. SensaCofmoex pugnatffi. 53. induciae* Mox iterum ruptse. Belium Hifpanorura cumPau-» lo IV^ cui Galli fe raifcent. Guifius in Italiam nullo fuccef- 54. Hifpani in Picardiara^ Pug- na ad Sanquintinum. Gallis conllernatio. Guifius ex Italia accitus refticuit rem. CalC' tum &c. Anglis eripit. 35» Fa^ionesin aula interMom- raorantios & Guifios. Clades Gallorura ad Gravelingam^Res inPedemoBtio*. 9^. Pas Cameracenfis. Henrici infelix raors. ARTI* Status Galliss faculo XVI. 443 A R T I C U L U S IV. Status Galliae fub Francifco II* 37. Guifiorum in aula potentia. Adverfa faaio Borboniorum, Moromoranci , Colygoiorum. 38. Maloruni caufa h^refis , & jmbitio» Lutheranorura in Galliam adventus. Regis foror eos fovet. Genev^ defeStio. 39. Calvini juventus. Inflitu- A R T I C tiones* Doftrina impia in Galliam illata & Brafiliam* Ah- deiotii facinus. 40. Poft raortem Henrici II. hae- refis infolefcit, Annss Burgi fupplicium. Guifjorum zelus pro religione. Ambofiana con- fpiratio. U L U S V. Status Galliae fub Carolo IX. 41. Catharinas ra.atris pfeudopo- litica, Synedrion feu collo- quium Pofliacenfe. Layniiora- tio. 42. Triumviratus,,Mommorantn religio, Partes Catholicae. Pri- mum Hugonotorum bellum. Antonii Navarri converfio,& mors. Drocenfis pugna. Con- dseus & Mommorantius capti. Guifius viftor a Poltroto inte- remptus. Prima pax. A^.Lniqua Catharina Tridentino Coikilio. SententiaPontificis in oao Epifcopos, praslertim Cardinalem Caftilionium, aper- te hsreticura , & in Joannam Albretanara. Molinsus in car- cerera. Profcriptusliber Caf- fandri. Mors Calvini. 44, Altenim bellura Hugonot, Rex ereptus periculo* Pugna Sandionyfiana. Mommorantii gloriofa raors & laus* Cafirni- rus in Galliam, Rupellse defe- aio. Pax aUera. Ab Hugo- notis non fervata* 45. Tertiura bellum. Pugnajar- nacenfis, Condaei mors, Mon- conturiana clades. Soria pira- ta. Tertia pax indigna viao- ribus. 46. Csedes Hugonotorum Pari- fina. Navarri & Condaei fimu- laraconverfio, Quartum bel- ]um. Rupells obfidio fruftra tentata. Sancerra expugnata* Qyaria pax. , 47. Quintum bellum. Mongo- raerius captus & Parifiis dam- natus. Faelio tertia Politico- rum , Alenfonio duce. Con- fpiratio eorum deteaa, Con- daifuga* Mors Caroli regis. K k k 2. AR- 444 Fart. VIL Lib. III. ARTICULUSVI. Obfervatio in Parifienfem Huganotorum csedera. 4S> Hugonotae impii inReligio- nem. Sacdlegi in templa ; Sa- cerdotes : Catholicos univer ^fim: in Sanftos eorumque ,iici etiamregum, fepulcra. 49. Proditores & everfores pa- trias, ac regni : in regem re- belles. Senatus fupremus jure CdsCos pronyntiavit^ ARTICULUS Vll Status Galli® fub Henrico 111, 50. Gallia; facles. Henrici e Po- Jonia redeuntis torpor. Nup- tidd^ Mombrunus captus ac condemnatus, 5 1. Alenfbnii fuga ad Hugonotos iiti etiam Politicorum Garholi corum^ ac Navarri. , Ingens' belii apparatus. Pax iniquifTi- ma a Reginainlta. 52. Liga facra Catholicorum 5 du- ce Guifio. Crifis de illa. Rex ipfe Ligs ducem fe protificetur. Comitia BlefenOa. Defenfio religionis decernitur, f 3. Bellum fextum Catholicisglo- riofum. Sed pax fecutapro- brofa. Ordo S. Spiricus. f 4» Belium feptimum , fortiter rurfus a Catholicis. geftom. Sed turpi pace ab Henrico con. clufum» f5. Moliis ac variabilis regis in- doles. Expeditio in Azores in- feiix ♦ oti etiaro in Belgfum ab Alenfonro iterum fufcepta.Hu jus morte augetur metus Ca- thoHcorum. Qui mnlus uthes occupant,regemque impellunt, ut haerefm prohibeat. f5. Odavum Hugonotorum bel- lum; fauftum initio Catholicis. LegatiProteftantium ad regem' Belilum ei denuntiant. 57 Rextres confcribit exercitus^' Primum tradit Valet^, quem Ducem Epernonium creavic, magnisque dignicatibus auxic. Sed parum egit; alterum Arqui- no, quem JoiofjeDucemfece- rat , ac pariter ad fummos ho- nores ac Regiam affinitatera evexerat. Hic pugna Curtra- cenfi abHugonotis vidus, ca- ptus, 6c contrajusbelli inte- remptus eft. 5-8- Tertiura exercitum , multo minorem dedit Guifio , ob Li- gam fibiinfenfo, ucGerraancs & Helvetos tranfitu areceret* Quos ad Alnmm acie vicit , ac diliipavit. Siatus Galliae faec. XVL f^, OlFenfionibus prselndftiir cra- gcBdiae. GuifmsParifiosingre- ditur , velut tutelaris Angelus a popul o exceptus. Rex ejus mortem decernit» Civitns in re- gem.Fugit isLutetiaCamutum. Per matremcum Guifiotranfi gtt. Epernonius Guifii inimi- cus gratia regis excidit* ^o. Comitia Blefenfia. Poftulata Ordinum. Infidiee. CsedesGui- liorum. Conjun^orum & ami- corum captivitas* (5i. Multas urbes &integraB pro* vinciaB deficiuntaRege ad foe« deratos. Is conventu habito cum Navarro foedos init. Mor- nsei libellus de hoc foedere oleum jgni afFundi t Maynius PanTiis uc Numen exceptus^. Belluffl per provinqias fparfum. ObfidioLutetise.Regis c^des. ARTICULUS VIII. Status Galliae fub Henrico IV, ^3» Spes metusque Ga^liam fu- fpendic. Deliberatio Catholi- corum , qui Henrico IIL sd- ha^ferant. Foederati Catholici Cardinalem Borboniumfubno- mine CaroU X, regem enun- tiant. €4 Belluroper provincias* May- . niusRothoraagum obfidioneli- berat, &Lute:iam. Sixtus V. & Philippus II. ad foedus. Ju- riacenfis vi6loria ab Henrico obtenta. 65. Obfidio Lutetiae. A Farne- (5o foluta^ Obitus Cardinalis Borbonii,quem regem dixerant. Maynius confirmacus Vicarius regni, Bellum in provinciis Hifpani confilia. 66. Gregorii XIV. interdiftum , in Galliam milTum. Ejusdem copi» foederatis datae. Sabau dus accedit fcEderi ; & in Pro vinciaacDelphinatu praetenfio. K k nes fuas perfequitur^ Vincitur a Lediguerio. 6y, Csroli Guifii libertas. Tu* multus Parifienfis in Mayniam. Qui novem ex fesdecim viris trabi affigi jubet. Turrenius fit Dux Bullionii. Farnefius Rothomagumobfidione liberat. Ejus confiliis Maymuscontra- rius. Indicit comitia regni* Papa & Hifpanus agunt de re- nuntiando rege. Philippus per feriam legatum proponit Ifabel- lam filiara fuam, nupturam Gui- fio. Receptum in Comitiis Concilium Trid. 68« Cur rex converfionem fuam diftulerit^ Dubitatio de pote- ftate abfolvendi, Converfionis folenhitas. Inauguratio Carnu- ti fada. ^9. Lutetia , multaeque urbes re- gi fe drdunt :5Uti etiam Guifius , dosatu^PrsBtura Provincis, ab- k 3 dicaco 4i6 Part. VII. Lib, III. dicatoEpernonio,Elboviiis &c. Rex bellum indicit Hifpanss, varia fortuna geiliiin* 70 VigetRomseperfuafio & apud plures in Gallia, regem non efle ferlo converfum, Hanc nutri- unt Maynius & Hifpaoi. Bar- rierje impiumconfilium dene- candoreg^. Caflelliparricida- le in regem fiag*tium. 71. G erctus tcrtus^ Guig- nardus fufpenfus^ Societasex- puifa. Laborat apud Pontifi- cem pro impetranda regis abfo» lutione, ^2. Abfolutio folennis Romana. Ejus conditiones. Mayniusre- gi conciliatus ; uti etiam Ne- murfius , & Joiofa , fadlus rur- fus Capucinus. Ac tandem etiam Dux Mercordius : Eftress opera. Nannetenfe edi£lum, 73. Bellum Hsfpanicum adverfus Gallos fortites geftum* Cum Cameraco plures urbes captae. Niverenfis obitus. Alberti Ar- chiducis gloriofa initia. Cur Aumalius & Rofnaeusregi noii fint conciliati ,fed Hifpanis ad- haeferint. Ambianum captum receptumque. 74. Quamvis Henricus rex cum Anglis & Batavis foedus inierit, illis tamen reclamantibus cum Hifpano pacem Varvicenfem iniit. 75^ Caufa Salutiarum quas Sa- baodus Gallis eripuerat. Papa defjgoatosarbiter. Arbitrium recufat^ Duxadregem. Om- nia tentat, ne reftituat. Rex bello eum aggreditur. Pax confe6la datis Sebufianis proSa* lufliis. 7^. Bellis fuccedunt variae Princi- pum nuptiae , atque ipfius etiara regis. Nam Etrsea pellice mi- ft re mortua ,matrimonium cum Margarita irritum declaratum a pontificis judicio delegato,* inituraque novura cum Maria Medicaea. ARTICULUS IX. Ohfer^vatio^ Quibus viis hasrefis in Galliam iruperii: , & Ecclefiam per- turbarint* 77^ Evangelium Calvinianum illa- latum & propsgatum, per ar- ma & rebe liones : per foemi- nas, Margaritara, Renacam , Stampenrem^ Per Grammaii- co3 , ^ Ph lologos. 78. Reg s Francifci J. perirulum: ac dein zelus pro religione. Calviniftarum Martyrologium. Libelli famofi. Inftitutiones Calvini. 79 Calvinus GenevEe Pontifex y quoffiodo illam reformaric. Pri- ma eius fynodus in horto. Ejus MilTonarii. go. Rc- Status Gallise Ssec. XVU 447 go. Reformatio & purgatio Cal- viniana defcribrtur; quosd c(je- libatum, jejunia, libertatera, templa, imagincs, miffarr, Eu- chariftiam, S^Scripturam, Tra ditiones f Sacramenta. 8i. Dulce Calviniftarum melos. Plures in Synf^dis de reditu cogitant» Quomodo in fcholas" irrepferint, utjuventutem per- vertant. ARTICULUS X. Status Ecclefias Gallicanse reformatus per Synodos provinciales. §2 Concilium Avenionenfe. ^3 ConciliabulumTuronenfe I. 84 Concilium Rothomagenfe 1. 87 enfe. Lugdunenfe Bituricenfe I. Senonenfe feu Parifi- Epiftola encyclica, & ^prJEfatio de haereticis. ^9 - • §• !• De unitate & infal- libilitate Ecclefiae. 2. De Vifibilitate Ec- clefise. S»! - • 3^ ciliorum* Deau6toritate Con- 92 53 94 95 96 97 98 • 4. DelibrisCanonicis. • 5. 5". DeTraditionibus. . De Conftitutionibus. - 5. 7. De Jejuniis. - §♦ 8» De coelibatu* - §. 9, De votis. - 10. & II. De Sacra- mentis & MifTce facrificio* - 5, 12. De fatisfaClione , purgatorio &c. 100 • • 5. 13. De Invocatione fanfitorum» 101 - . §.14. De facris Imagi- 102 109 nibus. . • trio* - - 15. ribus* ir. 16. De libero arbi- De fide & ope- 104 • • §. 17. Decreta morutn» 105 - • J. i8* Exhortatio Con* cilii ad Chriftianos Principes pro extirpatione haerefum* 106 Concilium Narbonenfe* - Viennenfe. - Rhemenfe 1. - Rothomagenfe 11. - Melodunenfe. . Burdigalenfe* . Rhemenfe II. - Turonenfe II. - Bituricenfe IL - Aquenfe. - Tolofanum&Avenio* 107 . 108 - 109 - 110 • 111 - 112' 113 - 114 • I 16 - nenfe II. I n ARTI- Part. VII. Lib. in. Arc. I. ARTICULUS I. Diforduai Mediok. Status Gallia- fub Ludovico Xll J^ortao Carolo VIIL Lwdovicus XIL Dax Aureliaoenfis , pro» ^ VT cr^* gngumis jore ad regnum eveaus , Joannam LudoviGt ZL tiliamFontificss auaoritate repudiat , ad eam ducendam vi fe adaaom eaufatus ; atque Annam Caroli VIIL viduam , Britanis potmmfe cupiditace fobftituit. Tum vero in Italiam animum curasque convertit, in Medio- iaiieniem Ducstum maxime, quem tanqusm debitum Valentins avr* fus^^ & Famili» Aurellanenfi iliatum, ceu patrimonium, & propnam h&reditacem fibi vindicabat. • . Inftaurata jgitur cum Hifpano & Anglo amicitia, adverfusMa- ximiUanuni Caeiarem concitatis Heivetiis , cum Alexandro VL Ccon* ceilo eius fiiio C^fari Borgis ValentinoDucatu; & Venetis in Lu- ciovicumSfortiam (quem cognominant) fcedusinic, trans- iniiJisque^Alpibus anno 1500. brevi cemporetotalnfubriaacLiguria potinir Ludovicug vefo Dux in Germaniam exulatum abiic. Cum- que fruto a Ca^fare, ia Macthiam Hungarum abftraao , aux:Iia pe- tiiiiec, ad Helvetios converfus, eorum ope totum Ducatum , arce MedioIaoenJi & urbe Novarienfi exceptis , recuperavit. Sed mox ab jisdem defertus,, captusque a Galiis in Franciam abdudus, cum tratre Afcamo Cardinale, in tetro carcere per decem annos conta- miii Infubna interim ad Gallos relabente. Subaao Mediolanenfi agro GaHus ad Regnum Neapolitanum, priftmo lure ab Andegavenfibus vendicatum , animum applicuit! SedtimcbatTerdinand! Catholici potentiara, quiNeapolinfibiaife- rebat, qu^nto jam mde ab obitu CoQradini jure, per Conflaiistiani Manfredj filiam ab Aragonls devoluto. Et quidem AlDhonilis V. erdmandi Catholici patruas armis eandem Gallis eripuerar, Ouo- niam autem prole carebat, qus juftothoro elTet prognatat, Ferdi- nando Nothp fuo reliquic. Cui filius Alphonfus fucceffit , adverfus qum Carolus VIIL Galliae Rex expeditionem fufcepit. MortuoAl- phonfo ejusque filio Ferdinando, Fridencus ajter Ferdinandi Nothi ftlmsRegnumadeptus eft, quo LudovicusXiL Gallus, &Ferdinan- dus Cathohcus , ejus propinquus , eundem privarunt. .^rr" r ^^^^^' ^^^®^^^ Ludovicus , ne Ferdinandus ccniaiiislm&feopponerets mentem fuam fcederisque conditiones ei- dem Stacus Galli® fub Ludovico XII* dem propofuit : vetuftas efle difficilesque domum inter Andegaven- lem & Aragonicam de utraque Sicilia controverfias , jam inde a Ca- rolo AndegavenG, & Petro Aragonio enatas : graviffima propterea per tria jam fsecula bella gefta, totam Itaiiam non raroin partes ex- citam , torrentes fanguinis Chriftiani fufos : ad Fridericum , licet in poflefljone efle videatur, Neapolin non pertinere, eo quod ex patre, fpuriis natalibus infefto, fit natus ; qui proin nihil juris in eum potuerit transferre. Ad fe duos, ceu fsmiliae utriusque capita regnum Neapolitanum efie devolutum. Cujus ftirpij potiora fint jura, tot belh*s haftenus fuifte difceptatum. Quin igitur aroica transa^tio- ne litem annofam tandem dirimerent, & utrinque uno dato , altero retento finirenc. Haud mulcuffl Ferdinando, Regf fagaciffimo, & futura animo eonjicienti , ea oratio difplicuit. Itum igitur in foedus , 6c cranfa- ftionem : cujus hcec pafta : Ferdinandus perpetuo maneat in poffef- fione & dominio Sicilia", ejus regni titulo Ludovicus abftineat : fe Regem NeapoHtanum & JerofoJymitanum , Ferdinandus autem fe diceret Ducem Calabris, penes quem Calabria & Apulia Siciiiae vici- nae elTent. Franco coetera cum Neapoli cederent. Quisque fuam portionem finealterius auxiho compararet^ Quisquea Pontifice tan- quam domino diredo parcera fuam clientelari jure obtineret. Contraflo hoc divifionis pa6lo uterque Regum inftruebat exer- citus, fimulaca in Turcam expeditionc, qui dudum Venetos bella vexabat^ Ludovicus cum viginti peditum millibus , & 1500^ cata« phraftis equitibus Romam verfus profedus, totius Itahae vota atque metum fufpendit* Ubi Romam ventum eft, Oratores utriusque Re- gis, larva depofita, traditionem poflidendi Regni, quam vocant Inve/iituram, a Pontifice poftulant. Nec ille vota poftulantium di- ftulit, aliunde Friderico fuccenfus, & duos potentiffimos Europae Prineipes pro regno uno, non admodum magno , habiturus clientes atque obnoxios. Franci & clafl^e e Phocenfi provincia & terreftri itinere in Cam- paniam profefti , ultra arma vidoriam promoverunt, atque metui undique fparfo intra raenfis fpatium portionera fuam occuparunt re- bus fecundis pnmoque impetu ferocfffimi. Confalvus aurem Cor- dubenfis, jam a Mauricls paimis clarus heros, Calabriam interim acque Apuliam in poteftatem Hifpanorum redegerat* Fridericus autem tantis impar hoftibus, primo in caftella, deinde in Ifchiam fnfulam fe abdens, tandem Gallis fe dedere coaftus, atque in Franci^m abdu^us, triennio exa6lo captivitatem morte finiit. Ejus Pars yiL L I 1 verg 449 Part. VII. Lib. III. Art. L vero filius Hifpanis , Tarentina arce expugnata, efl traditus, ut ftirps miferrima utrique hofti & fpolium effet, & tfophaum. Sed regnum unum duos Reges & tantosnon capiebat ; nec con- fufi & incerti iimites femovere poteranc duas gentes, quas Pyrengei montes vix fatis dividunt. De finibus igitur utriu^que portioais orca primum contentio, cum aperta vis atque bellum gravinjmum. Et Confalvus quidem, Hifpanorum duftor, rerum beliicarum multo peritiffimus, caftellis prfmum locisque munitis miiitem continebst, donec Gallorum aeftus, qui vehemens initio efTe folet, deferbefce- ret, atque ingenio ufus per infidias & opportanas eruptiones vidaris praeludebat, capto etiam Albinio, Gallorum duclore celebri, Tum vero in campum apertum edudfcis copiis , pugns copiam pulfi. Gallisfecit^ Conferca illa eft anno 1 505. ad Cirinioiam in Apulia. Csefus cum flore exercitus Ga^lorum duaor Nemurfius , Armania- cae ftirpis ultimus» Tantusque mox fecucns cft vi^torias fruftus , ut Confalvus Neapoii tocoque regno potiretur, arce duntaxat Neapo* litana, Cajetana, & Venufma, cum aliquot in Samnitibus oppidis Gallorum praefidio adhuc retentis. Ludovicus Rex dolore & indignatione perculfus, quacuor fimul terra marique confcribit exercitus, quibus Ferdinandum in Hifpania & Italia aggrederecur. Sed magnis conatibus eventus non refpon- dit. Salfula; obfeiTs conatu irrixo. Claflis, milesque, acciius, re- duftus in Franciam, prster ignominiam , & opum detrimentum nihii reportavit. Sed nec melior in Italia armorum fors» Nam caefis ad Cajetam - Gallis, totum regnum Neapolitanum a Confalvo occupatum. Si- snilisque ferme hsc Ludovici XII. Neapolitana expedicio fuit illi , quam Caroius VIU. fufceperac. Gallis in quaeftores & annona; pra?- feftos culpam conjicientibus. Ludovicum certe grayis morbus corripuit, animo jam prius ffigrum, & fecum reputantem belli ignominiam ; eorecidifTe fpes, conatus , & amplitudinem Franciae, eo tot exercitus, tam immen- fam pecuniam, ut regnum ranta infamia fibi eriperetur, nec fibi aliud fuperelTet, quampudor, & opprobrium vidi. jPublicis autem totius regni fupplicationibus fanitati redditus diflx>lvic fponfaliaClaudiaBfiliae fuae, cum Carolo, Philippi Archidu- cis filio, inita, ne Britannia a Galliae corpore rurfus avellatur. De- fponfa autem fuit Francifco Inculismenfi Delphino. Qu^ res licet vehementer difpliceret Philippo Archiduci , nihilominus quod mi- rum ) Status Galliae fub Ludovico XII. 452 rum ; hic ultima voluntate Carolo Ludovicum totorem dedit, prs- terito avo paterno Maximiliano , & materno Ferdinando. Obitus Philippi Archiducis Ludovico fpatium dedit ordinandi 5» Infubriam atque Ligurism. Nam Genua, ad Longcbardicum olitij Ita- li»regnum, tum adlmperium percinens, fuidein juris faaa, denique Mediolani Ducibus fubjefta,atque curoeo ad Ludovicidominium de- voluta, dudumin varias turbas domefticas fuit diftrafta, flilcis, Do- riis, Spinohs, Grimaldis aiiisque patritiis in plebejos, his in Nolnies fam'lias furgentibus. Poftremo plebejorum faaione pravalente non feditionem modo fed apertam rebelhonem res fpeaabat , dejeftis Franci« infignibus, & Csfareis fubtlitutis, Quare Ludovicus in Ita- liam orofeaus urbem expugnat , & fuppHcem in gratiam recipit ; turba-um auaoribus fuppJicio affeaip. (anm iso^j-) Irterea Ferdinandus quoque Rex , ut regnum Neapohtanum, nuper aCGuirjtum . Dr*ft ns infpiceret , in Italiam navigavit. Atque Ne*apoli a^greniis b?,^ >>nan} movic. Ubi celebris ille cum Ludovico congreillis Voit habftus ; certantibus Regibus, quis alterum majore benevnlentia -^f ainicitis fj^^nincacione vinceret. Maximiiianus quoque innperacor in Itah*am moturus fuerat ,Veneti» nifi obfliriirent Veneti , contra quos dein quadruplex illud folenne fadus Cameraci eft inirum, conventumque , ut Pontifex Flaminiae urbes, Faventiam, Ariminura, Ravennam ; Ca?far Fatavium, Vi- centiam, Veronara, Tarvifium , Forum Julii ,* Ludovicus Cremo- nam, Cremam, Br^xiam, Bergamum ; Ferdinandus Brundufium , Hydruncem, Tranium, Molam, Monopolim, a Venetis abftraftas reciperenc, Qui urbes fuas reduxiflTet, fociis opem ferat. Primus, uc conventum, Ludovicus ad Adduam roovet co- pias Venetos Petilianus ducebat, & fub eo Aivianus, qui efferve- fcente ad pugnam fanguine, invito & abfence Petiiiano in praehum ruit ; quo & ipfe eaptus , & exercitus csfus, & potentiffima Re. fpublica in fummum difcrimen fuit adduaa. Brevi fiquidem tempo- ris intervailo tot tantisque urbibns fuit fpoliata , quas per duccntos annos magno labore, eura & fumptibus comparaverat. Qua? dem- ceps cum Venetis gefta Itb. u hujus partis, recenfui. Poftquaro JuJius Papa Flaminiam receperac , deferto toedere Cameracenfi cum Venetis reconciliatus fuit, acque adverfus Lu- dovicum, cujus in Itaha potentiam ferre non poterat, belium pa- ravit Occafionem dedit Coroachium , urbs Flaminiae, quam ab Alpb^-^nfo Ferrariae Duce, tanquam ad Ecclefiam perttnentem , re- pofcebat; Alphonfujlmperiiurbem proficebatur. Ducis, foederaU *^ L 1 1 a fui 452 Part. VII. Lib* III. Art. L fui j caufam apud Pontificem traflandam Ludovicus fufcepit» At is obfirmaverat animum ,* quin ut Genuam Ludovicus . libertati reftituat, poftulavit. Confidebac nempe foederi, cum Ferdinando rege clam inito , cura PaDl ^^?"^ Helvetiorum fubfidiis, quos Schinerus a Ludovico, plus ftipen- ^ dii negante, abftra6los, Pontifici adjunxir, Jamque Mirandulam expugnaverat Julius, praefens ipfe in caftris, cum Ludovicus Epifco- porum totius Galliae concilium Turonibus celebrari voluit, atque proponi, regem nulla fua culpa a Poncifice impeti ; ab eo vim Ferra- rienfl Duci inferri, una de caufa, qood Francis focius eflet, fimul ftatujfTe Francos omnes ex Italia peliere. Regem adhibuifiTe omuem ifiduftriam, ut ab irato pacem exoraret ; perftare iram Pontificis , beHumqueiniquiffimumpalamindicere; regemflagitare, quid in eo rerum articulo fibi faciendum fit an iiceat vim inique illatam vi rC' pellere? Uno confenfurefponfum,licere iilam repellere, nec metuen- das diras, fi adiungerentur ; imo pofie juxta conciliii Baijleenfis de- cretra regi regnoque confuli more majorum. Poftremo fancitum, ut ha?c fignificarentur Pontifici, atque is rogaretiir, ut ab inferendo bel- lo abfifteret. Si recufaret, compelleretur indicere concilium Ge- nerale, ut a Patribus Bafileenfibus ftatutum fuiflTet. Quibus con- ftitutis vetuit Rex , ne quid pecuniae aut litterarum Romam defer- retur. Erepta fubin Pontifici Bononia & reftitutis Bentivoliis, con- ciliabulum Turonenfe Pifas transfert, ut propiorem eidem metum in- cuteret. Finem fynodi Cardinales quidam praeferunt , ut concordia Principum Chriftianorum conciiietur, bellum contra infideles appa- retur, difciplina Ecclefise reformetur, tam in capite, quam in mem- bris, idque juxta placicum concilii Conftantienfis. Orta dein Pifu fedicione Mediolanum transfertur fynedrion , atque ibi etiam rerum facie mutata, Lugdunum ; tenente fcena ludicra, quoad vixit Julius. Quamvis autem Galli duaore Gaftone Comite Fuxienfi 23. an- norum Juvene, brevi tempore in Icalia res magnas agerent ; Bononi- am obfidione liberarent, Brixiam , ad Venetos relapfam, rurlus expugnarent, eosdem Venetos fspius caederent, atque infignem a Pontificiis, & Hifpanis ^avemam viSkoTUm reportarent, ipfam- Galllltal-a ^^"^ urbem dfriperent, atque ad eum gloriaj atque potentige pulfi ' apicem afcendiflfe viderentur , ut omnem Italiam pofl^ent fubvertere ; ' nihilomsnus fortuna inconftans, inverfa mox felicitatis rota , ad ima depreflit, quos cot vicloriis elevaverat. Arailfa Flaminia, Bononia, Par- Status Gallise fub Ludovico XII. 453 Farma, Placentia, Genua, Mediolanum, ut adeo praeter geminas arces nihiJ Gallis in Italia ruperefiet. ^ ^ , Caafa tants tamque fubitsB cladis erat gemina: mors Gaftonis, Gallorum du6tcris poft viaoriam Ravennenfem incautius hoilem infe- quentis, & praecipue Ilelvetiorum, quos Ludcvicus avaritia & con- temptu irritaverat, in Italiam adventus» Reditutus ab exilio voca- tusMaximilianusSfortia, cuiSchinerus Cardmalis, qui Helvetios ad- duxerat, Mediohni claves obtulit. Neque amifla lcalia circumfcripta calamitas ; Navarrs quoqueg^ Navaita. regnum Gallis aderoptum. Ferdinandus etenim rex Catholicus , fa- gaci mente in omnem partem exporreftus, cum Francos in Itaiia cum adverfa fortuna ludlari cerneret, \6to cum Anglis eorumque re- ge Henrico VIII. genero luo fcEdere, Joanni Albretano, Gallica ftir- pisPrincipi, & uxorio nomine regi, primo Poropejopolim tum uni- verfum Navarr?e regnum eripuit, Ferdinando Albano Duce juveni* lem tunc retatem imbuente ad vi^lorias, & fupremi Ducis ita fun- gente officio, ut omncj Gallorum constus diffiparet, attrito ^d P m- pejopolim eorum exercitu, & Francifco Delphino cum ignomiiia vO- afto recedere. Ludovicus deftituit deinceps affinem & foederatum regem exu- lem, tota cogitatione in Ducatum Mediolaneniem inteotus, quem velut patrimonium fuum avitum, tot bellis partum, ac peculium fuum velut caftrenfe refpiciebat, Sed quam fpem conciperet, Pon- tifice, Imperatore, regibus Hifpanise & Anglia?, Helvetiis, totaque Italia adverfus fe, lot cladibus attritum , corj iratis? Venetos per- tentat ,• quos , licet omnium calamitatum eis caufa exftiterit , ad foe- dus promptos invenit , quippe, omnem rimam circumfpicientes, per quam ex pr^fenti turbine fe poflint evolvere, Capita autem foederis erant : Veneti ad recuperandam Infu- briam regi commodarent decem millia peditum, equites mille & du- Medioianum Centos: Cremonaquoque& Adduanus agerad eum perdnerent, Cas-Tecupei-stum, tera ipforum effent , quas Cameracenfi foedere amifiirent : & Rex ad ea fubigenda arma adjungeret» Traje£lo igitur novo per Trivoltium in Italiam exercitu, Vene- tis junftus, quos Alvianus ducebat, mira celeritate Infubriam Ligu- riamque recuperat, praster Comum & Novariam, in quam Maximi- lianus Sfortia, Mediolano profugus, fe abdiderat, patris tamen ea in urbe fata reforraidans. At Helvetii, conftantiori jamfide eidemrurfusque tdftrifti, imprimis Gallosobfidionem folvere cogunt, digreftbsque in-atniirum. fecuti intempefta no6le ingenti praelio profligant, ofto miliibus in acie L 1 1 3 c^fis 4S4 Part. VII. Lib. IIL Art. L caeGs, caftrisque omni opulentia inftru6tis , in vi6lorum manus ve- niencibus. Trimollius, Galljc? exercitus dux fupremus, hac labe prift nam gloriam commaculans rebus defperatis in Galliam receflic, aro fljs in Italia omnibus, praeter arcem Genuenfem* A'^eo nempe Longobardja aemulabacur dedam maris, per alternos fluxus, & re- iiuxuf; undas fuas cientis ^ic ref irbentis, ^nfubriam, Liguriam, regnum Neapolitanum, regnumque Na- il varris,, com pluribus exercit bus & immenfls beliorum furaptibus , Ludovicus amiferac ha6lenus« Jam vero translaco in ipfam Franciam bello, ipfa iliius vifcera pecebant Csfar, Anglus, atque HelveCii» EtHenrlcus quidem /oceri inflindu traieftis Caletum, atque ir/de Ter- vanam decem Anglorum raillibus, pugnam conferuft, quai Calcaria diftaeft, quia Gaili ferro vixcentato nonnifi cakaria ad fiigiendum attulifle funt vifj, Viftoris praemium fuicTervana dapta, cum pra* eipuis Gallorum ducibus ; quos inter Bajardus forticudims laude ea tempeftate heros in paucis inclitus, Jaraque trepidatum Lutetije, omnium armis in Ludovjcum, ve- lut Ecclefiae hodem > converfis. Et quidem Anglus immine, bat Picardiae, Helvetif jufto cum exercitu Burgundise iufundebancur » focii,^ Scoti videlicet& Veneti csefi, illi ab Anglis, hi ab Hifpanis' Cum fubito lux afFulftt, Angius reflexo a Gailia itinere Tornaco in! terceptoin patriam redtit. Heivecii, dura Divionem obfident, a' TrimoHio Burgundt(E Gubernatore emolfiti blanditiis &promiflis, ro- ganti pacem concedunt, ea lege, ut Rex 400000 . aureorum fibi pen» dat* Concilium Pifanum abdicetcum Ducatu iMediojanenfi; nihilque in Pontificem & Arragoniura Regem molirecur. Sex nobiles pacisob- fides daret. Haec paaa Trimollius infcio Rege iniit, uC fortiflimam gentem a jugulo Galliae , in extremum difcrimen addudas, averteret, Lu- dov cusautem non attento obfidum periculo, illa poft Helv^etiorum difcefllira rata habere noliut ; quin novam expcditiontra in Icaliam adornavit, poftquam cumAngio, dufta ejuslorore , fedus pepsgit, mutuara opem pa6lus , Tornaco apud Anglum pf rO-^nte, Poftquam ve»ro Ludovicus cum Leone X» rtce ?' ''ntus , abdi- O' catoPifanp concfliabulOjLateranenfern rynodum admifi ..feblat^irn fuit> quod Juiiuspromulgaverat, G llia; interdiaum. cumbelH (acri pro Ecclefia ticolo. Brevique poft obiic vencris profluvio , anno isif» atatis ^f, regni 17. Sub- Status Gallire fub Francifco L 4S5 Subditos impenre amavit , inuH)inutis etiam tributis , dlcere To- liCUJ , gypgem ptnguiffimum optimi pafloris ejfe indtcium ; pater po- pu!i propterea 'appeliatus. i3ene etiam de Gallia meritus, quod Paulum iEmilium Verons adduxerit, ( qui 3S, annos impendit Fran- corum HiltoriaO ^'e"^ beiiis, quibu5statem implevit, fuit infdix ; dum muka fortiter aggrefius, nuilum fecundo exitu finiit : pleftente- Deo contumelias in Pontificem f}3arfas, & contempturo, quo Helve- tios ex amicis holles fecit grsvifftmos^ Ex Anna Bncaniae hared e duas filias reliquit, Claudiam, pri- mo CaroJo Archiduci defponfam, dein Francifco I. nuptam, ut Britannia maneat unita Gailise; alteram Renatam, Hercuii Eftenfi Ferrariaj Duci collocatam, celebrem Calviniftarum fautriceai-. ARTICULUS 11. Status Galliae fub Franciico I, FRancifcus lege Regni eveaus, ac more Majorum Rhemis unftus , foedus inftauravit com Venetis, Anglis, atque dein etiam cutn Carolo Archiduce, qui per Henricum Comitero Naflbvife pro Arte- fia. Fiandria, & Carolefio Regi clientelam praeftitit, promiflis Re- nata; nuptiis. Nafibvius vero duxit Ciaudiam Orangiam ; unde in pofteros Oraniae principatus, Coropofitis domi rebus Francifcus expeditionem Italicam fu- fcepit, aiTumptis 43000. militum, fub prsftantiffimis ducibus Caro lo Borbonio , quem comeftabilemdixit, Alenfonio, PaliiTa, Bajardo, ^^^P^'^"^^ TrimoIIio, Guifio, Trivultio, Lautreco , & Petro Navarro Can ^""^'^®* tabro. Fauces montium iniederant Heiveti, cum Maximiliano Cae. fare, Ferdinando Rege, Maxirailiano Sfortia, & Leone Pontifice junfti foedere. Igitur Franci per novas vias fuperatis moDtibus in Italia com- ftiterunt , antequam venientes confpefti funt. Helveti, ubi iedelu- fos videbant, ad defenfionem Mediolani accurrerunt ; & hcet mulro pauciores efTent nuraero , non exfpefitatis Hifpanis & Florentinis fo- ciis, accendente ad Martem CardinaleSedunenft^ pr^elio fe paracos offerunt» Et 456 Part. VII. Lib. IIL Art. 11. Pugna Marl. Et hsec eft pertinaciffima illa ad Marignamm pugna ; qux bi. gnans, duo tenuir. Primo die anceps erat cercamen, acque in denfam no- £lem excurrens modicam ceffationem , quietem nullam indulfit , ftante in armis & collato veluti pede utroque exercitu. Primo di' luculo tanta vi atque ferocia Helveti iu Gallbs invehuntur, ut mul. tis eorum csefjs, multis in fugam compulfis , jam viaoriam in mani- bus habuiiTe fint vifi, cum Alvianus cum validis Venetorum fubfidiis fubito Cremona adveflus , atque Helvetos a tergo aggreflus , Gal. lorum fpem erexit, Helvetorum vero, univerfum Venetorum exer- citum adventare reputantium , infregit* ^ Quarefortunscedendumrati, recipiuntfe, fedleonum inftar, ftipatis in phalangem ordinibus, & verfus hoftem, quoties lacefleret, frontem obvertentes. Qua occafione multi Venetorum c^fi funt, qui ferreos illos crinaceos aggredi pr^fumpferant. Galli autera libe- rum illis difceflum libenter permiferunt, non tam viais, quam non vincentibus» Heiveti vero fe vi6los arbitrati funt , quod non vlce- rint, fufFufi pudore,quod primum orbi hic documentum dederint, fe vinci pofle. Quatuordecim eorum millia globis maxirae tormento- rum Cquibus ipfi;carebant) fo]o allifa dicuntur. Mediolamim Reliqui Mediolanum regrefli,, cum Sfortia ftipendia pendere non captura., poflet, in patriam abierunt, fruflra dehortante Sedunenfi : qui aflum- pco Francifco Sfortia Ducis fratre Tridentum receffit ad Cgefarem no- vi belli confilia cum eo collaturus, Maximilianus vero Siortia dedi- lioxiQm pa6lus eft ea conditione, ut arcem Mediolanenfem & Gremo- nenfem cum jure in univerfura ducatum regi cedat : habitaret in Francia, loco, quo ipfe veliet, in penfionera , quoad viveret, ^uooo. Ducatorura in annos acciperet. Rex vero pofleflionera adiit, acce- ptis a tota Icalia, prajterquam ab Hifpanis, legatis, Venetis ad ex- pugnandam Brixiam, a]ia?que urbes copias mifit. Leo Pontifex, raetu perculius, cura rege pacem iniit, inftitu- to Bononia? lolenni colloqoio, quo fan£iio Galllae Pragmatica abro- gata, ereaura vero fuit concordatum, Data regi poteftas toto regno eoncGrda. ^^^^g^^^^ Epifcopos & Abbates , eosque Pontifici prasfentandi. Da- tum.. tum contra Pontifici, ut ad illas dignitates promovendi, facerdotii fruftus, quos primo anno colligerent, Pontifici penderent, quos An- natas appellant,' novaaftimationeinftituenda* SiroulqueRexMedi- caa? Dcmus & Florentinorum prote^tionem promifit. Pontifici Bo- nonia ^ regi Parma 6c Placentia aflTerta*. Redux Status Gallias fub Francifco L Rediix inde Mediolanum nihil antiquiuahabuit, quam utHel- ip. vetiorum , quos hoftes porro habere nolebat,, odium auro expugna- Foedus €»«2 ret, ac foedere fibi conjungeret iis conditionibus quas Ludovicus Hdvetis. XII. abjecerat: ut proroilTa.ad Divionem pecunia iis folvatur, daren- tur penfjones antiquse, jufto ftipendio' Regi militarent ,, praeterquam contra Pontificem, Imperatorem atque Imperium*. Ersefedodein In- fubriae Garolo Borbouio in Galliam rediit^, Tentaverat equidem eaefar, Mediolanum ;: fed quia. Helvetii in utroque exercitu roilitabant,..adverfus populares fuos pugnare detre- ftantes, receffit ; initaque curo Venetis & Francis pace , Jani tem- plum aliquamdiu claudi vifum eft, aftumque de bello Hurcis inferen- Go, quorum potentiam fubada iSgypto omnes formidabanr.. Verum ftatuta falubriter ambitio & ffiroulatio Ghriftianorum- 14;. Principum disiecit. Mortuo fiquidem Ferdinando Catholico, & paulo Difcordia* poft Maxirailiano Csfare^.inipfa eleaione Imperatoris , dum Carolus J^um femina- Francifco prseponitar, diffidiorum jafc}a funt femina , in fummas Eu-- ropoK calamitates, atque Religionis perniciem ejrcretura. Carolus» querebatur, avise fuffi Mari», abreptara.ajLudovico XI. Burgundiam Maximiliano avo fubtraftam a Carolo VllU, fponfam, remiflamque Margaretham filiam : Philippum^ patrem. delufum f£epiu& fpe nuptia- rum r fibi primum defponlam Qaudiam , Ludovici filiam ,,turo Rena— tara, denique filiam Francifci in cunis vagientem , fpenfione ubique illufa. Adhac Infubriam, ad Imperium pertinentem, a Gallis infideri» Contra vero Francifcus crefcentem in dies Auftriacae domus poten« tiam,- illatum in eandem Belgium, Hifpaniamque,, abrepta. Neapo- lis & Navarrse regna, invidis atque aegri& oculis afpiciebat.. Nec diu ferrum vagina reconditum latuit, Nam incentore prae- Pfi»"""^ fertim Boniveto, primo in Navarram bellUm tradu^tum eft,,Henrici l""' Navar., AlbietariexulantisRegisnomine;quodNoviodUnenfi cumCarolo foe^ dere itatutum efiet, ut fex intrametjfes Navarra Henrico reftituatur, fe- cus Francifco fas efiet, Henrico ferre fuppetias. Belli mom-:^ntum una erat Pampelona ( Pompejopolis ) nam Ferdinandus occupato* Regno arces omnes d.ruerat, fervata duntaxat primaria, ne rebel- landi voluntati facultas accederet. Civitas admittit illico Afparrum Ducem cum Gallo milite, praefidio Hifpano in arcem recepto , quam propugnabat Ignatius Lojola Nobilis Cantaber. Hac expngnata to» ta Navarra in Gallorum poteftatem venit. Verum dum ifti in reli- quam etiam Hifpaniam exciirrunt, Velafques domitis Hifpanis Ca- rolo rebellibus, exercitum in eos ducit , confertoque prselio viftor Gallos ex toto Navarrae regno expeliit (anno lyai.) Pars VIL M m m Traw- 458 Part. VII. Lib. III. Art, II «urm. C5allt3rura ckdfis. 15- l^orbonius, Translttum dem bellum in Belgium , a Ceerare & Rege prse- fentibus geftum, verum dum Rex CaHilioni, Franciae Marefcalii con- filio, opportunitatem prslii dimittit, & ne Fontarabiam , a Boniveto m Cantabria occupatam^ reftftuere debeac, pacera ab AugHs propo» fitamj repudiac , inextremam fe Regnumque calamitatem iiid^it^ Nam Carolus Caefar totum ferme Mediolanenlem ducatum oc- cupavit, opem ftrenuam jungente Pro5>ero Columna, Pondficiarum copiarum Duce^ Cladis Gallicae caufa Francifci Regis mater Aloy- fiSL feuLudovica, avara & animi impotens fosmina, Galliae fax, quse ut bellum accendit, ita reftingui nolult , ur Boniveti amafii ambi- tioni ferviret^ Quare offen^fa Lnotrecfeia Mediolanenfj Proregi, ut eundem perderet , Infubnam niio perdidit, retentaperfide pecania, ad bellum fuftentandum neceffarla, Dum fc£mina igitur hmc reg* numverfat, & Rex voluptatibus torpet, magnis paffibus publica res ad interitum properat. Csftis ad Bkequami tertio a Mediolano lapide , a Caefareanis &.Ponti{iciis LauCrechii exercicus, Helvetis pri» mo ferociter loco iniquo praelium depofcentibus, dein vero mulcis fijorum atiiiffis, torpentibus & fugam circumfpicientibus. Reftitu- tus Mediolano , ita volente Pontifice , Francifcus Sforcia , Maximi- liani in Galliam abda6li frater. Parma & Placentia expugnata?, ac Pontifici permife Cremona & Genua, ukimae ex naufragio Icaliai reliquiae, ami(fe. Rex denique ipfe, ad majora oftentanda, quam gerenda naCus , gloriam, opes, exercitus, provincias, atque ipfam denique libercacem perdidit. Neque Infubria duntaxaC atque Liguria , tanto molimlne partse, in hoftiles manus relapfse ; Foncarabia quoque, propCer quam pa- cem Rex improvidus excufferac , ad Hifpanos rediit. Csefareani Anglique in ipfa Galliae vifcera e Belgio infufi. Ipfi denique Veneti, Gallis nihil ex confilio, & conft;antia agentibus , ad Caroium Cas- larem tranfeunt. Atque ut nihil ad ruinam deefi^et , Ipfi etiam Galliae Proceres , Biatre Aloyfia, invidiam, ambitiones & intempeftivas aemulationes nutriente , in fe ipfos converfi , & fe ipfos & rem publicam praeci- pitabant» Hos inter eminebat Carolus Borbonius comeftabilis Franci^ , Regii fanguinis Princeps, ftirpis Borbonicae in plures ramos divifae primarius ftolo , rerum bellicarum Dux peritifljmus ; quem licet ad primam comeftabilis & Infubriae Proregis dignitatem elevatum Rex canquam semulura fuum velut a puero oculo iniquiore refpi^ ciebati Status Gallige fub Francifca h 459 ciebat, ac propterea ejus eonfiiiay cfuamvis opcima, abjicere fole- bat. Animc jam ali?5s ffigrum exulceravit penitus mater Regis Aloy- fia , quacunque poiret via, odium in eundem expromens^ adeo qui- dem» ut lite mota fortunis, qua^ Sufmn^e Borbonia; uxoris nomine amplas habebat, eum evertere niteretur ,* quare Gbfcoro habitu teftus ad Carolum Csfarem profugit : qui probe gnarus, quan- tum heroem acciperet^ copiis fuis ijlum praEfecit : atque Medio- lani Gubernatorem conftituit » oftenfurum mox Regi , quem virum alienaveric^ Francifcus ejiis defeaione, utparerat, motus, eum propter oagnas affinicates & clientelas ejusdem de plurium ftde dubitaret novos Provin -iis gubernatores dedit, Picardrse, hoftibus magis ob- noxis Trimo liiira, multarum pajmarum Ducem ; Burgundia! Glau- dium Guifium, fpedatce virtutis Principem, pluriuroque heroum parencera: Aquit3ni2s Lautrechium, Campani^ Orvallum^ Copiis autem prrefecit in Gallia Reaatum Sabaudum, & Faliffam. B-oni- vetum vero c.um CrigiBta millibus peditum & quacuor millibus equi'- Boniv^©^^ tuni> in kaliam mirit. Ssd Bonivetus, homo arrogans, militaris autem rei imperitus , non aiio fine in Longobardiam veniiTe vifus eft,. niii ut Regi fuo & pecuniam. & milites fruftra perderet, La« Dojo Ncapolicano^ Prorege j & Borbonio, virjs militari arte fubaftis^ ci^m indurato beJlis robore militis, Gerroani tlifpanique ubique prse- valeiiiibus^ Quin imo Borbonlus in Phocenfem u9que Galiise provin-* ciam cu.m pedeltri exercitu excurrit, Moneada GlafTem admovente expugnatum Tolonium, vetus I^iaffilienfium eolonia, cum Aquis Sex- tiis, primaria urbe Provincia?^ Fruftra tunc eqxjidem obfeHa Maffih°a, reje^usque in ItaHaai Borbonius,- fed Regem cum robore Francisg & flore Nobiiicatis in ruinam traxit. Is etenim fugientes Gaefareanos infecutus, totam jam Italiam fpebus magnis praeoccupabac« Sed reje6lis veterano- rum Ducum confihis, uni Boniveto, vano homini & bello rudi ob- fecutus, omnia pefTundedit; nam adulationis fufurris ab eo demul-- lus, in plures turmas divifit exercicum, & alior ad expugnandam arcem Mediolanenfem, alios ad Cremonam, alios ad Genuam , alios ad ipfam adeo Neapolim occupandam dimifir^ Ipfe vero cum exercicus reliquiis Ticinum,. urbem & opere &pr3Bfidio muriitiilimam', obredit» Lanojus Prorex & Borbonius, in rei fumroam intenti, colla-^ ^*^' ftum fervabanc militem , prudenter arbitrati , fra^^lis fecundo pra?]io ^H?^*^ in Infubria boftium viribus, prona fecutura CoBtera^. Et ita fanjs evenic. Conferta ad Ticimm ingenti pugna victi Galli ,.. atque Rex. M m m igC^ 4^0 Tarc. VII. Lib. HI. Art. II. jlpTe,, ne in Borbdnii, quem ceu proditorem oderat, manusinclde- ;ret, Lanojo fe captivum dedic» ( Jnno isar. ) Csefi ipfo in con- ifliftu Galiorum o6ti€S mille, capci plurimi,, atque inter eos prae- clariffimi quique Duces. Trimollius, Palifla, Francifcus, jLotharin- giae Ducis frater, SufFolcius Anglus, Henrici Regis aemulus, Rena- tus Sabaudus, Lefcunus, & ipfe Bonivetus, ciadis au6loroccifi. Hen- ricus Navarrse Rex, Borbonius Sampaulinus, Nivernenfis, Mommo. rantius , Chabotus , Brio, aliique multi Duces cum Rege capti. Re- liqui difpeffi in Galliam fuga evaferunt. Sicque terror ille Italiae uno velut momento evanuit ; omnibus viftoris arbitrium prenfan- tibus. Et hsBC eft illa clades Francige , a Pi^avienfi fane maxima, iisdem prope caufis , teraericate & arrogantia. T^rancifcus primum in arcem Piffeonenfem ( Pizzigetonam vul- ?go appellant ) abdu^tus, dein in Madritenfem ( necdum enim Ma- idritum in urbem furrexerat ) a Carolo Cajfare afpeftu prohibitus, donec in morbum lapfum invifit. Mirifice autem Caefar gaudium fin pot^late ilia:buit, fuppiicatione indifta, fumptaque Euchariftia , intra rdigionem iastitiam continens., aflSrmansque vi6lorias de chri- ^ianis Principibus civiles efle, nectriumpho dignas. Deliberatum interea., quo modo tanta viSoria uti oporteat, Non deerant, qui in captivi gratiam dicerent : Turcam in Hunga- riam irrupifTe, Lutherihcerefin diffeminari tota Germania ; necelTa- rio in utrumque hoftem belio infurgendum : pacera proin inter Ifn- peratorem & FranciEC Regem conftituendam hujus autem /vincu- lum firmiffimum fore, fi manfuetudine conciliaretur, tamque bene- ficio vinceretur Regis animus, quam armis profligatus eflTet exercitus. Contra veraFerdinandus, Albs Dux, rigidioris femper indohs Prin- ceps, negabat , Regis animum clemencia vinci poffe: perftiturum feroper fenfum opprobrii : eripiendam proin facuicatem vindi6l« , ficque infringendam , ut fe porro non poffit exerere» In hanc fen- tentiam itum a caeteris. 17. Quum autem conditiones pacis duriores Francifco viderentur, Pax Madii- quam ut acceptari queant , ad matrem & Proceres fcripfit, ut nulla lenO* fui amplius haberetur ratio ; Delphinum Regem coronarent. Pre- cibus autem Galiorum motus, in conditiones tandem a Caefare pro- pofitas Madriti juravit^ Earum hasc fumma : ut Francifcus Burgun- diaeducatum, Caroiefium, Matifconem , aliaque oppida Carolo ce. dat: clientela Fiandriae nulla in pofterum effet. Jus nullum Gal- li$ in Italicas diciones &C4 Delphinus cum duodecim Froceribus obfes Statiis Gallije fub Francifco T. 4^1 obfes eflo, vel horum loco alter Regis niius* Si conditiones non itnplerentur, Rex in poteftatem CAfaris fe reftituat. Defponfa dein fibi Eleonora Caroli forore, cum duobus filiis fuis permutatus, an- no vertente iu Galliam rediit. Interpellacus a Legatis Ccefaris de iroplendo foedere , quereIaSj,g„ jjp^afgy^ repofuit, indigne atque iniiuffiaoe in carcere Hifpano fe fuiffe ha- bitum : extortas a fe per vim & metum conditiones fcEderis, quas implere necpoflet, nec vellec : prohiberi fe juramento in unftione Rlremenfi praeftito, quod nullam regni partem fitdiftrafturus. Re^ gnum effe Francorum, Regis ufura fru6lum : fe absque alTenfu Co- mitiorum nec Burgundiam , nec uiluro oppidum pocuiffe proraitre* re. Idem refponderunt Comitia : irritam fuiife conditionem, per metum, & contra primarias regni leges excortam. Anglus interea, vaftam Csefaris potentiam veritus , ad Fran- cum feapph"cuit. Pontifex quoque Ciemens VII. foluto Rege ju-FcEdusjnC«- ramenti Veligione, cum Venetis, Francifco Sfortia, & Helvetiis ,farem, foedere Gallo jundtus , ad exteros ab Italia pellendos, afrerendam ipfius Italiae libertatem, Sfortiam Mediolano reflituendum, & reci- piendos regios Principes, in Hifpania pro Patre obfides* Ve- rum dum foederati lente fe movent, tota terapeftas in Pontificem & Romam a Borbonio captam detonuit ( Jnrn isi'/. ) quse in eai^f^ * direptione crudeliter atque inhumane a6ta funt, alias expofui. Foederati ea indignitate moti alacrius bellum gerunt. Galli fub Lautreco Genuamrecipiunt, Alexandriam^ Vigevanum, ^^ichnmnt^ hum. Ferrarienfis a Ceefaris partibus abftraflus conciliatus foederi, Clemente promittente Mutinam , Francifco Rege Renatam in con- jugem. Roma fubin iiberata , in Regnum Neapolitanura exercitum Lautrecus promovet, omniaque prsBter Cajetam & Neapolin fubi- git. Vidi a Doria navali praelio Hifpani rc^fus ipfe Moncada^eapo- j^gapolig^ licanus poft Lanoji mortem Prorex. Obfefla Neapolis : vifaque eft fortuna inftabilis atque infida, obverfo Cafare^is dorfo , fereno Gallos , eorumque foederatos vultu refpicere. At vero perpetua haec erat Gallorum fors , ut inltia effent for- ,p. tia ac gloriofa , finis infauftus or!a clafTem &d portum appi^icat, urbem occupat, arcemque, in Genu ^"^^ Trivoltius Pra:f8aus fe receperat, espugnat- Conilauta HeipubllGas ratjo, Adorniorum ^ Fregofiorum faaionibus ^ quae iirbem tanto jani cempore turbaverant, excinflis. Penes Doriam Patrife Hberatorem erat authoritas, titufo & honoribus ad fenatum popiiiomque tradaai?. Atque in pollerum civicas iila, tot muta- Eionibus ante obnoxia^ anchorara ^xit^ ftetitque proceilas inter tur- binesque incokimis, laude Andreoe Dori8& fane eximia, qul regiam propemoduffi potenciam ad patriae libertatem eonvertit^ Necjue in hoc viro duntaxat damaum ingens eft paOa Francia ; fed morbi eiiam exercitura,,Neapollirrobfidentem, acciderunt, Na- varro Frincfpe, Vademontio , p^raecipuisque tribunis > cura ipfo jLautreco^ fupremo copiarunj Duc« , ea iue extinais. Soiuta pro- m obfidia , & abfcedentes Gailorum reliqufas Orangius , poft Moncadam Prorex, totoregno ejecit. Ita enimvero trescontinuo Reges,, Carolus, Ludovicus, Sc Francifcus Neapolitanam expedi- tionem initio fortUnatsiB, fub finem iafauftam atque fatalem funt expertr* Necmelior apudlnliibres Ganorum fors , incuria Regfs , mul^ ta iocboantis, defeau autem confl:an'i« nihii perficienti?^ Viaus a Leva Csfareo Duce BorboniusSanpaulinus, captusque, nec mni. te nec pecunia fatis ioftruaus. Rehquise in Galliam fugientes eva- cuarimt kaliaro. Fax Gamera u ^^^^^ hunc fineffl accepic alterom Francifci L cum CaroTo V, cenfis. beHum ,* nam prlmum per iliius caprivitatem & pacem Madriten- fem nnlri vifum eft. Martem tam iniquuni expertus Rex» Pontifi- ce cum Cajfare in novum foedus eunte aliisque fcederatis dilapfis , pacera petere coaaus e(l. Contraaa ills eft Cameraci ( y^nno 1529 ) & qufdem , quod mirum , per duas f(sm'nas , Margaritham vide- licet CajToli V. amitam, Gubernatricem Belgii , & Aloyfiam Fran- eifci h raatrem ; qu^ eadem die Cameraci convenientes ckm f(B- deratis in has eondftfones paeem concluferunt,, Rex: pro recipiendfs liberis obfidibus duodecies centena aureo- rum millja pendat. Quadringenta miiria Regi Anglise Imperatoris nomrne folvac : rurfus eidem Regi qulngenta millia, quse fibi Caro- lus dixerat rauiaani , niS Mariam ejus filiam duceret conjugem. Li- lii Statiis Galliac Rib Francifco X 4^3 IH florem ex aiito puro pretlonffimis gemmis ornatum, a Philippo Archiciuc reHdlisex Claudia, |-«dovici XII. filia ( i^sm Eleonora Caroli V. forore prolem nullam fufceperat ) duobus duntaxat liberis , Henrico , & Marga- retha, Sabaudise Dud poftea nupta ( nam reliqui ante patrem de-i cefterant. ) Mcr& Fuit hsud dubie pr^clarls animi corporlsque dotibus ornatu* Princeps, robore animi excelfo ^ ioexbaafta liberalicate, magnificen. tia regia^ clementia facili > religlonis m fuo regno cultu infigni, & vere magnus > nifi in Carolum V. iDddiiret» Scriptores Galli ad fydera ufque Isudibus eum extollunt ; maki ex Germtnis & Hifpa- nis eum ad ima mergunt. Mei infticud non eft , magnorum Prin- cipura miculas oftentare* Si qus funt, cenfendus eft easeluiffe; dum in extremo morbo immani doloris fenfu excoftus , RambuIIeti ad proximam mortem chriftiaoo ritu fe comparavit, & noxis fa- cramento poenitentia& expiatis, fideique profeflione edita ( ad quam omnes inconcufie fervandam eft adhortatus^ fumptoque seternita- tis viatico, pientiffime deceffit. Nec abfona videtur Hiftorici cujusdam obfervatio, a nemine roinus quam a litteratis objiciendos naevOs Francifco, quorum fautor, teftimator, & cultor fuit eximius. Certe fub eo litteratura, fatis ante inculta in Gallia, refloruit, viris undique do6liffimis conquifi- tis, & liberaliter nutritis» Nec minimam ex eo laudem meretur , quod fub finem vit», dum Proteftaates Germanias opem ab eo ad- ver- Scatus Galiise fub Henrico IL 471 verfus CjEfarem fligitarent, eandem negarit ; indigniffimuni ratus , fi Rex chriftianiffimus pacem nuper juracam infringeret, ut rebel- les F.cciefis acque Imperatoxi fao propugnaret, ignoniinia Turcici f(£deris necdum abfterfa. ARTICULUS III Status Gallise fub Henrico II. HEnricufi rerum clavo admotuf ^ contmuo magnas aul» mu- tationes fuicepic. Cardinalis Turnonius & Annebaldus amo- Jj^^^ ti, cumTaifio, Villaregio, Bajardo, Biezio, Vallio, &anteotnnes * Stampenfis ejefta , inftigante Diana Piftavienfi, Brefaei conjuge ; qu3B, ficut illa Francifcum patrera, Henricum filium , conjugio pari* ter illigatum , arooris veluti fafcino dementatum poflidebac ver- fabatque Regem & Regnum pro arbitrio* Quafi vero lex Franco- rum Salica folas Regias Principes a regno excluderet, propudiofas vero pellices, humili loco natas, form» privilegio admitteret. Non male tamen Diana Regno confuluit^ quod Principes eos, quos Stampenfii aula ejecerat, autaverfo animo perfecuta fuerat , re- fticueric. Revocatus ad priftinam dignitatem Anna Mommorantius,, atque ad intimam Regis gratiam admiiFus, & cum eo Guifii , Fraii- cifcus, & Carolus , Rhemenfis tunc Antiftes, Cardinalis poftea Lo- tharingus difilus* Santandreanus in Marefcalli munere Annebaldo fuffeftus. Quatuor viros iftos nomino, quia illis confervaum poftea religionem debet Gallia» Rex Henricus luftrata Gallii, Sabaudia, & Pedemontio, geminis nuptiis pofteritati providit. Antonio Borbonio Duci Vindocino jundla Joanna Albretana, Regnum Navarrse, & HenricumlV. FranciseRe- gem eidem parJtura. Francifco Guifio Herculis Ferrarienfis & Rena» tas filia data, innexa Guifiorum ftirpe Regio fanguini, jam ante per Renatum Andegavenfemin Lotharingos transfufo* Haec ftirps Gui- fia cum Hiftoriae Francic» utramque impleat paginam, juvat de illa aliqua annotare« Per virilem ftlrpem , ordine non interrupto, multis faeculis de- 29. currerat Lotharingiae ducum ieries ufque ad Carolum L qui anno^°"^"s Low 1430, decedens, filiam reliquit Ifabellam, nuptam Renato, Duci Aa-^^*^'^"Sic«. degavenfi, ad quem etiam Bsrrenfi? ducatus, MuflTipontum & Gii- fa ipe^tabant, Sed grave belium Ifabellae movit Antonius Ifabellae patrue« 472 Part. VII. Lib. III. Art. III, patruelis, cui Mariaiixofr Harcuriarn, Aumaliarn, 6j Mayennam attu- lit. Bellum igitur erat inter cognatas domos de Lotharingiae du- catu. Quod tandem extinftum cft, cum Jolantha Renati & Ifa- bellse filia nupfit Friderico Valdemontii comiti, Antonii filio, nam hoc pafto utraque Domus rurfus coaluit. ^ Ex matrlmonioifto ampliirimonatusedRenatusII.quiapatreFri. derico accepit Valdemontium, Joanviliam, Meduanam, 'Aumaliam, & Elbovium : a matre vero Joiantha Lotharingiam, Barrenfem ducatum, MuflTipontum, Guifam, cum prsetenfione in Neapolim, Siciliam , Je- rofolymam, & Arragoniam. Poftquam autem potentifiimus hic Prin» ceps Renatus a Carblo Audace toca ferme Lotharingia fuerat de- pulfus, eundem ad Nancejura ope Helvetiorum pugna vicit, & vita exuit. Decedens autem anno 1^28* duos filios reliquit, Jntanium & Claudium^ IUi attribuit Lotharingiam , Valdemontium comita- tum, Barrenfem ducatum, & Maffipontanum Marchionatura ; po- ftea vero Mercordia in Arvernia per nuptias acceflir» Atque is in hodiernam ufque diero ftem.ma Lotharingicum propagavit. Claudius vero, de quo nobis potiffimum hic fermo eft, a pa« tre Renato in hsereditatem accepit ditiones Gallicas, videlicet Gui« fam , Aumaham, Meduanam, Joanviliam, Elbovium , Harcuriam, cum adhserentibus didonibus. Seceffit igitur Ciaudius in Galliam , atque BurgundisB Gubernator conftiti^tus , prceclaram pace & bello Francifco Regi navavit operam, Sed multo celebrior in fuls fuitliberis, quorum anno i jfo. defunftus fex reliquit fuperftites, nimirum Francifcum Guifae Du- cem ; Carolum Riiemenfem Prsfulem, qui Cardinalis Lotharingus fuit appellatus ; Claudium AuwnVix Ducem, Ludovicom, quem Car- dinalem Guifium dixere ; Francifcum magnum Franciae Priorem ; Mariam, Jacobo V. Scoti^e Regi nuptam : & Renatum Elbovium Marchionem, qui Harcuriam nuptiis sccepit, ^ Lilebonam. HenricusRex, poftquam leveris edi6lis h^erefjn coercuit , & Benum'Par-duos pagos, in eandem lapfos, exuffit, multis ad mortem damna- menfe. tis , Bellum Parmenfe Mcepit , adverfus Julium III, Poniificem, & C^farem , qui 06lavio Farnefio Parmam & Placentiam auferre ni- tebantur,- iile tanquam feudura Ecclefiae commiOiim, hic velut ap- pendicem Ducatus Mediolanenfis ,• paratus Julio ja6luram in regno Neapolitano refarcire. Oblatis amph'oribus in eo ditionibus pro ejus nepotibu5* Tamque per Gonzagam Mediolanenfem Prajtorem Csefar Carolus genero fuo Of^avio Placentiam eripuerat , & Par- mam obfidebac , Pontifex vero Mirandolam , Ludovico Pico cum nepo- Status Gallice (ub Henrico !!♦ 47? nepote fuolite colliTo , Gallias Regi eeu fequeftro GOir.mifram, Gal- licoque praefidio occupatara» 0£tavius igitur Benriei opem improrat» Quam ille continuo addicit ; utque nexus cem Farnefiis effet firmior, Horatius Ofta* vii frater Dianam , Henrici ex Pi6lavienfi fpuriam , accipit in fpon- fam» BrilTacus igitur , Pedemontii pro Henrico Gubernator, bel- lum movet ; quod tamen nullo majori faeiDore iBclaruit, Gallo milite in arcibus fe continente. Sed ex hac veluri fcintilla multo majus belli incendium ern- pit, Henricum inter & Csfarem, qui illum ineufabat , quod Itali^ k immifceret , Parraam & Mirandolam prsefidio obtineret r Trideo- tinum Concilium interturbaret ; amieitiam cum Turcis aleret : Pro- teftantes GermaniEe fffideratos haberet ; triremes Caefareas invafilTet^ Henricus contra querebatur, Flandros naves Regias perfecutos :; Andelotum Mediolani captum teneri : Mercatores Gallos a Belgis fpoliatos : Legatum Francicum a Maria Relgii Gubernatrice m cu* ftodiam dWm : Mirandolam a Csefareis obfideri. His querelis, odio veteri , sgmulatione » & tupfditate accen-- Lotha?lrjgl= fis, primus Henricus in bellum ruit,. jufias Ficardise, Caropaniae at^cum* que Pedemontii Prsetoribus illud inferre ,* perculToque cum Mauri- tio Saxone aliisque Proteftantibus feedere, tres Imperii civitates^. Tullutn , Metas, &Virdunum, du6Vore Mommorantio, diripit. S^ xnulpue Rex in Lotharingiam penetrat y & intercepto Nancasro , totam provinciam ad partes fuas traducit , admfniffratione eom-^ ffiiira Nicoiao Comiti Valdemontio Caroli II» Ducis patruo : ipfum vero Ducera , novem annorum puerum , in Franciam abdueit cum Delphino infbtuerdum , ceu futurum Regis generum. Ma- trem vero iH-ius, C.^faris ex foroce neptem in Flandriam juliit ab- lcedere. (Jnm 1551.) ^ Tum vero irer Lotharingfam in Arfatiam cum exercitu abiit ^ & tranfiirun) ab iirgennnenfibus petiit. At illi Metenfium exemp(o^ edodi, qAianio-pericuIo id genus hofpitum admitteretur,. nec mk nis nec poUicitaticnibus fe flei5ti finunt. Quare Gallus Hagenoain & Viceburgum occupat cum intelligit, transaftione PafravienS lancita foederatos ProteHantes a focietate recedere , Iroperii Princi- pura oratores excipit, rogantes, ne ulterius pergat ;^ jam eninr aullum fbperefle Gerr^snicse libertatis perieulum ; proprer quod avertendum comradum fit foedus^ Benrieus, quamvis vehementer atconitus,poIiticorerponfo dato,.gaudere fe, quodliberrateGermanisB reddita finom ejspeditionis fus^^It affecutus, in Belgium receflit , plu* Pars Q q a «ibui 474 f»art; VIL Lib. IIL Art. IIL Tibus urbibas captls, i& relito ubique triftibus tranfitus fui vefti. giis, Maria tamen Casfaris forore f Belgii Gubernatrice , quantum tunc poterat , refiftente, Carolus Imperator colIe6lo exercitu Metim obfidet , quam Obfidio M£'Pfajjcifcus Gurfius propugnabat, praefentibus in urbe ejus fratribus, tenfis- ^yjjj Condaso , Mommorantii comeftabilis filiis , & Horatio Farne- Ho Duce Caftrienfi , Regis genero^ Aumalius autem Guifii frater adverfus Albercum Brandenburgicum temere in pugnam ruens , vi- ^lus, captusque efi. Csefar obfidionem indboans centum millia peditum , & vigin* ti equitum fub Ognis habuiiTe fcribitur : inter quos Albanus Legatus Csefaris, podsgra labofantis, toti exercitui praefeflus, Philiberti^ Emanuel Caroli Sabaudiae Ducls filius, firandenburgus, Holfatus, Avila Hifpaaoruffi duflor , Manriques rei tormentarisB praefe^tus cum 7000* fofTonim , & 120» majoris molis tormentis. Sed iniquifi * *^ fimum erat snni tempus^ November videlicet, quo coepta oppugnatioj pluviis, nivibus, gelu horrefcens , ut morbis, lue, & eruptionibus Gallorum sd 4000. imminuto esercitu, fub initium Januarii iSfh obiidionem folivere coa6tu5 iit, magn^ Guifii gloria» Sors melior in Belgium delatus , ex quo jam ante Roefius excurrens igne in Belgio- ferroque vaflaverat Picardiam, meliore fottuna ufus Caefar , Terva* nam, amplam munitampue in Artefia civitatem, fed Belgis maxf* me infellam espu^nat, foloque squat, ut vix rudera illius amphus appareant^ Eadem felicitate Hefdinum, fitu & opere munita urbf, inCsfaris poteflatem redada, csfis multis e Galliae Nobihbus, & cum iUis Horatib Farnefio Caftrienfi Duce Henrici Regis genero. Advenerat equidem cum ingenti exercitu Rex Henricus ; fed a Cas- fare ita circumduftus eft, ut re nulla a£la inglorius in hyberna re- ceflerit, emendante fortuna Metenfem cladem. 32. Secucme. fuo ipfi regimine rcmpublicam adminiftrabant. Nunc autem eofmi FlorentiEB Ducis fufpefta potentia militare prsefidium a Ca^fare petie- runt, MifTus Mendoza arce exftruaa xivem acerbius habet, atque patritios armis exuit, rmplorato proin clam Gallorum auxilio, cum Dragutus oram Italiae legeret , a Mendoza impatrant, ut fibi ad portus luos propugnandos fcribendi militis copi» fieret. At iili ini- lite introdu6lo, & arce expugnata ac diruta Mendozam cum Hifpa- nis urbe pellunt,^ Gal.iosque, a Termaeo adduaos, recipiunt. ^.^r.,.,» Termsus urbepotitus, cum Hifpani ad l^ragutum Neapoli &Coriic«m Calabria depellendura effent avocati , claffem Gallicam Turcicae jun- ftam ad Corficam applicat, eamque Ihfulam totam ferme Genu- enfibuseripit, ut navigantes in Tufciam Francos tuta ftatione ex- cipiat. Verum poftquam Dragutus^ex Corfica difcefiit, Dona Cffi- farea & Genuenfi claffe appulfa, totum ferme regnum pulfis Gallis recuperat, atque Genuenfibus reftituit. Bellum veraSenenfe traaum diutius,- Cum emm Caefar BeK gio atque Neapoli defendendae elfet intentus, Cofmum Medicaeup FlorentisB Ducem in Senenfes Gallosque incitavit^ Viaus praslio Stroffius, nobilis Florentinus ,, Gallorum dliftor, qui cum plun^ bus aliis Florentinis Medicseorum dominationem non ferentibus exilium infra libertatem habebant. Obfidione dein a Cofmo cmct©^^ Sense, atquefamead deditionem compulfae, ftrenue licet pr®P"|- nante Monlucio ; qui cum Gallis fuis, & Florentinis exuhbus, ^ oftingentis civibus, quibus libertas charior erat patria , urbe ex- ceffit, (fAnno if r50- « ^ • mj Miferaat equidem ad' Henricum Regem Eegatos , qiu auxil!* um peterent, Et urgebant illud Guifii : agi de gloria Francia & utilitate» AdmiiTam urbis oppreff* tutelaro, Senenfes ob unani Galliam miferos incurrifife odium Imperatoris & Florentini , nihii Regis confiliis opportunius, quam pedem in Tufcia figere, quas mari adjeaa claifem exciperet, & media inter Neapolitanos & In- fubres, gentemutramque dirimeret, a mutua ope ceu clauftro ob- jefto ablcififam Sed Mommorantius, rapienteinGuifiumaemuIatione,, ad quem Senenfes perfugerant , ab eo confilio Regem avertit , & urbis & fidei jsftura. ' . , . t. ./y. Meliori aliquanto forte ufi funt Galli in Pedemontio ( cui Briflra*- CU8 Gubernator fuerat impofitus ) & Infubria ; nam prater alias G 0 0 i ur- 47^ Paru VII. Lib. III. Art, IIL isrbes, ob Figueroas ( Gonzagse fufFefti ) Gubernatoris imperitiam & incuriam, Briflacus Cafalim vino. fepultam occupat aftu, Valei^. tiam vero arrais : at Aibanus Dux furrogatus M<;diolani Praetorcuj*- fum ftitit. Quamvis enim Rex ad famam Albani decem miliia du- €lore Aumalio in fubfidium mitteretj nihil tamen fmgulare geftum fuit; 3S« Tandera anno if f^. cum de pace integra conveniri non pofTet, quinquennates pa6ls funt induciEB^ Quarura lex praecipua, Ut qui^ qucin quinquennium poffideret, quod tunc obtinebat^ Libera feht utrobique comraercia , ac foederati $ quos invicem dicerent ^ -pace fruerentur^ Capdvi mutuo reftituerentur^ Has inducias Bru- xellis coram Caefare juravit Gafpar Colinius» Blefis coram Rege Lalinius^ . Verum non alio fine pax ifta videtur jurata, quaisi ut eo tur- pius mox iterum rumperetur, & in majus bellum exardefceret» Cau* fam, vel feltem occafionem, dederunt, qui minime debuerant , Belittra curaPauli IV. Pontilicis nepotes, inquieti, & ambitiofi homifles , qurin Poocifice, aula Roraana dominantes patruum capularem fenem pro libidine verfabant. in Columnenfes maxime prove^us impetus: quorum ampliirimum patriraoniem fifco Ecelefiaftico addiaum^ His opem Hifpanorum iraplorantibus , in Hifpanos ipfos ( Paulo alioquin ab Auftriacis averfo ) verfa ftint confilia , & iropulfus a nepotibus Pau- lus in fpem regni Neapoiitani obtinendi» At cum cupiditas fine Francorum auxilio fruftra foret,'n?potes, ut eos in defiderii par* tem atque emolumenti vocarent, rem Henrico proponunt , atque Cardinalem Lotharingum , Guifii fratrem, in mentera fuam percra- hunt, ea fpe du6lum, ut ha&c inter belJa, Paulo brevi emorituro, Guifius ex Andegavenfi Domo oriundus Neapolim avito jure fit ob. tenturus. Licet igitur Moinmorantius , Guifiorum crefcentem potentiam veritus, Henrico perfuadere niteretur, ne turbis Pontificem inter Induds ru- & Hifpanos exortis fe immifceat : juratas modo icducias : nec in- pt«, / tegrum efl^e a fanftifiima re ifta refilire^ Obrutos eflfe calaraitati- bus populos ; nifi refpirandi fpatium detur, deficiendum elTe fub onere. Si taraen bellum placeret: cur tamlonginquum, incertum, & anceps ? in extremam Italiam vires totas Franciae ablegandas ; at quo fulcro ? depontano fene, qui fpes cum vita ftatim fit extinftu- ros ; inexpertis & ambitiofis nepotibus, in fua folummodo commoda intentis , atque emolumentyiin ex Francorum prolpera & adverfa fortuna capturis^ Nihi. Status GalHae fub Henrico lU 477 Nihilominus tamen Cardinale perorante, bellum efle juftifli- mum: inducias priroum a CEtfare violatas, qui fummum Pontifi. cem, communem omniura pitrem, perColumnam clientem, & Al- banum, Neapolis proregem, vexari fineret : vim repellK Nulla re- ligione pacis aut facramento vetari, quin tegendo capiti manum aut brachium quis opponat : Rex in hanc partem inchnatus , acce- dente prsefertim Diana?, in Guifios propenf», pondere, bellum de- crevit. Miflus igitur Guiflus, fupremus belli Imperator, pofii abdrca-' tionem Garoli V. anno if57- rigente bruma per Alpes in Italiam, atque intercepta Valentia , ad Ferrarienfem invifens , belh appara- Guifius in 1- tumabeo accepit, ad expeditionem Neapolitanam , quam animotaUara. deftinaverat. 5ed, poftquam Romae diutius moratus, hofti fe col- ligendi fpatium dedit, omnia adverfa fuit expertus. Ferdinandus Toletanus , Dux Albanus , Neapolis Prorex, a Fla- trinia, quam invaferac, redux, limites regni provide communivit;^ Odavius Farnefius recepta Placentia Hifpanis adh^fit, uti etiam Cofmus Medica?us , poftquam ipfi tandem Phiiippus Rex Senas cef- ferat. Evanuit etiam fpes claflis Turcicas , offenfo Soliraanno voce fuperba oratoris Gallici. Baro Gardias autem, Archithalafrus Gal- lige, nihil folus tentare ^ft aufus, Quare, cum nihil fupplementi veniret ex Francia, Guifium fpe deie61um , animoque haerentem, fluM confilii caperet , Henricus poft Sanquintinam cladem revoca- vit, copi&s in Galliam, ad proprios lares detendendos, deportare jufl^um , veUic umcam poft naufragium B>anci« tabulam^ Gallis digreflis Pontifex pacem obrouit. Oppida mutuo refti- tuta. Albano propter invafionem Flaminias data venia, fed tota ira Pauli in Marcum Antoniura Columnam, & Afcanium Cornium , ab Hifpanis iam defertos, incubuit ; diris a Pontifice daranatos. Alba- no vero Roraam ingreflb ii honores funt habiti, quibus GuiUus ante ~ receptus fuerat, Ferrarienfis quoque pacem ab Hifpanis impetra- vit. Atque hoc paao pax Italiae rediit. -n- j- Sed vehementior multo belli procella Belgio atque ^^^^^^^? incubuit. Nam dum Guifius exercitum in Italiam trajicit, Henn- ^n^^carmam. cus, nullo per fecialem indifto bello , Colygnium , poft Annebaldum Franciffi admiralium, in Artefiam, Flandriamque jubet irruere. Is Duaco fruftra tentato , direptione & incendiis m liraites graflatus , in Picardiara fe recipit, conquerentibus Hifpanis, violatum jus na- turae & gentium ; fumma perfidia fra^as inducias : praedonum m- ftar FrancQsirruere, bellumque non indi6tum inferre innoxus , oC 0 0 o 3 478 Part. VII. Lib. IIL Art. III. fide jurisjurandi fecuris. Sed Galli in Hifpanos culpam rejecerunt: eos primos rupifle inducias : bellum Pontifici intulifle : Artefis pne- fidia impune graflari , atque in Picardiam excurrere : (k quae funt ejusmodi, Philippus Rex, ut injunam vindicaret, exercitum inllroit, e1- que prsefecit Philibertum Sabaudiaj Ducem, adhucdum Ssbaudia & prascipuis Pedemontii urbibus exclufum. llle copias ad Sanquinti. num, monitam admodum in Picardia urbem , obfidendam ducit, Pugna ad 3fooo* peditum, & 1200. equitum fub fignis habebat, duftoribus Sanqiiinu- pr3scipuis, Arfcotio , Mansfeldio , Egmontano, Parlemontio, Hor- nura. nio &c. quibus acceflerunt haud multo poft novem Anglorum mil- ]ia, mifiTa a Maria Regina, quae hortatu Philij)pi conjugis pariter Henrico bellum indixerat^ Galli pauciores erant, quippe adhuc deftituti Germanis & Helvetiis condu6i:itiis copiis, quae iis tetnporibus robur erant Gal- lici exercitus. Adh^c querelas jaftabantur in Golignium Admira' lium, Picardise Gubematorem , quod parum Xoierter urbes , curs fu8B commifTas^, munierit» Quare a Mommorantio, fupremo belli Imperatore, avunculo fuo, miiFus in urbem obfeifam, ut eam de* fendat cum Ahdeloto fratre. Gum autem Galli obfidionem niterentur fokere, fefto S, Lau- rentii anno iS57* confertum eil ingens prseiium , & decumana Gallorum clades fecuta, ultra mediarn partem exercitu caefo. Ex principibus occubuerunt Enguiennias Condaei Frater, Turennius, muitique alii. Capti Moramorantius comeftabilis, Dux Mompenfe- rius, Dux Longavilla, SaLUodreaDus Marefcallus, Ludovicus Gon- zaga, Ducis Nivernenfis gener, Ringravius Germanorum tribunus, comeftabilis filius, cum aliis plerisque ducibus,- ex Hifpanjs vero paucifliffii defiderati fuot. €allia Gon Certe tanta poH eam cladem Gallfse erat confternatio , ut Lu- fteraano, ' tetiam facile occupand^m fuiffe fcribatur, fi Hifpani, prout vince- re, ita vidoria uti novifi^ent ; referuntque, Carolum patrem , cum ei in foHtodine fua tanta viftoria effet nunciata, interrogaffe, an filius jam fit Parifiis* Philippus Rex lehto motu Gallis fe colligendi fpatio dato, quar- to a pugna die in cailra ad Sanquintinum venit , fpeftatoque fpolio* rum, tormentorum, captivorum, & ca°forurn numero, haud fatis dignum tanta vi6loria fruftum tulit. Sanquintinum vi expugnatum, csefi Duces, civi parcitum, Colignius captus Andoletus per paludes elapfus. Capto dein Cafteleto, Hamo, ISfQVioduno, & Caunio, cur- fus Status Gallis fub Henrico IT. 479 rus vi£loriffi fiflitur, difcedentibus Anglis & Germanis, de inaequai li prsedge diftributione advenus Hifpanos quiritantibus» RoxHenricus cladis magnitudine percepta, Termeum ex Pe^ demontio arceflitum Panftis prseficit, Guifium ex Italia exercitum jubet reducere. Per Germaniam & Helvetiam ad conducendum militem Duces roittit, numerofam ex tota Gallia, Ecclefiaftico etiam ordine contribuente, pecuniam colligit, atque reparatum ex- ercitum Guifio ducendum tradit. Ille, ut grandi facinore Galliam dejeflam erigat, atque ex- Gnifii gefti^ fpeflationem de fe conceptam Impleat, prima die anni 1558- dum hoftis in hybernis .efi^et, magna celeritate ad Caletum copias admo- Vet. Urbs ea munitiiTima ad extremam Picardise oram mari ap- pofita, jam ante 220* annos poft pugnam Crefliacam ab Eduardo Regecapta, ad hoc ufque tempus in Anglorum poteftate hasferat. Tanta autem peritia & virtute Guifius urbi inftabat , ut feptimo oppugnationis die Angli eandem dederent, ea quiderolege, ut ci. vi atque militi libertatis efifet copia, Dunfortius vero Praefeftus cum fo* ducibus fe captivum traderet ; atque commeatus omnis cum armis & tormentis viftori cederetur. Guinae dein oppidum muni* tiffimum unius diei fpatio captum, atque, quod fupervacaneum cenferetur, penitus everfum eft ac dirutum. Hamefium paulo poft occupatum, adventanie Guifio, diffugiente Anglorum praefi- dio. Angli per fretum Caletanum audito machinarum reljoantium frsgore appulfi fero renavigarunt in patriam. Philippus vero fubfidia nuila miferat, infenfus Anglis, quod afe difcefliflent^ Immenfam ea res nominis famam, populique benevolentiam peperit Guifio, ceu Franciae fumma in calamitate confervatori, quin etiam gioriofo finium propagatori ; eaque laude (pes fuas ad api- cem glorise evefturo , maxime ubi ipfius ex forore neptis Maria Stuarta, Scotise Regina, Francifco Delphino fuit nupta, regni co#. rona a Proceribus Scotis fponfo oblata, ut proin Rex Delphinus diceretur. In ea pompa Guifius Magiftri palatii munus obiit , ab* fente in captivitate Mommorantio. Moleftiffima acciderant ea Guifiorum incrementa, &apud Re- 3^, gem Delphinumquegratiafaftioni adverfae, quam conflaverantMom- Fa^lionesau- inorantius comeftabilis, ejusque fih'i, & ex forore nepbtes , Cafti-i»» lionei fratres, Gaipar videlicet Colinius, Franciae admiralius, An- delotus peditatui Prsefeftus , & Cardinalis Caftilionasus ,• qui Gui-' fiorum crefcentem in aula potentiam decrementum fuum interprc tabantur« Auxit moleftiam Andeloti caius ; quem} ubi Regi interrogan- ti, j 48o Part. Vn. Lib. IIL Art. III. ti^ qutd de MlfFa fentiret, abaminabilem effe refpondit-, in carce- rem duci juffic; mox dign^atem , nam Tribunus erac peditatus co. tius Francia? , Monlucio, pl-aeclaro bellis viro , tradit. Mommorantius segerrime ferens Guifianam in aula faftionem crefcere, fuamque imminui p^r abfentiam, impetratoa Philippo Re- ge commeacu , Henricum aiiic ; frigide primum ab eodem exce- ptus, propter rera ad Sanquintinum male geftam , addu^tamque in magnum difcrimeo Galliam ; (ed brevi captata benevolentia veteri, fe in Regts animum penitus immifit. Utque fadtionem fuam po- tenti falcro muniret, fe etiam abfente valiturara, Dianam Pi6la- vienfem , fibi antea femper adverfaro , & Guifiis faventem , conci- liavit* Ambitiofa nempe illa, & potens Regis mulier, cum adver- terec, Guifios, Reginae Scotise in aula gratiofse atque potencis favo- re confifos, non amplius illa, quse foliti fuerant, deferre ftbi obfe- quia, &alias experiretur, Regiaam eandem fibi infenfamj ex ince- gro Mommorantio, efufque faf^ioni fe addixit, data nepte fua ad roberandam conftantiam ejufdem filio In con|ugem. Quibus dorai confeftij Mommorantius fe Hifpanis reftituit ,• Phiiippo , perfpica- ciffimo Principe , haud xgre ferente ^ aulam Gallicaoi in parces feindi. Hoc aulse aeftu fervente continuatum eft beTIum; atque Thion- villa, prsecellens ad Mofeliam rounirrjentom , Guifio & Nivernenfi, sequalr poteftate du6loribus, eft expugrjata , magni ad Metim & Lo- tharingiam unjverfam tuendam mome^iti. Sed cecidrt in oppugna- lione Strojpus y nobilis Florentino^, Italicis palmis incfitus , vir for- tiffimus & belli^arum rerura peritiffimus, Atio paulo poft fe dedidit. Jamque Gallorum res, magnopere snte affli^ta, velut ad apf- cem rurfus erigi videbantor, cum fubitus turbo, prout beHi poten^ tes inrer hoftes variabilis eftTndoles, fpes magnas rurfus proftra- vit. Termeus Stroffio Marefcalius fubrogatus^ ac juflusin Fiandriam, qua ad mzre fpedat, peneTrare, Dunkercum, Bergsm, & Mardi- cum expugnat, omni circum proviocia rapinis & fncendiis vaftata. Ad miferos fubditorum ejulatus excitatus Philippus Rex , Eg- mondano mandat uicTcendi provineiam^ Ec ille vir impiger coa- S^"6lis liooo* hominum, pra»ter immeofam rufticorum turbatn, qui ad vindiaam decerpendam aecurrerant, ad Gravelingam fe rede- uncibus objicit, atque egregiam viaoriam reportac, adjuvantibus Anglis, fortuito pr^terveftis^ Plerique Gallorum caefi aut capti, cum ducibus omnibus, Qi^os inter prsecipui , Termeus , Annebal- 6m i & Villebonus , infigms prsedo & incendiarius, qui rufticos po- puian- Status Galliae fub Henricia. ir. pulando agros & tefta in furorem egerat. Ex militibus captis doi. centi in Angliam du6ti, totidem rufticis ad ultionem dati. Clades hsc magnsm GuifiOi invidiam peperit, incufantibus «raulis, quod moras neftens Termeo non fuccurrerir. Nec melior Gallis belli alea in Pedemontio. Nam Briflacus p^^gj^g^ deficientibus fupplementis & ftipendiis, amiffisque eura ob defe-^io^ ftum Helvetiis, urbes complares perdidit ^ ab Hifpanis captas. Nec * quidquam profuit elaffis Turcica, Lfgufticum raare oberrans.. Nam Genuenllbus pecunia redimentibus incurfionem Galiorum^ fpes pro- ftrata jacuiL^Vocatique rurfus Guifii in; invidiam , quafi ex gemu- lacione cuiflterilTaco fubfidia impediflent. Excurrit etiam claffis Belgica jun^a Anglicae in minorem Bri- tanniam , fed in Oceanum retrufa gens nautica a provinciali milite,. a Francico littore receffit. Dele^ibus autem magnio folerter ha- biiis ingens utrinque paratus ad ulteriores dimicationes ftabat es> ercitus ; cum optau^ utrinque pacis nomen infonuit, quara Chriftier- na, Caroli Lotharingis Ducis mater, omni induftria procursbat^. Proraovebancque ejus ftudia Pbilibertus Sabaiadise Dux , Mommo- rantius & 5antandreanus ,* ille ut ditionem= fuamjp ab utroque Re- ge occupatam , hi ut libertatem recuperent*. £t aliunde comefta- bilem urebat Guifiorum in aula potentia-, per fuam abfentiam fir- mata. Remque toLam urgebat Diana,, rata extin^a bello Guifios facile redaftum iri in ordinem^ Convenerunt igitur in Caraeracenfi traftu Legati , Cardn nalis Lotharingus, Moramorantius, SantairdreanuSy abHenrieo ds- fignati ; Albanus, Gomefius, Orangius, Granvellaiiu^, a Philip- 5<^^ po mifli : pra3ter Oratores Anglias & Sabaudi» Graviffimum obi»^^'^^^^^^"** cem Caletum pofuit, quod reftitutum 'volebant Angli , nolebunt"" Galli, Dilata proin pa^lio ; cum magno bonorum lu6tu obiit ex hydrope Maria, Angiiae Regina, Philippi Regis conjux ; quEB niors^^ < continuo nov tra rerum faciem induit, Elifabetha in averfas: ab Hi- fpanis vias abeunte. Conventum nihilominus de pace C Amo poftquam prcccipuaj duge controverfise, de Caleto videlicet & Meti fueranC compofitse. Sancitum nempe, uc Henricus intra ofto annos Cale- tum cum Oyo comitatu Anglis reftituat ; fin minus, qiiingenta nummorum millia pendat. Tres LotharingizE urbes, Metis,Tullumi & Virdunum ab Imperio Gallis permifliP. ReJiquse conditiones erant : ut pafta priora fint rata. Exulibus parcatur, exceptis Sicu- lis, NeapoIitAnis, & Mediclanenfibus. Henricus Philippo reftituaC ?an ViL P p p Thi- Parc. Vll. Lib. KL Art, [V. Thionvillam, Marienburgum , Damvillerium, Mommedium, Va lentiam in Infubribus oranesque arces ac urbes , quas is cis vel ulr.ra Alpes pofTidebaC ,• Carolefium inluper comitatam , atque Hesdini ditionem ♦ Bovinas & Bullionem Leodienfi Antiftiti : Monferratum Mantuano Duci ; Corficam Genuenfibus» Philippus vero Henrw co reddat Sanquintinum, Hamum, & Caftelietum, In Subalpmis Taurinum , Pinarolium , Cherium , Civafmm, & Vi^anovam , pigaoris ioco Henricus retineat ; dum de avitse fucceiiionjs jure ab feleais arbitris pronuntietur. Henricus prior foedus impleat, Ifabella eius filia tredecennis Philippo in conjugem detur: Marga- ritha Henrici foror Philiberto Sabaudis Duci. Illi iP>oco. num- iDQrum, huic 300000. tn dotem numerentur. ^ Difplicuit ea pax Guifio , Briffaco & plerisque Galhs, iridi- gnantibus trecentas propemodura arces pro paucis reftituendas, Sed Henricus pacem omnino expetebat , a Diana fua & Mommo- rantio impuHus : aoqwe a Martis apparatu converfus ad Hyraensi pompam nuptialem Istitise diero funeftum habuit. Haftilium fiquidem cum indixilFet certamen , atque in tertmm }am diem de- curriflet , a Mongomerio comite, ad curfura provocato, ad dex- trura fupercilium graviter vulneratur , nulla deinceps voce edita , undecima a vulnere die extinftus eft, epithalamib ia funereum lef- fum commutato rerum humanarum magno ludibrio. Obiit infelix 9 Julii 15^9- aetatis 41. regm 12. dotibus cor- poriserat eximiis, ammoque facili ac benigno, nifi ubi religionis cultus agebatur : fed auiicis obnoxtus , quorum blandientibus fu- furris fluauum inftar volvebatur ; atque fupra omnem modum ad- diaus Mommorantio, & quod deterius, Dianae muliercula^, tam caeco & obftinato obfequio , ut vulgo creditus fiC ab impura foemi- m fafcinatus. ARTICULUSIV; Status Gallise praefertim Ecclefiafticus fub * Francifco II* HEnrici luftum confequentium temporum inteftina calamitai auxit , quse quadraginta continuos annos miferam Francian difcerpfit,'atque in fupremum exitii periculum impuiit^ Caulj ruinae gemina, h^refis & ambitio ( regnorum Erinnys haud infohta Status Galli» fub Francifco II. 483 qo(B fub tencra pupiUorum state religionem-& rem omnem pu- '''"Wr« HenHcus ex Catharina Medic.a coniuge qu^tuor 37- fiim, Francifcum, Carolum , Henricum, orones fucccffu terapo- fum Fr nci* Rege . & Francifcum, Ducem poftea Alenfon.um. P"'"'' F aataem Francifcus eo nomine fecundus annum tEtat.s decurrebat dcdSepUmum, cum raptus eft pater, adolefcens infirma vale- '"'"Slli i"ancrs/Sclut Ludovicus (- uterque ^ Claudiu Dux Aumalia; & Renatus Elbovii MVchio Regin* avun- culf t nQUam affines proxlmi, extemplo remm clavum arnp.unt. F t quidcm F?ancTfcus Guif.us, rebus militia geflis dariflimus, iMe- ti fervata Caleto capto, famam omnium gen mm confecutus, do- 4u QU' fuawils ornatus Princeps, quolibet 4ignus erat faft.g.o. Carolus^cX is confummats vir prudenti», & eloquent.a; con- CMis a^lam regcbat. Rehqui fratres, v.r. panter prieftantes ad duo- '^'^S^^S:^'^^^ GuiCis fe.admoverat fu- in totum regnum defertur imperium, Duci Gu.fio bell. ad- Sratio Ca" 0 Cardinali ^rarii cuftodia; Cardinalis Turno- S^^K v H^treerrimus, Momraorw odiofus, inaulam arcefliws: sLnr^nH/im^Marefca lus , filia uni ex Guif.i filiis defponfa , ara.us f£tul DianfpTa^ «gii cubiculi claves, gemmasque juia ''^''^Graviqimeferebuhanc Guifiorum in aula potentiam adverfa Adveifa &• ftftio • ouarconflabant Borbonii Principes longa cognatione peraio. R^ertum aarlmontanum, S. Ludovici filium, fangmn. Regm m- rexi Horum quinque tunc erant. Tres nempe ex fam.ha V-.ndo- J^Lr. fZ^S Antonius, Carolus, & Ludovicus. Et qu.dem An- ^nni « noft mortera Hentici Albretani Navarrse Regis foceri fui, Ixo o nom"n?tSm illius Regni gerebat Princeps mih«r.um uxono nrfiiim oeritQS erat^ Carolus Cardinalis Ro- SStc"-^^^^^^^^^^^ Ludovicusaa. ■ ^ cKf, tertius tratruro, uti pufillo corpore & .nfirro.s v.n- ITs ftatenerofi animi, altique fpiritus aptus v.debatur , nt foftio,^; caont conftituatur. Duo prsterea fratres, Ludov.cus Dux Mn^D^S & Carolus Rocafurionis Princeps : ro.t. uterque in- dolC^thodox^ fidei audioCffimi proximum ab iis , ftirp.s reg.* gradum obtiaebant* P p P a I 484 f art. VJI. Lib. III. Art. IV. Augebant faflionem, aat pQtius inquietis conniiis raagno ar- ^ore prsibant, Anna Mommorantius , Comeftabilss ante, feu fu- premus aulae ?rsfe6lus, rnagnae authoritatis fenex, qui Guifioraai Sominatum non ferens aula excefTerat ;: praefertim tres ejiis ex forore nepotes, CaftiiionEei fratres, videlicet Gafpar Colygnius , ' Admiralis Franciae , 'Gdetus Cardinalis , & Andelotus peditatui an- tea Praefefilus, Ex quibus Antonius ^avarrae Rex, Condsetis, & Caftiiionaei fratres Calviniana haerefi erant infefiti , magnaque per- tinacia eandem protegebant. Oranespr©in Hugonoti eorum fa£tio- m accedebant ; nec ceflarunt, Navarrum ftimulare^ ut tanquam •proximus regti fanguinis Prlnceps, dejedis ab ufurpata adminiftra- tione Guifiis, Regios pupillos, Regnumque moderetur. Curaque moderatioris eum indolis cerDerent, ad Condgeutn ejus fratrem, ve* hementioris & acrioris anirai Principem converfi, eas flammas ex- citarunt, guibus Gallia ferme omnis deflagravit. Quoniam autem ab hserefi , funefta illa Regnorum face , tanta calamitatum procelia fuerat profe^a , vocata in auxilium ambitio- ne, qus fola Borboaios Principes, ut Hugonotorum favore ad- verfus Gui:Sos potiantur, in .fr.8eceps fapuit, operae pretlum fuerit, a prima origine mall cauiam arceffere. 3^. Lutherus , ut everfa Chrifti Ecdefia, novum indigeftumque re- Caufamalo- li^iomis inauditaecbaos orbi obtruderet, non.conteatus infedfte Bo- rumhaerefis, a-eales plagas , magnamque partem Germaniae ; in Gallias etlara lu- em diffudit: miflis eo viris aliquot , Grammatica, linguis, &pro- fana litteratura eruditis:quiaureo velutpoculo venenumporrigerent^ Rege etiam FranciCco L litteris , fucata pietate , ofRcio , & obfe- quio piems, pertentato- Nec fpes fefellitdeceptores. Complures enim exteri, hac politio- I fis dofilrin® larva tedi tacite fe infmuabant, & fenfim virus inftil- labant, Meldenfi praefertim decepto antiftite, GuilielmoBriflbneto, ut adeo morbus ante in vifcera graifaretur, quam adverti poterat ; induftis haud paucis, quibus facerdotum mores offenfioni erant» Et vero iis teroporibus Praefulum atque facerdotum cam vita fcandalo » quam ignorantia fuit contemptui , ut fale infipido , & luce extin6h, caeteros caligo involveret , ac putredo corrumperet, Nec parum hoc raalum promovitMargaritha Valefia , Regis Francifci I. foror, Henrico Albretanjo-^^varrae Regi nupta ; quse a Jacobo Fabro & Gerardo Ruffelio ( Rufum alii appellant ) fedu6la tutherani. Novatoribus plurimum favebat ; decima velut Mufa ab iis culta. Unde apud regem fratrem effecit, ut Coquium, Zwinglianos de Sa- cra- Status Gallioc fub Francifco 11. 485 crqmento altaris errores prsBdicantem, audiret, & Melanchtonem ad rertaurandam litteraturam, & Ecclefiae difcipiinam accerferet : verum a Turnonio Cardinale, viro cordatifTimo , de periculo atque infidiis monitus, illum ad retraaationem adegit, hunc vero regno prohibuit, atque ut toti Gallise demonftraret fuam in avita religione conftantiara, infigni ad cultum celebritate SS. Euchariftiam per urbem Parifinani circumferri , Novatores vero igne exuri pracepit ; redufta etiam ad veritatem catholicam forore NavarraeReginacuia^juseofijugeHenri-^ co. Nec deinceps perfequi ceffavit feftarios ; quorum aliqui in Ger^ inaniam , alii Genevam aufugerunt : alii flammis abfumpti ; quos fe-« ftarii velut martyres prsedicant. Verum non tam roors quam caufa mortis facit martyres. Alias etiamServetus&Gentilis, a Calvinifti$ propter religionem exufti , forent Martyres. ^ Genevae eo tempore circa annum videlicet ifZf* ^^cra & pro- fanaomnia mifcebantur. Nam parte civium, rei catholicae & Sa*' baudiai Duci tanquam Domino fuo faventium , ope foederatorum Bernenfium , urbe depulfa , dominabatur pars altera ; x Farello , Meldis profugo, & Vireto, atque ab ipfis Bernatibus in hajrefinpr»» cipitata, deferente tot inter turbas & vis armatas urbem Epifcopo , ac Duci Sabaudise fe adjungente» Catholicis urbe jam pulfis venerat Genevam Joannes Calvinu», Novioduni in Picardia natus anno 1^09. ex Gerardo Chauvino No- tario: ftudiisque primis eruditus, a quodam afRne fuo duo facer- dotia impetravit* Carolus ejus frater , cum moriens SS. Euchari- ftia pafci recufaftet, befti» inftar fub patibulo fepultus eft. Joan- nes veiTo, juventute jam prima malis moribus corrupta, abfoluta Parifiis Philofophia, Aureliae & Biturigibus Jurisprudentiae ^"^"1^ calvinuk fub Andrea Alciato : ubi a Melchiore Volmaro (ad docendasgrscas litterss a Regina Navarraj ex Germania accito ) hjErefi imbutiis eft* Theologiam nunquam didicit : unde tot illius in altiffimis Religioni* myfteriis errores abfurdiffimi , & rudiffimi ignorantias partus. Ut vero etiam documentum daret, qua virtute morumque pro* bitate a juventute eftet, duobus Beneficiis Ecclefiafticis Novioduni pro pecunia venditis , Parifios reverfus eft ; per plures inde civi- tates vagus, ob infandum fodomia; crimen ftigmate notatus Gallia exceffit, ac Bafileas fuas Inflitutmes ^ opus immenfas impietatis & roaledicentiJB , in linguam Gallicam traduxit , ac Francifco Regi de- dicare praefumpfit. Inde excurrit Ferrariam ad Remtam Ludbvici XIL filiam, Her- culi Ferrariae Duci nuptam ; quae ob paternas cum Julio IL collifionefi P p p $ alio-» 486 Fart. VII, Lib. 111. Art. IV. alioquin odio in fedem Apoftolicam flagrans, hgerefin alte inbibi- tam tota vita retinuit , refu.gium commune erronum, dnm viveret in Iralia v & dum poft mortem marici in Galliam rediiffet , Hugo- infibMianes. Calvinus coram illa aliqaoties concionatus, metu Incimfttimis GenQV^m profugit, ubi a Fareilo perfuafus Theologiam docuit , quam , ut drxi , nunquara didicit. Verum cum BerneiiGum ' difcipMnse, Genevag recepts, fe nolletfubjicere, velut publica tran- quiilitatis perturbator com Farello profcriptus , Argentinam ad Bu- cerum abiir. Cumque ibidem InJtiMionsm (ix^m ChriCiianam , fs- pius mutatam, rurfus ad incudera revocaffet, dufta uxore cu}us- dam Anabaptift^ vidua, cum Bucero ad congreflTum Wormatienfem ac Ratisbonenfem abiit, Ubi ndn dubitavit, fe pro Lutherano ge- rere, licet in praecipuis iidei articulis diffentiret. Cum autem anno if^i, amica Calvino fa6lio Genevs pree- valeret, regrefTus illuc Calvinifmum ftabiiivit, in plures deinceps provincias difleminatum : quamvis quaslibet natio, imo quodvis fere caput fuo illum genio adapcafTet ,• ut fieri confuevit apud Philofo- pbos , quolibet ferme ingenio pro fenciendi libidine novum fibi fy» fteroa procudente. .... Hoc Calvinus pariter Novatorum more attentavit licet enim multa ex hgereticis a veteri Ecclefia jam damnatls, uti etiam cx recentioribus, ut Luthero, Zwlnglio, Oecolampadio , Melanchtone, Bucero in congeriem fuae Inftitutioni* intuliilet, tamen, ut novs feto dux haberetur, multos errares fao ingenio procufos adjecit : Tto&nn& tm-velut: Filium dlvinum non continiio generari a Patre ; Chriftum m pt. ' ' cruce de falute fua formidafTe; ms}orem homiDum partem a Deo ereatam ea interitione ac fine, ut damnentur , ideoque damnari, - quia eorum damnatio ante omnem pr.^vifionem peccatorum decre- ta eft ; fidem & gratiam nunquam poffe araitti ; fidem feraper de- bere commifceri cum dubitatione & incredulitate ; opera etiam fanaiffiraa meras effe fordes ; Chrifti corpus non tantum in figno, fed vere effe pra^fens in facramento, nihilominus tamen, qaantura coelum a terra, diftare a facramento. In quo non tantum Catho- iicis, Lutheranis, & Zwinglianis eontradicit, fed etiam fibi ipfi. Quamvis autem baec aliaque Calvinianae doarinae monftra hor- rore percellere quemvis chriftianum antmum merito debeant , mul- ' ^ tos tamen prurientes ad novitates amafios na^a funt, Quo faaura, ut Calvinus velut oraculum non tantum Genevam haberet ab ob- fequio Status GaliiiB fub Francifco IL 487 feauio. fed etiam ex peflilenti fua cathedra quaqua verfum, prsB- fertim pcr Gallias, tum fciiptis tum emiirarus circulatonbus luem QuapSer?ficet Francifcus I. eKcifa Waldenfiam f^ce qus m Galli.» ex Pedemontio ,'n Provincia. fioes proferpferat, fevenffim^ eravibusque fuppliciis in haereticos omnes animadverteret, «t Hen- ficus II eadem ediaa ac p«n»s non tantum mnovaret, fed etiaaj afperaret, impediri tamen non potuit, quo mmns levis complurmffl Gallorum indole, in novitates profiliens, pfalpos. f M«°to Cal- xMnifta in linguam Gallicam perverfe atque mfide hter traduaos , publice decantaret. horrefcentibus ad Inconditun^ inaufpicatumque "''°CuT*me?Calv^^ GaUi, fub Henrico II. res fuas ml- ousflorere cernerent, ad deducend«m in Brafilam coloniam ani. mL intenderunt ,• ut, cum in veteri orbe non fat« polTent m rovo felicUis chriftianas mente» perverterent. Favit exped.t.on. BrafiHi» Gafpa Colygnins, admiralius, ut vocatit jam tum Calvmunum nomachum cathollco nomine obtegens. .J^^^f^J^^^'.'^/^^- NamCalviniftiB, Richero Genevenfi m.wOro comitante, .n Bra- filfam appulfi adeo in doarina & ritibus inter fe d.fcordes erant , m D^uraK eorum duce ad Catholica facra reverfo, m Gall.am re. ducp^ Cadiolicorum rifu fint excepti. ^ > « . * ^ Sicu autemhoc paao confilia Colygnii funt fruftrata, .taAnde- loti eius fratris, quem Rex peditatui prsefecerat , infigms protervia eft coercita. Cum enim, quod raemini, Rex Henr.cus ex eo quK- AMdcm. reret quid de Mifla lentilt , impie refpondit, abom.nandum efle hominum inventum. At vocem «t«»'"^"^^„ "^iSSj ? u^' turus, nifl Mommorantms avuncuhis & Dj^^t,,^^^"^'^"!'' fervaffent. Non tamen ante ex carcere iuiC dimilTus, quam M.f- fam coram fe celebrari curaverat. n tr«_ Confefto bello Hifpanico, quo fervente hsrefis auaa eft, Hen- ticus ad eam extirpandam mentem rurfus convert.t. At fubiio mor- abreptus eft, in nuptiah certamine ludicro, ( quod d.x.) haft» '^^?rvTo"7um7ab« itnpietas, ^lefpefta tenera pupillorum etate. &lexu matris vidus. IVIanuali fclopo trajeaus in v.a pu-InfoUfct. bhca Mynardus rei monetaris prsfeaus. fidel ftudio ex.m.us : Pro- ceribus Catholicis , ipfique adeo auls intentata; ab Hugonot.s ml- ni carceribus emitterentur ipforum contribules, I.berumque fea» telinquerent fpaciuia, H«c tamen adeQ non terruere JudicM^ ut 488 Part. VII. Lib. III, Art. V. lurgus. Annam Burgum, Parifinum fenatorera , quem Henricus propter hre- refin carceri addixerat, capicis condemnarent , atque ulcimuni de eo fumerenc fupplicium. Ipfa etiam aulse edi6ta adverfus ha^reticos acuit, orauique feveritate executioni dari voluit. CniGorum Tanta religionis cora debebatur Guifiis fratribus, praefertim aelus. duci Francifco & Carolo Cardinali ; qui, cumRegina;, Marias Stuar- t^5 eileot avunculi 5 omnia apud Francifcum 11. Regem poterant. Sed hajc ipfa eorum in aula potentia , & afperitas in hsreticos , aulam omnemque Galliam in parCes fcidit. Cum enim, quod antea memoravi, Principes Regii Sanguinis Borbonii, Antonius videlicet Rex Navarrae, & Ludovicus Condasus ejusfrater, cum Colygniis , Gafpare claiTium Fraefeflo , & Andoleto , fupremo peditatus tribu- no, h^refi omnes imbuti, Guifios in aula dominantes ferre non >\mboBsna polTent, famofa illa jlmbofiana m Guifios regemque confpiratio, a confpiratio. Reoaudio fufcepta, ut Guifios, Regemque ipfum caperent. At fe- licicer dete61a atque elifa. Sumptum de reis fupplicium : Condaeus datus in carcerem : disjedta in preefens Hugonotorum cruenta con- filia* ARTICULUS V. Status Galliae fub Carolo IX, 41. AT mox atrocius infremuit hjerefis, altero regni anno Imma- eatbarina turo fato abrepto Rege Frsncifco. Tum enim in Scotiam , pfeudopoliri.hoc eft, calamitatum abyfram , remiOa Regina .* a rerum clavo rejeJli Guifii ,* Coodsus Iibertati datus a Catbarlna. Borbonii Colygniique cumque iis haerefis in altum evefta^ Catharina Me- dica;a tutelam equidem decennis filii Caroli IX. ad fe traxerat : fed ambitioni fuae magis quara regno.aot religioni regnare vifa. Nam faftiones aulse ftudiofe nutrivit ; ut alteram alterius ope in officio continereC, & utriusque oculi ad fe refpicerent» Verom arte ifta politica & regnum & reiigionem, quin & fe ipfam in prasfentifTimum difcrimeD adduxic, Cum enim ita foveret Guifios , ut Hugonotorum principes haberec ab arcanis confiliis , eoromque arbicratu mulca agereC, evefto etiam ad Cancellarii mu- nus Hofpitalio Calvinifla, adeo viribus increvic h^refis, utregnum tocum fubrutura videretur : regina aperte eidem favente, & ad cultum impium prope addu6la, Gallia jam ante minicata convocare iNatio- 5tatus Gallise fub Carolo IX. 48* NationileConciHum, effecit equidem , utTridentina fynodus reaf.coiloquiu». fumeretur. At cum effet eongr^ata, ntmmem Regma, rel.gion^ 5 torpente, ad illam n^fit ; fed colM Pofwcenfe cor^ra fe & RMe filio haberi voluit. Acciti ad iUud Relig onis utnusque Doaorere " Catholicis quidem CardiMles Galli Turnonms, Caft.U ^oniurL^tharingus, Armaniacus, GuiOus, & Borbon.us, cum Clau- dio Efpencso & Sanaefio : ex Calviniflis vero comparuerunt Beza Xloratus! Petrus Martyr, Joannes Malo , Joannes Sp.na , finguli ex o°iIi EcdeGstransfug5.,'feai rapaceslupi. fuis qu.sque .nfigne» '^«'tderSmlSTcobu. Laynius Societatis JEfu Genera- lis PraJDoQtus , ex voluntate Poncificis Hippolytum Eftenfem , Car-^.^^ d naied Ferrarienfem , ad coUoquiuro iliud comitatos. Gravi is Sne demonftravit: controverGam iUam S^^^. J^^^^cmm ad Epifcopos fedemque Apoftolicam pertinere. ^^F^''^'^^^ f^.^^ EcclentE ufu alienum efle, negleao generali Concilio , quod etiam GalHt. volantate elTet r^affumptum Tridenti, & m f o f mnia quaj cum Liuheranis & Calvjniftis eflent controverfa , ad ufitatam Eccle. firnoimam eo tempore examinentur ac decidantur , ad particulares 6 pr>vatos ccBtus dilabi : exfpeaai-e & magnopefe exoptare fum- mum facrorum Antiftitem , ac fynodum Tndentmaro , ut Gallia ab- ruptis privatis ejusmodi congreffibus , Pf^ a^ps/?^? ^Z '^ publica ilia orbis luce cum reliquis cbnftiams Nationibus m com- mune confulturos, & Ecclefis etiam GallicansBjroviluros. Tum vero Petri Martyris argumenta de SS, Euchanftiae Myfteno doae ac folide Laynius confutavit. . mi„j Difplicuit Uegins ejus oratio ea parte , qua colloqumm mud improbavit, totamque de fide controverfiam ad concihum Tnden- tinum remitti voluit,. Eum tamen fruaum tulit, ut nec Rex nec Regina iili amplius difceptationi intereflent. ^ , ^ « Pro Hugonotis dixerat Beza potiflimum, de Ecdefia & Sacra. mento Coens , cui ita refponderunt Cardinales Tjirnonius & Lotha- iin2US,cumEfpenc^o, ut catholica veritas, fohdiffimis facr* fcri- ntur* nixa oraculis , facile ab omnibus potuiflet perlpici, nifi hsre- tica percinacia volontatem penitus obduraflet, & glaucoma adeo craflli.n obduxiflet oculis, ut pleno in meridie caecutirent, atque fercciorcs omnia per vim agerent^ . Cam isitur re catholica a Regina prodita, omnibusque m pe- 4»» iiis lao-2ot bls, Anna Mommorantius , vir prifci mons ac Rehgio- Tnumvu^ Pars VIL Q q q * 1 49® Part. VII. Lib. III. Art, V. mis CatholicjB amantiffimus, cerneret, hsBrefin pa(Em dominari , fuf- fultam Regiriae conniventia, Borboniorum atque Coliniorum patro- cinio, utrosque utut amiciffimos deferendos putavit , ineunduinque lepofita domus utriusque ^mulatione,' cum Guifib, a quo lemper an- tea fua eum conrilia animusque fejunxerant, & Santsndreano foedus, ad vindicandam in Gailla avitam religionem. Acerbe Hugonotos, prasfertim CoIinios, admiraliura & Andelotum , Mommorantii^x fo- Tore aepotes, hoc fcedus habuit : quod per contemptum Trium^ miratum ^ixere, At hoc triumviratu religio ftetit in^Gallia, Cum enim Catharina aboiitis edidis priftinis , poftiilante inter mmas Gafpare Colioio, omnem prope Hugonotis iibertatem per- mitteret, iique jam publice etiara iri ipfis Lutetiae fuburbiis armata vi furerent ac ccenam Calvmianam inftruerent , paffimque templa profanarent, tres ifti heroes aula excefferunt, iisque paffim adhaj- fere Catholici, non tantum plebeji, fed pr^cipua nobiiitate, rebus- que geftis clariffimi viri , GuiOi fratres, Monpenferius, Nivernenfis , Nemurfms , MorJucius, Bnftacos , ejusque frater CofTaeus Marefcalli, Martigujus, Jojofa, cum Mommorantii comeftabilis filiis, Marefcal- lo, ac Damvilla. Et quod bonorum gaudium maximeauxit, An- tonius Rex Navarrae , Henrici IV, parens , primus poft Henricum - Valefium & Alenfonium regii fanguinis Princeps ad Catholica fa- cra rediit, ac deferto fratre Condaso Coliniisque triumviratui fe con- ]unxit, Simulque RegemCaroIum,invita licetCatharina, Cond^o •erepturo i Parifios fecum abduxerunt , applaudente urbe Catholica. Pnmuraljel- tremens Condj£us cum Coliniis, accids ex Germania An- lutn. gliaque copiis, cum Hugonotis ad arma convolsc, ut regem, ( fic ajebat ) a triumvirorum tyrannide liberet , re ipfa ut haerefin ac potentiam fuam devi^lis Gatholicss fidei propugnatoribus ftablliat. Igitur Regem fuum regnumque graviffimo bello adorti, Aureliam^, Rothomagum, Lugdunum, Pidavium, Andegavum, Turones,Bi- turiges , aliasque urbes regni primarias occupant , eaque in templa, aras, fepulchra, facerdotes, & Catholicos univerfim omnes edunt inauditae crudelitatis , nefandorum fcelerum, furorisque exempla , ad quae Turcse omnisque barbaries inhorrefcant* Sed quos alios ex novo illo fanguineo Evangelio fru6lus exfpeftes ? ^avanimors. Catholici , ut Hugonotos ex urbibus , quas fubito impetu ce- perant, expellerent, collefto fub regiis aufpiciis exercitu, primo Rothomagum obfident , expugnantque ; at jaftura Navarr» Regis, qui lethalirer vulneratus Helvetiorum humeris in urbem portatui glo- Status GallisB fub Carolo IX* 49? gloriofa morte defnnaus eft anno 1562. Litarunt viaore» funeri regio Marlorati apoftatje fufpendio , ignobili tantis manibus vittima. CommifTa paulo poft Drocenfts pugna. In qua captus dux utri- ufqueexercitus, hinc Condaeus, inde MoTnmorantiu^. Cumque hse-Drocenfis retici jam triumphum canerent, inviaa Helvetorum virtus &Fran-piigna. cifci Guifii arsmilitaris plenam reportarunt viftoriam : capto tamen etiam Santandreano triumviro, & perfide interempto. Majon fide & humanitate in Condaeum captum ufus. Guifius > eadem menfa & lefto excipiente, quos contraria ftudia perpetuo disjunxerant.. Atparum apuH Heterodoxos valuere tam inCgnia humanitatis ' ofEcia Francifci Guifii, fequenti anno^dum Aareliam obfideret , a Pok troto fclopo manuali ex infidiis perfide interempti. intercsptu& parricidafalTus eft, inftigantibus Gafpai-eCoIinio & Theodor.oBe2a, qui ea in urbe tunc fuerat, patratum facinus. Dux accepto vul- nere ex latrone ad fe addufto qujefivit,. noro aliquam in fe offen- fam viudicaro voluerit refpondic, fe nuJIa ab eo afFeaum injuria,, fed religionis fuce zclo id confilii fufcepiffe. Bene eft^ repofijit I>;x, tm religio te docet illum ex mpMs occidere^ qui te mnquam offen-- ^ dit, : iH mea rcligia juxta Evangelimn mibi pracipit ^ veniam tibi tanquam mimico impertiri : Dide , utro: fit melior. Qbiit autem ut vixerat, pientiffime heros avi fui incomparabilis, ac vere chrt- ftianus, defenfis Meris, recepto Caleto, refticuta poft Sanqumtmam pugnam, re Francica, Drocenfi viaoria aliisque palmis, &, quod omniafuperat, fuftentata in Gallia relfgione Cathelica,, toto orbe celeberrimus, atque ingens Lotharingics ftirpis gloria f ^iae tot ferme invi^os heroes, quot Principes numerat. Reliquit Franei- fcus tres filios , Henricum Guifii , Carolum Majennse DOcem , & Lu- dovicum poftmodum Cardinalem, famofa in Hiftoria Frsncias no- mina, atqae defenfa Majorum exemplo Religione in paucis \nc1its Pcft c^dem Guifii , quam pracones Calvinicols editis libenis^^'^^ P*^- ac laudibus celebrarunt, Regina Condseum, quem ex Drocenfi pu- gna captivum detinebat, ad pacem ineundam follicitat, Coaluit illa quidem , fed nec firma , nec digna viaoribus : fanaior mninda , fi Guifius viveret. Urbes regi reftitui juiYx : permiftum nobilibus privatum religionis Calvinianse in aedibus fuis exercitium r- in qua- libet Provincia in fuburbio uniu^ civitatis ( Farifina excepta ) con- ceflum teraplum Hugonotis. Exteri regno excffe juffi» Difplicuit ea pax Rcgibus per Europam Catholicis, ac prsfer- 43, tim fummo Pontifici, Quem ut ad alias curas Regina CatharinaConcUiusi Q q q a aver* 49^ Part. VII. Lib. III. Art. V. m . . averteret , per legatum fuum, quem cu^ Gardinale Lotharingo aliif- que Gallise Prselatis ad Conciltum Tridentinum diffiiferat, non tan- tum plures moleftias circa fedis prserogativam aliaque facefOverat , ied etiam inftitii, ut in alium aptiorem locum transferretur fynodus, in quo etiam Proteftantes Gallias commodiut comparere poflint. Pluraque circa privilegia & immunitates tum regni tum EcclefiaB Gallicanae jaftaverat^ , ^ Sententla in Quae fane caufa fuit, ut Papa Pius IV. publicarit tandem fen- Bpifcopos. tentiam, quas in tribunali Inquifitionis Romano lata fuerat in o£lono« Epifcopos Gallias, de IiEErefi accufatos, inter quos Joannes Monlu- cus Epifcopus Valenti», a quo proteftationes illas ac trica^ Reginas infpiratas efle crediderat , ac praifertim in Cardinalem Caftilionium, qui a fratribus fuis CoHniis Gafpare , & Francifco Andeloto fedu- aus, atque in haerefin pertradlus , tanquam hsreticus a Pontifice Cardinalatu reliquisque dignitatibus privatus fuerat. Caflilionius. ^t ille his auditis, purpuram, quamjamante depofuerat, cum Epifcopi titulo refumpfit, locumque inter Cardinales occupavit in Rothomagenfi fenatu ( sn quo Carolus IX, anno 14. ^tatis nec» dum expleto, majorennis eft deciaratus ) & ut Ecclefiam turpius fperneret , palam fe uxoratum profeflus eft. joanna. Citata etiam eft ad dicendam Romae caufam Joanna Albretana Navarrs Regina ac mater Henrici IV. propter haerefin , quam ma- gnopere protegebat. Propter quas caufas Gaili privilegia fua & ira- munitates oggerebant : conquefti etiam, per decreta Reformatio- nis, a Concilio Tridentino lata, easdem lasfas. At Rex Carolus, miflb adPontificem legtto profelTus eft , paratum fe efle ad de- Molinsus. fgndenda Ecclefiae jiira. Ac Carolum Molina&um Jurisconfultum famofum , hominem haereticum , propter librum peftiferum , quem ConfUium de non recipimdo Concilio Tridentino infcripfit , per fena- tum Parifinum in carcerem dari mandavit, Profcriptus tunc etiam ab Ecclefia , & inter libros prohibitos prim® claflis relatus, Itbellus CaiTaader. QeQi.gji Caffandri Brugenfis Belg^ de officio viri boni in hoc Ecclefid! dijftdio ; neque Cathoiicis neque Acatholicis probatus , in indiffe- rentifmum quendam declinans, In eundem atque in Jurisconful- tum Balduinum, quem authorem iliius eflfe primo putabat, acerbe Mors Calvi-inveaus eft Calvinus , anno if ^^. Genevae mortuus horrendos fiK inter ejulatus , dejerationes ac invocationes daemonis, cujus mox prjEda eflet futurus : id elogium vel a Bucsro amico promeritus » uc rabidum canem appellarec. Calipham Genevae fucceflbrem ha» Status Galliffi fub Carolo IX. 493 buit Theodorum Bezam, dignum didafcalo difcipulatu , iocendio- &?'crhannt RTgina c^fo jam Antor>io Navarr^o. Gui. fratres, reltquosque ^^"l'^.}^^^^^ bufta, ruina» & ca- JNam cum rex meaia nocte i^aniiob ^jiup^^i > pcffUro Hnrp in Condso, Mommorantii cura ac HelvetorM. qui ^'1^^° f,=V>ex etepm^ quadratum agmen diftributi , regiam familiam °*""Gloriofo hoc faao occubuit alter velut Epaminondas inter de- iu-ata n religionis defenf.onem fide, quam nunquem fefe'''' ' nus ejus regio honore elatum Panfiis* „ Q q q 3 494 Part. Vn. Lib. Ilf. Art. V. Canmlrus. HugoDoti, licet jpfi etiam viaoriam fibi vindicarent, pcft pugnam in Campaniaim verfi, recepturi 0^0 equitam mijlia, tria peditiim, quae Cafimirus Palatinus auxilio iis addaxerac, Tum ve- Rupella. ro direptis urbibus, vaftads provinciif , & ex feft^ indole contsmi- natisfacris, Rupellam in provincia Piaavienfi urbem munitfffioiJm, proditione recipiunt, futuram. deinceps perduellionis ffiunjmeD'um , haerefis afylum , & fcelerum caput, Exuitans hac prasda Hugonotorum exercitus Carnutum obfidet. 5ecunda paxCuffi Regina pacem obtulit, conceffa rebellibus religionis ac pereun- jion fervata.di libertate, reftitutis regi urbibus, periolutis ab eo ftipendiis Ger- mano militi , eoque in patriam rcmifTo^ Inierunt quidem Conditiones iftas haeretici, fed non fervarunt: pluribus urbibus retentis» Rupelia quoque PraeCorem a Rege mifirara excluferat, Quin urbes paffim qua vi qua proditione diripiebantur , eaque in catholicos praBfertfm facerdotes, exercjta infandae crudeii-^ tatis sflagltia , quae gentllium tyrannorura manfuetodmem ac mode- ftiam laudarent. - „ En tertii cum Hugonotis belli originem. Henricus Valefius Tertium bel- Reg5S frater pofl: Mommorantium diaus beHi Prsfeaus ; exautho- intn. ratus Hofpitalius cancellarius calvinifla. Odetus Caftilionsus, an- tea CardinaHs, Coliniorum frater, cum pellice in Angliam eva- dens, ut Ebfabetham in Regem concitaret,- Selymus etiam Turca foIilcitaCus ab haBretscis* Anno 1^69. Hendcus Valefius Dux Andegavenfis, comlti- bus Henrico Guifio, Francifci perempti filio, & BrilFaco , ad j^ar^ Pugna ]im&-nacum ingenti pr^Iio vicit Hugonotos, csfoeorum capite, Ludovi- cenfis. co Condajo, bono milite , fed malo chriftiano. Difperfi exerci- tus reliquias collegit, duxitque fub juvenum Principum Navarri & Condaei aufpiciis Gafpar Coliniiis, Frater vero ejus Andelotus pau^ lo poft impiam anim«m exfpuit , facrilegus templorum prsdo & in-j cendiarius, tortor immanis facerdotura, ex quorum refeais auri- bus torquem collo appenfam geftare confueverat* r r wr^ft Advenere tuoc Hugo^ictis caefis auxilio Dux Bipontinus , Prin- V.a!i nx^go' ^gpg Arauficanus & Comites Naffovii , Regiis vero Pontificii. His "° aoaos copiis uterque exercitus congrefi"us in Piaonibus, Hugonoti- co adeo caefo, ut fola nox intercederet , ne omnino deleretur* At eonturniana Q^a^riduo tantum.. diJata ulterior caedes. Nam ad Monconiurium de- cretorja pugna h^retici ad internecioncm ferroe c^fi funt : delecum* que fuiffet haud dubie perdueile Hugonotorum imperium, fi Ca^ Status Gallis fub Carolo IX. 493 ici, uti vincere, ita viftoria uti novilTent* Dum enim profequi fu- ;ientep oportuilTet, ne uilo loco tuti potuiffent confiilere, lenta Anga- 'ii obfidione fpaiium refpirandi, feque coUigendi augendique hofttbus Jsdere : ut adeo hi cum prsedone exercitu varias provincias rapinis, jcedibus ac furoribus fuis implerent, trucidatis etiam barbara imma- aitate per Soriam piratam cum Azevedio quadraginta Societatis Je- sotlii fu hominibus , cum in Brafiliam tenderent. Pax tandem, ab Hugonotis toties jam rupta, rurfus tentata : Xertia Pa». multaque per illam Hugonods, quamvis toties viftis concefla : ut ii- bera effet religionis facultas, juxta edid^a. fuperiora* Hugonoti , perinde atque Catholici, ad omnia regni officia, & publicia com-< rooda admittantur. Orangius in omnia jura reftituatur. Tolofanus fenatus, contra Hugonotos ereftus, abrogetur. Quatuor urbes , Rupella , Montalbani«n, Conacum, & Caricas obfidum loco in fidei pigQUS ipfis reiinquantur , dum ea pafta impleantur. Dum autem nec bello attrita haerefis conquiefceret , nec pace limitibusfe contineret ; fed feralis hydra feraper fuccrefceret , ul- Caedes Hug^» teriusque magna ferocia virus fpargeret , feiTus tandera Rex tantis ^*' tot annorum calamitatibus, anno 1572. in nuptiis Margaritae fororis fuae cum Henrico Navarrae Rege contraftis , Gafparem Colygnium, rebellionis ac turbarum facem, cum prascipuis Hugonotis, occidi praecepii: ; tranfeunte etiam in alias provinciss feveritatis exemplo , ut comprefTa tandem perduellium pertinacia optata regnum pac6 conquiefceret. Cades Bartbolomad dicebztnr ; quia fefto S. Bartho- lomaii ad fignum campanse ex condi^fco fuit patrata. Ciiri Admiralio occifi funt Rupifocaldius , Tellinius , Renellus, Brionius, Lavardinus, Caumontius, aliique plures ; Mongomerio, Rohaaio, Vidamo, & caeteris, qui in S. Germani fuburbio hofpi* tabantur, fuga elapfis. Navarrum vero & Condajum in conclave ar- celTitos Rex alloquitur, ad bella civilia comprimenda eo opus fuifTe remedio , ad eos quod fpeftaret, juftam fibi efle roateriam odii & vindiftgB, quod fe duces faftionis deterrime prgebuiffent. Attamen ea affinitati & fanguini dari , modo vitam & mores mutarent , at- que catholicam Religionem amplefilerentur. Viderent proin, ut ea in re fibi obfequerentur ; alioqui ad ea ferenda, quae paffi elTenC eorum familiares & domeftici , fe pararent* Ad ea Navarrus , falva vita & confcicntia, (e fore obfequen- j^^^^ ^ tes. Condasus vero audacius : bona & vitam efTe in poteftate Re- Cond. gis, Religionis unum Deum eiTe Dominum. Quibus verbiirRex con" 49« Part. VII. Lib. III. Art. V, concitatus, utrumque in cuftodia haberi juffit , atrociora mini- tans, nifi intra triduum a pertinacia deficerent» Neque Navarrus difficiliorem fe praibebat. Ac tandejn etiam Condaeus fimulate fakera conieofic ; Carolo Borbonio Cardinale , eorum patruo , abjuratio- nem iiasrefis admittente, Mox lite in Admiralium inftrafta , laefae Majeftatis reus decreto fenatus di6lus eft, ac damnatus, Hugondti primumin urbes munitas Rupellara, Montalbanum, QLmrtumbel.Sancerrsm, Nemaufium profugerunt, alii in Angliam, Helvetiam, Iwni. Germaniam, Genevam ; tum vero'colle6tis ex crepidatione animis, primo timore in vindiaae rabiem exurgente, atrociflimum bellum movent, odiisque majoribus ex foCiorum cineribus exurgit faCtio, Invafione urbium, direptionibus , incendils faevitam» Maxime vero contumacem frohrem Rupella oftentavic. Quare Rex Henricum fratrem cum exercitu ad expugaandam eandem mifit. Fortiter ille obfidioneraaggreiTus , oraniatentavit, ut hsrefis nidum pertinacifljmum deftrueret, Sed tot invenit obices, ut obfidionem folvere fuerit co^6lus ; ab ea ad Tiironura Poloniae evocatus, licec invitus ( flwwo 1573. ) In ea obfidione Dux Aumalius, Fjrancifci Gui- iii, ad Aureliam a Foltroto c«fi, frater, prsiftanti pariter Princeps religione, ac forticudine, tormento iflus occubuit* Quarta pax. Circumlato per provincias ferali bello , quarto itum in pacis '* conditiones* PermifTa Hugonotfs fua religio. Rupella, Nemaufi- um , & Montalbanom , fancitse immunes , atque a praeC.dio liber», Sancerram vero in Biturigibas urbem, jam quarto menfeobfelTam, Rex propter infignem pertinaciam beneficio pacis exclufit, extrema dein fa- me ad deditionemcompulfam, atque mimimentis murisque nudatara, Verum pacem hanc Rupellenfem refpuerunt Hugonoti in Occi- Qinnmnjbei tania, fequentibus curbulentum pemiciofumqoe exemplum Piiocen- lam. fibus & Delphinatibus ( omnes etenhn Gallias provincias hserefis per- vaferac, trada in ruinam infinita hominuro multitudine ) Quintum jgitur bellum orfi, leges Salicas, a condito Regno ftabilitas, ac Re- gia jura nituntur convellere, Calarais primo certatum , tum ferro. Monbrunus Delphinatum , Mongomerius Normaniam ; Noya Pi- • flones Santonesqueinvadunt, pluresque urbesoccupant,- Rupellani, portuaroplifljimo inftru€li, a6ta in oceanum clafle , late toto mari, direptis mercatorum navibus , pra;das agunt* Reliquae pariter fedi- bus fuis in belium emotse provincise* Contra rebelles Rex trinum emittit exercitum : primum Mom- penferio duce in Piftones , alterura in Delphinates fub ejus filio : tertium in Normanniam duxit Matignonius» 5ed parum a^um ad rei Status Galliae fub Carolo ir. rei rummam, aula faaionibus undiqne turbata. Captus tamea a Matignonio Mongomerius, qui Henricum 11. in haailudio oceiderat, Mongo«e- malignus calvinifta, & multarum turbarum incentor4 Duaus Pari-«'"«* fios^ daronatusque perduellionis reus^ in publico fo|-ocapit8 plexus eft : Lorgio ejus filio pariter capto, & patris tatun(i fubituro, ni& catholici cujttsdam ope fuga fuilFet elapfus. Bellum vero in provinciis trahebatur, modico Regiorum pro- grefTu*. Quippe aula, turbis domefticis agitata, ad externa inten-Faaia poJ^* dere animum minus poterat. Tertia nempe exorta eft faftio ^ticoriim. Catholicos inter & Hugonotos media, PoliticQmm di£la : qux fe- pofita religionis cura, uni bono regni publico effet intenta , re ipf», ut dejeaa ab adminiftratione Regina, ejeaisque es Francia exteris ( Guifios fibi invifos, Italosque defignabant> privatae ambitioni lenodnarentur, Ducem fe prasbuit, qui minime debuir» Alenfonius Regis frater, Ratu minimus, non animo deforraiof , quam corpore. , Is a matre & fratre fe contemptum ratus , plures ex proceribus dubi^ fidei in partes fuas attraxit, uti Annae Mom- raorantii filios, Marefcallum , Damviilam, & Morabura , ac pr^-^let^jbii^ terea Coffceum, Turrenium, atque ipfos etiam Principes Navar* rum & Condsum, qui adhuc in aula verfabantur ; in turbido > quod ajunt, pifcaturi. Hcecfaaio, jam ante conffata, poft Henrici in Poloniam di- feeffam in lucem prodiit. Quafi Franciae in partes geminas fcindi leveefiet, nifi & tertia calamitas accederet, poft aliarum turbidam meflTem ambitionis quae fpicas legeret. Hoc ut evinceret, Mom- morantius a Rege poftuJat, ut Alenfonio fratri legataria in totusi regnum prsfed^ura , qmm Henricus ante geflerat , tradatur. Ob* ftitrt Regina mater, filii indolem, variam, levcm, turbulentain ^ Hugonotis addi^lnm, novarum rerum machinatricem, Regi expo- nens. Simulque ad eara dignitatem infinuat C^arolum Lotharingise Ducem, generiim fuum, Guifiae gentis caput. Quia igitur hoc negotium trahebatur, Alenfonius morse im- Q^^^cpim^^ patiens, non tantum Politicas fa€lioni fe ducem dedit, fed etiacnj^iejgaa. quod turpe magis , Hugonotis, eorum viribus extorturus, quod petebant ; & fortaffis quid ultra. lique urgebant copidiffime , ut abjefta larva ad ipfos accederet , regimsnque tandero fufdperet. Accedunt fuafores Navarrus , Torrasus , Turrcnius &c. ut ab aula profugus fe iis adjungeret : verum re tota ad Regisiam delata , cum qusftione habica AleDfonius & Navarrus fe confpirationis immunes Pm VII R r r dice-^ Part/VIL Lib. IIL Aft. VL dicerent, Mommorantias & Coffaeus, Marercallf. palamin baftil. iam, publieum Parifiis carcerem, abdiicuntur. Navarro & Alen- fotiio cuftodcs adhibitL Ccndceus, Ambiani cspiendus , in Ger- maniam cum Torrseo MotBoiorantii fratre profugit, nova ibidem ligna eo]lecl:uras ad nutrienda Gallicana incendia» Ec hic erat roiferandus rerum llatus, ciim Carolus Rex mor- bo opprefius oecubuic^ anao 1574 ^^^atis 2f. regni 14. Princeps Kieliore regni ftacu digniflimus, QuippehabebatinOgnes anatura ad regnandom dotes, ^fublimes fpiritus, ingenium perfpicax ac vivi- idum, tenacem memoxiam, eloquentiam firmam ac robuftam , & quanqiiam iracundt-8B, & odiorum amorurnqu-e tgnacis effet indolts, fimuiandi nihilominus & dlffimulandi fagacltatem ineredibilem. Pri* B3US Regum Franciaj Prstorianum militem ad corporis cuftodiam adhibuit, artes iriter iiberales amavit coluitque Poeira l^. Maficam , litterisinpueritiainftitucusab Amioto , Antifiodorenfi tunc Epifcopo, qmprlmos Franciam eleganter 6? erudite loqui docdt. . Eiifabetha eonjux , Maximiliani IL Csefaris filia, fuaviirimos & integerrimos mores in Germaniam retulit , anno a^tatis vigefimo vidua, atque repudiatis {ecundisnuptiis , ulcro c(Enobio Clariffarura inclufa genult CarMo Regl fiyam > quinquennio poft extinflam* Quoniam autem Hugonoti praecocem Regis mortem in hor- roremcaedis Parifienfis & confcientis lanienam referebant, & hodie« dum pafiim Proteftantes calamos faos io csedem iHarn& Cathoiicos acuunt , non abs re fuerit , de illa hic pauca differere, A R T I C U L U S VI. Obfervatio in Parifieniem Hugonotorum csedem. HEterodoxi fcriptores pafiim calamos acuunt in Carolum IX. Galliarum Regem , non aliam ob caufam , nifi quod Hugono- torum furoribus fe oppofuerit , atque praefertim, quod csdem illam Bartholomsam adornarit. Hanc enim balneum fanguinarium , cru- entts nuptias, immanem lanienam, & tyrannidem plus quam bar* baram appellant» Non Obfervat. in Parif. Hngonot. ccedem. #99 TVT « «onir^pm 620 Oim , Qui ^»^3 magTiorum Principum fub «nfunm voc"t^ut c,^dem iUam approbem. Cordate nihilonvi- " Inn„ndan^um exiftimo , homines iftos non confiderare , quan- ""'.P;Tr.^T» confSnt i Religionem, in Regnum, & Re- em^pmm! in XmTmpii, in iftul hoftiU ferro & igne imma- "'"^Cf «t 'a '"eilgioLtxorlr am Rcgnorum caU^-t^»p!?. Atx deieaa, imagines contrits ; aurum & argenaim "<'fflf°' cufum, campansT ^rex- ffatus, in beih.a tormenta fuf« ; facra omnia profanata, poHiita, ac contaminata. p. Sjcerdoteff, Major adhuc ia faccrdotes & rd-g.ofos hommes auorutn caudis alVgati ppffim Sacerabantur t.ff-o.ifi ocul!, abf.iffs aurTs ™- nares. Cutis vivis detr.aa. In fervens oleum m]ea. , -do-c ni >s & caro .dcflueret. In tonfos vertices aut clavus^ ada- , 4^ , bulliensoieum .ff-uium ; aut cultris abrafa pell>s. L.ngua ^ r^r.cB; extraaa, exfcfti ventres, avena injeaa ad pa!cendoS n vir.-ers arboribus fufpenfa ; adipe irabuta: ocres. Pedum ' (nieEe ferreae clavis in-paase; coaai aratrum trahere, m- Rrr» 50® Fart. VIL Lib. KI. Art. VL ter crepitantia fiagellorum verbera, donec CKaniroes conci-deretit. Alii es integro vivi fepuiti , alii capite tenus, & in capita giobi* lufum, Sacerdotem facrls veflibus indutum atque ad MifTam accin» €lum, eo habitu templo extrabunt, impofitoque capici ad iudi- brium probrofo pileo, humeri^que hafta, per plateas inter fannai €ircumdu6lum ad portam vigilias agere co^unt* Alium , jam ofto- " genarium, morbo decumbentem , fune colio injefito prope nudura p£r plateas trahunt, fpineis virgis flagellant , glandeque trajedum €x arborefuipendunt. Multa alia patrata , quse vel recenfere pudor vetat. ■Neque in facerdotes duntaxat fsevitum ; itt omnes etiam ca* In omnes |.j^q|Jcos promifcue effufa rabies, Aurelia, IncMjfma, alia^que ur* Csthoiicos, jjgg ^ qygg oppugnabant , deditionem fecerunt eo pz6to , ut Catho* lici indemnes fervencur. At vix urbes eas intraverant, cum furia- rum inftar in omnes pafllm orthodoxos immaniter graflantur, ma- Q:ant, perdunt, atque prorius inaudita crudelitatis, impietatis, libidi»» nis, & impudicitisBpatrant exempla* Hoc nempe efl:, egregie re- formare* Sed neque tenellae infantium ^etatl peperdt furor, quos ad cxperimentum , quam acuta fit gladiorum acies , & validi lacerti , a capite ad calcem uno s€tu difiindunt medios Imo in mortuosetiam cxprompta vaefana rabies, Spoliata & eruta fepulchra, excuif^ ur- nae, cineres in profluentem fparfu Corpora fanftorum Irenaei , Iti Saiiaosjyjartini, Eutropii, Juiiani , Benigni, Auf^nli , Agnani , Hiiarii , |cfepuichiapj.gj^^j(^j de Paula, aliprumque, quos toca Ecclefia, & pr^fertim Gallia antiquis a temporibus coluit, ex hypogeis fuis extrafta & combu|^a, inter infanda fea» impi^ ludibria. At minus mirum eft, a Calviniftis facrorum omnium hofti. bus h«c fuiife patrata. IUud autem inauditum eft, atque in nul- la barbarie attentatum , Regum etiam , qui apud omnes gentes , eas quoque, quarum nuUa eft religto, fandi habentur, maufolea diruta, fpoliata, omnique contumeliae genere confpurcata, Cor Francifci IL corpus Ludovici XL aliorumque indigniffimis modis habita, atque ignibus cremata» Et h^c quidem impie ac facrilege in religionem funt perpetrata, fed non minus immama in Regnum univerfum. Repif m4 Obfervatio in PariC Hugonot. csedenn Repetenti etenim memoria priftina illa bella, quibus Romani ^ Galliam fubcgerunt , aut Franci^ aut quibus Clodovei pofteri in- Proditopea ter fe decertarunc, ludus quodammodo videbuntur) fi cum hac& everioret Calviniftarum rebeUione, belliaque Hugonocicis coraparentur. patri». Circumfpice te ipfam infelix eo faeculo Gallia, viftrix olim in bellis , florens in pace : jam vero a filiis tuis ad intima ufque vifcera lacerata, difcerpta, deforraata, Corporis tui nervi incifi , folutee compages, exhaufta medulb, afpiee converfas in fe ipfas fraternas acies, confanguineos prcEliantes exercitus, cruore tuo tu- mentes amnes, foedata flumina, Cadmeam veluti legetem deroeffam. Afpice, fi potes, fumantia urbium bufta, provincias incendiis de- paftas, plura centena civium tuorum miilia in fanguine natantia, auc ruinis fepulta , regnum univerfum exitialibus velut furiarum taidis ambuftum, fqualidum, ac propemodum extinaum. Fidem profeao negaret pofteritas , tantura a GaUis in patriam fuam Gon- fciri potuifte nefas, nifi tot teftes triftem veritatem proderent. Caufam ne quseras ; notior ac certior eft^. quam ut de ea dubi-» tari queat. Pulchrs Reformationi h^c dehentur. Ad Calviniano^ niiniftros, eoruraque turbulentas ac feditiofas conciones pars prima perttnet. HEerefis eft , qu« fanguineis flagris, tcEdisque flamman* tibus armata, ac difcurrens lymphata, & faces vendlat, & flam. mas n.ibdit, & emotas fedibus fuis provincias in bella accendit , « miferandam toti regno faciem induxit; & quafi non fatis eflet, ci* ves difcerpi a civibus, fratres a fratribus, ex Germania, Dania, Helvetia, Anglia, Hollandia evocat armatas acies, faaionis fuas afleclas, ut fociam jungant operam, ac Galliami jam undique fa- tifcentem, lupremaminruinam agant. At rox hoc equidem facinus , crudele, impium, civilem tundi Pgggjn fanguinem, hoftem exterura acciri in perniciem patriae, matriSbeiks. iuRulum peti, communis patriae difcerpi vifcera. Sed plus dico. Quid ? fi infuper fubditr in regem fuum perduelies inlurgant ? fi ad- verfus eum conjurent ? fl exitiura eidem machinentur ? fiarma, Q , bella, fi vimapercaminferant ? quo nomine hoc-lcelus corapella- bimus ? aut qua puena dignum judicabimus ? Sacrofanaa apud omnes gentes Regum Majeftas eft, & efle de^ bet Communis omnium Rex pater eft. In omnes partes folhci* tudinem paternam exporrigens, fuis curis, fuis vigihis , filiis provi- det. fovet luftentatuue Rempublicam. Omnium proin fubditorum ' R r r 5 . ani^ 502 ParuVn. Lib. IIL Art. VL anlmis fides inflexibilis, & fincerus in Princlpem araor innatus efle debet^ Tum yero Gallic^ praefertim Nationi ea laus datur, quod prsecipua quadam in Regem fuum fide & amore ferantur. At vero hasrefis, Erinnys illa malefaufla, facratfffima naturae amorifque innati rumpit vincyla , disjeftifque fidei jurstse legumque repagulis, rebellem eirraenemque frontem oftentat , non deftitura, fi vires fuppetant, donec ipfi vel infanire & impune grafrari Iiceat, aut facrata Regum capita in vincula conjiciat. Tedis utioam non efTet Ggllia ! heu l quse non a6la a Cal vi- niflis, & praefertim a Cols^gniis in de(i?e(Slura Regum I quid dico in defpe£lum ? quae non raachin^, infidias, fubftrudliones in per- fonam Regis adoTnac^j quotiesarraa in eum fumptaP quot bellis,' iroo parricidiis , peticus? Notse funt Renaudianse confpfratlones , inceDtoribus miniflris in farailiam Regi^m conceptae. Fugit Rex Francifcus ILBIefis Am- bofiam ; nec Ambofise tutus e(l cfngitur orbs a conjuratis , ut Kegem captant. Regem fuum Carojiim LX. Meldis conantar in- tercipere : teodunt infidiasy vimparant, imoadhibent. Fugit Rex Lutetiam y Helvetiorum fideli fortique opera diflri^tis eorum giadiis ereptu^;^ Quid dicam ereptas Regi tot urbes, cirquralata per re- gnum iTicendia & ruiRas, excitas adverfus Regem in Fraociae vi- fcera hoftiles copias ? Heul quotperfidijE & proditicnis , quotper- dueUionis , quot laifie Msjeftatis crimina ? Et hsc impune patren- turP Rebellibus fubditis omnia adverfus Regem fumroo in:*perio gubernantem, liceant, Regi in perduelles toties fubditos nihil ?aa iniram,. quod tandem cleraentia fra6ta feveritatem induerit? Cura enim ad nuptias , quas Navarrus cum Regis forore coi> trahebat, magna Hugonotorum multitudo confiueret, Gafpar Co* lygnius , Calviniftarum dux & antefignarfus, turbarom, bellornm- que aus^or, Regi toties perduellis, jsm aote a fupremo fecatu majeftatis damnatus , innumerarum cafdium reus , diim per pla- team Parifiis incedens litteras legeret , duobus globis ex sedibus ex- plofis vulneratus eft. Mox ingens Hugonotorum tumultus ; gra- ves rainas a faucio Colygnio fparf^. Monetur Rexa prircoribus urbis de gravitate pericuii tot inter Calviniftas , urbem implentes , & exacerbatos. Jubetigitur Rex, ut cives arraa capisnt, & alteradie, ubi ad S*, Germanum campana fignum dederit, Hugonotos mvadant. Pri- mus Colygnius multis-idlibus conciditurr Corpus per feneftras eje- Obfervatio in Parif. Hugonot. caidem. 50? tum pstibulo fufpenditur. Sequitur aliorum csdes Rex la fenatu dverL Colygnium ejufque alTeelas graviffime queftus deffionftra. l, lupremam necefliitatem extrema popofcifle rcmed.a nec alium jDcrfuiffe modutn rebellionem compefcendi. ^ Senat^ jcre ca^fos pron.mtiat , adsque Regi g"ti^ ' ^"9^ " o, leteaa proditione t«n provide regDo, urbi. flb.que conluluentj.- - lurfuniqueColygnius, ceu lioftis commuais qufetis, auaor pei-P uemonisadver&' Regem, ac Majeftatis reus denunt.atur ; pabli- :atis ejusdem bonis, & armis gentilitiis a l>«°f ^^5°"^'*,^ ' ' ifque nobilitate exutis. Reddits etiam publics Deo grates , quod R«em Regnumque a conlpiratione & malignia Hugonotorum con- S^fs pr-^fervarit. E^cteri Principes plerique eam cxdem approba- unt, p^obegnari, quanti interflt, ut Princeps «belliones extm. ua & feditLfls macl.inatioDibus «eceflaria remedia adhibeat ^ Hueonoti autem in rabiem aai fcriptis etiam ibelli Regem vehement °r fuot infeaati ; qui tamen a doaiffimis Ju"sconfu^ tis TacoboCujacio, & Vito Fabrofolide funt confuta i, & quo demum res eviderent, fi Regibus non cife^t integrum, m rebelles fubditos, fluietifquepublicstutbatores ammadvertere. _ Neipe , ut volunt feaarii , licuit Calvinittis facra omoia con- > taminare, Regnum evertere, conjurare, Regique infidias ftruere exterummilitlminpatriamarmare, multa mortalium milUa m.qu f- fime interficere. At Regi fceleratos pleaere non Iieuit, ut reli- eionem & regnum fervet. Quod Poltrotus inftigante Beza & Co- Ivenio T-rancifcum Dncem Guifium, religionis vind.cemceuficarms & latro occiderit, laude non caret. Sed quod Rex eundem Co- lygnium, perduodecim jara annos toties perduellem, tot public.s /rfrnfbis^eum fuftulerit, ingens fcelus eft. L^f/°^ Calv.n.to Henricum III. quod Henricum Gutfium ejusque fratrem Cardma- lem, facri fu:deris capita , trucidari praceperit. Sed quod ^aro us IX Gafparem Colygnium, Calviniftarum tunc caput , Gallis in- cendiarium, ad peenam vocarit, facinus ipfis eft, omn. dignum- opprobrio. ■ Proprium Regem , inaudito "'^'«P'» '^7 judiciali condemnatum , carnificis «nanu.obtruncant Calv.mfts m Analia ; & hoc laudibus eorum celebratum fuit. Solus Carolus IX Rex Francis, rebelles fubditos , proditores & everforespatnae, toties Majeftatis reos, tollere e medio non potuit ; fed tolerare debuit, utpergant conjurare, infidiari, maflare, perdere, totum- que regnum in extremas calamitates coDjicere, ARTI- S©4 Part. VII. Lib. IH. Art. VIL ARTiCULUS VII. Status Galliag fub Henrico III. so. r^Atharma pofl mortem' Caroli regimen rurfus invafit, GaHiaro. ifiiumfaces.^ que jam undique fatircencfm in fcopulum impegit^ Bellura Hugonoticum quintum adkuc furebat. Proceres ab ea erant a- verfi. Quorum tamen pra^cipuos, faaionumque duces habebat conftrjaQs, Aknfonium & Navarrum luparaE regia Parifiis arce cuftodiebat, folo ad enervaodos Principes ad Gynceceum aditu pef- mifFo libero. MommoraTitius & Cofr^us Marefchaili erant in viit- culis; exulabat Condsus in Germania ; Colygnii cum Mongome* rio perierant, Daraviliam Frasfeaura Occitaniae deiecerat. Sed haec ipfa Procerum, Hugosotis faventium fata, eosdem in rabiem egerunt. Cpndsus ejurata rurfbs religione faaionis dux ab iis diaus , ad deleaus habendos Palatioum Rheni convenit. Damvilla, licet Cathohcus, prsfeaursB ereptce fenfu coramotus , lisdem acceffit, & regia veiut jura in Occitania ufurpabar. Mmz & Mombrunus Calvinifta: per provincias praedonem circumferebant exercitum. Mompenferius Princeps a Regina cum exercitu mimis tot hoftibus non fufficiebat ; cum non tam cura hoflili cordato exercltu , quam cum multis cfrcumvagaatibus graffataram-t^rbis ipfi res effet. Henricos 10. Rex mQlliEie & focordia res iaclina-. tas adhuc magis prascipitavit/ Is, cura Rupeliam obfjderet, a fegatis ad Polonis coronam Memid tor. ©vocatus , muherum Galliearum amoribus 4rretitus, gegerrime ex fof. Franeia difceilerat, nee nifi fratre Carolo R^^ge , quocum fion be- ne ei convenerat, compellente. Cracovias coronatus, patrifB.defj- derio contabefcens, cum paucis Galiis conclavi fe abdidit lugens atque incufans fortunsm , quod regnum ampiiffimum dediifet, Audita autem Caroli fratris rnorte, noae concubia aufuglt - magnoque honore Viennse ab Imp^ratore exceptus , per Tyrolim ' Venetias, Ferrariam, Mantuam delatus, eosdem^ honores ubique expertus eft. Taurini ad Margaretham amitam diutius divertit atque ab ea & Pliiliberto Duce blanditiis captus Pineroifum , Sa- vilhanum, & Perufiam vallem, quas a poftrema paee, cum Hifpa- nis inita, Galji adhuc retinuerant, reftituit, magno ob locorura fimm in futurym delrimenta. Tau- Satus Galli«*fub Henric^ liL f of Taunno per AHobroges & Delphinates Lugdunum progreflli^ ingentem fpem excitaverat, ob tot reportatas ab Hugonotis viao- rLs? uftraL regione., coranam jam geftatam , dotesque praec ns a natura eonceflas. At fpes coBceptas^vehetnenter fefelht. Nam Sarmatico veluttorpens frigore^ extmftis , quibus ante fla. graverat, martialibus ignibus, non nifi ad mulierGularum & ado- fercentum amores ealefcere videbatur. Quippe permifla matri, cji^ urdominandi cupiditas , regni admmiftrat.one conc^ Vuvenculis fuis fe abdens nugis vacabatf t.ondaBam prsfertim , icet ionjugio vinaam, infano amore d.per^ens: ^""mas vid^^^^^ fiirgente libidine, cum fcintilla contemnitur. ,4^^^^*^^ ? m fingentes fumptus profudit. In folis emendis & ^lendis cateh . Melitenfibus centum aureorum miUia quot annis mfumpfit , m pfit. taos fimiisque non minorem pecuniam. Trahebaturinterea bellum,!H^gonotis provmcias diripientibur. momln^ A copiis Regiis vix aliud coHeauin belli pretium , quam Mombru^ nus. Bus, paulo ante praflio viaor, captus, & GFatiauopoli a fenacu perdueilionis damnatus, & eapite truncatus, unus ex praecipuis^ Hugonotoruffl incendiariis. Subrogatu^ ab ilhf Lediguenus , no* biiis Delphinas , bonus milss m caufa mala, Regi interim Rhemis inauguraro a Cardliiare Guifio Ccujus Napt!^ frater Carolus Gardinalis Lotharingus , vir fummus , nuper obierat; dataconiux Ludt)vic^, Nicolai Valdemontii Comitis & Mercurii Ducis filia, novum DomUs Lotharingics & Guifioriim fulcrum. Dum autem Lutetia nuptialibus gaudiis perfonat, Catharina aulara faaionibusmifcet, & Rex fe ipfo non melior, inlanguidum Gtium, Juxum, & mollitiem difiluit. Fuga elapfus Alenfonras , BuflTiannbo. f Ahn- fii confilio &ope , reaa ad Hugonotos contendit, ingenti plaufu fonii ad l&^ ab iisexceptus, haud ignaris, quantum Regius bic Prinxeps , co- genotos. Tona^ proximus, in partes fuas propenderer. Kec minus laetatur ea £u2a Politicorum fa^io , ducem fibi potentem pr^bitura. Rex autera friftra ad eura retrahendum Momgenferium & Nivernenfem milit cum exercicu, Oux ]2etitia tum maxime aiiaa eff , qmndo plures Cathohci ^ppmtut nolitica^faaionis, quibus invifa erat Reginse adminiftratio , &Gut H.gon^o. Corum favor reftauratus cum Ventadurio & Turrenio , qui fidemrum. necdr-m ejuraverant , ad AienriGnium & Hugonocos eonvollarun^, & Condseus cum Cafimiro Palatmo novum Germanorum exercitum xn eorum caftra adduxit, Erant tunc in exercitu,, ex catholicis & ParsFll S«^s Part. VII. Lib. ItL Art. VIL liaeretid^ conflato , triginta 'homihum millia. Supreraum imperium auaore Condaso delatum Alenfonio. _ Regium exercicum, qui liaud paulo minor erat, cluxerunt, Guifius Campania Pr^tor , Maynius ejus frater , Bironius , Stroflias. Praelio ab iis viaus Torraeus Mommorantii frater, qui ante Con- .^an- nfus aliquorum irrepCe poftea , is non L,gs , fed quorundam pro- tervi», ac prscipiti atque indifcreto atdor, ""P"!'"'.''"^;,,,^» rerum humanarum conditio eft , «t ufus etiam rarft.ffim. quoru^^^^ dam abufibusfintobnoxii. Dicamus, quodres eft. Adulato es. ,lt, non tanguntur prrfente tunc regni ftatu & Mim rehg.on.sque p^e- riculo. fed confid.n,nt eos , qui .H«Sonotorum parubus tunc ftabwt. Superis grates! quod per L.gam confervata fit Relig'» » & eidem conciliata Domus Borbonica, columen demceps & fir- mamentum verae Religionis. Sss a 5o8 Part. VII, Lib. Ilt. Ait, VIT, macLigaeac- Rex ipfe Henrictis IIL cum faederat<^s ad Religionis incGlami. ^^^^ tatem incaiuifTe cerneret, Ligse fe adfcripfit^ ejusque ducem & si}. 6torem profefFus eft; utque Keiigioiii confuleret, & regni calami- tatibus mederetur , comitia ^iefiam iBdixiC» Aderant prseter ambat Reginss , matrem & conjugem Regis , Cardinalis Borbonius Con- daBipatruus, Contms, i Sueffioflenfis, Condsei fntres, Monpen- ferius, ejusque filius Delphinus, "Omnes ex ftirpe Borbonica Regii fanguinis Principes : adhsec Dux Mercurii Ludovicae Reginai fra- e®mltlaBle- ter, Dux Maynius frater Henrid Guifii, Dux Uzat' nfis^ cum Pa- feafia. ribus Franci£B , & tribus Regni ordlnibus, Ecclefiafticorum^ No- Mium, & Civium- Rex auditis fuffragfis, ad Navarrum, CondaBUia & Damvil- iam legatos mittit, qwi eos ad eomitia invitarent, doeerentque, omnium Ordinum calculos ad unius Religionis cultum fuffragari, Kavarrus refpondit, fied non polfe, ut una duntaxat Religio co- iatur in Francia ; ad fe quod fpe6laret , eam fe ample6fei , quam fan^iorem crederet; fi Deus aliud in mentem induceret, paratum — divinis nutibus obfequi. Condaeus legatos non admilit, caufa* tus , fe hoftium coetum noti habere pro Comitiis Regni. Moxque ad bellum deledurahabet, ac vim ihtentat. Damviila, AnnajMom- morantii filius , qui Gccitaniam Hugonotorum ope pertinax in(edlt^ Catholicam Religionem fe tueri, refpondit ; negavit, iegitimuia eflTe Comitiorum conveatum haerefin bello , qaod appararetur,. .%daugendam potius quam toUendam* 13. Rege obfirmato, ex comitiorum fententia nullamin regno pu. Sdlum fex. blice religionem tolerare preeter orthodoxam , Hugon©ti dacibus «u^ Navarro & Condaeo , Miniftris vero inftigahtibus^ in arma ruunt, bello jam fexto conflato* Rex duos inftruxit exercitus, quorum alterum Alenfdnius frater, legataria in Regnum poteftate donatus, modo infenfus Hugonotis, alterumDux Mayniusduceret. Noluit etenim Aienfonius, ut alter exercitus Guifio, quem oderat, trade. retur. Legatum tamen eundem fuum, cum Nivernenfi & Auma- lio admifit, Biroae torraentorura praefeiao, & Chaftrio caftrorum. Damvillam pariter Rex occultis confiliis eripuerat Hugonotis* Hac ratione inftrudis Regiis exercitibus, captis multis urbibus Hugonotorum, eorumque copiis attritis , haud operofum fuiifet, fax f€xta. faftionem undique affli6tam extinguere j cum Rex , otii inertis cu- pidine, Alenfonio expeditionem Flandricamparturiente, probrofam paceui (^anno 1577-) miiCj iisdem ferme coaditionibus , quae fu- perio- Status Gallis fub Henrico III. , 509 periore paaione a Regina fuerant protniflfe ; nifi quod religionis exercitium ,raioribus aiiquantutn finibus fuent circHmfcr.ptum. Pax ift, in Occitaniam nuntiata diremit praelmm, ad quod accmaiB fta- bantcopi* DamvUis, &Caftillonii, qui Gafpans Colygnu , Ad. miralii, patris mi , furores ftrenue profequebafur. Indignabantur Catholici foedere coUigati , rebns fuis adeo flo- rentibus f tam iniquam paeem efle initam. veiut a v'ft<>"b"; Hu^ eonotis ubique profligatis, diaatam. Aufta eft averfio animo- fum a Rege, propcer gravia tributa , populo .mpof.ta , & m juve. nes amafils profufa. Quorum tamen plures fummo ejus dolore H"iSfrebS"quanto magis marcefcebat fubditorum amor, tanto mafora incremema fumpfit Liga, cui novum P°tensqHe ful- crum fubftravit Rex Hifpanioe ,• dum Alenfon.us • P/«^f"^« atque a Belgis quibusdam invitatus, exped.t.onem Flandr cam fofce- _ pk. Dum enim Fr«,cus Calviniftarum partes fovebat « Belgm. Hifpanus Catboiicos tueri coepit in Gallia. Capta ab Alenfomo aliquot urbes ,• fed orta inter eum & Cafimirum ajmulat.one afiquan- ?o poft in Galliam rediit,- tentaturus poftea exped.t.onem alteratn, fed eventu neutiquam meliore. Eos inter aul» variantis aftus Rex ordinem S. Spiritus Nobi- litati infti tu t ordine S.Michaelis, cujus auftor erat Ludov.cu. \I am vilefcente, ac traduao ad viliffima cap.ta, ut adeo tor- Juls egueltris non araplius eifet nobilitatis infigne, aut praeftant.um ofor Marearetha foror, Navarri Con ux. infenfa fratr. R.eg., quod ab eo ad t^aritum ab aula Pariflna remifla eflet. Vere tn.m.c. ho. minis domeftici ejus* . ivt Septimum igitur cum Hugonotis bellum erup.t , a Navarro illatum, & quinque in provinciis geftum, in Fiaonibus P>«ard s, OcSs DelpSinatibSs, & Aquitanis, Hugonot.s Mrorun^ tfflaru dato fieno ad arma convolantibus. Rex , ad be li trago- r*em ""a^dlm aSTnertis otii fopore excitatus . -.«-onf ^j^^^^^^^^^^^ citus: quorum unum Biro in Aquitaniam , alterum m Pic"^^'" Sto * Part. VII, Lib^ III, Art, VII. Matignonius Marefcallus, tertium in Delphinates Maynius duceret* Ludio cura data Piaones compefcendi , Occitanos Damvill^, a fratris morte nunc Mommorantii Duci. - Faram in Picardia ubi Condsus ceperat, Picardi pr« c^teris incenfe Catholici, cum Maynio provinci® Pr$tore amare conque- fti, m vifceribus Provinciaj novam Genevam erigi, Ligs fidem implorant, Matignonius igitur cum Guifjo, Aumalio, Valec^, ur- bem expugnat, Condaeo in Angh*am ad Eiifabetham , in Belgium adOrangium, in Germaniam ad Cafimirum, Calvinian^ fadionis hommes , ad conquirenda belli fubfidia excurrente. Maynius in- terea cum Mura expugnata totum Delphinatum recepit, Ledigue- rio Hugonotorum duce incaiFum obfiftente. Pmc feptima. Et hcet Navarrus Cadurcum in Aquitania magna prudentia;, fortitudmis, & conftanti» laude expugnarit artifque militaris tyro- y cmmm ibidem pofuifre drcacur, nihilominus, cum aBironio, aliif- que Regiis ducibus ubique in arfilum cogeretur, atque iterum Hu- gonoti in extremis agerent, levi impulfu agendi pr«cipites Rex. & fuus & catholici foederis hoftis, Hugonotis rurfus pacem obtulit, fuperionbus tranfaaionibus renovatis, explicatione duntaxat ievis momenti adjunaa , (amo isso.) quaii vero catholici exercitus Jdeo folum vmcerent, ut h^refin auftoritate Regia ftabilirent, aut faltem eum tantum in finem tot beMa, tot fubditorum fumptibus gerantur, ut innumerabilium mortalium fanguis & vita prodigan- tur^ fteRifindQ. . '?ex bello gloriofe confeao, & pace ignominiofe compofita, UsT m veternumrelapfus, foemmis & juvenibus imperitis ^ quos ama- bat, Regni habenas permifit; negleto prasftantibus viris, quos virtus , aetas , res geft^ , colleaaque rerum ufu experientia , du- dum erudierant. Quin juvenes illi, Sanlucius, Dojus, Arquius, Valeta &c. praecipuis muneribus admoti, ac Regis gratia abufi, fu- perbi m Proceres & avari in populos , & cunais intolerabiles, com- parabant in ipfum Principem iromenfum odiura. Praecipue ubi Ar- quium & Valetam, qui totum Regem poifidebanE , Pares Francia? & Duces creavit, illum Joiofge , hunc Epernonii, & in illius cum Regin» forbre nuptias incredibiles fumptus , fubditorura fudore rj^^Mf' ^f-i*^* ^^^^^^^ Regin^s fororem Epernonio defpondit, led illa Chrifturo fponfum pragtulit» . ' u^v^r^ ^"'^®^ odium populi, contemptum vero accerfebat Tanabilis femper genius, a choreis etenim & nugis revolutus ad extre- .Status Galliae fub Henrico IIL extremae probitatis cultum coenobitara induit; accitJs m luparam Monachis, canonicas inter eos horas concinere, coetibus poeni. tentium cucuUo tedus candido interefle , cilicium induere, fe flagellis ceilere. Indole nempe cerea jam ad voluptates immodi- cas, jam ad pietatem extremam flexili, Quo fiebat , ut fifta crederetur religio , quae fulguris inltar evanelceret; pravo femper ad deteriora credenda mortajium fenfu. ' . Promovebant indignationem catholicorum fufcept® m exteras Expeditio 1« provincias adverfus Regem Catholicum expeditioues bellicae , dum Bcigium . proprii lares flagrarent incendio. Nam Alenfonius alteram in Bel« gio tentavit aleam & claflis Gallica in Azores pro Antonio Lufita- no adverfus Hifpanum mifla. Utraque expeditio male fufcepta , dignum fe eventum habuit: hoc eft, infelicem. Alenfonius , ma- gnis fpebus decodis, inglorius rediit. Strofllus, claflis Gallicanae prsefeaus, ab Hifpanis ad Terzeram viftus, captusque. Abreptae Francis odo naves , caefa bis mille hominum, capti trecenti, in quibus erancoaoginta NobUes; quos Marchio Sanftacrucius, claflis Hifpa- na; Pra;fe6\us , veluti piratas & praedones publicos , in publico fo- ro fufpendio necari juflit» Nec tentata iterum expeditio felicius ceflit; Chaflio duftore claflis a Sanftacrucio ad deditionem com- pulfo , & remiflTo in Galliam. Ita nempe Franci domi viftores yi- aique, exterorum triumphum adornabant, longinquas expeditio- nes femper infauflas experti. - , . Ab expeditione Belgica Alenfonius Regis frater feliciorera fu- Alenfomi fcepit in vitam alteram,- melius mortuus, quam vixit. Tum vero foederati catholici adhuc magis funt accenfi , metuentes , ne Hea- rico Rege , quem impotentem credebant , etiam mortuo , Navarrus, primus e Regio fanguine Princeps ad folium evaderet, eaque ratione ad Hugonotos Regnum devolvatur. Quare Guifius Metus Cf. cum foederatis varia in confilia abiit ; defignatusque Henrico iholicomin. fucceflTor Carolus Borbonius, qui linea quidem Henrico Regi erat remotior , fed gradu fanguinis uno proximior. Acceflitque ad hoc confilium etiam Philippus Rex HifpanisB, foedere inito cum Guifio Ligae duce. ... Editis igitur geminis fcriptis, adverfus rationem regimmis , Belliim foe. pro tutelarehgionis, plures (akwo ij-giO urbes qua vi qua dedi- deraiorunu tione foederati occupant; & quidem Guifius Tullum & Virdunum , in Lotharingia , Catalanum & Meferias in Campania ; Maynius ejus frater Divionem totamque Burgundiam , cum omni ferme Delphi- natu: Aumalius, eorum patruelis, totam pene Picardiam: Entra- quius 51 s Part. VIL Lib. III. Art. VIL quius Aureliam^ Brlflacus AQdegavtim : acceflic Lugdunum arca diruta. Quamvis autem Epernonius, Jpjofa, & Matignonftjs , Regil Duces , fe opponerent, & aliquot foederatorum cohwtes c?£derent, Paxc. nihilominus Rex metu perculfos ad matrem, facrara velut ad an- ehoram, confugic. lila GuiOum conveniens, pacera impeErgc, ea lege , ut Rex Hugonotorum religionem prohibeat* Ad eam Regno pellendam foederatis Principibus committantur exercicus. iisdem Ducibus obfides urbes dentur , Catal^unum , Rhemr, SandeOrium, TuUum, Virdunum, Divio, Belna &c^ Cardinah' Guiflo, Duci- busMercurio, Guifio , Maynio ^ Aumalio, Elbovio,, Ducibus foederis ( qut omnes eraiit ex ftirpe Lotharlngiea ) fimulqiie Cardina- li Borbonio, delignetur miles Id corporis cuftodiam. Xribuatur pecunia ad folvendtim Germanis flipendium j & arcem VirQduni erigendam. ^d. Ea paftione Navarrus , Condseus , cseteraque Hugonotics fa« oaavuia' dionis capita, velut fulmine afHata, vim vi repellere ftatuunt, Hlrnn^ abduaisque a foedere N^iveFnenfi Duce , & Damvilla feu Mommo- rantio, oilavum , omniumque gravifllmum bellunn inchoantj petftis etiam ab Elifabecha & Germanise Proteftantibus fubfidiis. Ec licet Lediguerius aliquas brbes ceperit, tsmen Hugonoti fub Cond^o, Turrenio, Trimollio y Caflillonio Gsfparis, & Lavailio An- deloti filio, in turpem fugara verfi, a^tque a Regils & foederatis Ducibus^ Jojofa, Guifio , Epernonio, Maynio, Aumalio , BriflTa- fclix iamo. co, Birone, Chatrio, Matignonio , ferme penitus erant proftrati, exercitu eorum diflipato, Condaso in Angliam fugiente, Navarrq in Benearnia fua fe continente : Rcge novis edidtis ,Pontificefacrii fulminibus in Hugonoticaj faiSlionis capita tonante. Malti tunc ad MajoEum Religionem reverti, quam patria ex- torres vivere maluerunt. Margaritha poft Sixti diploma a Nav^rro conjuge, uti a Chriftianorum facris abfciflb , difceflit. Sed Con. daeus ex Angiia cum claflre& pecunia rediens fpem Hugonotorum Legati Pro^ rurfus erexit; quae tunc maxiroe crevit, cum legati Proteftantium Lutetiam ad Regem pervenerunt ; poftquam Navarrus per Bullfo- nium , Fridericum Wirtembergicum , & Be2am , Geneva ad Helve- tios miflum, rogaverat, ut religioni oppirefl^s opera ferant. Erant autem Proteftantes , qui legatos miferant, Rex Danise, Ele^lores Palatinus , Saxo, '& Brandeburgicus, Principes Jmperii, Archi-Epifcopus Magdeburgenfis , DuxBrunfvicenfis, Landgravius Haf- Starus Gallisc fub' Hennco III. 5^3 ' Haflise, atque civitates libers, Argentina , Ulnia , Norimberga, & FraDcofuicum , Gum Canconibus Helvetiae acacholicis. Legati Ger- maniie icripco Lfidito acerbe conquerebantur , fidem fubditis vio- laCdm. Rcx ira excandefcens , refpondic , fui efTe muneris edi6ta condere, abrogare, mucare, pro rerum temporumque varietate^ mentin eos, qui ^dicerent, fe abrogaiido edi6tum fidetn fefellifie. Qua voce ofFenu legaci beilum minantur; ac Principes fuos ad ii* iud quanLociuo inferendum inftiganc. Rex Uermanorura acque Helvetiorum metu perculfu^, pacem Hugonocis ofFerre cogiiac ; obfiftente Guifio , qui telam cosptam percexeftciam dicebat atque fuederatos fuos ad hoc animat/ Qua- re cum Rex nofiet, matrem propter araara affinitatem propen- fiorem in Lotharmgos , Villaregium & Nivernenfem in foedus pro- nicres luipjcaretur, Epernonium a Guifiis prorfus alienum fciret, ncmmi fiUiC, fed uno fe ipfo in confilium adhibito ftatuit, Catho- licoium fcederatorum, & Hugonotorum faftionem, utramquefibi inviiiim , alteram per alteram infringercr Quam ob rem tres inllruit exercitus. Primo prseiicit Eperno- nium jam a puero libi charum , Valetam antea nuncupatum , ufque , dum eum i^perDonii Ducem creavit , ea dignitatis praerogativa, ut Epernoniug^ on.nes auces antecederet , exceptis Principibus Regiis , ac iis , qui orti elfent ex familiis , Longaviila ( qus a Carolo Sapiente, Rege tiaULiX y ied impare thoro , defcendic) ex Lotharinga, ex Sabau- djca , uti Nemurfius , feu Neraorofius , aUt ex Nivernenfi ( ad Gon- zatas devoiuta) utque Epernonio, jam ita fublimato, adhuc rrsH- iorem audtoritatem & poteflatem adderet, eum Tribunum totius in Francia peditatus, atque Phocenfis provinciffi Prstorem renun- tiavit, adiecta prcEfe6tura Caleti , Metis , Bononiae &c. Valetajve- ro ejus fratri Saluifios & urbes tranfalpinas regendas dedit. Epernonio igitur, tanta dignitate atque potentia valiato exer- citum dedit, adverfus Hugonotos in Delphinatum & Provmciam ducendum. Sed fortem adverfarium ibidem na^us eft Ledigue- num; ut adeo prieter urbes aliquoc occupatas, & deperditum ad Caturigum exercirum , haud magnum opera^ pretmm retulerit. Alter exercitns traditus fuit jojofs, aiteri tarf iljari Regis Jojofsu. fiiaviflimo, Duci i^m ante in gratiam creato, & per matrimoniurn cum forore Regins affinitatem , atque innumcram pecun».am adepto. Nunc vero, uc omnibus facultatum & digniratum oriia- m Jtis fplendidus appareat , (Jidus Normanniie Frator , pr;?^feaufls FarsVII. 'S tt^ ^''^^ 514 Pan. VII. Lib. IIL Art. VII. arcium, magno pretio redemptis, & in eum congeftis. Admira- lii prseterea praeclarum officium rerufcicatum , & in eum coliatum: paterque ejus Francice Marefcallus proclamatus, innndantis gratias exuberantia. Sed ampli^^udine ilia poceftatis mentem obruents, ut ferunt res humanae , miferrime cecidit. Nam exercitu ia Avernos, Velaunos, ac Piaones , quas proi vinciasHugonoti incurfabant, a Rege inftrue^us , Laverdino diad copiarum legato, oppida aliquot capit; in quibusPeyra arx, rupi impofita , inexpugnabnis vifa. Deiibata deinde forcuna quibusdam cum Navarri copiis, levioribus velitacionibus , vidor vidusque, fupremam aleam tentandam exiftimavit. JulTus equidem fuerat Matignonius auxiliares jungere copias; & adfuturas defignata die is fcripferat. At Jojofa viaoriara anirao pr^occupans, nec illius Cuitracenfis confortem fuftinens, ad Curcracum ls-Aquic.ani.a pugnae fe oifert pugna. praecipiti confilio. Neque cunaatus Navarrus ^ in quaruor agmina divific equica- tum. Primum duxit Sueffionenfis Condaei frater , cum Con^yo iti- dem fratre, qui nuper conciliaci fuerant Navarro, oum hactenus Regias partes .eiTent fecuti, Secundum agehtt ipfe N^varrus , ter- tium Condaeus 1 quartum T^rtenius ♦ peditatus tribunis commilTus» Fauftum erat Jojof^ inicium pugnse, fed triftis exicus. Nam re- liaa Navarro infigni vidloria, captus ipfe eft, atque contra jus gentium a duobus cehturionibus necatus. Meiiorem parcem elegit Henricus Jojofs frater, qui, morcua conjuge, Epernonii forore, generofo pede calcans fplendentem mundi vanitatem , Capucinoium ordinem ingreffus eft. . Licet autem memorabilis illa Hugonotorum fuent vietona, caefis Regiof um quinque miilibus , quingentis captis; quos inter Laverdinus, Jojofae legatus, Sanlucius, mulciquealiinobiles. Nul- lus camen aiius viaorice fruaus fuit, Navarro, exercitu foluto in Benearniam , Condaeo Rupellam regreffo. ( anno i f 87* ) 58. Vices majori cum emolumento rependitGuifms, quem, fibi Guifuglo. propter fgedus invifum , Germanis Helveciisque, per Lotharingiam "3- in Galliamirrumpencibus, objecic, ut vel vita , vel militari laudepo- pulique amore excidat, Erant Germanorum atque Helvetiorum ultra triginta millia , dudoribus Donavio , que^n Cafimiras fibi fub' ftituit, BuUionio, ejusque fratre Marchio, quibus Contyus, Ca- ftellonius aliique Hugonotorum Duces adhuc plura millia ^dduxe- rant» Guifio, uC certius periret, modicas Rex copias dederat; oam Status Gallia3 fub Henrico IIL f i? nam licet Carolus Dux Lotharingi^ tcilitem fuum jungeret ,. & Par- meiins ab Artefia foppetias mitteret, iuosque amicos GuiTius pri- vato fumptu arcefferet, tamen non uUra duodeom miUia fub fignis habebat, Majorem mulr.o exercitum , in quo Monpenfenus , Ni^ vcmenrs, Epernonius, Aumootios, Rhetius , Marefcbaih, Oh. vedus Ca^ncellarius, Villaregius, & P^^f ^/^^^^^^^ ipfe poftea ad Ligerim ducebat , ioter Navarrum' Guifium me. d^ius Tut Guifio clfo , Germanis fe opponat , & cum Navarro con, '"''Ss^S^Satuor dunt^at -IHbu. ( nam reliquas o^^^^^^ in Burgundiam & Picardiam dimiferat ne Rex quid m fcederatas urbes tentaret) Germanos equites ad^ Alnmm^^ "^l^^fJW.I^^/ prsclaram retulit viftoriam , c^fis 3000. ^^'^}'''^^^^^'^^'^^^^^ ,GOo. equis,.8oo. plauftris, & pr^da ^ngenti.- Po(t Gui^^^ r.am. Sanpauh pra^fertim- virtu. ea m f^f^^' J^Z^ nonius ceciditT Helvetios\pecunia perlujfos Rex domum remittic. Rehqui conditiones,- ab Epernonio oblatas - ^f."^^^^^^.^"^^ mum redeuntibus elTet fecuritas , vexilla comphcata n s^cuhs de- fcrrent , Francis impunitas foreC^^ Atque- ita^ ingen^ '^i',,^,,^'?^^ danda moles disjeaa eft^, fumma Guifii glona,, tiugpnotorum do- lore multb^ ms5dmo,. («fiwof 1 )) ... ^ <-6>. Proftratse tunc fuiflTent Hugonotorum vires fi m eos trepida-^^^^^^^^^^^^. tione attonitos ducere placuiftet viarices copias, Contyo,, Bullio» nio, Caftillonio &c. fuga difperfis, Condso mortuo nili ffimuia- tio , invidia , odium , everfis melioribus confihis ,. tr^goediam adorr naffent multo triftiffimam. Pmlufum mutuis ofFeniionibus. Rex> odio Guifiaj gentis Admiralii digniutem cum Normanni® Pr^tura in Epernonium,- Guifiorum inimicum , contuht, quam Guifms Brif-; faco amico fuo petiverat. Picardis pfse-feaura^ Aumalio erepca,. & in Nivernenfem collata ,. ut totus abftraheretur a foeaere.. Verum Aamalius eam' dimittere noiuit ,• & interim Guiims r NBnc.ii cum Duce Lothanngiae,, aiiisque fugp ftlrpis, & f^odera» torum Ducibus^ de rei fumnia confiho inito , poftuiata ad Regem ^ mifit, ut is fe araius ad foedus appliceti. eos a Prsturis amove- ' ret, quos defigoaverat;. Cbncilium Tridentinum admittat v Inqui- fiLonis tnbunal inducat,, urbes dengnandas in fecuritatem fcedera^ ' tis committat. Simuique graviter qiieritur , fe ac famiUam iuam haber. dt;fpeaui fuis inimici& impertiri omnia, Cathohcam Keii- gionempremu. ^^^^ ^ Part. Vn. Lib. IIL Ait. VIT, Cum Rex de iftis deliberando cunftaretur , & in gnves iras fut^^ geret, ['arifienfes vero Guifiuni , eeu Catholicse iidei ac patrial confervatorem , laudibus immenfis celeb/arent, in Regem autem ^ etiara ex publicis concionatorum cathedris , contumelia^ fparge- rent , . atqae in ejus perniciem confilia coquerent, aiimenta urbi feditiofse inferri vetuit^ Parifienfes per fexdecim, variis urbis re- gionibus prsefeiaos, legatione mifTa Guifium rogant, ut urbi preffae fuccurrat, illiusque tutelam fufcipiat. Guifius, quamvis res in omnera partem plena eflfet periculi , nibilominus cum feptem duntasat Nobilibus Parifios inerrais mgre- ditur , atque tutelaris velut de caelo genius a popujo exc picur. Ad sedes Catharinse RegincB primo 'divertit ; quae afpe6tu viri st- tonita, raittir ad Regem, qui adventum nunciaret. Is improvifo nuntio perculfus , atque cogicationum 3sfl:u jadtacas, raprance hinc odlo, iliinc nietu, anceps animi per aulam difcurrit , ac tandem conceptum pridem mentis decretum de eo necando, impeilencibus juvenibus aulicis , exequi fl:acuit. Accitus proin ad Luparara , folo animo fretus cum Regfna ae* cedit; haec fella gertabatur, ipfe pedes nudo capite comiiabacur, advolante ampliffima civitate , & frequences ioter applaufus accia- mante: vivat Guifius, vivat Ecclefiae coiumen : quin genibus nixi praetereuntem faiutabant* Ad Regem in Luparam perdu6lus, percontanti, quid venilTet, a quo vocatus, tanca modeilia refpondit, ut Rex pacatior ad Re- ginse sedes^eum remiferit. At mox ira recrudefcente , & fermento animi exa?(luante, flatuit extemplo vindittam cxequi. Ad Regins 4omum infequitur , ubi cum Catharina in horto deambuiantem rurfus aggreditur, cur contra faam prohibitionem , iiccerJS fignifi- catam , Parifios venilFet. Jurat iiie , fe nullas ea de re accepiife litteras> Incaiefcentibus animis Mater Regem abducit, & cum Guifio femotis arbitris colloquitur. ^ Interea Sanpaulus de Guifio follicitus in hortum evaferat, & plurimi ex plebe circumftabant Regins cedes, nec pauci fupra hor- €i muros intraverant, Qoorum praefentia Rex a confilio dimove» tur« Sequenci die nobiies ex Lothsringia & Ficardia magno nu. mero ad Guifium confluunt, cura^oo. milicibus, periciitanti opem qui ferant, Rex exteros urbe jubet faceflTere; fex miliia homi- num ex legionibus Prstorianis, Francis atque Heivetiis/ advocat, & in variis urbis regionibus coilocat. Infurgit civis: conclamacur ad Status Gallis fub Hennco llh 5^7 ad arma, Luparse propius fe a-^movent. Guifius absque cuftode, pacentibus sed bus, folus obambuiat ; Rex tumultu civis & perc- grini militis territus, fugientis iaihr Lutetia fe proripit Dum Bi- Rex difcedit. ro & Aumontius Praetorianum militem urbe- educunt, Helvetiorutn unus fclopetum explodit : mox ctEteri faxorum grandine ex oedjbus depluente ma6tantur. 70, qua necati, qua faucii furorem plebis ex- pleverunt, ' - . « -1 Guifius Regis fuga percuifus, lioet multse cjvitates , imo inte- catB- gra? provincis ad eum foedusque accederent , Lutetia ad quietem coaipofita, pacema Rege, qui Carnuti fubftiterat, Catharina ma- tre interveniente, impecravit , in has !eges fcriptam ; Rex hsreti* cos Principes a fpe Regni excluderet. Tridentinum reciperet. Prae- ter probatos Catholicos nemini Prascuras aut dignitates conferreC. Pnvacio pa6lis Guifium tnilitia Francica furtimwn Magifirum dixit , abrogata Comeftabilis voce , Regi invifa. Picardiae Praetura Auma- lio confirmaca, Lugdunenfis Nemurfio , Guifii fratri uterino, Pa? rifienfis BrifTaco. Multae urbes defignatgB , quae darentur foederatis obfidum loco. Duos exercitus Rex iuftrueret; quorum alterum in Delphinates duceret Maynius , alter in Pi6lones adverfus Hugono- tos mitteretur. Jurejurando fe Rex obftrinxit, ad has conditiones fervandas. Foedus vero , abrogato Ligae nomine, LTmowsm catho- licorum voluit appellari. Subfcripferunt paci poft Regem Principe*. Legatis dein Parifienfibus, rogantibus , ut Lutetian^ rediret, re- fpondic, habenda prius Blefiae comitia. Mox Carnuti Guifium ex- cepit, a Catharina^adduaum fumma benevolentiiE fignificatione, tecto videlicet animo , ut certius feram in caiTes agat. Simulque Epernonium , Guifii inimicum , aula abfcedere jumim , Normanni^ Epernoniui Prsetura fpoliavit, fuffeao Monpenferio, Guifii ex forore nepote. «xui. Sic ingens illa in Epernonium graciae moles momento foluta, & pocenciae CololTus vel aurse flatu exculTus. Valeta frater parem ferme fortem palTus. Epernonius Incolifmam abiit» Quamvis nec ibi quieto vivere licuit* . R X intetim Regni comitia Blefiam convocat. Sedebant. ad J»^* dextraoi Regis ftirpis Regis Cardinales, Borbonius Navarri & Con- J^^^^^ daei d jfundi patruus , Cardinalis Vindocinenfis , Pnncipes Contyus, &Sueffionenfis, omnestres Condaei fratres, Princeps Monpenferius ex eadem Borbonica familia , dein Duces , Nemurfius ex Sabaudica - ftirpe, &Nivernenfis ex Mantuana: Rhetius Marefcallus &c, ad Ttt 3 Isevam Part. VIL Lib. IIL Arc. Vil. Ibevam Cardinales, Guifius, Unoncurius, & Gondyus. DuciGuv fio pecuiiaris locus dacus. Juratum a fingulis , Rege prseunte m Unionis, nuper fancitae, ediaum. Poilulabatur a Rege , ut xMa- . giftratuum infinitam Curbara minuat , tributa ad eura modum redu- cat, quo tempore Ludovici XII. fuerant exada. Ofticia publica non vendantur. Navarrus propter ha^refm a fucceOiouc Regni re- nuntietur dejeaus: adjeeia alia, ex quibus conftaret, GuiGum fi^ fcederatos in coraitiis dominari. PrsBterea duo alsa magna contentione agebantur, caufa nempe SalufTiorum, & receptio tridentini. Quippe Carolus Eraanuel Sa- baudiae Dux,- magnorum fprrituum Princeps Philippi 11. gener , cum xes Francia^ adeo perturbatas fpeaaret , Marchioaacum Salufiiorum, qui folus in Italia poft pacem Cameracenfem' Galiis reffianferat, ex- pugnata Caramaniola , eripuerat,. urbibus reliquis , nuUo pr^lidio munitis , facile fe dedentibus. Rex graviter queftas evicit , ut m 'comitiis bellura Sabaudo denuntiaretur, Guifio fuarn operam ad id ^ofFerente. Sed intra verba belium tunc haefit. -Nec. minus moleftisB comiciis ateulit delii?eratio de admittendo' Gbncilio Tridentino. Quod cum flagitarent Ecciefiaftici ab annis pluribus ,> Rex comitiis permifit.. Gontra: illius^ recepcionem:- dixit- Efpeffiu&^A^vocatus Regiusv dt' immuniCatibus Eccieiife Gallicanae multa prolocutus. Interpellabant hominis Ibquacicaiem Cardinalis Guifius, aliique Praefuies. Sed eam inter contendonem cuetus io- lutus eft,- Rpge alia confilia excoquente. Ihfidi» ^^^^ coraicia urgerenc cribiicorum remiirionem-^. Navarri folennen^ abdicacionem , comitiorum poteftatem , qualis in Angisa, Suecia, & Polonia eiTet,. uC Guiljus cum fummo in militiam ira- perio comeftabilis appellarecur,. aliaque, quae Reg^a? poceftaci ot- ficerenC, Rex irae impDtens Guifiorum csdem decernic, pra^iertira ubi jam ardentem in flammam accenderunc eorum iniraicii Et ne ultor necis exurgar,. defignatur Ornanu& v qui Maynium Lugduni comprehendat , Aumalium Parifiis Harieeus fenatus Princeps, La- verdinus Chaftrium in exercitu , Nivemenfis Mercurium Nannetis, IVIonitus de infidiis a familiaribus Guifius difcedendi veniam a Rege petiit : at ille facinus patraturus , fumma benevolentia eum retinet. Gbllocatisque in cubiiibus fuis ficariis virum incora- Gaedes;. parabilem jubet intenmii At necdum fatiata crudelitas , Ludovi- cum etiam Cardinalem Guirmm, Henrid perempti fratrem, funus cruencum addidit.. Mox variis in locis capiuncur Cardinalis Bor- bo- Status Gallias fub Henrico III. 5 Ji» bonius cum Archiepifcopo LugduAenfi , Ne-nurfia csefi mater,, Kv lia fiirus, Nemurfw', Elbovius, Briffacas, aliique plur.m.. r lZ ) Rezi, ob Cardinalem csfum a Nuntio Apoftohco Lrntiata cenfura^ a^^^^^ mater audita Guifiorum c»de ex. Sa eft annocetatisr^. poftquam Galliam faa.on.bus m.fcu.t, lu" um peregrinum induxit , modeftiam a f(m.narum tnor.bus ab- lesavit , Haeonotis crefcendi occafionem ded.t. j>Juntiata Guifiorum csde tota Gallia vehementerfuit comiTio- fi. ta , [Sc ica & Politlca faftione plaudentibus, foederatis Catho. Befea o„« "c s Iraviflima, atque juftiflima , ut putabant, .ra in Regem fre. ^'^^- men ibls. M?xplures ac pra.cipu=. urbes a Rege (quem Henrjcum Valermmcompellabant) defecerunt. Parlfi.s mgens tumultus. Con- <:iona ores ex cathedris'tonant , civis in foro, plebs .n cornp.rs ; in facri etiam clauftra pervadit indignat.o, Sorbona decreto fan- cit, Francos facramento fidei & obfequii dn Regem folutos pofib in eum beilum fufcipere. Sexdecim viri Harljeum pr.mar.um fena- ius P?sfidem cum ChJiftophoro Thuano , Briflbnio , & Seguer.o Pra-fidibus in BaftUlam abducunt, fequentibus rn ^"f ™ relquis fenatoribus. Juratuix) ab ommbus OTdm.bus Un.onis ed - air, ad con ervandam Religionem Cath^lieam. Mayn.usoca. forl frater diSus urbis Gub^nator. Tantaque erat exacerbat.o, ut pTclll morte dignum haberetur , fi quis Henr.cum ^egem ap- pelUret.auttabulamejuspiaaro dominaberet. Tota denique '^'"tu^r ixeSum fecut. ali. urbes & provinci^ , fidem & obfaquium Henrico renuntiarunt , uti Aurelia , arce ab Aumaho ex- pugnata pulloque Aumontio. Ambianum & Abbavdla cum Lau- duno in Picardia, tota Campania prster Catalaunum , m Norman- nia Ro?homagum'parIamento expulfo, Bajoca., Falafia , cstersque ■ u bes adSequanam; CMomanum , Piaavium ; cum 13iv.one tota ZrgundiarLugdunum, & cuinMafl-.lia, Arelate, & Aqu.s Sext.is fota Socenfis provincia, Valeta & Epernonio pulfis ; liiturice^- fts cu.n Srb"fprrar!a , iripellente Chaftdo Gut-."-"- ^ ^-^r inferior. In Delphinatu Ornanus Grat.anopol. a foederat.s pullus. •Brirann am Dux Mercurius (fcuMercordius) a Rege abduc.t. To. fofa denique, ab Hugonotorum fermento immun.s fervata f^de- ri acceflit, Duranto fenatusPrsfidenecato&.n furcamaao. Bur. degalTam adverfias Briflacum Matignonius Regi fervavit, & al.qua in Normannia Monpenfcrius, 520 Fart. VJL Lib. 111. Art. VIL Ceuventus» conventu radiflo , in qao comparuertint Contius , SuefJio- nenfis, Monpenferius, ejusque filius Dombenfis , & Nivernenfis, Principes: Biro, Aumontius, Marefcalli: admifiTo dein etiam Eper- nonio, adverfus Maynium , Aumalium, Mercuriura^Briilacum, Gha- ilrium , Roiffium , aiiosquefoederis Duces , & urbes foederatgs , edl6ta promulgavit» Romamque ad Cardinalem Jojofam , & Fifenlum Fetitioab- Oratorem fuum fcripfit, ut ob Cardinalem Presbyterum csefum ab- foiiiironis. foludonem a Pontifice peterent. AtSixtus exorarinon poterat , ob- fiftentibus Maynii legatis. Spem tamen fecic, fi Rex Cardinalen Borbonium , & Archiepifcopum Lugdunenfem cuftodia dimitteret» Verum eafpes brevievanoit , ubi Rex cumNavarropacera ac foedus iniit. Tum enim vero excandefcensPontifex Monitorium, ut vocabat, Rom£B, & rn ipfa Francia Carnuti & iV^eldis affigi cura^ Reeis fcedus^'^' quo jubebat, ut Rex Cardinalem & Archiepifcopum liberos cumNa ar- ^iuiittat j quod nifi decem intra dies faceret, dec!arabat, eum cen- ja. furas gravfffimas incurriflfe. Cun6tante Rege & foedus eum Na- varro profequente, Nuntius Apoftolicus ex Gallia difceffit, & Re- gis Orator Roma. Auxit averfionem foederalGrum a Rege b'beIloSy cujus auftor. Mornaeus^ homo^ doftus , fed maJignus Calvinifla , per quero Na- varnis\ cum Rege f(Edus inierat. Volebat hoc fcripto Mornaeuj paeem & fcedus initum a labe purgare; fed cum plurs in defpnfio- nem Hugonotorum infpergeret, Regem inhf&refis fufpicionem , & Mornai adhuG rcajus foBderatorum odium adduxit. Nam paffim Regem bellus. hi£reticum proclamarunr, nomenque ejus e facra? liturgia; precibus eraferunt, verbis fubftitutis: pro Chrifiianis Principibus noffris^. Mor- nsBUS nibilominus in pr£emium Salmurii Praefe^luram accepit. Maynios.. Maynius, ad quem capiendum Ornanus roifTus fuerat,. tan-- quam Numen quoddam Parifiis exceptus eft, thtono velut Regio a civibus apparato* At ille regis titulo repudiato , urhe compofita ^ dittus eft regni legstus atque Vicarius; fraftoque Regis figillo, fubllitutum eft aliud , his verbis infcriptum : figiUum Regni Francia. Lutetia digrefluscum exercitu Maynius, capto Vindocino, ad Turones, ubi Rex morabatur^ copias admovet; & propeaberat, quio eum egredientem caperet. Rege in urbem regrefib , pugna- que cum Regiis feliciter conferta, fuburbium Msynius occupaL Verum Cafteilonio cum parte Hugonotici exercitus adveniente , & deinde Navarro cum parce altera >. inccDfo fuburbio,, ad Vindeci- nos fe recipit^ Att- Art. VIIl Status GalliaB fub Henrico IV. 521 , Aumalius interea Sylvaneaum:, quod TorrEcus Mommorantii frater propugnabat , obfidione cinxit , & a,d extrema jam redege- rat; cum Longavina & Noya adduftis Regiis copiis, commifiTaque pugna Auraalium in fugam agunt , caefis foederatorum duobus mil- libus , caftrisque eorum direptis> Conjunais dein Hugonocicis Navarrl copiis cum Regiis, per g^, Helvetiorum adyentum auftis, Rex & Navarrus exerciaim , qua-obfidio dragima hominum millibus conftantem , ad Lutetiam expugnandam Lutetiip. ducunt. Jamque dies fecunda Augufti (anni ^ ^^H^^^^ crat ad impetenda fuburbia > cum pridie ejus diei Rex occiditur. Perfeverabant nempe Concionatores ^ pulpitis detonare in Regem; & inoleverat paflim plurium animis tetra iila &r in publr- curo notxiaopimo, Jicere tyrannum occidere^ cum e Patrum Do- minicanorum familia ea opinione imbutus parricida exurgit jacobus Clemens , nuper inauguratus facerdotio. Is cum cultrum paraffes: , Csdes litterssque , urbe in caftra egreffifs, atque introduaus ad Regem^ ^^S^s. cui foif litterss a fe tradendas dicebat , cultrum e manica eduaunii in ejus alvum abdk , vifceribus cum fanguine prorumpentihus. Rex Qultrum extrahit, eoque duo vulnera parricidae infiigit. Accur- runt aulici & iropium percuiTorem pluribus plagis confodiunt, Rex , ubi , fe obfequentem Ecclefide filium profeflTus , ob csefuro Cardinalem & vinaos Praefules veniam petiit, a cenfura abfolutus eft, confeffione etiam facraraentali depofita, aliisque Ecclefi^ mu- nitus prcefidiis , pie pbiit , secatis anno 39* r^gnj 14., liltimus ftrr- pis Valefiae. Dotibus erat prsBclaris ; fed eas obfcurabat aulas car-. ruptela , & faaionum confufio. Extinaa pe/ Henrici III* csdem. Valefia famina , qu3B per 2^0. afi» nos foliuro tenuerat, luaus, gaudium , fpes, metusque^ pm oajusque animo , toram Fraijciam habebat ecrifufam , & Euro^ f^m omnem e?(ReaatioTTe fufpenfamy plures urbes arcesque expugnat, ac praefidiis firmat. Profperis his rerum eventibus Henricum recreatum duo per- "*turbant, Guifii libertas , & Noyae mors. Carolus nempe Guifius, Henrici ab Henrico III. Blefis ca&fi filius , viginti nunc annorum juvenis , ex Turonenfi arce , in qua captivus detinebatur, cytha- roedi opera fericura funem naflus, quem in ipfam cytharam indide- rat, per feneftram demiflTus, atque a paratis equitibus exceptus , ad Chaftrium evadit. Pa- Tumultuatum interea Parifiis , dum IVIaynium inter & fexde, • cim viros ferpebat difcordia* Quippe Maynius impatienter iferebat, civium turbam ac properoodum faecem in auftoritatem fummam aflurgere. Quamobrera eam faftionem fupprimere fatagebat, Illi autem, ut contraMayni? potentiam fe tuerentur, ad Guifium, cu» ftodia liberatum , verterunt animos, nova condita juramenti formu- la,ad pellendam urbe fa(3ionem Politicorum (namita Regi faven- tes appellabant^ fimulqueomnes Regii fanguinis Principes a regno cxcludebantur. Tres fenatus principes, qui in Henricum propen- fiores videbantur, fufpendio necati. Maynius occafionein naftus , qua fexdecim virorum poteftatem ufurpatam circumfcriberet, no- vem ex illis per lifilorero trabi affigi jubet. Quo fafto infinita illa . tribunorum plebis pocentia fic contrita eft, ut deinceps vix am- plius afTurgeret ; fimulque fenatum ad lubitum mutavit. Henricus , curo Pontificem, Hifpanum, Sabaudum , ac GalliaB foederatos Catholicos adverfum fe infurgere fpeftaret, ad externa quoque auxilia animum intendit , accepitque per comitem Eflexium tria Anglorum- millia , & ex Gerroania iiooo. peditum, equitum 5050. a Palatino, Saxone, Brandeburgo, HafiTo , &civitatibus Pro- teftantibus , impenfis Elifabetha fcriprtaj iroperio penes Anhalti- Bum exiftente. Con- Status Gallise fub Henrico IV. 5^7 Condufts funt hx copiae potiffimum cura Vicecomitis Henri- Turrenius ci Turrenii ; cui Marefcallo creato a Rege uxor data Catharina, hicres Bullicnii Ducatusj a fratre infticuta ea conditione, fi Hugo- noto fic nuptura. Quare rejeais nobiliffimis , ex Mompenfena, Lotharinga, & Nivernenfi familia, procis , BuUionium (quod ad Ecclefiam Leodienfera olim fped^averat) cufii Sedano Turreniorum domui intulit. Ex hoc Turrenio natus eft roagnus ille Galhci ex- ercitus, fub Ludovico XlV, Imperator, Henricus Turrenius. Henricus Rex cum Germanis, Anglis, Batavis, Gallisque, fibi Farnefiu. adhsrentibus, Normann.iam ex integro fibi aflerturus, Rothoma. Hoihot^a. gum, provinci* caput, obfidet, ftrenue illam propugnante yiUar. B^^^ fio. Cedere nihilominus hoftium multitudini debuiiret, nili Far- menfis cum exercitu veniens obfidionem bis folvjlfet, ficut antea Lutetiam liberavit. Et fregifletomnino fummus hic belli Imperator Henrici partes, nifi Maynius, nolens Hifpanos crefcere , omnibus ejus prudentiffimis confiliis fe oppofuiftet. Ita nempe hoftis emo- lumento focius focium turbat, cum ad diverlos fines tendunt. Et imprimis quidem Alexander csfis ad Aumaham Hugonotis, capta- que urbe cum pluribus arcibus & oppidis , Henri^ ad Rathoma* gum munita caftra aggredi ftatuit , ut pugna decretoria pertinaci tandem bello finem imponat. Sed Maynio cum Gallis ducibus foe- deratis obfiftente , cum Villarius fauftis eruptionibus hoftemfregif- fet , in hyberna conceffit. At cum Henricus mox ad obfidionem re- diiifet, atque ad defperationem jam ferme redegilTet , rogatus Far- nefius eandera denuo liberavit. Debellari tunc potuiflTe exiftima^ barur, fi Dux Maynius perfuaderi potuiflfet, ut praelium ineat. At ille poteilatis fuae finem roetuens , nolensque, ut Gallia ab Hifpa- nis fubaaa leges acciperet, induci nonpotuit, ut in pr^lium con- fentiret. Dato igitur Navarro fpatio, quo exercitum fuum ., ad Ro- thomagum valde accifum attrituroque, novis undique affluentibui Heterodoxorum auxiliis repararet, Catholicus exercitus in magnam cibarioruro penuriam incurrit, & a Navarro velut conclufus tene- batur; fed Farnefius, licet brachio pila t^ftus graviter faucius , trajeftis fingulari arte per Sequanam copiis , hofteque propemetan- te decepto, rem totam reftituit, piuribusque propugnaculis autex- pugnatis aut deditione acceptis, in Belgium rediit, ubi mterea Ba- tavi magnis fuerant incrementis iL0u Et quamquam tam claflfe nuper in Angliam deftinata, quKui intercepto ab Anglis aurolndi- co, aut retardato, atque tot bellis in Gallia, Belgio, Aragoma geftis , «rarium Hifpanum erat exhauftum i tertiam nihilominus in Galliam expe-» Part. VIL Lib. IIL Art. VIIL expeditionem adornavit, ut & fedus vacillans fliHentaret, & re. gni comitiis , pro renuntiando novo Rege arraatus intereflet. Sed in ipfo apparatu Atrebati obiit» Par^enfi in Belgium regreflb, caBfoque inagno Regis doIoreEi- ronio Marefcallo , Regem inter & Maynium pax tentata efl:, con- fereotibus CQnfilia binc Villaregio y inde Morna?o* Sed Hifpani qua C®mitm. minis qua fpebus negotiiim evertunt , atque Maynium ad comicia Regni rndicenda compellunt a quibus is poteftatis amitteridae aut minuendaj metu abhorrebat. 5ed accedente Ciementis VIH. fummi Pontificis, ipforumque foederatorum voluntate, tandem confenfit, Finiserat, quem legatus Apoftolicus proponebat, ut renun- . tietur Rex Catholicus* Orationem in eam rem ferventem habuiij Genebrardus , uti probitate & religionis zelo , ica omoibus lictera- rum ornamentis vir clariflimus^ ex Illuftriflima S. Benediai familia. Confilia Feria Hifpanus Orator iis in comitiis, eollaudatis Philippi in Gal- is Rege.Jiara ac praefertim foederatos beneficiis^ Ifabeliam Claram Eugeniam, ex Henrici II. primogenita natam , Reginam Francia^ enuntiandam proponit^ nupturam Alberto Archiduci. Cum ha^cpFopofitioeoraitiis difpliceret, idem legatus nupturam Gallorum alicui, fi vellent, alferuiti Magna tuncerat exfpeftatio, qaem ex Gallise Pnncipibus diademi illud involveret. Comitia autem, a fenatu Parifienfi monita , eam etiam propofitionem rejecerunt^ Feria ulterius progreflus, Carolum Pucem Guifium, nuper carcere liberatum, futurum Ifabellse con« iugem nominavit, jamque ad Guifiuro, velut futurum Regem, frequens erat confluxus ; cum Maynius indigne ferens nepotem praeponi pa- truo, tot jam laboribus curisque pro fqedere exercito , id confiliuia difturbat, ipfo etiam Guifio aifeotiente, Ne autem Maynius , inter odia Hifpanorum & Henrici medius fuccumbat , trimeftres ab hoc oblatas inducias acceptat^ Sed mox Recepifum j:urfus novam cum Hifpanis unionem in tutelam fffideris pacifcitur. concil- Oenif^^^e iegato Pontificio urgente, admittit in comitiis Conciiiunl Ind. Xridentinum^ Idque faltem ifthcec efl*ecerunt comitia , ut conver- ^ fionem Regis promoverent, Dudum il^e veritatem Catholics Religionis agnoverat ; fed GurdHata quia In tanto prioris aulae fermenco nihil certi fperare ab eadem po- f«Byerfjo. terat„ apud Hugonotos vero , quorum plurimi erant, caput efl"e pop' fet> eorumque potenti faaione .fulc/rj , dlfl^erendam converOoneai cenfebat. Poll Henrici Regis eMem, averfls ab eo foederatorum animis j Hifpanisque regnum fihi quserentibus ^ per HugonoLorum, Status Gallix fub HenriGa IV. Elifabeth^e, Batavorum , Helvetia;& GerinaniaeProteffantrumope-' ram regnum fibi debitum comparandum putabat. Prseterquam ^ quod minus decorum fibi duceret, fi fpeciem praeberet, quod aut regni terreni cupiditate, aut a fubditis fuis coadus religio-- nem mutaret. . At vero ubi vidit per tot jam annos a Francis exterisque , a le ipfo etiam fuisque fuum lacerar-i regnUm, Philippum potentiflimura Hifpaniarum Regem omnes vires impenfurum , ut filiam fuam ia his adverfus fe ipfam armatse Franciffiturbis folio admoveat 5 faven» tem in hoc fibi haberePontificem , atque Sabaudum generum; fa- deratos a fe velut ha?retico abhorrere; quin eos etiam eatholicos,, qui ex fuis ftant partibus, dircelfionem minitari, nifi ad facra ea- tholicorum redeat ; noviffime Concyum & Dombenfem , Duees fuos, in Britannia praelio a Mercordio viaos, praecipuas Regni ufbes ad- hucdum eiTe in foederatorum poteftate,- ^ternum fore bellum , i» cxtremam perniciem Franciam daturum» His, inquara, aliisque apud animum fuum probe expenfis,. fpretisque Hugonotorum, Anglorum , Batavorum, & Germanisg Proteftantiuffl precibus ac minis, rejeais quoque Mornai, a quo haaenus a cathohca profeffione avoeatus fuerat , hortationibus mUl amplius difnmulandum fimulandumve ratus , Jacobi Perronii, ad Eb- roicenfes tunc infulas deftins?ti, eloquentis & eroditi in psucis viri induftria, doarina de invocatione fanaorum , de peccatis facerdo- ti privatim aperiendis, & Pontificis poteftate (in quibus adhuc h^- fitare videbatur ) uberius inftruaus , ipfis etiara Hugonotis fatentiir bus, in cathoiicaReiigionefalutema3ternam compararipofle, diem . profelTioni pubhce emittendae defignavit. n Difceptatum tunc equidem inter Catholieos, an Gallia Prae- Oe abfbliik fules Regem abfolvendi facultatem haberent , pernegante id Cardi- tione. nale Borbonio, fiammaambitionis , quam Maynius & Hifpani ftu- diofenutriverant, necdum extinfta; major nihilominus confultan- tium pars cenfuit, abfolutionem in hoc rerum articulo impertiri polTe, non appellato PontiPxe. . ^ r j • • llluxit igitur tandem non folum Galliae univerfae, fed rei etianJ^ Gatholics optata dies 2;. Julii {amo 1593*^ qua Rex domo pro- diens candida vefte , in Principum Frocerumque magnafrequentia,- ad fores templi Sandiony fiani progreirus , occurrenti Bituricenfi Ar- chiepifcopo , aftantibu^CardinaleBorbonio , caBtensquePraefulibuS, imerrosanti , quis eflTet, quidve inquireret, refpondet, fe Regeiw Part. yil. Lib. Hl Art. VIII. jGdaTerfia. eflfe,, ac velle admitti in gremium fanftae EcclefiEB Catbolicae, Apo- ftolicse & Romanae. Deiode procumbens in genua, fidei profef- fjonem ex rcripto legit, traditque Bicuricenfi. Mox in Ecclefiam du^itur; concinitur facrae Isetitiae canticum ,* deponit peccacorura confefTionem apud Bituricenfem, ac folerohi facro prsefentem fe fi. ftit, a prandip vefperis & concioni intereft , effijfo oraniumgaudio, maximaque Parifienfiujm frequentia , qui contra legati Pontificii & Maynii juffa advolayerant. Et yero ijla coRverfTone aon tantum .cseiorum aditus patefaftus eft Regi, fed civitatum quoque & Pro- vinciarum , quas ha6tenus Religionis ftudium .occluferat. Nam mox yitrus^, qui poft Henrici III. mortem a Navarro propter religionem ad federatos defecerat, priraus omniumadC^ tholicum jam Regem fe convertic , fequentibus exemplum FrJ^fedi fui Meldis ; dein Aquis Sextiis i«i iPravincia, G^nebrardo Archiepi- fcopo ftudfo foederis fecedente Maffiliam» Secutge funt Aurelia cum Biturigibus , quas Chaftrius pro foedere adminiftratas ad Regem tra- duxit. Lugdunum pariter , Nemurfio prcetore jn cuftodiam dato , Regios admifit. " ) Sufcepta mox Carnutj { iiam Remos foederati ebtinebant ) fo- Jnausuratio. lennis Regis inauguratio a jSicolao Thuano, Carnutenfi Epifcopo» pra^fentihus Principibus , qui Fares Franciaereferrent, Contyo, Suef- fionenfi , Mompenferio , ac Ducibus Pinaso , Rhetio, Ventadurio , Matignonio Marefcallo, Lorigavilla cubiculi Regii Pra?fe£lo , Can- cellario , Epifcopis & Optimatibus, (mo 1 594. ) Secuta brevi Lute- tiee deditio per Brifi^acum, fortem eo usque foederis fociuni , quem Rex extemplo Marefcalium dixit. Legatus Fontificius cum Feria oratore Hifpano & copiis incolumes excelTere» Urbi mox parta quies, feftivisquegaudiis Rex exceptus, amneftia ubique promulga- ta. Univerfitas etiam, abrogatis piioribus decretis, obfequium fidemque Regi juravit. Tum vero multae urbes , a^mulatse exemplum Lutetise, Regi funt deditse, Monterplium & Abbavilla in Picardia; Trecae & Senones in Caropania; Rionum in Arvernia; Aginnum , Villanova, & Mar- mauda in Aquitania; & praefertim Rothomagum in Normannia, a Villarfio Praefeclo , Admiralii dignitatem, facerdotia opulenta ah*a- que fibi pafto tradii-.a, Lauduno dein vj expugnato^ ad Regem acceflerunt, Perona, Roya, Mondiderium, Ambianum, Bellovicum, J^ovioduaura, Sueffio, Hamum, Fara, Theodorici caftrum* 69. Lutetia* alis uibes^ IfflO Status Gallice fub KenricD IV. f Jf Imo iam a Maynio deficiebat fua familii; Elbovius cum Piaa- Piinclpes,- vio Resi addiaus ; & ipfe Guifius pro fiEderatis Campanis Guber- nator , a IVlaynio diOidens , poft^juam cum rege contraxerat, Rhemos eidem tradit, interetnpco Sampauioeorum^prsfeao , foraffimo>llo m lite aui eius patrem tam loilicite adverfus Henncum 10. FariGis anece'viniic vefat. Guifius dooatus prxtura PhocenQs Provinc amoto Epernonio. Siniil.ter LotUaringiai Dux opera Bairompecr» ^S^USS:ZS^.aus, recuperata tota^rmc Buredndia , quse haftenus Maynio fida in fcedere perft.terat H.fpa- "&^^^ dadem. falteffi fuorum audaci facnore evicavit.; .. . & d. & duo al:a graviiiima fuftinuit periculia perd«.fn bushominummonll.is. Namcum RexaPontificenecdumabfotaus^ eft-ec a^-enfurrquia putabatur iolummodo ad tempus, ut foedus elkc * 'lc^ui^t, religionis catholics fimulationem ^'^T"' ' ntrfeSs banc Rom^ perfuafionem Mayaio & Hifpa- P'*^*l' 'linnde conftarelV Elifabetham , converfione Regis irrita- ' rm exSone fu.ffe placatamV atque Hugonot.S tara, facuitate convocandi fynodos, tum part.cu- !^res\~onarpenie , non ferio Regem converfum plures '"""^ 'Ser fflortalium impiiffimus Petrus Barriera, primum Au- b,^,^;. Hos .nter fflori.ai v j„ferenaa Regi nece nefandum '^rioitc^ntlL^^Vfxperv^^^^^^^^^ i^L^nrbrh^ ne^^^^^ feinon<-m e,us aud.re vo uu, fed R^^^^^^^ ^^.^ ^,^. fart.VII. Lib.III. Art. VIII, ' (jravius alterum propiufque fuit periculun?» Cum eniffl Rex rapparaturus bellum Hifpanicam Parifios veniifct, in turba proceruin, cum cubiculum ingreirurus erat, parricidali idu appeticur; letha- ]is erat futurus , quia in guttur direftus, nifi fe demififfet Rex ad excipiendum Montignium , qui falutaturus acceiferat. Culcroigitur in os impadlo, labroinferiore fciiro , & excuffo dente fauciatur. In- gens in re fubita terror & confternatio. Circumfpicitur,, quis tan- ti patrator flagitii (nam is cultrum in turba projecerat ) apprehen- ditur a Sueflionenfi Principe juvenis incognitus ; negat facinus , fed ad fupremara curiam duftus fatetur. Caft«Uu£. Joannes Chaftellus is erat^ mercatoris Parifienfis filius, Juris- prudenti» tutic alumnus, annorum novendecim , fceleratiflimus ne- bulo, ftygia iila ex priore bello perfuafione imbutus , flagiciorum veniam fe non obtenturum exiftimans ,, nifi csede Regis , quam ad- huc hasreticum plures nuncupabant* Quseftioni fubjectus, ut com- plices nefandi facinoris prodat ., conftanter etiam inter tormenta , aflferuit , nemlnem fuifle confcium , fuo unius confiiio id efle pacratum. Interrogatus de vitae genere , fe prius in Jefuitarum fcholis f hilofophiae fuifle infcriptum refpondit , jam vero ultra medium an- numjurisprudenti®., Marciiio Profeflbre^ dedifle operam. Quamvis autem propior cadere potuiflTet fiifpicio in fcholas juris, quas a fe- ptem jam menfibus adiverat , tamen inimici, Societatis pellendte fe inafios caufam arbicrati, Jefuitas fceleris au^ores divulgant, abfgue ulioindicio, fineullo tefte; pernegante Chaftelio , ullumexSocie- tate fuifle confcium , aut cum ullo ea de re confiliura fe contuIiflTe^ Gueretus Chaftelli quondam in Philofophia ProfeflTor in carcerem abreptus , Corturae fubjedus., quamvis neque fcripto nec voce ali- '^uid docuefat, quod cuipae dari polTet , datus nihilominus in vincu- la , quia ProfeflTor olim rei fuerat, Quafi vero Profeflrores omnia .crimina deberent luere , qua: a difcipulis patrantur. yj, Excuflra dein omnia collegii fcrinia, Inventum in cubili P. Jo- ^Btgnardus annis Guignardi Theologias Profeflibris fcriptum , anno ifg^. con- ©ccifus. fefilumj cum de nece Henrici III. Parifiis interTheologos multa ef- fet difceptatio , pafiimque de hoc argumento, Parifiis pracfertim,^ difputare aut fcribere, piaculum nemo duceret. Ipfaque Sorbona multo acriora edidiflet , quam Guignardus privatim conceperat^ ^ Is nihilominus tra6tus in carcerem & quisftidni admotus , faf- fus eft , fe illa , quae fibi objicerentur , privatim fcripfifl^e, fedtem- pore illo, mm eadem, &adhuc acriora, concionatores paflim ex cathe- Status Gallise fub Henrico IV. 533 , :atl-»edris dedamareiit , & plurimi Doaores, Prfffules, Parochi^ k ex aliis ReligiGfis familiis viri doai & pii, fcribebant, & in vul- »us eciam ja£hbant; idque totum , plena indufla prsteritorum am- leftia , clementiffime a Rege condonatum. Quod vero ejusmodi "cripta non combufliflet , id oblivione faftum & negligentia, noa mimo nocendi , aut iis unquam utendi. De castero Chaftelli faci- nus nulla ratione ad fe pertinere. iSihilominus a fenatu jufTus efl: 2X furca pendere; hcet ejusmOdi feripta , etiam poft ediaum ea la- :erandi aut comburendi , paflim adhuc in Bibliothecis & manibus «rerfarentur. Sed illud Iniquius , quod Senatus ille Parifienfis (eujus caput Societa» Harljeus, vehementer tunc inimicus Societati) propteruniushominis pulfv noxam ( etiamfi illa excufari non potuiflet) toti in Gailia Societati Bxiiium indixerit. Quid , qusfo l humanis per orbem focietatibus fieret, fi unius culpam omnes oporteret luere ? Num propter faci- nus Jacobi Clementis, qui Regem Henricum 111. interfecit , totu» ejusdem ordo^ tot meritis inclitus , e Gallia profcribendus^ fed in- vidise, quse virtutis , laudis, boniquemeritifoletefle comes , livori,, atque odio quorundam, triftem id genus fcenaro adoinantium con- donandum fuit* Obtemperarunt Patres ; mox ab ipfo rege maxima cumlaude re- vocandi ,• quibus exilium non tam poena fuit, quam prabatio; revocatio innocentiaBpraemium, non culpas venia: Regeipfo poftraoduropoten' ter vindicaate honorem Societatis , quam antea vix aliter, nifi ex ore Hugonotorum noverat. Attamen fuprema^curiae (feuparlamenta) Tolofana & Burdegalenfis, decreto Parifienfis curise, cui non fub- funt, reje6to, Jefuitas in collegiis ditionis fuae confervarunt. Chaftellus parricida nefarius pro merito punitus (fi ulla tanta fceleri poena par efle queat) membra candenti forcipe laniatus, di- fcerptus trahentibus in di verfum equis , atque igne confumptus. Do • mus ejus paterna funditus everfa, foloque aequata^ & in area reli-' fta pyramis ere6la , cui infculptum legebatur fenatus decretum, cum variis infcriptionibus, a Jofepho Scaligero , homine haeretico, iitSocietati probrum inureret, compofitis. Graviflime accepit Clemens VIII. Pontifex Societatis e Gallia profcriptionem ; firmatufque in opinione, jam alias ab hoftibusRe- gis ipfi imprefla, Henficum tempori duntaxat in ampleftenda reli- gione ferviifle, Ludovicum Gonzagam, Ducem Nivernenfem , a Rege ad petendam abfolutionem miflum , non admifit, fignificaai Part. VII. Ltb. IIL Art. VIir.: per iitteras,, fe ab Henrico Bbrbonio Oratorem nuHum admiflurum^ Tacica tamen legati appeliatione cum Poncifice locutus , rc infecta rediit in Franciam. cietasla celTabat autem Societas pro cauu Regis apud Ciementem BmtVro ab. agere , ac rogare , ut abfoiutionis benelicium eidem imperciat. Ne- folutloneRe que Gallifolum in hoc negotio laborarunc , uti SirmQndusv Como. «is. letus , Aiexander Georgius, nuper Coiiegii Parifieniis RsCtor , cutp Guereto , Ca(lelli olim ProfefTore ,, qui pedlbus Poncificis advoluci, reconciliationis cum Ecclefia gratiam pro rege rogarur.t;, fsd ipfe ctiam Claudius Aquaviva Societacis G^neralis.. Cui cum pleriquc au6tores eiTent, ut mter condiciooes , RiigiS in communionemEccle- fiaa recipiendi , hanc appoui curarec, uc Societas in Galliam refti. Cuatur, aut faltem Regis negocium retardaret , foveretque fufpicio- nem ,. de parum fincsro in Ecclefiam animo : quippe qui ordineir religiofum , religioni prcjpugnand^ ferveocer addictum , regno exi gerec , ipfe neucrum fecit ; led per fe fuofque apud Ppntificem la- borare & ropre non deftitic ut caufa Regis^ quancocius ad opca- tum exitum perducatur.. . . ^ /r Ax:ceffit.TGleci , e Sbcietate adipurpuFami afrumpti ,> indefeilf ihcluflriai/ Qui licet Hifpanua; effet, pro auaoricate & gracia,. qui pollebat aoud Poncificem ipfum adhorcari', impellere , & propemo dUm cogere ad impertiendam abfolutionem Regi , non cefiavit; Tandem igitur inflexus Ciemens, Doifacum & Perronium, RegR oratores, admifit; iifque agentibus negocium confeaum eft.. Qujppe^ caufa ad Cardinalmm coilegium relaca indiaifque pei Cbnditio- omnia urbis templa. folennibus: precibus , poft revulfos omnes obi ces ,, quoshofl:es objecerant, in fexdecim condicionesconvencum elt, Guarum erant praecipuae; ut Rexin Bearnia inftaurarecReiigionem; incra annum Condsum Principem ab Hugonotis reciperet, curaret queorthodoxa reiigibne infticui :: Conc|lium Tridencinum admicteret, iis exceptis , quse obfervari in Gallia. non-pofTent , quin cranquiliicaj regni turbarecur. Gastera ad; pietatem R^gis. flabiliendam & paian] omnibus conteftandam pertinebant. ^ / His conftitutis anno lyys* i^- Septem. Pontifice praefente 11 pegmate ante: fores S. Petri ereao , &adftantibus Cardinalibuscun] Abfolotio curia Pbntificia , Perronius &: DbfTatus in ejus confpectum admilfi; * legunr primum libellum; Regis fupplicem ^ exhibfco in eam rem man- dato ; mox leao decreto Pontificis , quo priorem Regis abfolutio- : . nQmi,, a Bituriceufi in Gdlia impertitam , abrogabat Procuratorej Regis^ »es Status Gallijc fub Henrico IV. 53S legis nomine abjurant haerefin , ac catholicani fidem profitentur;; ;um proarati anie Pontificecn , ejus naanu virga leviter percutiuntur lumtros, dum [A^^i^ius Miferere concinitur. Tsndemque Pontifex in folio confidens abfolutionempronunciat , fauftis populi acclama- cionibus , & tormentis Adriance molis gratulationem late intonanti- Dus, Mox apertae S. Petri valvcc : indu6li Procuratores .ad fepul- :hrum SS. Apoftolorum : finitaque facra ceremonia. Perronius & DoHatus in numerum Cardinalium adleai. Rex eorum negotium :ontinuo ratum habuit., ac toLo regno gratiarum aftionem inilituir» Hac abfoJutione aon tantum Rex Ecclefiae, fed etiam fubditi Maynius Kfi. Regi func reftituti , foederis partibus abjedis prorfus , atque infraftis, gl conciliiu Nam Maynius , per feptem jam annos foederatorum caput , extemplo ^'^* ad clementiam Regisconverfus, largis conditionibus ab eo inter terge- minos amplexas receptus eft ; prseter veniam prsteritorum cum af- feclis plurima confecutus. Debita ipfius a Rege perfoluta ; tfes ur- bes ad fecuritatem ei concelTae, SuefliOjCabilo, & Bellegarda ; certan- te deinceps utroque alio multo armorum genere, Rege gratiis, Maynio fide atque obfequio : aBmulorum alteio jnjuriae^ .altero auftoritatis ponente memoriam. « > . Maynio fe junxerunt Nemurfius «jus frater uterinus , & Jojo- . fa , aropiis fimiliter cDnditioiiibus recepti. Et Jojofa quidein,quem J®JO"= poft fratris mortem ex Capucinorum ordine ad defendendam Reli- gionem CatholicamTolofates in Prffifeftum arceffiverant , Tolofara cum reliqua Occitania , a foedere abjunftam in obfequium Regis ad- duxit,- atque Marefchallus ab eodem didus impetrata a Pontifice votorum comn utatione per Jojofam patruum Cardinalem, ut ea in- ftar Melitenfium Equitum obfervaret^ LuGtque per aliquoc annos in ea mundi fcena perfonam Ducis ; donec afpirante Divina gratia , fponte abdicato poteftatis &corufcantis vanitatis ludibrio, rurfus fe induit in Capucinorum pauperiem ; repetita humilitate illuftrior , at- que uni Deo ferviendo , mente pacattor, & perennis glorii^ fecurior. Phocenfis Provinciae Praeturam Guifio Rex conceflTerat ; verum PiovmoJt» Epernonius vif tn^igno animo, quempermultajam utriusque fortu- n-£ fata induraverat, eandem dimittere noluit, in pretium admira- harus eandem fibi datam afl"erens, aditamque haereditario quafi jure, cuam Valeta frster gefliflfet , serumnis hofti abreptam , partamque» Sed Rex Guifiumimraifit in pofleffionem, ferro aperiendam. Ex- ceptus is primo Aquis fextiis, Epernonium aggreditur. Qui cer- nens fe partatueri non polTe, in Registanderaclementiamfe conje- Part.^. Ub.m. Art. VIIL cit ; donatus Prastura Lemovicenfi , & centum aureprura millibus ad farciendas impenfas* MaGiliam dein , duorum confultim tyran- nide nomine foederis preflam , Guifius Regi , fibix|ue Gubernaton , conciliat , illuftri PrascuraBaufpicio. Wmurius*: Supererantex foederatorum reliquiis duo adhuc Principes, Mer- cordius feu Mercurius , & Aumalius , cum Rege necdum conciliati,. Et Mercordius quidem magna conftantia, aut pertinacia Britannia^ inhterebat : Aumontii Marefchalli , viri fortilTimi , in obfidione Gom- perii caede, fadus animofior , in piures adhuc annosdominationem porrexit ; usque dum Rex ipfe cum exercituin Britanniam movens, urbiura praefeftos, qui MercordioadhaBrebant , clementiaad obfe- quiumflexit. Quare Dux Mercordius necefntate compuifus, Regis tandem gratiam per conjugem Mariam Luxemburgicam appellavic ,* exceptus proin a Rege plura impetravit, quam fperaverat. Bffi-e»ope- Promovebat hanc concordiam Ludovica Henrici IIL viduay ^*' Mercordii foror; ac prscipue Gabrielis Eftra^a , Regls Henrici IV. omnino potens, qui eam DucilTam Ketfortiam dixerat; poftquamex ea liberos fufceperat. Eftra;a fummopere favebat Principi&us , ex« Lotharingica ftirpe ortis , quiafperabat, per eos liberos ftjos , quos ex Rege genuerat , exclufis Principibus aliis Borbonicis , ad regnum promotum iri. tjuare etiam Guifjo , & Maynio optimas pacis con- ditiones a Rege impetravit. Et in hac ipfa cum Mercordio trans- aftione ejus opera fponfalia funt nuncupata, inter Csefarem ejusdem filium (quem dein Rex paterlegitimis natalibus reftituit, & Vindo- cinenfem Ducem atque BritanhiJe Prffitorem creavitj & Franci- l^am Mercordii Filiam,- Sponfus quartum , fponfa fextum a?tati^ annum agebat,. Ab hac paflione Rex ultra progrefl!us sd ordhiandiaffl Britan' niam, t^at annorum beiiis conquaflatam. Nannetis edietum fanxit mnneTeiffe [n piura defcriptum capita , quod Nanmtenfe diStnm^ Quo Hugo* ®^^^^' Kotis plura conceflit , permifl^aiis in Bearnia & aliis quibusdam locis fefilse libertate , atque promiffb Miniftris ftipendio , non quidem e» decirois , uti poftulaverant, fed ex Regis srario. Hugonoti nempe jam a converfione averfb a Rege animo,. irtter fe confpiraverant, praefertim ubi viderunt foederatos, fibi infenfiflimos , in gratiam & amicitiam receptos, Negabant pro- pterea adverfus Hifpanos auxilia , inftigati, ut credebatur , aDu* ce BuUionio ,, Motmoy, Noya, & TrimoJlio , eoruna ducibus* Status GallisD fub Henrico IV. 537 Tantas proterviae occafionem fecit bellura Hifpanicum ; quod mtcrea acricer geftum eft, non una Gallorum clade. Namimprimis Parmenfis, dein Mansfeldius & Velafcus armaex Belgio ftrenue infe- •ebant; denique Comes Fontanus in Picardiam ruenSjprimo Ca- ~ klietum dedicioneobtinet; dein reportata egregia viaoria, ca^fo» ^ . ^S- lue Viliarfio , Darlanium capit. Tum vero faaus animoOor , fua- ^^^^^^ ientibus Aumalro & Rofneo , Cameracum obfidet. Eam urbem ad Iraperium fpe^antem , amplam & validaro, Ba- lagnius pro foederatis tenuerat. Mox conventionecumRegelnita, Marefcallus ab eo di6\us, obtinuit, ut fummo jure illampoftideret, fub proteaione Regis» At cum impotentius regeret, Cameracen- fes fe Regi fubjiciunt, Sed ifle impulfu Etrcae ( quae Balsgnio fa- i^ebat ) jubet, ut Balagnio pareant, Qua repulfa irritaci, Baisgoii fmperiumnonferentes, Hifpanis fededunt: expoftulante cum Rege Bironio , quod unius mulierculs blanditiis urbem tantam amififTec. Rex indignatione seftuans , ftatuit in confilio hoftem vifto- •era exteroplo aggredi ; quod cum dilTuaderet Nivernenfis , ob Nivernenfis iimmum periculum emolumento nuHo fubeundum , Reji vulcu obims. "evero, tibi fit^ inquit, ijfe metus^ qui ah bo/ie feptima teuca fmper ibfui/ti. Qua voce Princeps percuftlis decubuit, & paulo poft )biit. Hanc mercedero ab aula retulit Ludovicus Gonzaga , uxo- •io nomine Dux Nivernenfis & Retelenfis propter inconcufTam B Frandam fidem, & impenfam perpetuam in militia 6c aula pro Regno folIicitudiiTem. Venerat interea in Hifpanorum caftra ( anm 159(5,) Albertus Albeims> ftrchidux, fufcepto Belgii regimine; atque complures urbes „ & inter eas Caletum per Rofneum capic, per palmas & adoreas in- lugurans principatus initia. Deviftis Galiis , mul£latisque in Ba- :avos promovic viftoriam, Hulfto expugnato, fed Rofneo in Rofnesjs» jbfidione oecifo. Gallus is fuit, vir belli peritiffimus , fcederis 5t Aumalii comes perpetcsus. Tentaverat quidem conciliationem Rege, fed qaia Marefchalli dignitatem petierat , de Cffitero 3ihil prster fe ipfum allaturus, repulfam paftus, totum fe Hi- ^anis applicurt , ingenti Galliae detrimepto, Omnes jam foederatorum Duces aut mortul erant, aut cum Rege conciliati, folo excepto Dtice Aumalio , Maynii patruele, cui Aunialiiig. fenatus Parifienfis atroci acque indigna fenCentia reditum interelufe- rat,- dum eum Isfae majeftacis reum daronaverac, exaudloratum ^'objlitate, quadrijugis difcerpendum ,* pluraque addita cum ingen- Pm VIL y y y a 533 Part. VII. Lib. IIL Art. VUI. 74- Henrici f(S- dus cum Aii' glis & Ba- tavis. Amblanum* Pax Varvi- cenfis. ti infamia, idque in ejus effigie executus fuerat carnifex. Qua rei indignitate comrootus Princeps totum fe Hifpanis addixit; nec poft pacem etiam confe6lam redilt, fed anno i6i8. Bruxcilis eft niortuus. Rex interim, magnifice Parifiis excepto. Alexandro Medicaeo Cardinale (pofteaLeoneXL ) cui obviasn roiferat Henricum Con- daeum puerura , catholica fide inftitutum; cura Elifabetha & Bata- vis fceduspepigit, ea conditione, ut neutra pars citra aiceriuscon- fenfum cum Hifpano tranfigeret. Hoc tamen foedus impedire non potuit, quo minus Hifpani ducloreTellio Partocarrero Ambianunj Gallis eriperent , iiagenti Ffanci® lu£lu; quem ut abftergeret Rex, cum praecipuis Ducibus, Maynio , Mompenferio, Carolo Niver- Tienfi, Ludovici nuper defuncai filio, Montignio, Noya, Vico, atque feledis copiis, Ambianum rurfus expugnat, & Vico admini- ftrandum tradit, Alberio fruftracum exercitu accurrente. Dum haec in Picardia agerentur, Guifius totam Provinciara cum adjetlis infulisrecepit.; Lediguerius vero , ut Crequiumgene- rum, a Sabaudo in Moriehna captum, vindicaret, Baraufium ca- llellum, quod in finibos D.eiphinatum maximo furaptu nuper Dux exftruxerat, oceupavit. FefiTa tunc tot annorum immani bello utraque parte, (amo jfg^.) pax tandem Fervinenfis coaluit , Gallorum proviiiciis mi- fere laceratii,, Hifpanis vero in Anglis & Batavis affatim ho. ftium habencibus. Tria autem potiffimum obicem ponebant, Cameracura , Angli , & Sabaudus* Urgebat Galius , ut Ca- meracum arce everfa aut Imperio aut Balagnio reftituatur. Paci Elifabetha intereedebat ; quia cautum priore anno fuerat , ne Rex ipfa invita pacem cum Hifpano contrahat. Idem Batavi ogge- rebanC. A Sabaudo Saluffios Henricus repetebat , quos ille negabat reftituere ,• nec Philippus' deftituere poterat generum & belli focium. Tandem placuit Cameracum filere ; quandoquidem Hifpanus idem de Metis exigere poflet, conventumque, Ehfabetha invitata, fed repugnante, in has conditiones. Fax Cameracenfis anni 15:^9. obfervetur, Captse urbes ultro citroque reftituantur* Diinittantur mutuo captivi. Sabaudus Berram reftituat. Quoad Saluffios arbiter fit Clemens Pontifex ; qui intra annum fententiam ferat. Moxque ad executionem proceflum. Henricus Philippo comi- tatum Carolefium reftituit. Philippus Henrico Caletum , Ardras 1 Mon- Status Gallise fub Henrico IV. 5S9 Montulinum, Durlanium, Capellam, & Caftelletum in Picardia» Blavetum in Britannia. Ex quibus fane apparet , tam cruenti tot an- norum Gallos inter & Hifpanos belli non alium fuiffe parcum , quam difcerptas urbes atque provinciss , & exundantes rWos humani fan- guini^ Mirum certe videri poffit, Philippum viaorem tam mul- tas urbes munitifTimas reftituinTe, Sed ille fenio confeaus> & mor- ti proximus, Alberto & Ifabellae Belgium » a Gallorum armis quie- tum, voluic relinquere, , . ^ „ . Parta videbatur quies cum mox bellum recruduit Gallum in- 75- ter & Sabaudum, propterMarchionatumSaluffiorum feuSalutiarunfi,^^^;^^^^^^^^ Quem Carolus Emanuel Dux Sabaudise durance in Gallia bello civili Francis eripuerat ;, delato in pace nupera ad Pontificem arbitrio: Rex per legatum ante omnia petebat reftitui atque in polTefiioncm mitri, quippe per vim fpoliatus ; nihilominus tamen etiam in pe- titQrio\ ut loquimur, judicio Papae fententiam fubiturus , caufam apud eundem inftruit , inftrumenta exhibet, laudum exfpeftac* Ve- rum Sabaudus tergiverfatus, arbitrum promiflis pertentat,, fe Pon- tific s fratri Salucias traditurum , fi eas fibi fententia addicat. At Clemens indignatus fe corruptela peti , totam a le caufam removet^ fua jura alibi difceptanda parcibus relinquens. Igitur Dux bellum veritus, anno if9% magno cum coroitatu^^J^ i"'^^^ ad Regem in Galliam abit, amice transaaurus/ Certatur honons ^ * fignificatione maxima, &muneribus, copiofe in Proceres a Duce con?eftis, Caufa Salutiarum comraictitur arbitris utrinque deleftis. Dux petit a Rege , utGenevae tutelam abjiciat,- fuam efle urbem , raptam patri Phi iberto per fummam injuriam ; tam sequum , ut ipfe Genevam repetat, quam Rex Saluffios» At Rex imparem eiTe con- tendebat caufam: quando jam plures Franci^ Reges protexifTent Genevam , Salutias aucem nuper primum Dux per vim eripuiiTet^ CQuafi vero iniqua proceaio per annos roboretur, ubi dominus - continuo reclamat) Dux Meaiolani & Neapolis fpem ingerit. Sed nec ea efca placuic Regi , aiTerenti , fe fua petere, non incerta aut aliena. Denique ad preces Dux verfus, rogat, ut uni ex fili?s fuis marchionatus detur in clientelam^ Sed Rex reftitutionem urget ; tunc vifum iri, cui traderet. ' ^ rrr Cum igitur Dux & artes , & preces , & dona confumpniTet , novum toedus compingic, ut in proximum Junium regi traderet vel Salacias, vel Sebnfianos cum Pinerolio, atque optio penes Ducem eflec. Veniente Junio variis excufntionibus is moram ne6lebat, at- que in omnes partes fe verfabat , ne Salutias redderet , neque aliunde Yyya de- j^o Part.VII. Lib.IIL Art. VIIL detrimentum pateretar. Quandoquidem graviffimum ei acciderat , quod detra£la fpe Delphinatus , & Phocenfis Pfovinciae , in quam immenfas jam pecunias infumpferat, etiam Salutias amittere , aut alias fuas diciones deberet, Quid, qT^odSaluffiis traditis, janua per- petuoaperta , admitteret Francos in intimafua vifcera, exceptonon tam hofpite quam hofte, clave Italiae in Gailorum manibus haBrente^ tdluB». Rex contra jus fuum armis profecuturus copias trifariam di- vidit,* quarum unam partem Biro in Sebufianos , alteram Ledigve- rius Mommelianum verfus , tertiam ipfe Camberium duceret, Biro Burgum expugnat , Lediguerius Moriennam & Tarentafi im/ Rex Camberium , pluresque alias urbes , ac denique oranes conjun6li Mommelianum; everfa etiam ad Lediguerii, adhuc hajretici , in- terceffionem arce , quag Genevffi erat infefta. «jg^ Duxigitur, Hifpanoneganteauxilia , adpacempetendamcom- pulfus , ablata recepit , & pro Salutiis Sebufianos Regi iradidit ; id in mcsrore folacii confecutus , ut retento marchionatu Salutiarum cum Carcmaniala, Francisltalias clavem eriperet; plaudente Hifpano, Francos immenfis alpium repagulis Mediolano fecludi ( anno i f 95^, ) Pace compofica, ad connubia verfi animi^ Primum contraxic Nupti«* Henncus Caroli II. Lotharingiae Ducis fiiius cum Catharina, Regis Henrici IV. forore, Calvinianae adhuc feto addifla. Altero & tertio Familiae Nivernenfis, & Maynia arelius jun6ts funt; quar- to Mompenferia& Jojofea. Quintum Rex ipfe adjecit. Quippejam diu Margaritam Valefiam , Henrici 111. fororem, conjugis loco non habebat, fed Etra^am, quam Belfortiam ducif- fam creaverat , ducere cogitabat. Hanc etenim fceminam infano amore deperibat, tresque jam liberos ex ea fufceperat , quos per tresobitus.fubfequens matrimonium iegitimis natalibus donare ftatuerat. Ve- rum ea res turbatura erat Franciam ; quod Principes Regii fan- guinis haud palTuri elTent throno deflinari, quos plerique ex ge- mino adulterio natos accufabant. Cum ecce ! Belfortia quartUm pra?gnans ipfo parafceves die apoplexia fubita corruens , inter horrendas membrorura convulfio- nes exfpiravit, ore retro in tergum retorto, mira formse venufta- te in extremam deformitatem repente converfa,* animi turpitudi- ne in corpus redundante. ( ad nuntium morbi Pari- fios properans, morte audita, exclamaiFe fertur, Deo Franciam effe curse. Igitur Obfervatio de h-^refi in Galliam irrumpente. 541 Igitur de futuro hserede follicitus , atque de conjuglo ferio Matrimo. cogitans, Clementem Pontificerri rogavit , ut matrimonium cum nium inituca Margarita irritam declaret. Cumqiie ipfa etiam in IXoc confenfum declaraturo. prcebuiiTet, Pontifex jojofam Cardinalem , cum Nuntio fuo, & Arelatenfi Epifcopo Judicem delegat. Hi caufa in Gallia cognita matrimonium irritum cenfuerunt, ob quatuor potiffimum caufas: quod fponfi tertio gradu affines eflent quod fponfus fuerit hxre- ticus , & fponfa nunquam in eas nuptias confenferit , quodque in- ter eos verfaretur fpirituaiis affinitas. Ac licet Carolus IX» poft c^dem Hugonotorum Parifiis faftam , a Gregorio Xiil. difpenfa- tionem petierit , atque impetrarit , iilam tamen fuiflfe invalidam , quod obtenta elTet Margarica infcia , imo repugnante. Pontifex ubi fententiam Judicii delegati approbavit, Mariam Maria Rexduxit, ex Francifco Florentias Duce, &«]oannaFerdinandi 1. csea. Ceefaris filia prpgnatam , domo Borbonica novo nexu cum Auftriaca 'conjunda^ Matrimonium Rex contraxitprimo Florentiae per procu- racorem , Ferdinandum Magnum HetruriEB Ducem , fponfae patruuro, qui Francifco fratri fuccefterat. Sponfa anno i6oo* Maffiliae a Jo* jofa , Gondio , Giurio , & Sourdio , Cardinalibus , comeftabili , Guifio, aliisque proceribus excepta, atque ad Regem coDjugeui dfdueta, fequenti anno Ludovicum XIIl. peperit. ARTICULUS IX. Ohjervatio , Qiiibus viis haerefis in Galliam irruperit , & Eccle- fiam perturbarit^ / QUamvis ex iis , qu® difta funt ha£lenus , facile Gt perfpicere, f 7. .►nova credendi vivendique dogmata non more Apoftolico Per armi. pacate & quiete fuiiTe introdu6la in Galliam atque propagata , fed more , heerefi ubique confueto , per rebeliiones, arma & cruenta bella. Quantum enim fanguinis quadraginta intra annos fufum ad Veras, Druidas, S. DionyGi fanum, Jarnacum, Moa- Conturium , Courtracum, Sanlifium, Jurium, aliisqueplusquamcen- tum praeliis , infinita civium ftrage commiffis ? An ullus toto fer- me regno locus , qui non captus, receptus, rurfumque captus , at- Yyy 3 que 54^ Part, VII. Lib. III. Art, IX. que omni belli genere mifere fuerit vexatus, ultra decies centenis hominum millibus crudelicer ablumptis ? Nihilominus tamen haerefis, exitialis iila regnorum fax, non folis armis, cajdibus, ruinis Galliam mifcuit, verum fuggerentema- ligno generis huraani hods aliis quoque michinis in ipfos incauros mortalium animos fibi viam aperuit ,* & primo quidem per fasmi- nas. Velut enim feralis ille ferpens per Evam olim primum noftrum parentem fedoxit, totamque progignendas (obolis, in ftirps vitia- t^ , maffam corrupit; ita non deriit poilmodum naturam , Redem- ptorisfanguinereparatam, per fceminas, qualenfuum illecebris, qua heerefibus propagatis in exitium dare. ^ • . Novimus etenim t jam olim Montanam hserefin per Prifciilam Per foemmas.^ Maximillam, Samdfeenam per Zenobiam , Prifcillianam per Aga- pen , Pelagianam per Juiianam & Demetriadem, aliasque hsrefes . per aiias raulierculas fuifle proferainatas. Kt ficot Arlanos magno ftudio protexit Conftantia, eonftantioi foror , itaCalviniftas in Margarltam, GalliaL Margarita Francifci h foror, Henrico Albretano Regi Navar- rae nupta. Qu£e pro genio muliebri, & innata Galiis indole , no- vitatis avida, a JaCobd Fabro & Gerardo Rufo, feflas lucheranas Grammaticis perverfa , non defiit auxilio t patmdnio, pecuniis nu- merofis , etiam Genevam ad Calvinum miflls, nafcentis haerefeos tu- telam gerere , commune velut ejusdem Afylon. Itenatam. . AcceflTit Renata, Ludovici XiL filia, Duci Ferrariae nupta, quse in ipfam Italiam luem intulit, & redux in Galliam eandem pro- pagantes magnis favofibus eft profecuta. Necparum opis in Stam- p enfi Regis pellice. Ut adeo non procol abfuerit, quin Francifcum Per Gramma- 1/ tresiftss fteminae tabe fua inficerent. Is quippe literarum amans, tlcos. ^ cum Galliamdenfisignorantis tenebris fepulcam cerneret, peregrinos didafcalos, Catholicam Religionem prseferentes , fed venenum in- fpergereomni ftudio laborantes, in aula fua jam fovebat, audiebat, 78. eorum fcripta legebat, ipfumque Melanchtonem, quem eruditum & in Regis peri- religionisnegotio moderaturajefie virum ex Bellajo LangEeo, fuo ad cuium. Proteftantes Germaniae Principeslegato , intellexerat, fcriptaepiftola jam accerfiverat; motus prasfertim libello, quem is de moderandis religionis negotiis ediderat, in cujus initio Pap^ au^toritatem Mo- narchicam in Ecclefia e.fie concedit , ut unitas fidei ac difcipiinae contineatur; poteftatem autem in Regna & Iroperia nec ad Eccle- fjam , nec ad Evangelium attinef e. Neque parura ad permittendam fe- Obfervatio de hserefi in Galliam irrumpente. 54 j aam Regera inclinabant LangfEi fratres, Archiepifcopns alter Pari- fienfis, alter legatus , cum aliis politicis, regionem plus quam reli- gionem curantibus: perverfo prorfus confilio : quafivero regio lal- va ftare ponit religione everfa. . At Cardinalis Turnonius Archiepifcopus Lugdunenfis, magna virtuce & dodrina PrEeful , Regem cordate monuit, ex S. Irenaeo, ^ . . Galliae Apoftolo, exhibens, quantura fintfugiendi hseretia Etfane ^ Regemajhortatione fua ita immutavit, ut non modo invitationem Melanchtonis revocaret, fed feveris etiam ediftis , poenisque fanci- tis, unam Religionem Catholicam in Gallia colendam graviflime decreveriC: Pratenfi , fupremae curiae Praefide^ mandata ftrenue exe- quente. Quin Rex eam, quam fupra dixi , folennem fupplicationeni o- mnium Ordinum inftituic, quam cum liberis fuis nudo capice cereum • manu geftans eft comitatus ; eaque finita orationem ad populuni habuit, quaomnes ad confervandam pcrpetuo Religionem Catho- licam, a majoribus acceptam, graviter eft adhortatus , illud inter alia pie ac forciter edifterens , fi ex filiis fuis aliquem , aut membrura aiiquodfuura,ha;refeospefteinfe<5lumefter,illicoabfciflurum. Ac- clamavit voce elata populus , fe in Catholica Religione vivere velle & mori. Eteadem adhuc die fex haeretici igne funtcremati, Quos cura aliis deinceps heterodoxi marcyrologio fuo intulerunt, At Weftphalus Lutheranus , contra Lafcum Calviniftam fcribens , abomi- naiidos diaboli martyres appellat; Certe non mors fed caufa faciC martyrem» Alias eciam Servetus&Gentilis &c, forent martyres. i, Verum ea efle confuevic pertinacia haerefis , ut nullis Principum ediais morem gerat, fed obdurata cervice qua vi qua fraudibus ad Per libelloi. quidquid audendura projefta obluftetur, jugumque omne excu- tiat. Quippe Hugonoti ad Proteftantes Germanias Principes con- ' verfi, legationem ad Regera impetrant; libellos peftiferos omni lingua confcriptos fpargunt, in coenacula, &ipfum etiam Regis cu« bile injiciunc,- cum libellis edida portis affigunt, quibus interitum Regi rebelles niinitantur, nifi novo Evangelio locum cederet. Neque Benearniara duntaxat, Hifpanise finibus imminentem, quae ad Henricum Albretanum , Navarra; regem , tunc fpedabat, Margaritae , ejusdem conjugis opera , perverterant , fed omnera pene Aquitaniam, imo ipfas etiam Meidas, propinquam Lutetias urbem, BriiToneto Epifcopo verborum lenocinio feduao; qui ta* men poftea fafiLis ignorantiam, atquc meliora edo6lus, adEccle- fiae gremiura rediic, . Maxi- 544 Part. VII. Lib;»m. Art. IX. Pei- CaJv-l» Maxime vero mortifenim virus per provincias propagatum efl; , ■iimj ubi Calvinas ilfud per emifTarios fuos Geneva fparfit. is patratis pluribus in Gallia fceleribus infamis, ut poenas caput fubtrahat , ex patria, profugus^ in Helvetiam atque Argentinaro ad Bucerum E|ug^ii2 lii' delatus , fuas Inftitutiones confcribit, in quibus velut PericJes to- umuQTits^ nat, & livorej odio , malediceotia, animique impotentis intempe- rie plemjs , quidquid quartaoa febris, calculi , hemicranias, he- morrhoidum dolor , & atra bilis segro fuggerebant , immani rabie ex- fpuitinRomanamEccIeGam , Babyionem effrontem , proftitutamme- retricem, idolis fervientem, ftygi devotajn &c. compelkns* Virulentura hunc partum edidit anno 1^34. Bafiles; alter ve- lut Enceladus OiTam Olympo , & PeiionOfrse fuperiroponens , ccs- lum petiturus & everfurus, ant Heroftrati inftar ex incenfo templo Ephefino fibi famsm comparaturus. Accitus inde a Fa« rello Genevara , jaro prius ejus opera corruptam ^ legitimo do- mino abreptam, Catechifmom ibidem confcribsi^ fckentem pa- riter furore & infandis erroribus. At cum infolentius fe gereret , Geneva cum Farello profcri- ptus,Berna?, ut gratiam iniret, Zwinglium laudavit. Verum Za- charias Belga Theologi® Do6tor coram feoatu fchedam ei exhibuit, propria illius manu fcriptam, qua Zwingliumexecratur. Quarein- de etiam fuga fe proripiens , rurfus Argentoratum ad Bucerum , il- lum in religione Protheum, & cum eo Ratisbonam conceffit ad colloquium : diciturque aliam religionem in Gallia, aliam in HeJ- . vetia, aliam in Germania profeffus : In prima fuam, in altera Zwinglianam , in tertia Lutheraoam, Anno 1^41. Genevam revocatus, per 23. deinceps annos ibi Pontificatum geffit; licet enim ipfs etiam Catholica nomina Ponii" 7^v «^^^^ » Epifcopi,, Sacerdotis ^c, enecrsremr t re Iph tamen fummam ItefoEinat. in omnibus poteftatem exercebat; ut adeo dici poflit CaMnm Pon* tifex Geneven/is bujus nominis prmus» Qui vivente legrtimo urbis Epifcopo , nemini fuccedens, absque ulia legitima vocatione, miffione, & ordinatione intrufus, a fe ipfo inchoavit, contra « leges Evangelicas, & totius antiquitatis morem. Imo ultra progrelTus, non folummodo Ecclefiaftica omnia tan- qusm Rex facrorum fummo imperio moderabatur, ac pro libi^ine fus deque vertebat; fed Reipublicae etiam fafces arripiens, politi» ^ - comftatum, quovolebat, verfabat (etiam in criminalibus fedens Judex) iilam fibi familiarem afTumens cefferam; cedonulli, Etquam- vis Obfervatio de hffirefi m Gallrani irrumpente^ vis initio aflTumpto in fccietatem regiminis Farello (quijam antfc pfum poiTeflionem quandam inchoaverat ) & Petro Vireto Sabaudo, Carmelitano Apollaca , triamviratura conftituifll^t ^ atqu€ Seiftarit prajdicarent Calvini f:ientiam , Farelli vehementiam , Vireti elo- quentiam ; hic tamen triumviratus, proot ill€ Romanus,. haud diu cenuic, Calvino inftar Julii aut Oaavii eollegas profl gante,- oronia- que ad fe rapiente, Quare Farellus & Viretus , Laivmi doroma. cionem defpoticam , afperos mores , & ffiordacem Imgtiam non ferentes, Geneva exceft^^runt :; ille NeoGomum». hic veroprimo> Laufannam, deinde in Bearniam. „ , ^ Solu^ igitur Calvinus, velut Apollo Derphicus, Genev^ funde- Gmev^ bat oracula, totique Hugonotorum genti, per <^allias fparfge , refpon- ''«"i^^e^^-- fa dabat- quae velut a Numine quodam profeaa adorabantun m iD(am vero Genevam omniumprofugorum, Apoftatarum , &:l^:elera. torum hominum colluvies conftuxit ut apud Calvinnm, facram velut ad aram, afylum inveniaw Eos mter Onelphum Trecenfem, & Spifanium Nivernenfem Epifcopum , Genevam fugientes rur- , fusordinavit homo facrilegus, omni ordinandi poteftate vacuus. Primum autem conciliabulum Calvinus m horto quodam cele- frima bravit semulatusferpentem, qui in horto^gentis humanum eorrU-3«^ [7«^ Dit inhoc conventiculo facrofanaam Evchariftiam abrogavit , ^"'^- fam difertis verbis in facris litteris aftertam & coenam quandam ^ - orofanam , quam ftando aut ambulando fymerent , intr oduxit , pane. & vino. prout rn caupona fumitur, definitaro. Tum vero quafi re masna patrata y?^frji/?roi ( qua nomencUtione Prseones fuos com- peliari voluit) per omnem Galliam, eeu totidem Joves ignem fpi- rantcs , diftribuit , prius tamen ex difciplina faa probe excoaos, , Tonare ifti debebantac fulminare,ex Calvini pr^lcripto contra MilHom. vitia facerdotum & abufus, & utinam eos fuftulilTent! fed dum pu- rare debebant arborem , exfcindunt : dum harbam radere opor* tuit & capillosf:indere, caputabfGindunt. An domus evertenda, ot everratur? an ager totus vaftandus , ut evellanturzizama^^egre- cii enimvero abufuum vindic^s / qi^i ^des proprias opplent fordibus, dumalienas expurgare profitentur. Genevam cogitate; quam belle fllam Calvinus purgavit/ dum omnisfa:eis cloacam fecit. Et quos abufus dicitis purgatores nitidi, nidore veftro fuaviter «o, olidi ? coelibatum facerdotum inqaiunt. Bene habet. Ergo puri Heforiuit. tatem purgare cogitatis. Enimvero purgaftis egregie : in cubilibus., • nempe & impudicitiis veftris. Hic fcopus purgatjoms ac fragrantjs riformationis. Evocaftis devotasDeo virgines ex clauftnsadam- FarsFIL 2^2^ ple- S46 Part. VII. Lib/IIL Art. IX. plexus fcBtidos, induxiftis procaces mulierculas in afceteria Mona- chorom. Bella purgatio ? Sulluliftis Ecclefia; jejunia, & carnis raa- cerationes^ Hsec enim ad veftram purgationem non faciebant» Ne- gaftjs huroani libertatem arbitrii , ut eftrajnem inducatis licentiam, Quis en?m contra fatam? Deum (vah fcelus/) feciftis audorem fceleram. Sic enim purgaftis mundum a fcelere» Quam enim la- bem affricet facinus , cu|us homini Deus eft auftor ? Evertiftis novi Donatift^ facras aras , Divinis eloquiis totie* commendatas ; dejeciftis , contriviftis , exterminaftis facras ima- gines, toti aiitiquitati venerabiles ,* fola intada dfaboli imagine, & Judse Ifcariotae^ Sacrata Deo templa incendiftis , diruiftis , aut in llabula commutaftis. Haec veftra purgatio. Idola vos exterminafle dicitis» Itane vero? quid eft idolum? anidola fuerunt Cherubini in templo Solymeo , Deo adeo grato, exhibiti? Do6li vos eftishomi- nes, qui inter idolum & imaginem nefcitis diftinguere. Illud ad fe Ipfum refertur, hsec ad aliud, quod repr^efentatur. Sic eft : non fa» Ims^lnes, cies tibifeulptiley tit ardom iliud, Hoc fane obfervamus. Vos verO; perfide & facrilege hunc locum corrupiftis , dum ita traduxiftis: non facies tiH imaginem. Quid vero noxae eft , fi Chriftum ipfum adorem, quem ejus imago roihi repraefentat? fi fan^lum honore colam , quem imago mihi exhibet ? Miffi- Sed necdum purgationum fatis eliminaftis Miflanu Idololatria vobis eft facrofanftum, Divinum atque unicum Jegis EvangeHcae fa- cfificium , quo fummus Deo cultus defercur ,• quo id agitur , quod Chriftus prascipit, hoc facite in meam commemoratiQ7um, Quid hoc^ quod Chriftus fecit. Quid fecit? fe ipfum Patri Divino facrifici-j um obtulit pro mundi vita. Hoc quotidie in Mifla facit facerdotis. minifterio. Nec aliud hoc eft facrificium , quam illud in cruce con. fummatum, fedidem omnino , fa^pius repetitum in commeraoratio- nem paflionis & mortis Chrifti. Hocfacite in meam commemoratiQnem, quod ego feci. Num idololatriam dices , quod Chriftus fieri pr»- cepit , quod tota Chriftiana fecit antiquitas ? ita eft : hoc fecit fe- roel fe ipfum offerendo in cruce cruento modo , fed incruento mo- do quotidie^ Apage religionem , quae omni caret facrificio. CflBna. £t quomodo habeant facrificium , qui nec Chriftum habent in fua ccEna ? Dicit quidem Chriftus verbis adeo claris , ut plus quam folaribus radiis fcripta videantur: Hoc e/l corpus meurn : caro meA vere ejl cihus : fmguis meus vere efi potus, At evangelium novum dicit ; hoc eft fallum : hoc non eft corpus Chrifti: caroChrifti non cft Oblervatio de hserefi in Galliam irrumpente* 547 cftverecibus: fanguis Chrifti non eft vere potus. Quaefo ? quid hoc? an hajc reverentia , quam Diviniffimis Chrifti verbis men- tes Chriftianse debent ? . ^ , . . /r 1 • n * Ite fomniantis Zvvinglii & furentis Calvmi aflecJffi; jaflate , s.Scriptu- prsedicate, chmate : Evangelium ! EvangeHum! Verbum DEIira. Verbum DEI ! vos eftis , qui honorem ei dependitis. Ubi illud affirmat, vos negatis, autad fenfus improprios detorquetis* Hoc, ft licet, nthil amplius certi ex facns litteris hauriecur. Donatiftde, Aria- ni,Neftoriani, Eutychiani, Pelagiani, Anabaptiftae , Socmiani , & finguli ha^retici ad fuos errores privatos easdem torqviebunt , ficut vos ad veftros. £t certe nulla unquam exorta eft harefis , quae non ad lacras fcripturas appeliaric, prout vos facitis, Imo uitra pro- greffi eftis. Corrupiftis, truncaftis, plures libros abjeciftis. ^ Dicite aliquando , unde vobis certo conftet, quibus libris m- corruptura verbum DEI contineatur: quo fenfu textus fcripturae, varia^? mter religiones controverfus , fit inteliigendus j in toto ar- mamentario veftro nihil invenitis^iicd refpondere poffitis, nifi ad facras traditiones & EcclefisB auaoritatem recurratis, Pius dico ; xie ouidem fummum TrinitatJs Myfterium probare poteftis, uti nec plu- Triiditio. ra aha, quse in fymboio Apoftolorum comprehenduntur , niQ facras «es. tradi^-.iones in fubfidium vocetis ; uti in Obfervationibus meis pole- ipicis rbro fecundo de verbo Dei prolixius oftendi , atque ipftmet experti eftis, quando cum Ar.ianis inTranryivania de Trinitate di- fceptaftis. ^ . .m Quamvis autem homines ifti facra fcnptura turpiffiiue abuten- tur nihiJque in k&x fuae novitatibus invenianc, nifi decept^ men- tis ludibria, plurimos nihilofecius, dum blandum melos occinunt, Syrenum inftar incantarunt. . Quid enim in vulgum plaufibilius , depravatae mortalmm mdoli si. & innatce philauti^ fuavius , 'atque ad fallendum univerfim aptius ,Me]or.CaI. quam ex praftenfi evangelii placitis denunciare: auditecives: neroo vmifticum deinceps tenebitur Ecclefiae Romanae obfervare jejunia,- nemo Mif- fam audire: nemo peccata facerdoti exponere : nemo vota obferva- re. Sacerdotibus & coenobitis licet inire conjugium : monafteria eorumque bona diripere, Eccief arum opes aufere,- omnes corpo- ris affiiaationes , carnis macerationes, cordis contritiones , abro- gaia; funco. Crede: & ses eft falva. Ad quid tantum auri in Ecclefii? , tam fplendidus ornatus, tam pirguesEccIefiafticorumreditus, nifi ad faginandos pigros ventres ; adquid perditiohaec? ad quid dies fefti, fupplicationes, adgenicu- Zzza laiio- Part, Vir, Lib. IIL Art. IX. lationes, p^regrfnationes , nifi ad turpe otium , & laboris fugatn; ad quid tot orationes pro mortuis ? jucundius eft Maroti & Bezas rhytffios foavitei cantiiiare* Quid tot Sacramental fufficiunt duo. Sam- Baptirmns non efl; ad falutem necelTarius. Nemo illum ex laids meriEa* unquam conferre poteft. Moriatur infans ; quid tum ? falvatur in fide parentum & Ecclefiae, Coena tantum quater in anno inftruatur» Nemo genu flexo illam accipiat. An jejunus inam fumas , ari jam ante paftus & potus , parum intereft. JEgris vero nunquam ap- portetur. Ut Mintfter Ecclefiae formetur , non opus tot teftimoniis, examinibus , probationibus , roanus Ifflpofitionibus , ordinationibus» approbationibus, miflionibus. Etiam cerdones , fartores , lanae car-* minatores , rudesque menalcaB r^pente evaferunt prasdicatores* Kempe ficutpopulus , fic& faeerdos. ^ualis religio, tales miniftri. Matrimonium , ficut non eft Sacraraenturo , ficnon tam arftum feft vinculum. Fornicatur uxor, duc aliam. Non vult teGenevani fequi, AnMonachi pofiinteirecompatres, frequentarenuptias, &prffi- textd ofiicii, a regulis abfoiuti , paffim vagari? v^. quod non, 9. An liceat Monafterio aliquid recipere ab ingrediente? &an ex- cufet confuetudo? ^c, quod polfinc gratis & fine pa6lo ohiata recipere,- noB autem exigere- Proipfa yeceptwmmlingrejju ni- bii pojfunt petere, bme v&ro ex aliu plnribus titulis^ 10. An Monachi fme coofeafu Epifcopi poffint nova aedificia ex- liruere , vel antiqua fumptuofius reparare ? polTecoiiftrue- re & readificare, non tamen fumptuofiora & ad pompam* 1 1. An Monachi exempti deiinquentes in territodo Epifcoporura polTmt coerceri ab Epircopo vel laico : & an fubditi Epifco- porum teneantur exire EpifcOpatam ad agendum contra ex- emptum coram confervatore t ^ quod poflint ab Epifcopis coarflari, dbnec requirantur a fuis PrfElatis. Et quod non debent exire provindam pro juftitia habenda. Ferum a^or /e- qui debet forum Rei, Aaum dein de abolendo tertio Ordlrje S. Frzticifci, aut re- ducendo ad unicum conventum; atquede non iroprimendis libris, nifi prius a Doaoribus Theologis ledti , & ab Epifcopo fint approbati, prjecipue fi fidem aut mores contingunt, Denique Archiepifcopus Rotomagenfis in fua Dioecefi feque> tia fefta juiFit fupprirai , non quidem quoad cuicjm Divinum , f>id ita, ut dein mechanici fuas operas exercere poiFmt , videlicet fe- ftum Cathedrse S. Petri, Inventionis S, Crucis , S. Joan. ante por- tam Lat. SS. Gervafii & Protafn, S. Eligii, S. Martialis, transla- tionis S. Martini , S. Petri ad Vincula, inventionis S. Stephani, Fidelium Defunaorum, S. Clementis, S. Thom^ Martyris, Fe- ria 4* poft feftum Pentecoftes. Concilium Lugdunenfe anno 1527. Doftquam ftatuit, liberaliter Regi FraKcifco fubvenire, ut poffit filios , in Hifpania pro fe obfides datos , redimere , damnavit has- refm Lutheranam , atque fub gravibus pcEnis prohibet, ne quis ean- dem regno inferre aut tenere prsefumat , neve quispiam aliquid pro- ferat, per quod Chdftianus populus amoveri poffit a fide Cathoh- Concilia Galliie Ssc, XVL 555 ca a facramentis fanas raatris Ecclefiae fincere «edsidis , a vene- mlone "temerats Virginis Deipar^, fanaorum & ftnaarum, ab oWervantia & votis reiigiofai difciplins, a ]e,unns , ab oration-bus, & .ntwceffionibusprodefunais, a prsceptis Ecc efue. Proh,ben- fur deTnde omnes libri Lutheri & f^'!"^""™ ' Deniaue'urr. cato & aflFeftato fermone mell.ta venen» ^^^^''''^^'^'f^,^,'^;. hihetur etiam leftio S. Scriptura m lingnam Gallrcam a Lutheia- nirtraLE quia eiusmodi leftio rudibus proptet^eorum .mpe. "tem^riSUW afet emolumentit dura littera, qux o-^cid.c , mhsren..s , a ver^^^^^^^^^ ant oXrveTofculte venales exponant. Laicis vero , ne de fide, aut pnotice vei oi,i.u t . r paftoribus ammarum dilh reL:rin«r1n dS ChdftlanV Si quos autem norunC IrSriZSs" fuperiori denuntient, jurtd.ce compefcen- %Z&^t duo decreta ad reformando. mores nt cnl. ~:-^sr^nS^^^^^ itaqu?;Solr!:eanturnegotiatores cletici , coiicubtnarn, omaes- '"^'SSmltd^fus, laicts v^o contemptibills cleri™ fa^pe rudium & egenorum multitudo Q"''"^,",^ " % facros ordines adro>ttantur, nifi qu. ^^"^''''IZ ^hofm^''^- competeate titulo, fe dignos P^bent, prsceden e ^d hoc d.i.j^n ti fcrntinio. Bona autem in citulura affignata null- ratione ^a eanc aHenTri ln concedendis vero litteris Dimiffor.ts cautela adb.ben. da , ne paffim & indifcrete dentur. Concilium Bituricenfe anno 1528. §S6 ^&n. VII. Lib. in. Art, X. Ti dogmata , atque morum reformatianem. Promulgata 23» Decreta. Quoruni hxc epicome* %, Lutheri & fequadiim dogma , jam pridem a fede Apoaolica damnatum, ubi errores necdum iunt notl , generaUter tan- tum m coHcionibus reprofeetur. ■Zi Curati infeaos illis erroribus, & fortilegos deRuntient Epifeopo aut ejus Vicario,. p Ne quis Jibrarius libros infedos imprimat^ v^endat, aut reti- neat , fed Ordinario tradat. 4, Libri etiam facri , in vernaculam translati ^ mn vendantur , nifi ab Ordinario fmt recogniti. 5* Quaeftores Indulgentias non promulgent,, absqu« facultate Or- diaarii ,• nec quidquam proponant^ nifi quod autberiticis litta- ris continetur : nulius incognitus ^praedicator admitcatUT, nifi de licentia Ordinarii. C Kedores Ecclefiaram Domlmcis prfedicent prajcepta Dei , £van- gelium , epiftolam iliius diei , aut quod coafert ad fugam pec* catorum, & anwrem virtutis. Tripartitum etiam XJerfonis yerfum fermone vulgari deciarent. ■% Statuta fynodalia in linguam vernaculam vertantur , & popul® exponantuc, Nemo vagetur per tempk fiib re Divina^ Decretum Conctlii Conftantienfis de celebrandls tertio quoquc anno fynodis obfervetur. Praelaci =quot annis vifitenC 10. Acerrima inquifitio fiat in blafphemos &c. II* Omnfis genua flefitant ad elevationem SS. Euchariftise. j2. In admimftratione facramentorum nThil ridiculi admifceatur» Nec pGenitens nec confeiarius posnitenciam injuadlam revfi» iet. Sigillum fan6fcius cuftodiamir. Si. Obfervetur ftatutum Concilii Con^ftantienfis & San^ionis Prag- macics de refidentia Mimftrorum Ecckfis & praefentiain Ci3« tu Divino. Pfalmodia tence & devote peragatur. 14. Emendae (muBa} non dentur ad firmam (mn elocmiur) nec jus figiiii PrslatCTumo ij*. Breviaria, MifTalia , aiiique facri libri non imprimantur, donec exemplaria ab Ordinario accipiant. Confraternitates non erigantur inconfalro Ordinario. Nec fiant fumptus iromoderati. Pecunise earum convercan^ur in Ipios ufu$. Contrate fi6li & ufurarii vitentur» i7,Nu- Concilia Galliae Sjec. XVI. 557 27. Nun>erus feftorum coercendus. Standumque in his abrogan* dis Ofdinarii arbicrio. 1.8. Scudiofis noii pralegantur libri , revocantes a facris ceremc- niis , & inftittitis ab Ecclefia apprObatis. 19. Parochi vificent quandoque perronaltter fuas curatias. 20, Dimifforiae non dentur promovendfs , nifi debice examinat! fuerinc , & inventi idonei, ac fidem fecerint de titulo men» fse. Promoti fine dimifroriis fufpendimtur , quamdiu Ordina- rio vifum fuerir. '21, Non difpenfetur a Prselatis, iit curati reliflis ovibus propriis infervianc aiienis. ■22. Moniales claufuTara monafterii fervent, Ac per oisnia obfer- vetur cap^ periculojb unic, de flaiu regul, in 6. 23. Religiofi extra clauftra fus vagantes ab Ordinariis cogantur redire ad reftam femitam; & clauftrum fuum, Addita funt deinde ah*quot Decreta circa Immunitatem Eccle- liafticam ab OiBcialibus Regfs & Judicibus laicis violatam. Sta- tuturaque, ut ea fuper re porrigatur Regi fupplicatio. Modera- men etiam adhibitum cenfuris Ecclefiafticis , prsBfertim excommxi- nicationi , uc ea non feratur propter rem levioris momenti , ne- <3ue pro prima contumaciat & tn litteris contra participantes da- tis eximantur uxor, liberi, fervi & ancillae. Pdtius per v^am sa- Cerdi6li ab ingreflu Ecclefi« eflfe procedendum. Curati refideant, nec difpenfetur, nifi caufa cognita, & vi- cariis idoneis fubftitutis» Ne tam facile coemeteria polluantur ac profanencur, ciaudantur muro aut pariete, aut fepe. Decretum denique , ut intra biennium quatuor decimae om- niura fructuum ab omnibus Ecclefiaftids folvantur pro redem- ptione filioriim Regis , in Hifpania pro patre obfidum ; cum pro- teftatione tamen , quod per hujusmodi conceflionem ConciHum no- lit contravenire Conciliorum Canonibus, facrisque conftitutioni- bus de Iblutione decimarum : fed folum in cafu, a Jure permiflb, videifcet in redemptionem captivorum, citra prge)udicium alicujus confequentiae ; non intendens libertati Ecclefiafticse derogare* Concilium Parifienfe anno 1528* OOc Concilium dicitur etiam Semmnfe , quia Parifiis celebratum *"* fuit ab Arcliiepiicopo Senonenfi Antonio a Praco S. R E. Car- Aa aa 3 dinale Part. Vn. Lib. IIL Art. X. dinale^ Franciae Primate & Caiicellaria* Qui fe etiam Germanlst Primacem (cripfit. « . j ? Digniffimuro plane leftu efl: hoc Concilium , hcet admodum prolixum ; quia Novatorum & haereticorum mores graphice de- pingit, eorumque errores folidilTime confutac. Quare cam do6lif- fimam PolemicEe fynopfin contrneat, rem non ingracam leaon rae fa6lurum credo , fi prolixius aliquanco illud exponara» £c in epiftola quidem encyclica ait Cardinalis, frequentem Con- citiorumcelebrationemagri Dominici pr^dpuara eife culturam, qu» fpinas hajrefeos extirpet , atque defurmata reformet Generaua autem non facile polTe adunari. Provide itaque a SS^ ratribus conftitutum , ut Metropoiicani Provincialra convoc^nt , qusbusuna cum fuis fuffraganeis irrepentibus animorum morbis digna cautio- ne medeantur." Quod etfi feroper non fegniter fuerit obfervancfum, maximetamen nunc, ubi ktliifer morbus corpas depafcat , & exi- tialis qusedam aniraorum peftis immaniter gralTetur , tancam^ emrn Lutheri perditorum quorundam hominum aufpiciis luem m Ur- thodoxam fidera elTe profemiaatam » ut ferpenti concagio- ocius op- portano remediofit occurrendtim. Eonamque dementiae prorupille perduelles Ecclefiae, atque ia eam perveniiTe perfriaae froacis im- pudentram, ut haerelrarchas aChriftiana antiquitate damnacos, SS# Patrihus & Conciliorum decretrs anteponant, fcripturam depravent, & corruptam atque adulteratam in fuam fentenciam detorqueant* Ke icaqoe latiu^ hic cancer ferpat , promulgata eife Coacijii de- creta, quibus exitiale Lutheri & caeterorum id ^enus h^reticoru© virus detegatur* , ■ . . - ^ ^ In prsefatione ipfiui Conciln dlcrcur, plurimos ab omni aetate « u^' ^ ^ infuFrexifFe haerefiarchas , at de omnibus viaricem Chrifti Eccle- Beh&setias. ^^^^ ^^^q^ triumphafre. Refufcitari s Luthero iftorum h^refes ; cum ManichsBO everti humani hbertatem arbitfii , acfi decepiflet nos Veritas , dum ait, noftrae poteftatss atque ele6lionis efTe, vias noftras bonas vel malas facere* Cum Aerio conterani Ecclefias jejunia, corporisque affli^Vationes , & pro libertate fpiritus, carni dominantis , in qua fita fit libertas Chriftiana , inducr carnis licen- tiam. Cum Vigiiantio, altero Epicuro , fscerdotum caelibatum ex- plodi,. quafi nihil fic, quohomines Divina adjuti gratia , diftent a porcis. Cum Waldenfibus idiotis percurbari hierarchiam Eccieriae; tanquam liberum cuique ellet pubhce prsedicare verbum DEI. Cum Marfilio Facavrno oranem Ecclefiafticamfurisdiaionem everti , & in Ia'co& transfundi^ Cuni VViclefo in plure* damnatas haerefes irrui. Ex- Concilia Galli^ Sac. XVI. SS^ Ex his aliorumque veterum haereticorum virulentis fontibus laufifie calumnias atque haerefes Lutiierum, Me]anchtonera,Carol- ladium, Zw inglium, Oecolampadium , & caeteros hujus execran- ix conjurationis complices. Quafi vero magis fit paucis temera- •iis error. m fatoribus credendum, quara omnibus Doftoribus , fan- •tis Marcyribus, Academiis, Epifcopis, fummisPontificibus,Gtne- ■ahbus Conciliis; quo ftultius dici nil pofrjt, nec furiofius. Ma- orem nuilam elFe infaniam , quam praedamnatas tot retro fsculis ia:r^res revocare, srqueex inferisdenuofufcitare. Sed quantumlibet tumultuentur , innumeras infipientium ca- :ervas inperniciem, atque ad nefariam impietatem technis& frau* iibus alJiciant , libros (ine fine ad firmandam execrabilem hanc fe- aam confcribant , nugas & calumnias fuas compofito fucatoque rerinone fatagant adumbrare, totisque viribus in Ecclefiae Catho- licse confpirent: exitium, inferorum tamen portas nunquam ad- irer-us eandem pravahturas. Hoc eo jam tempore (quo Luthermifmus vix decem mnos mme^ mhaO fpeftari, dum Lutherani inter fe valde diflideant : alii Imagines retineant , alii dejiciant : ahi baptifmum iteratiim fufci- piant, ahi «xecrentur ; ahi corporis & fanguinis Chrifti in Eu- :harift{a prasfentiam profiteantur, ah*i fignum tantum aliquod ad- Bfle veltnt. Alii fcripturam claram , alii obfcuram dicant. Bas autem aliasque difcrepantias plane indicare, quaro a veritate fmt alieni. Veritatem fiquidem ubique fibi conftaTe, nusquam diifi- dere; non enim fpiritum Dei efle fpiritum diflenfionis. Luthera- oam itaque doftrinam a fpiritumendaciiprodire; nempe usque adeo pudendjs & execrandos in ea contineri errores, tamque male fibi cohaerences , ut facile deteftanda appareat. riac do6lrina malefana fcriptorum CathoHcorum libros a Lutheranis corrumpi. Impiis praefationibus , annotationibus mar- gini adjeftis, fcholiis, indicibus, ferpentina mahtia Hmpidiffimos fontes infici. In pnma feffione editum fuit Decretum: quo dicitur, mfur- rex fle nonnullospfeudo-Chriftos , & pfeudo-prophetas, quorum dux & vexiihfer Lutherus, hserefiarchas , faftuofos, feditiofos, lu- ciferiana fuperbia ac rabie lupina ereftos , quales Apoftolus i . Tim, 4. ad amulTim exprimat, affirmantes, laicos & muherculas aeque ac presbyieros poife abfolvere ac confecrare , omnesque Chriftia» nos elle facerdotes; coelibatum facerdotum abjicienduro^; Mona- Par!:. VIL Lib, nT, Art. X diis & sliis voto obftriftis larciviendi libertatem fndulgencfam, Qur facros canone&, EccleGje <;eremonias , reseptasque iaudftbiles coih ftietudines impie derideantj atque ut nihii ad itBpietatem dcfit, lacras fcrip^turas Gorrunipere, & ad fuos fenfus torg^iiere praefu- mant conviciis femper & naaledicentiis pleni , aceto tibique & ve- neno perfofn. Articulos iafuper inffnitos ab eis difireminarr, aut lcandalofos , aut temerarios , aut blafphemos r piaruai a:urium ©ffenfivos» Ac tandem fuper exitiali ac peftiknti- veneno dogma- tum, pleraqne alia tam feda ac mate olentia a naufeabundis evomi , ut quafi ex profeffo habeant, decorem lan^ta; matris Ec- Glefia?, f<£dare, fpurcare ac contaminare. Exeomraunicat deinde facra fs^n^odus;^ o^mnes fiaereticos, mnesque univerfim , qui aliter credunt , autpriBedicant, quam Ro- Hiana credit aut pnedrcat Ecclefia; qua? etfi diverfa nonnunquam^^ edidit decreta, nihil tamen eft in tanta decretorum muJtitudine, quod fidd orthodoxa; adverfetur : fed pro conditione temporuro' ea , quae ad difciplinam fpeftant, ftatuit, quse conduGibiliora funt vifa. Excommunicantur etiam omnes credentes ^ receptator es , de» fenfores , & fautores haereticorum : fufpefti autera de haepefi , poft u* nam vel alteram correptionera , decernuntur ab omaibus devitandi» Pamnati hserefeos,' fi eam abjurare tioluerint ; fi laici funt ftatrm jwdicio f8&cuiari relinqueDdi funt : fi clerici , prgefente ftatu: feculari , a fuis ordinibus funt degradaedi ; & pronuntiandum eft, «t eos fjEcularis judex in fuiim forum recipiat, Et quia Epifcopo- rum Bumerus, per facros Ganones ad degradationem requjftcus^ Bon f^cile potefl: congregari ,. folus Epifcopus y convocatls Abbatibus aliisque Prslatis , pofiit taies degradaTe, Relapfi in h^refin ftatim judicio f3BCulari funt relinquendi^ Relapfi autemcenfentar, quiin |udicio h^Fefin prius abjura^verantf licet crimea hsrefis non plene fuerit probatum. .. Haereticorum bona*, frlaiei fint, fifco applicentur fscufari , fi: vero cleriei , Ecclefias, a qua ftipendium acceperunt*^ Confifcatio» nis autem executio non fiat per Judicem facalarem , nifi prius^ a Judice Ecclefiaftico fuper crimine fententia fit lata. Probibentur deinde privata conventiGula , libelli h^reticorum, prsBdicationes occaltsB ,, aut faciend^ ab eis, qui non funt legititne mifii- Quomodo enim pradicahunt r nift mittantur t T\t denique fup-- plicatio ad Regem , & Paftores animarum atque Inquifitores invigilent^ Seqiuuntur Decreca^ fidei,^ 1%. Concilia Gallitc Saec. XVL ^^i De unitate & infallibilitate Ecclefiae. ECclenam ait , efle fponfam Chrifti , non habentem maciilaiD (nuoaifidd morumque doarinam y non efle proin feparanGam a rponfo per ullam infidelitatem , led cum ca futuram ufque confum- mationem fjEculi,efle domum DEI, qus coFumna eft & firmamen- tum veritatis , bene fundatam fupra firroam petram: in quam hcet defcendat pluvia, irruant venti . inundent flumma , everti tamen non pofl-e; neque portas inferi prsvalituras adverfus eam. Non enim dormitabit neque dormiet, qui cuftodit eam: qui dedit^quof. dam quidem apoftolos , quosdemautem prophetas , ahos vero livan* peliftas ahos paftores & Doaores , adcoDfummationemfanaorum» in opus minifterii, ad ^dificationemcorporis Chriftu donec occur- ramiis omnes in unitatem fidei, & agnitionis .fihi Dei , m virura perfeaum, in aetatem plenitudinis Chnfti: ut jam non fimus paryu- li fluauantes, & circumferamur omni vento doarm» . m nequitia hominum, in aftutia, ad circumventionem erroris: fedmaneatno. bifcam in «ternum fpiritus veritati^. Eam Ecclefiam efle taberna- culum illud cum hominibus , m qua babita_bit eum eis> & ipfi po- pulus ejus erunt , & ipfe Deus cum ei^ txtra quam ficut quon^ dam extn arcam Noc, nemo falvus efle poflit, quin mfurgentibus hsrefum procellis obruatur. Eam ipfam unam efle domum » in qua aenus pafchalis manducari eft juflus, extra quami^ulla: participatia menfs Domini. Eandem unicam domum Rahab, qua conclufi eva- dant exterminium urbis Jerichor unam iptur, fanaatp dr mfalhbi- lem Ecclefiam, qu^averitate & orthodoxa fide deviare non po- teft* Ummcorpusy unusfpiritus^ ums Dominus ^ umjides. iJ.phel.4* De vifibih^tate Ecclefis?. 1N a. Canom fynodus traaat de vifthiUtaie Ecclefia^ Nam quis ^^ inquit, contentionis modus, ubi provocatur ad Judicem , qui nec inveniri , nec inventus internofci poflit ; fi te corripientem fra- ter tuus non audierit, dic Ecclefiae, praeceptum eft Domini. Quid autem craffius , aut quid inutihus fingi queat, fi prorfus occulta fit Pars VIL B b b b & Part. VIL Lib. ilL Art. X- & impervefligabilis Ecclefia, cujusantlftltes monet Apoftolus, «^i- verfogregij non utique invifibili , attendere, in quo eosSpiritusS, pofuerat Epifcopos ad reg«ndam EcciefiaHi DeiP An iinvifiDilis illa, a qua pro Petro , dum carcere tenebstur , aiTidua fiebat oracio, auc in qua Timotheum eonverfari dccet ApoilGius. Non igituriidetan- tuminterna , fed confeflione etiam fidei , & vifibili facramentorum participatione conftat^ femperque conftitit Ecclefia* Quisquis jgitur jnvifibilem & incertis fedibus «rrantera dixeritEcclefiam, non hsEre- fin tantum dixiflTe, fed hgsrefum omnium putejum fodifle judicetur. % 3' De authoritate Conciliorum. Tn ait , ad Synagogam oiim delatum efl^e , fi quid diflicile in lege dubiumque occurriflet, non autem minus adefle Deum Ec ^jlefiae , in facr is conciliis generalibus congregats ac repraEfentata&, llis enim coociliis fi ea decernendi, quae ad fidem, extirpationeni haerefum , Ecclefiae reformationem & integritatemmoruro pertinenc, poteftasadimatur , nihil certum, nihil ftabiie futurunn! efle, nihil deni- que, quohajreticus ab orthodoxo internofci poffit, cum iile frequen- ter loquacior, & pervicacior, piuribus ( iicetperperam intelleais) fcripturarutn teftimoniis faifo glorietur. Necfuiircs quo veterum quo- TMdam haereticorunBinfultusretunderentur, nifiecclefiaftici proce» j-es Apoftolorum exemplo conciha celebraflent: quibus fi fua non conftet authoritas, protinus velutab inferis fufcitari hserefes damna- tas, neque defuturos, qui hinc Ario, inde Neftorio, casterisque id genus peftibus fint fubfcripturi. id autera sb Apoftolis ( quibus Epifcopi fuccedunt) obfervatum, ut, five murmud Grsecorum oc. cuj-rendum , i«u pacanda fuper legalibus ortafeditio^ non centurio- nem , non promifcuam eplebe multicudinem accerferent, fed prcefen- tem fibi Spiritum S. affirmarent., ciifus inftindtu, quod juftum & -a?quum eilet , fancii-etur. Sane fi , ubi duo vei tres funt congrega- ti in noroine Domini, continuo in eorun] medlo eft Domlnus, quaa- to magis ubi fummus Pontifex cieterique Prnnores Ecclefiafticicon- veniunt, ut h^refibus fubinde puliulantibtis occorrant, & Domini- cum agrom fabortis expurgent zizaniis. Sanftam igitur ut facerdotes Evan- gelicos nulla coelibatus lege teneri velint : fed contra totius Ec- clefi® ritum, & praBfcriptam ab ejus incunabulis confuetudinem > li- beras quibuscunque poft adeptum facerdotium affirment nuptias* Leviticis quidem facerdotibus iicita fuiffe conjugia y utpote qui paucis tantum diebus fua vice miniftrarent & ex ea tantum tri- bu jore fuceeffionis facerdotio fungerentur. At faeerdotio Ghrifti, utpote fublimiori & excellentiori fuperinduftas de jure fuiffe nu- ■ ptias, carere exemplo , & tanquam ab Apoftolis interdi6ium fecun-- da Carthaginenfi Goncilio prohibenV Neque potuifle quidquara fenftius inftitui, quo miniilri puriores fecris accedant altaribus, & jugi pene (acramentorum adminiftrationi reddantur aptiores, quam neminem nec ad fubdiaGonatum quidem admicti , nifi perpetuae ca- titatis voto fe fe adftringeret. Si enim in lege veteri ii tantum fecris panibus vefcebantur , qui ab uxoribus mundi erant , fi procul a fuis domibus habitabant,. quibus fua vice facrificandum erat, ne conjugum forte polluerentur amplexibus, fi , quibus orandum , a conjugali commereio ad tempus fit abftinendura , fi denique a vi. duis, quas fuis fumptibus alendas Ecciefia quondam admittebat, coatinentiae votuni exegerit , iure q^uidem optimo a fummis Ponti- 4 Concilia Galliaj Saec. XVL ficibiis, & faDftts Ecclefise Conciliis indifium efle, ut qui facris ul- tro fe fe ordinibus inandparent, perpetuo callitatis vincalo nede- rentur, Nam qui ftne uxore efi.^ follicitus efi, qm Dcmini funt ijuo^ modo placeat Deo: qui autem cum uxore eft , follicitus eft, qua junt mundi, quomodo placeat uxori^ ^ divifus e(l, i» Cor. d^pravari animum & ad terrena dejici per ufum raatrimonii, amore fiiio- rum avsrum & follicitum reddi. Qutsquis igitur contra SS. Con- ciliorum & Patrura decreta, facerdotes, diaconos, aut iiibdiaco- nos lege coelibatus non teneri doeu€ril,aut liberas ilii^ conceffe- ri£ nuptias^ inter iia^reticos eiFe numeraaduixu S. 9- De Votis/ Tn nono , de votis prajertim momjiicis , Concilium Lutheranos re^ prehendit, quod ea non vanitads tantum , fed & impietatis ac- cufent, quafi vota ejusmodi libertati Chriftianae praejudicium affe» rant, nec fatis in noftra fjt poteftate jugis ilJa perpeiuaque cafti- tas. Cum tamen nulla fit major libertas , quam cum repreflfa car- nis tyrannide corpus in obfequium Chrifti trahitur , & fpiritus do- minatur* Neque quidquam efle, quod non poflimtts in eo^ qui nos confortat; cum non patiatur nos tentari fupra id, quod pof- fumus , fed faciat cum tentatione proventum* Hinc commendari a Domino eos, qui fe ipfos caftraverunt propterregnumDd: atque Apoftolum Paulum fspius ad perpetuiE Virginitatis obfervantiam in- ftigafie. Cumque Chriflus aperte fuaferit, utqui vult perfeftu« efle, abneget femet ipfura , vadat, vendatomnia, & det pauperi- bus , ad perpetua tum obedientise tum paupertatis vota cohortari. Reddenda igitur vota Domino. Si quis fecus fecerit aut hasretica pra- viLate corruptus iecus facere licitum eflTe docuerit , eum velut juris Di vini atque naturalis infraftorem, & SS* Conciliis injuriuai condigna animadverfione ple6lendum. $. 10. De Sacramentis* Jn 10, d& feptem facramentis traftat, finguiaque a Chriflo Domino inrtituta, gratiam digne fumentibus conferre probat, tum ex Scri- Part. VII. Lib. III* Arc. X. ScripturjJB oraculis, tum ex antiquiflima Ecclefias do£trina, ufu lac confuetudine. Ac denique concluditj haereticum efle habendum, qui feptem Sacramenta non admittit» §• De Mifla,. IN lu de facripcio MiJJa^ quod efu agni pafchalis, manna^ c^- terisque prope omnibus Mofaic8& legis ceremoniis figuracum fit. Keque enim legem efle pofle, qure careac facrificio ac facerdocio. Chrifl:um, facerdotem in aeternum fecundum ordinem Melchifedech facrificium obtulifle , quod exteriore panis & vini oblatione vetert illi refponderet. Quam oblationem in ultima coena faftam fieri juf* fit ab Apofliolis ^ eorumquefucceflbribus, infuicommemorationem. LuG. 22. hoc efle hotocaufl:um , hanc viftimam pro peccato , hanc. hoftiam pacificam , hoc juge facrificium , hanc mundam illam obla* tionem , quam Malachias praedixit , in oroni loco off^erendam. Ni- hil igitur in facrificiis majus eflTe pofle quam corpus & fangui- nem Chrifti , nullam potiorem oblationem. Qua in re cum uni- verfali Ecclefiae ritu confentire tam aperte SS. Patres , Ignatium^ Irenajum, Cyprianum, Athanafium, Chryfoftomum , ac reliquos ppfteriores, & Concilia prope innumera; ut, qui contrarium fen- fifle praefumpferit, manifeftam hserefeos labem incurrat» De Purgatorio &c» 59«. TN" 12. de fatisfaUiont ^ purgatoHo y commmoratione defunCtortm agitur, videlicet, illud imprimis fuifl^e haftenus obfervatum eos, qui hsereCbus procudendis animum intenderuut, ea fibi dicenda putare, quae maxime placitura videantur ,• quo prurientes mul- titudinis aures demulceant , & a feverioribus avertant. Hac ra- tione Mahometicam quondam peftem invaluifle : hoc*aucupio Lu- therum plures illaqueare, dum fimul cum culpa (emper omnem cujusvis poenae temporalis reatum aboleri contendat; purgatorium tollat , quo laicos gravius in Clericorum odium exafperaret, facrificia , oblationes, & omnes id genus pro defunflis orationes, recens Concilia GallisB Sxc, XVL 5^9 recens efP» facerdotnm cornmentum iinpudenter afreveret. Praevi- diHe tenim verfutura artificem, nihil effrseni piebeculae ^re jucun- dius, quam fi facillima mca?Iuni praedicecur via, Ne igitur incaucus forte quispiam, vafris hujusmodi blanditiis pelie6lus errorum fco- pulis iUidatur, facrum Provinciale Conciliuro decernit, firmiter te- nendum, culpa per pcenitentiam abolita, freqaenter fopereiTe tem- poraiis pcenae reatum , velut fuperftites quasdana peecati reliquias j quJE per dignos pcenitentiae fru6lus veniant expiandae» Hinc ini- quitare & culpapeccati Ifraelitica" plebi murmuranti, acpoftea Davi- di dimifia, poenam adbuc temporalem fuifie irrogatam. Superabun- dantem q idem effe atque exuberantem Chrifti fatisfa^lionem ^ per bapciffimm & poenitentiam nobis applicatam, non earr) tsmen feroper effe paenitentiam , ut reatum etiam omnem pcenoe extin- guat. Cum autem reridus£> ejusmodi poena? temporalis , aut venialis tantum peccaci reum repente nonnunquam interire contingat , de cmni verbo etiam otiofo rationem redditurum, nec illi pateat adi- tus in cceleftem illam Jerufalem ^ in quam nibil intrat coinquinstum, nec tamen gehennce fubjaceat, quippe qui gratise fit partieeps , ac poen^ tantum teraporalis debitor, purgari prius deber, de fua fem- per interim faJute fecurus. San^a igitur & falubris eft cogitatio pro defunftis exorare, ut a peccatis folvantur, Nec abs reab Apofto» l^is tradicum , ut in fan^lis myfteriis agatu? commeEDoratio defun^lo- rum» Sciebant enim inde rcultam utilitatem contingere^. Cum igi- tur tam fandlum Apoftolorum inftitutum abinitio Ecclefisb ex S. Dio- nyfio ( Ecclef. bier^ 7. ) legam.us obfervatum, ac in Cabilonenfi > pluribusque fubin Conciliis promulgatum , quisquis Catharurum^i Armenorum, WicJeffi, Bohemorum, Lutberi , aut Valdenfiumj, exemplo , hos errores cum Conciiio Conftantienfi non damnant ^ hsereticoe pravitatis poenas incuirat^ r^anon 13, de invocatione fanUorum differit : licut abyffus abyl^ ^ fum invoeat, ibique ordinantur , etiam extra tem- pora, & tribus fucceffive diebus , a quibusdam» qui fe di- cunt Epifcopos , poteftatem habentes a Fapa : talibus Epi- fcopi non permittant executionem fuorum Ordinum > cifi vi- fis idoneis litteris de ordinandi poteftate a Fapa concefla. Ac tum examinentur de getate» moribus, fcientia > titulo. Side- ficiantj fufpenfi declarentur. ti, Ad curam non admittantur, nifi prius rite examinati^ licet in* ftituti aut provifi fuerint per fedem Apoftolicam.. Indigni non admittantur ad Beneficia* Admiffi fufpendantur ^ donec fe dignos reddanr* 10. Invaluit confuetudo irrationabilis in quibusdaro Cathedralibus & Collegiatis , ut Canonici per interefl^entiam unius diei fruftus groflbs totius anni percipiant. Unde vagandl materia oritur, cultus Divinus roinuitur , & officium, propter quod datur fieneficium , omittitur , clericis ignaris tenui pretio condu- ais , qui Divinum officium , non fervatis temporum interfti- tiis, uno contextu perfun^torie percurrunt. Tah*s confuetu- do tanquam Ecclefiis nociva caiTatur & revocatur, Canonici fint ipfi praefentes; & fruftus groffi majori ex parte in di- ftributianes quotidianas convertantur. 11. Re6lores Ecckfiarum (quorum fingularis elefta eft induftria) compellantur perfonaliter refidere; necdifpenfetur sbsque cau- fa probabili. Singulis Dominicis in Parochiis annuntienc prai- «epta Decalogi > & articulos fidei. 12.M0- Concilja Gallias Sasc» XVI» 12» MoneantfrequenterParochianos, ut diebus Dominicis & Feftis MifTcfiparocbialiinterrint : acqueut frequenter .confiteantur, & communicent , praefertim in feftis folennibus^ ac tempore pe- riculi mortis» Nec peregrinentur fine litteris tefl;im6nialibus fui curan. Attendant diligenter curati j an faltem femel in anno communicent, jj» In Parochiis fingulis diebus Divina Officia peragantur. Et niverfim facras fundationes impleantur , & earum litterae Or- dinario exhibeantur. Capdlae de novo non erigantur fine ejusdem licentia* 14* Non licet in Oratoriis privatis Miflas celebrare praetextudi- fpenfationis fedis Apoftolicae , nifi litteris difpenfationis ab Ordinario recognitis. Neqne in Capelhs hofpitiorum per- mittantur peregrini Mifias audire. 'jf, Ne populus diftrahatur a Mifi^a Parochiali , & auditlone man- datorum Dei & Ecclefiae , in CapeHis non legantur Mifl^ae, prse- fertimdieDominica, nifi quas a fundatore funt praefcriptse , eae- que pofl: Millam Parochialem^ Epifcopi non facile confecreit altaria portatilia, prasfertim pro domibus privatis» 16. CeflTent in Ecclefiis omnes profanas aftiones , converfationes > & quaecunque Divinum cultum pertwrbare queant* Nec fiat deinceps feftum fatuorum aut innocentium. 17. Mufici cantus fint dilcreti, moventes cor ad devotionem & compunflionem , rejeftis cantilenis publicis & lafcivis. Sic igitur pfalmodia modefta & devota. Inftrumentis etiara mu- licis nil nifi pudicum & devotum refoneC, ig. Pfalmodia fiat horis debitis non curfim fed traflim, diflinfile ac devote. Pfallentes talari tunica & fuperpelliceo fint de- center veftiti. Ad Gloria Patri ^c. omnes furgant, Ad no- men JEfu caput inclinent. Nemo ibidem aliud agat. i^. Qui fub re Divina foris aut in Ecclefia deambulat, aut con- fibulatur , totius diftributionis ilhus diei fruftum amittac. Etiam privatim Officium recitantes, non intra dentes verba detineant, fed diftinfte pronuntient. ao. Tabula Officiariorum in choro ponenda , nec ante finem Of-» ficii difcedant. Ah'as diftributione illius diei careant^ ftl» Canonici adraifli ftatira fruftus groflbs percipiant , nifi ahud habeac fundatio. Reprobatur autem confuetudo , qua fenio- res juniorum porcionem per tempus aliquod capiunc. 42. Re- Part. VIT, Lib. III. Art, X. 22. Regularis difciplina reftauranda , in vi£lu, veflitu, n5oribuS;> juxta cujuslibet Religionis inftitutum» 23. Clerici per decentiam habitus externi internam morum hone- ilatem oftendanC. 24* Veftes Clericorum fint talares, honeftas absque fordibus, & vanitate^ Nec comam nec barbam nutriant. Tonfuram ge- ftent, Pannis rubeis & viridibus non utantur. 2$, In incefTu quoque honeftatem exhibeant* In converfatione autem cum |a!cis tales fe exhfbeant 5 uC neque ex nin:iia fa- miiiaritate incurrant contemptum ^ neque ex faftu judicen- tur elati^ In pubhco nao ludant eum laicis. Ab alearum lufu, aliisqoe, quae a forte pendent, omnino abflineant^Fro- cul abfint a choreis , hidrionum fpe^laculis &c, a5. Incontinentes, concubinarii, venatores, & faecularibus ne- gotiis impliciti Clerici pcEnis coerceantur. 27. Monafteria , quae non habent fufficientes reditus ad plures fuftentandos s uniantur. 2St Moniales tot fufcipiantur, quot fuftentari pofTunt. Sed pro ingreffu nihil petatar. Claufura exa^te fervetur^ ap. Vifitanda diligenter hofpitalia &c. 30* Nulla nova confraternitas erigatoF absque confenfuOrdinariL Rationes reddant^ Reprobantur juramenta fervandi earum ftatuta; non tamen ea , qose deponuntur a procuratoribus confraternitatum & Ecclefiarum- fi. Excommunicationes non fersntur, nifi ex gravi caufa » eaque cognita fecondum formam juris ; neque pro injuriis verba^ libus , nifi fmt valde atroces. |2» Saepius vifitentor parochi^, io quibos faraa eft habitare aliquos haereticos , ab incolis juraroentum exigatur, an fciant ali- quos haereticos, aut celebr&ri conventicu^a. Contra nolentes jurare tanquam fafpeflos de hderefi canonice agendum. 33. Quia hsreticorum mos eft facram fcripturara convellere , ac reli^to vero fenfu ad foam phatstafiam contorquere, doftorum .item facros hbros fchoHis, annotadonibus marginalibus, ac de- pravatis futelis inficere, fub poena excommunicatibnis, ipfo fa- iocurrenda^, prohibetur , ne libri etiam facriedantur absque fpeciali Ordinarlorum permiffione. Alibi impreffi iub eadem poena vetantur importari in Provinciam, vendi , aut diftrahi. 3^^ Libri de fide aut moribus traftantes , a 20, annis editi ad Di(scefanum ferantur ad examen. ,35, Cum Coticilia Gallias Sxc. XVL 577 55^ Ciim falfi pradicatores & qua^ftores qxiandoque fubintrentj pro» hibetur, ne uUi praedicationis officium permittatur , nifi ab Epi- fcopo ejusve Vicario approbatus aut miirus fuerit. Praedicetur fincere Evangeliuiu, cum decenti gravitate & modeftia, absque vanis, profanis, poeticis , futilibus, ridicuJis, aut £ubti!ibus fer mocin a ti o n ib us . 3^. Siac prsdicatores difcreti ; innitantur interpretationi S, Pa^ irum» Inftruant in praeceptis Dei & Ecclefia?. Vitiorum odi« um, virtutis amorem inftilient, pro fcopo habentes honorem I)ei & falutem animarum, omni vanitate & oftentatione procul babita. Ne Auditores ad rifuni concitent^ Ne facerdotaii Or* dini aut Principibus detrahant^ 37, Illi foli Mendicantes habent poteftatem abfolvendi, qni a fuis fnperioribus elefti fuerint idonei, probi, periti, difcreti, mo» deftr, arcjue Ordinarlo praefentati, 38, Quoniam Abbates quandoq^ue attentant Confirmationis Sacra- mentutn conferre, idque ex confuetudine praefcripta ad fe per- tinere dieunt , confuetudo hujusmodi reprobatur ; quia haec impv^fitio manuuma Chrifto primoinftituta, & ab Apoftolis re- cepta , folis Epifeopis (qui Apoftolorum funt fucceflbresj) refer- yata eft, Si qtti fint, qui contendant , hanc poteftatem fib* competere e-x privilegio, illud exhibeant , cum fuerint requifi- ti. Idem ftatuitur de iilis qm caliees confecranf^ ao, Cum matrimonium, a Deo in paradyfo infticutum , in lege Evangelica tefte Apoftolo fit facramentum, proin magna cum reverentia & devotione fufcipiendum , utpote a quo, uti a re- liquis facramentis , gratia confertur; prchibctur in nuptiah be- u^diftione omnis levitaxS, verba ridicula &c. Sponfi jejuni, con- triti r & confefii , de die illud fufGipiant. Clandeftine vero con- trahentes excoiT;municat!oni ipfo fafto lubjaceant. 4a Abfint ab Eccefia Dei omnes lafcivae imagines , aut minus mo- deftce, aut quae ad devotionem non incitent, aut veritat! fcn» ptura' non conveniant. Ne quis pofthac miraculum de nova faaum pr^tendat, aut ejus Dfjetextu capellam, aut altare erigat, nifi prius loci Epifcopus de ncg ^tio quid lentiendum tenendumv Gue fit caufa cognita decreveric. Et quia parum eflet jura & ftatuta condere, mfi elTent, quf M ru-rentur & executioni mand;irent, ideo Archiepifcopus prJBCipit ao iTia^ndat, ut hsec deercta fynodalia a fuffraganeis publicentur, & ID obfervationetn accuratam deducantur. Pars VII D d d d 573 Part VII, Lib. IIL Art. X. Exhortatio Concilii ad Chriftianos Principes pro €xtirpatione h^refum. oj'. XTOn fuSicere, inquit fynodus, hdsreCes detexiiTe^ fed opus eflfe •^^ Chriftianorufn Principum auxilio , qui zelo zelantes pro do- mo Domini luppetias ferant, LaboralTe olim flrentie adverfus ha^reticos Chriliianifllmos Frincipes, Confbntinum, yalentinianum, Theodofmm, Clodoyeum, Carojum M, Ludovicum S. Ludovici patrem ; gratiam proplerea apud Deum 5 & immortalem nominis - faraam apud homines coofeciitos. .Priacipes contra, qui hsreQ aut fa verunt, aut minus fortiter audof itatem lliam eidem objecerunt, iram Dei vindicem fenrsffe, in graves seramnasprolapfos, & miferan- dum vitae exitum fortitos, Cujus rei teftes fint Licinius, Julianus , ¥alens, Philippicus, Condantinus V..e]usque fih*us Leo &c, qui dete- iiandam impiet^tera confeftati digna fu^perfidi^ reportarint ftipendia^ Rogat itaque facra fynoduschrjllianos Principes & in Domino exhortatjur , fi fuse ialuti coofuiere , fi fuae dicionis jtira iiiibata cufto. dire , fi in pace & tranquilljtate fubditas fiM Nationes contlnere ex- optant, potejTjti brachio fidem Catholicam tueantur , ac ejus hortes viriliter fatagant xlebelJare* Id autera fa6ba haud fore difficile, ubi antiqua chriftianiffimorura Principum in ha^recicos eorumque iibros & fautores edifta inftaurabuotur. Quas fi mature, antequam raalum invaluerlt, falutari judicio- rura ieveritate executioni iiemandentur , Jibros peftiferos , fcripta venenata , conciones majefanas., conventicuiapericulofa , in quibus pCregrinus cultus a Chriiliana & avita pietace degenerans profemi- natur, extirpando , atque Reiigionis fanclse decus illibatum, flo- rens ac vegetum confervandum fore, Hoc fynodi eife defiderium, hanc votoram fummam, hanc conatus glorism. Et fane Ci Gailia h 10. Corpore vitiati But bslbutientes non ordinandi*. ji* Dimifl^oris non dentur nifi dignis. 12. Haec dignitas exprimatur in iitceris. i^?,. Clerici peregrini ad facra non admittantur facienda fine com-- mendatitiis fui Epifcopj* 14. Saccrdotes fintfobrii, modefli, cafli &c. 15! Tonfuram gerant, barbam radant faltem femel in menfe,- tala- ri vefte incedant. i^. Monachi non nifi proprio habitu prodeant. 17. Tabernas Clericijne frequentent. 18. Alea ne ludant. ro. Ne larvati incedant, nec faltenr, hiftrione» vitent. D d d d 2- 20. Ar- f»art. VII. Lib. UL ArL X 20» Afma ne geraiit, niO in itinsre. 21* Non agant famulos, (sconornos laicorufn* tiegotiatores Mulierem domi non habeant &c. a^3. Filios fuos fpurios fecum non habeant^ 24. Clericia judice f^cuhri capti, absque popuH fcandalo ad Jiiii- cem Ecclefiaftieum remittantur. 2j, Facinorofos in territorio fuo ne padanttir. ^^. Requtfitum ad Benefieium Ofdinem recipiant^ Plura incompa- tibilia ne hatreant, 27^ Perlonaliter refideant, nifi ftudiis ^cent , aut officio apud Epi- fcopum, aut in cathedrali vel collegiata» ag. Abfentcs eum licentia eonilicuant idoneos vicarios. Cui afiignetur congrua. 20. Hofpitalicatem erga egenas exerceant. 31^ Vicarii Eptfcopo praiententur. 3:2. Domus BeGeficist! nejceftariis fit inftruda. 35. Baptizatos & mortuos diligenter in iihro fcribattL ^4. Sacram fcripturam &c. habeant. 35» Singulis Dominici« Evangelium exponant &c* 5<5, Diebus Dominicis parochiani Miiram audiant^ 37^ Nullus praedicet , nifi afe Epifcopo deftinatus* 3g^ Euchariftia decenter jcuftodiatur eum perpetuo Inmiuej fingulis 15. diebus eam renovenc^ Chryfma finguiis anms^ 59, Sacra vafa & veftimenta fint munda. 40. Parochum reliqui facerdotes adjuvent:^ 41. Pro fpiritualibus minifteriis nihil exigatur. Saiva tamen iaoda- biii confuetudine* 42. In fynodo non comparentes puniantur. 43. Praebenda TbeoJogodetur^ 44. Beneficiorum rationes reddant. 4f. Divino officio in chorO diligetiter, modefle & devote interfint» 46. Abfint ab Ecciefiis fpe^lacula iudicra &c. 47. Uti etiam chorese , omnisque levitas. 48. Ecclefia fic domus orationis &c. 49. Dies fefti religiofe colantur. Abfit fervilis aftio, ebrietas, lu- fus publicus. Officin^ fint claufs. 50. Die pafcha^ facrarnenta confeffionis & communionis a proprio parocho percipiant, nifi ab eo facultatem acceperint. Paro- chus eos, qui non communicarunt , ad Dioecefanum aat ejus Vicarium deferat, 51. Qui Conciiia Gafliae SfflC. XVI» 581 fr^ Qui alreri .conStenur, parocho fidem faciat. /2. Corporis medicus 2n6rmum moneac, uc animaj medicum advo- cet. 53* Matrimonio tres denunciationes tribus diebus Dominicis aut fe- llis praBmittantur. Nec facile in hoc difpenfetur. Peregrini non conjungantur. In Ecclefia coutrahatur : canfelEone ante perada. 54. Ne perrarttantnr cohabitare, de quoruna matrimomo non con- fS* Nullus monachus fit folus in monafterio, nec extra illud vage- tur, pra?rertim indecoro habitu» Moniales non irnantur mona- fterio egredi. Scholis pr.'Eficiendi prius offerendi Epifcopo. 57^ Hxretici, fortilegi a parochis denuntlentur or<3inaTio. Parochi* si^i de fide non difputent i&c. fJS- Quseftores non finantur aliud praedicare, quam in h*tteris conti- netur* Esque pubhcentur a parochis non a quseftoribus, qui fabulas folent intermifcere^ Uttera: diligenter fixaniinandae , omnis abufus tollendus. 59. Dioecefani diligenter vifitent, errata corrigant &c. 60. Contemptores excomraunicationis poenis ac mulftiSj hoQ)icali applicandis, coercendi. 61. Difpenfaciones non fint faciles aut frequente^. 62 5ynodi celebrandae ob caufas Ecclefiafticas. 63. Cum, qui fervit altari, de altari vivere debeat, declmae in- tegrae & fine fraude folvenda? fint parocfais, a quibus EccJefia- ftica facraraenta percipere debent. 64^ Pecuniae in tempio collecls bene applicentur. (Jj-. In finguHs Ecclefiis liber habeatur, in quo fcribantur res mo- biles & immobiles Ecclefise, jura item, adliones, reditus. Hic liber catena ferrea affigatur ; ejusqoe exemphr apud Epifcopum afl^ervetur. Praeterea de contra6tibus omnibus feudalibiis i& em- phytevticis duo inflrumencis publica confidantur, quorum al- terum parochus habeat, alrerurn in fnperiore libro fcribatur. 65. Conciliura omnia haec decreta determinationi Ecclefice Roraame fubjicit. Nihil autem derogatum vult generaiibus aut pro- vincialibus conciliis receptis & ufu confirmatis, neque Regis aut Ecclefiae Gallican^ juribus , aut praerogativis. D d d d 3 Part. VII, Lib. IIL Art. Concilium- Viennenre Anno 1557. CElebratum fuit hoc Coircilium Provinciare ViennaB Allobrogum, celeberriraa olim in Delphinatu civitate , & Romanorum (ede primaria, Praefide illius Provinciae: Archiepifeopo. Edita 14. Decre- ta i quorum haec epitome*. I. Omneff per provinciam diligentius in fide chriaiana inilruantur* Nec praeceptores fufpedum quid doceant;; neque libri pericu- lofi tolerentur. 3t Curati fmgulis Dominicis populum doceant orationem Dominicaffl,. * lalutatioriem angelicam 5 fymboliim Apoftolorum , praeceptale- gis & Ecclefiae 5 ac fandum Evangelium fecundum< Ecclefiafti*^ cas traditiones. Ad praedicandi ofRcium nemo admittatur , mfi nominatim appro- batus ab ordinario , ne lupi pro paftoribus- reapiantur. 4'., Re£tores Ecclefiarum fingulis Dominicis populum moneant , ut fi^: quos fciant religionis ambigus ac fufpeaae y ipfis denuntient.. 5; Parochi' diligenter annotent illos , qui non faltera in pafchate^ confeffionem a^ricularem' peregerunt,, & SS- Euchariftiam fum- pferunt:,. alibsque qui" ins fide funt Mpe&i atqu& defcriptos ad Vicarium generalem deferant. e, Diebus feftisnullsinftituantur chorea^, faltatlones, ludi, ludicra,^ fed fanae ^ pie celebrentur, MuJto nsinus^ Ecdefiaftici ejus- modi vanitatibus Interfint. 7. Viri Ecclefiafticl tonfura^ infigniti & decenti habitu^ incedant^. 8^ Non indecoro^ pileos geftent, fed byreta. f. Nequeenfes , pugiones ,. sut alia arma ferant^, 10. Cum hominibus fufpeflis aut depravatis ne contrahanr familia- ricatem. xr. Monafteria mulierura ne accedant, nifi ex evidenti neceffitate> atque cum licentia Vicarii Generalis reverendiffimi Epifcopi, ix^ Moniales non egrediantur , nec alios recipiant.^ ^ 15* Religio fi non agant patrinos» i!4.. Provincialia: haec ftatuta promulgentnr 6t transgreflbres^ corri-- gantur. Concilium Rhemenfe' L Anno PRovinciale iftud concilium celebratum fuit Rhemis , antiqujffiraff aa celeberrima,. prsefertim. a^Regia un^one, urbe, ab Archi- epifco- Concilia Gallise Ssec» XVf. 583 epiTcopo Carolo Cardinale Lotharingo, magno illo in Gallia Eccle- fiae Pra^fuie, ac primo Pari Fr^nciae. Praffatus efl ille de caufa cojivocandi Concrlium , Dei videlicet honore augendo , & collapfa mo^um difciplina reftauranda, IntrO' dufti deinde (unt Archiepifcopus Senonenfis & Epifcopus Virdunen- fis, licet non eiTent de provincia Archiepifcopatus Rhemenfis» Di- 6li Aduarii concilii Nicoiaus BritO , & Gentianus Hervetus , cele- bris ille Conciiiorum ex Jrnguis orientalibus verfor, ambo Ecclefias KhemenGs canonici. Ad initium Concilii Cardinalis ad populum concionem per horam habuit. Erat etiam praefens in concilio Henricus Dux Guifius, Cardinalis nepos , Campaniae Prorex, cum mul tis aliis iliuflribus lalcis. D<>£lor Demochares cum aliis jufl!us concipere formulam hdei ; quara novari fine injuria Tridentini non poife qux* dam exirtimabant, Edita dein 13. llatuta» !♦ PoHquam variae diflae funt fententiae de obligatione refidendi , ftatutum eft tandem, ut curiones aut perfonaliter refideant , aut Beneficiura refignent aut idoneos Vicarios Ej)ifcopo prae. (entent. 2. Curati comparent fibi do6brinam Concilii Tridentini eamqat populo proponant. Singulis Bominicis feftisque feriBDiiem ad popuJum habeant p^r fe, vel fi legitime impediti fuea-int , per alium idoneum, deEvangeJio, Epiftola, velaliis S. Scri- ptufEB doftrinis. 3. Parochi doceant pr£eftantiam , vim , & ufum Sacramentorum , atque ad eorura dignam lufceptionem invitent fuaviter. 4. Iropedimentum cognationis fpirituaJis ultra baptizantem & bapti- zatum, hujusque patrem & matrem & patnnos fe non exten- dat, Unus autem fit, vel ad fummum unus & una, juxta difpofitionem Trid» 5-. Ab adventu ad Epiphaniam , & in quadragefima ad Oftavam , pafch^ non celebrentur nuptiae^ Praeraittatur confefllo & com- munio. Abfit omnis levitas* 6. Clericus fcandalofus deponendus, aut faltem dandus ei coadju* tor. Quia ejus do6trina facile defpicitur, cujus vita improba* tur. 7. Curati a deputatis examinentur. Digniori conferatur Beneficium*. Dignior pra^fentetur. Edat profeflianem fidei. 8. Non ordinentur, nifi diu multumque probati. 9. Prima toniura non initientur, nifi Sacramentum Confirmationis fufce- 584 Part: VIL UK HI. Art. X, fufceperint. Nec fori pnvilegio gaudeat, nifi habeat Beniefi- eium , aut tonfuram & habitum geftet, fimulque Ecclefi^ ali- cui deferviat, aut m Seminario Clericorurth^eHa Uuiverfitate verfetur. 30. Ne rainores Ordines otiofi dieantur ab haereticis , eorom ufu» & funaiones reftituantur. Si coelibes non habeantur, fuflici po- terunt coniugati , vitse probatae , modo non bigami , qui ton- furam & habitum clericaiem geftantes muneribus illis fint ido- nei. ^ . „ ^ Ordines roinores fufcipientes falteny linguam latmaro caileant. Servent interftitiav Suo fungantur munere* Aitioribus ordi- nibus fe dignos exhibeant, Nullus ordineturs nifi alicujus Ecelefiae raijiifterrb adfcribatur* Si locum defei^at inconfulto Ordinario, ab exereitio ordinnm fu» fpendatur. Nullus clericus peregrinus fine commendatitiis fuf ord-inarii ad Divina celebranda admittatur» 2Z. Nullus ordinetur Subdiaconus ante 22. a;catis annum, Diaco nus ante 2|. Pre&byter ante ijr. neque ulius, nifihabeat Bene» ficmm, quod refignare non poffit, nifi exprefierit, fe ad illius titulum fttiife orditiatem. Si ad titulum patrimonii , aut pen- fionis quis ordinetur, fit illud fufficiens, nec alienari poffit , doaec Beneficium acquirat, aut aliunde poflit honefte vivere. Bene* ficia firaplicia,, quae non fufficiunt fuftentando clerico, unian- tur Parochia;, falvis obfequiis fundatoribus praeftandis, & vo- catis iis , quorum iiitereft^ I4» Promoivendi ad majores ordines, menfe ante ordinatiGnem exa- minentur de nataiibus , aetate , moribus y fcientiar Presbytcri feltem quater in anno Gelebrent 15» Qepici Divinis officiis in Ecclefia , cui funt adfcripti , diligeDter interfint. Pro ordination« nihil licet recipere, ne quidem fponte obljH tum, Notarii vero pro dimiflToriis aut teftimoniaiibus litteris non ultra decimam aurei partem pofiTunt aceipere. 17. Clerici habitu, geftu, inceflTu, fermone &Cv nil nrfimodeftum, moderatum , grave ac religione plenum pra?feferant^ Ec qii« in facris canonibus devita & honeftate clericorum, de kxu ^ comeflationibus , choreis,. lufibus &c^ vitandis continentur, di- ligenter ohferveatur. Concilia Gaili© Sxc, XVI, 585 1%^ Decani rurales diligenter invigilent, Archidiaconi vifitent , cle- ri ac tot{uspopulimore8& fidem explorent, corrigant, &Epi- fcopo rationem reddanc, conrenti folito viatico, 10, 5aepe moneant clericos pie vivere, & orationibus inftare , hortarique gregem fuum ad poenitentiam , ad decenter repa- randas sedes parochiales. Interfuerunthuic coneilio pr«ter Archiepifcopum Rhemenfem, Epifcopus Sueirionenfis , procuratores Capitiiii &c. exDioecefi Lau- dunenfi fedevacante procuratores. ExDioecefi Noviodunenfi An- tonius de Mouchi , Demochares diftus , Doaor Theologus , Cano- nicus & Vicarius Epifcopi, procuratores capitulorum &c. Ex dice- cefi Bello vacenfi procuratores. Ex Ambianenfi pariter Procuratores. Epifcopos Catalaunenfis , & Sylvaneaenfis. Ex dioecefi Morinenfi fede vacante procuratores. Praeter abbates &c. Additum fuit decretum, quo matriroonium clandeftinura decla- ratur irritum. Praeeipitur trina denuntiatio praevia. Inter raptorem & raptam nullum poteft iniri matrimonium , quamdiu rapta eft m poteitate raptoris. Teneatur hic eam dotare , five eam duxent fwe Bon. Hoc tamen decretumnonfuit publieatum^ ^ r lilud adhuc notandum , non parum negotii in hoc coDCiho facef- fifle quod Cameracenfis Epffcopatusrogante Rege Catholico a Pau- lo IV Pontificein Archiepifcopatam fuerit routatus , attnbutis illi fuflTaganeis Tornacenfi, & Attrebatenfi Epifcopis. Cum enim o* mnes tres ifti Epifcopatus ad provinciam Rhemenfem fpeaalTent , Ar- chiepifcopo iilius fubjeai j pariter ad Conciiium fuerunt invitaEJ, fed exemptionis faa® allegatione fe excufarunt. Concilium RoLhomagenfe 11. amio isSt» Provincialis ifta fynodus celebrata fuit Praefide IlluftriflifflO ac Re- verendiffimo Domino Carolo Borbonio S. R. E. Cardmale , Ar- chiepifcopoRothomagenfi,NormanniaePrimate. Edita i2.Decreta. 1 De fide Religione. Ubi excommunicantur haeretici. f ^P'*^" cipitur profeffio fidei promovendis ad facros ordines , ad Bcne- ficia, &officiaEGclenaftica, Magiftris Seholaruro, admmiftra- toribus pijrum communitatum. 2. In extenfo proponitur formula Profeffionis ndei, a FiolV.prSB* fcripta ad mentem Tridentini. Fm m E e e ® 3- J5« Part.VIL Lib. lil. Art. X. 3. Bs CuUu Dhino, Examinandi libri facri , an nihil infperfumi fide alienum^ Saant , Breviarium trium tantum ledtionum , a Cardinali S. Crucis compofitum , a fede ApoftoKca fuifTe pro- hibitum^ Qui recitare negligit , graviter peccat , & BeneficH fru€tus pro rata non facit fuos: fed eos tanquam injufte perce- ptos in fabricamautpauperes erogare tenetur. PeromnesDo- niinicasmoneatur populus^ nemini absque licentia Papse fas efie legere libros haereticos &c* Confeffarii etiam poenitentes de hoc interrogent* Inquirendum etiam in maleficos, liberti- nos, Atheiftas. Nundinse arceantur a diebus feftis. Uti etiam comefiationes, lites, lufus &c. CeflTet in Ecclefia o- mnis ftrepitus &c. 4. De Sacramentis. Curati vim & ufum eorum explicent. A Calvi- niftis baptizati non debent rebaptizari. Infantes quamprimum baptizandi^ Non finant eis imponi nomina paganorum. f. D^ Confirmatione^ Hoc in provincia vix fcitur effe Sacramentum^ Et pauci de illo fufc^piendo funt folliciti. Quare parochi illud eommendent^ Epifcopi frequentius ad illud conferendum per dioecefin eant* Adulti prius confefli illud fufcipiant, Inter confirmatum' & patrinum , uti etiam inter hunc & confirmati patrem & matrem contrahitur cognatio fpiritualis. Unde no- mina libro inferenda. 6, De facrificio Mijfi(S-^ Sanda fan6le tra€landa. Abfint fordes ca- licum , corporalium, mapparum &c. Celebraturus , peccati gravis confcius , prius confiteatur. Si defit copia » quampri- mum fieri poteft. In oratoriis privatis non finantur celebrare. 7* De Matrimonio. Optat fynodus , ut in Regno Galliae promul- gatum eflTet Tridentinum, ut matrimonia ciandeftina declarare poflet irrita , monearttur in concionibus parochiani de hoc de- creto. Interim tamen taliter contrahentes excommunicantur : & presby teri fic conjungentes ipfo fa6lo funt fufpenfi a Divinis» Banna praemittantur^ Si probabilis fit fufpicio , matrimonium nialitiofe impediium iri , una tantum vel altera fiat denuntia- tio, auC faltem coram parocho & duobus vel tribus teftibus contrahatur. Ante confummationem tamen in Ecclefia fiant confuets denuntiationes. Omnino tamen aut ex parce remit- ti a folo Ordinario poflTunt, non tamen absque legitima caufa* Sponfi prius confiteantur &commUnicent, Temporibus vetitis aut in alieoa Ecclefia nuptiaene celebrentur. Licetmatrimonia libera Concilia Gallige Sasc. XVI 587 liberaefledebeant, non tamen facile parochi conjungantaliquos invitis parentibus. Concubinarii excommunicandi, (. De Epifcopis ^ Capitulis, Rogat fynodus , electiones ad vete- rem morem Ecclefiaaicis a Rege reftitui. Rogandus Papa , ne ulli provifio expediatur, priufquam Metropolitanus refcripfent de qualitatibus requifitis. Si provifus Epifcopus intra tres men- fes non confecretur , fruaus non faciat fuos , fed in pias caufas expendat, ficutis, qui nonrefidet. Nonrecipiaturacapitulo, nifi profelTionem fidei ediderit , ac decenti habitu appareat; exemplo praiUiceat , & fiat iorma gregis, Omnibus faltem Dominicis feftifque celebret ,• Rei Divinae in cathedrali fre- quentiffime interfit. Abfit iuxus , & vanitas- De reditibus Ecclefije ne ditent confanguineos. Neminem in fua familia tolerent fufpeaum de hasrefi. Canonici quoque monbus fint integris. Examinentur provifiones; an non fimoniacae &c, Habitum decentem gerant, A foe^-ninis caveant, Luxum pro- fcribant. Spurius non obtineat Beneficium in Ecclefia , m qna pater habet aut habuit. Ad perfonalem refidentiam obligantur, citra juftum impedimentum. Nemini cura animarum commit- tatur , md 25. annum attigerit. Decani, Prspofiti , Archi- diaconi, Poenitentiarii fint Doaores Theologiae aut Jurie cano» nici, aut Licentiati. Archidiaconi quot anni? vifitent , &dia- rium vifitationis ad Epifcopum referant, Prims partes m ca- thedrali fint Epifcopi- Tempore Um majoris capitulum non habeatur. Ad majus altare nemo celebret , nifi Epifcopus & ca- nonici. Statuta , bona , privilegia , jura capitulorum Epilcopo exhibeantur Sicut non licet Epifcopo res Ecclefiae ahenare lane confenfu capituli , fic neque capitulo fine confenfu Epifcopi aut aliorum fuperiorum. AHenata reftituantur in mtegrum. In coliegiatis et;iara una pr^benda aflignetur Theologo, • De Epifcopi-officiis, Ante ordinationem fiant tres denuntiationes f cut ante matrimoniura. Pra?fcribuntur variacircaordmandos facienda , circa tempora , locum , coelibatum , Breviarmm , fimoniam vitandara. Refignstiones in favorem , cum referva- tione, conditione, onere &c. non permittendae abfque con- fenfuPapae; quia de fimonia funt fufpe6\^. Ingemifcit fynodus fimonife vitium in Beneficus Ecclefialticis valdegraiTari; privationem Beneficii & cenfuras decernit, Si Lpi- fcopus pra^lentatum inftituere nolit, fuperior noninftituat, nili co- ^ E e e e 2 g"^»^ Part. VIL Lib. III. Art. X. gnita &}udfcata"caufa* Poftquam fabricarumEccIefiae&horpitaliuro, in quse portio pauperum ab Epifcopis fuit divifa , regimen Epifcopis fuic ablatum, & in iaicos translatura, bona ifta dilapidantur, & in alios ulus diftrahuntur. Adhibendum ferio remedium. Synodi con- voeentur Dioecefanae finguiis annis. Curati in illis compareant in fuperpeHiceis , ftola, ac toto habitu decente, Gontroverfias oranes de praecedentia Epifcopus componat, ap- pellatione remota. Calendarum antiquiffimus eft ufus & abufus; nihilque aliud fjgnificant, quam cleri vocationem ad eenfuram mo- rum faciendam : tres in anno inftituantur in Ecclefia. Abfit oranis abufus, Supplicandum Papse, ut Indulgentiarum conceffionem mo. deretur, quia frequentia vilefcunt , & ad qua?ftum concedi mulci fibi perfuadent , eafque ad enervandam difciplinam teitdere* 10. De Cur&twum 6f almum presbyUrorum ^ parocbianorwn officiis. In curatis duo requiruntur, capacitas & poceftas ; ut fcilicec fmt digni , & canonice inftituti. Perfonaliter refideant. Alias iruaus non faciunt fuos. Concubinas dimittant* Abfit for- i dities, Juxus, negotiatio fsecularis , fimonia, fcandalum* Plu- rima alia hic providentilTime ac fanaiflime curatis, & parcecia- nis prsBfcribuntur, quae in Jure canonico & Concilio Triden- tino continentur. Quare opcandura elTet, ut omnes has fan- ftiones legerent , & obfervarent. lU De Monallmis, Supplicandum Regi , ut eleaiones fecundum morem antiquum reftituere aliquando dignetur; & interim in- tra fex menfes juxta concordata , aut ad fummura mtra novem , teneantur nominati ad Monafteria & Prioratus provifiones a fede apoft:olica impetrare, aut omni jure excidant, & fruftus pietatis operibus Epifcopi appiicenc , donec a Romana fede provifum fuerit, Emittant autem profelfionem fidei. Plura ajia faluberrima decreta de ftatu Reguiari ad mentem Tridentini & SS. Canonum feruntur,- prabfertim vero adverfus abufum , quo in Gallia paffim commendatarii , faeculariter viventes , fuerant intrufi, qui Monafteriorum bona dilapidabant, &inufus profa- nos diftrahebant. . . « r. IH. De Jurisdimom Ecckfiaflica. Cum Sc Canonicis & Regns con. ftitutionibus jurisdiaio Ecclefiaftica femper fejunfta fuerit a fseculari, in perfonalibus civilibus, & criminalibus caufis , ita, ut a fecularibus Judicibus Ecciefiaftici non debeant compelli 9d folvenda debita • uec puniri , fi quid animadverfione dignum com- Concilia Galliae Saec. XVI. 589 commiferint , fed ad Judices Ecclefiafl icos debeant remitti in ca» fibus pr^f-^ripcis a facris canonibus , moneiitur Judices fscula- res, ut di^tis Canonibus pareant , nec faleem in meflem alie- nam mittant , fecus excorcmunicationis vinculo fe noverint fubjacere. Sub eadem poena prcecipitur omnibus Ecclefiafticis, ne coram Judicibus laicis litigent, n^ve voluntarie eorum ju. risdiaioai fe fubjiciant in cafibus ad jerisdsaionem EcdefiatU. cam pertinentibus, five a6tores five rei fint, Lites finiantur compendio pr^cifis dilationibus. Publicatis ts* ilium eloaiis non admittantur amplius recufationes teftium. Fra- motores non debeot ferre fententiam excommunieationis, eum fint aaores , non Judices. In contumaces non itatim poft pnmam cita- tionem ferend. exeommunicatio. Non liceat Efwfcopis figj irim fu- «m pro certo pretio locare. Aauarii curis Ecclefiaftxa^ fint derici. Abfente Officiali teftes non examinent. Sportul^ fint modersta?. Seminaria erigantur ad praefcriptum Tridentinu «aec omnia fubjici- untur judic4o fedis Apoftolicse. « Subferipferunt Cardinalis Borbonius , Archiepifcopiis Ro^oma- genfis , Epifcopus Ba jocenfis , Sagienfis, Claudius de Samaes Eprfco- pusEbroicenfis, EpifcopusLexovienfis, Procuratores Epifcop|Con. llantienfis, & Ecdefiae Abrincenfis vaeantis : Deputati a Capitulis, AdditmnVuit de infi:aurandis fcholis decretum , erigendis ffimi- nariis &c. Propofita etiam funt Papae plura dubia: e. g. quinam fe- deodi ordo in Conciiiis Pfovincialibus fit obfervandus ? Refponfum fuit Roma , primum locum competere Archiepifcopo tanquam Pra?li. di a^terum Epifcopis compro vindalibus fecundum antiquitatem eon- fecrationis , non vero dignitatis Ecdefiarum : Canonicos cathedra. les prsferendos abbatibus, quando capitulanter mcedunt : com- roendatarios poft Abbates mitratos locumhabere, poft hos Digni- tates , ac demum Procuratores. , Ousefitum 2. fuit, an exempti teneantur comparere in coneiho proviSciali, ejufqueftatutaobfervaref Refponfum fuit, non tene- ri Difi qui de jure vd confuetudine interefle debent. Capicula ca- hedralia fpecialiter invitanda obligari ftatutis , qui Epifcoporum juri^diaioni fubduntur ; exemptos etiam m cafibus , m quibus a jSrrcommuni & Tridentino fpedaliter Epifcopis aut Conciho Pro- viaciali fubjiduntur. ee 3 Qu^- Part. VIL Lib. III. Art. X. Quaefitiim 3. quam vocem habeant in Concilio Abbates, Com- siendatarii , & Capitulorum depucaci ? Refponfum , eos tantum con- fultivam habere» Procuratoribus vero Epifcoporum abfentium pof- fe decifivam concedi/ - Quaefitum 4. an fupplendae ceremoni» baptifmi in iis, qui ab liaereticis baptizati ad Ecclefianri redeunt? Refponfum, ffapplendaSj praeceQente in aduitis abjuratione hsErefjs , & reconciliatione» Qusefitum 5» cum plures fuerint ordinati ante tempus, a Tri- dentino definitum, an non liceat cum illis difpenfare, & cumaiiis, eo quod multj3e Ecclefise fint abfque paftoribus? Refponfum: ir.dul- gebitur facuitas difpenfandi cum haclenus promotis : de Cfttero in- telle6la necelTitate Ecclefiarum aut utilitate, fingillatim difpenfabitur* Qusefitum 6- an refidenCia in Ecclefia Parochjali fit de jure & prascepto Divmo, & an uUa caufa poffit dfe canon?cg ., ut omni- no quis excufetur a refidentia , an tantum ad cer m teropus ex caufa aliqua particulari? Refponfum, fuiiTe deciaracum <& amp.ffi» me provifum per Concilium Tridentiniim : ilims decreca obfervafida. Quaefitum 7« quid ageodum cum canonicis , qui non habent viflum fufficientem , fi carere debeant Bene^cio parochlaii; nam fi ad hujus refidentiam teneantur , caihedralem mmirtris privari> fi vero cogancur parochialem dimitcere , in majore parte Cathedra- lium & colTegiatarum praebendam non fuffefluraro ad viSlum. Nul-. la autem clTe Beneticia fimph*cia, qn^ uniantur, neque tot praeben- das, uc ahquae poffiot fupprimi, totque fjnt gravamina & fubven- tiones cleri in regno Galliae, ut vix poffit fatisfieri ? Refponfum , quoad retentionem paroeciahs cum cathedrali csnonicatu pro necef- fitate & utilitate Eccleliarum , & regionis^ in caObus parcicularibus providendum fore. Propofitum 8. Cum Tridentinum (S. 24» c. 6.) Epifcopis dede- rit poteiiatemabfolvendiab baerefi pro foro confcientia? , Bulla au- tem eocnae , & Pius iV. & V. eam abfolutionero fedi ApoflolicaB refervent, rogant Epifcopi , ut dignetur fua fantl'tas eis poteOa^em ex decreto Concilii Tridcincmi cbncedere; quia plures potius ^ilent iBanfuri in hsrefi, quarri propcer eam miccant Roraam & interea dum mittitur & exfpedatur abfolut:o . varia pericula polTir/t incide- re* Refponfum , pro neceffitate provincia? concedeodem faculta- tem abfolvendi juxta decretum Tridentini, cui magivS vifun fuerit» QuaBficum 9* circa claufuram Monialium quid agenduai , ma- ^xime ubi timetur, ne per eam decerius quid contingat, cum quas- dam Concilia Gallise Sa;c. XVI. dam dicant, per fundationem liberum fibi relinqui exitum ; aliae, fe non emififle vocum claufurEe, nec ingrefluras fuilTe, fi fcivilTent obligationem claufurae; aiifie mtnitentur , fe potius redituras ad fas- culum , & parences nobiles necem Epifcopis intentent , fi aufi fue- rint ingrelTura prohibere ?Refponfum , executionimandanda dccreta Concilii Tridentini & Bullas fummorum Pontificum , quibus fublata fint omnia privilegia & fundationes» Supplicatum lo» ut fedes Apoftolica, ficut Archiepifcopo Rothomagenfi concelTit Bullam uniendicum Archiepifcopatui^ano- nicatum, ita eandem facultatem ad reliquos etiam provinciaj Epi- fcopatus extendat, uc fic vocem habere poffmt in capitulo Epifco- pi, eique praefidere, atque hac ratione reformare , quod alias fieri non pofTet. Refponfum, habitum iri hujus rei rationem, &prout fingulis Ecclefiis magis expedire vifum fuerit, provifum iri. Concilium Rhemenfe IL Anno praefedlt huic Concilio Provinciali Ludovicus Guifius S. R. E. Cardinalis, Archiepifcopus Rhemenfis, primus Par Franciae, fedis Apoftolicae Legatus natus. Poftquam ad congregatos Provin- ciae fu3B Epifcopos finem Concilii expofuit , reftitutionem videlicet Ecclefiafticaedifciplinae, interim, dum amplior Concilii Tridentini proraulgatio quotidie fperatur & exfpeftatur, plura capitula funt fancita. 1. Omnibus ad Ordines , Beneficiaaut Officia promovendis injun- gitur profeflio fidei. 2. Ifta exhibetur, prout a Pio IV. praefcripta fuit. 3. Commendatur cultus Divinus , oratio devota in templo , reve* rentia, imaginum honeftas. 4. Examinentur MiflTalia, Breviaria, Ritualia» 5. Diesfeftos foli Epifcopo inftituere liceat, eosque etiaraexempti fervent, Populus Mifl«, Concioni, & Vefperis intsrfit. Die- bus pafchs, pentecoftes, & natalis Domini nemo abfit a pa- rochia, nifi ex jufta caufa cum licentia parochi. Abfint afeftis nundinae, mercatus, auftiones, ludi theatrales. 6. Prohibetur omne genus fortilegiorum* 7. Doceatur populus pie fufcipere facramenta^ S. Commendatur 5acramentum coofirmationis« 9» Con* Part. VIL Lib. m. Art. X. Confeffarii medium teneant inter feveritatem & lenitatero, lO* Hortatur ad frequentem & devotam Evcharidis fumptionein, MifTae eelebratidnem ij. In matrimonio ferventur , qus Tridentinum ftatuit* iz. Commendacur ttfus extremae undlionls, a Jacobo Apoflola ' promulgate* 33. Omn ^H Chriffiani, prsefertim laici incoinmuni coemeterio fepe* liatitur, non vero m Ecciefia, fine fuperiorum cenfenfu, quam non concedant fine deleftn, Tumuli humo altiores non excitentur. Publici Simonsaci ^ haeretici , Schifniatici , excom- municati, venefici, fortilegi, ufararil, qui fibi manus vio- l^entas intulerunt, indiiello mortui, quiinpafchateSacramenta Bon perceperunt , Ecclefiadicacareant fepultura. Si tales in C(B- meterio iepelianiur , tantum cQemeterium pol! uitur , fi autem ril Ecelefia, tam cGemeterium quam Ecclefia cenfencur polluta, 141. In qaalibet Dioecefi erigantur feminaria pro juventute inftltuen- da, ut pii cfoi5l!que elerici foTmenturr 15. Clerici bcmo exempln prsEluceant &c. nonfeaddicant domefir>. Damriatur crimen SimoniaBy etiam copjdentialis circa Benc* ficia. %o,. De ufura fic loquitur: cnm facra? litterse excludant eum a Di- vino cabernaeulo, qni pecunlam dederit sd ufursm, aperte* que niffitient , ut mutaum demus , nihil inde fperantes ; quis- quis praeter fortem praecipuam ex mutooaliquid an pliusexege- rit , ve! acceperit, eujuscunquegeneris iUnd (ir , rcodo peciinia seftimari poiric, ufurarrus eife cenfetur. Qu® autemf per ufu- ram parta fiint, vel accepta,ufararfi refiituereteneantur. Pa- reecus in pronao (feu fugg« ftu) fingulisdfebus DominicisaRnun» tiet , ufurarios ei^e excGTnmunrcationi ebnoxies* CIer'cus ufu- raritis juxta Nicaenf Conx:ilii fententiam dejiciatur a clero* ar^ Judices fsBCulares monentur, ne caiifas ad Ecclefiam pertinen- tes ad fe trahant. Ecciefrafrica judicia fummarie , quaetum fie- ri BOteft , traaentur. ^^ulla accipiancur a partibus munera, qui Concilia Gallia? Saec. XVL m qui per annum in cenfora inforduerit , fufpeftus fit de hae- refi. 22 Epifcopi quot annis vel per fe vel per vicarium generalem , aut * vifitatorem dioecefin vifitent, ut faitem intra biennium totara abfolvant. 22 Singulis annis celebretur fynodus Dicecefana , praefide Epifcopo aut ejus Vicario. Legantur ftatutalynodalia. Decanirurales rationem reddant. Curati facro ac decenti habitu compa- reant. Controverfise ciericorum componantun 9A Singulis trienniis habeatur Synodus Provincialis. Seclufo legi. tirao impedimento Metropolitanus & Epifcopi Suffraganei per- fonaliter interfint. Hanc fynodum approbavit Gregorius Xlil. dedit etiam facultatem^ Cardinali Guifio concilium celebrandi , licet pallium needui» acceperit. Conventus Melodunenfis & Parifienfis. Sub hsec tempora Epifcopi Gallise Meloduni congregati pro refof' manda coilapfa difciplina , habitis ad Regem Henricum III. ora^- tionibus duo petebant pro fanandis Ecclefis Gailicanai morbis , vi- delicet promulgationem Conciiii Tridentini , quam jam aote in Co- mitiis Blefenfibus EccleOafticus Ordo poiluiarat, Altera petitio erat , ut facr^ eleaiones reftituantur. Refpondit Rex , promulgationem Concilii Tridentini juftls ex caufis a Carolo fratre non fuilTe concelTam , nec a modo concedi pofTe. jus nominattenis ad Archiepifcopatus , Epifco-' patus & Abbatias, per concordata a Pcntifice Reglbus con- ceflum , abdicari a fe non poffe, curatUrum autem , ut digrti Ecclefiis Paftores prseficjantur , juxta ediftum, jam in comitiis^ Blefenfibus editum. Quam calamitofus autem eo tempore fuerit Ecclefias Gallicanp ftatus, exEpifcoporum orationibusin ConventuMelodunenfi habi- tis conftat. Multi Epifcopatus Paftoribus erant deftituti, pJurima Coenobia Abbatibus, nulla Divini cultus habita ratione, facerdo- lia psffim a profanis hominibus , quin & mulierculis atque hsreti- cis detinebantur. Siqttidem Beneficia impune vendebantur, Abbatia^ ParsFli ^'ff^ ^^^^' i Part. VII. Lib. nijArcX. Cceminis in dotem aflignatae, poft earum obitutn inter hseredes dividendae. Nobiliora & pinguiora Beneficia pafTm a Rege in commendas laicis data. Annata? facerdotum a Rege colle6l». HsBC aliaque PrsBfules eo in conventu Regi cordate proponebant, & "ro reaiedio fapplicarunt. ' In gemino dein conventu Parifienfi clerus Gailicanus urge- bat executioneoa Decretorum circa reformationem difciplinae; & prascipue perorante Archiepifcopo Bituricenfi rurfus inftabat, m Rex promulgationem Concilii Tridentini permittat , & ele6lio. num Ecclefiafticarum libertatem Ecclefiis reftituat, ceu duo ad difciplinam reftaurandam maxime neceflaria. Rex de Concilii promulgatione fe deliberaturum refpondit. Mentionem de ele- flionibus coipmotiori animo accepit, elufit^jue. Concibliiim Butdigalenre anno 15S3. Provinciale hoc Concilium celcbratum fuic BurdrgalEe , celebri ad Garonnam m Aquitania urbe ( quam proprium Parlamen- tum & ftudiorum Umverfitas reddit confpicuam ) Prasfide Reve- rendiflimo Domino Antonio Latifaco , Archiepifcopo BftrdigalenQ. Decreta 3^. lata: ad eum fere roodum, qui in aliis provinciaji- bus Conciliis fuit obfervatus. Atque imprimis propofita profeffio fidei , a Pio IV. prsfcripta. Cultum dein divinum commendat , eumque precatione & facrificio conftare ait^ De officio Divino ab omnibus Beneficiatis & facris or- dinibus inauguratis perfolvendo , de Jkeviariis & MiflTalibus ordinan* dis, de MilTa devote celebranda ; de reverentia templis debita, de feftis religiofe colendis traaat. Sortilegia & magicas artes profcribit^ Ad facramenta deinde exponerida progreditur , atque ad ea fumma cum veneratione & animi puritate firfcipienda hortatur. Baptifmum feclufa neceflitate in templo conferendum. Patrini ad- moneantur fui officil Confirmationis Sacramentum prope intermif- fum revocetur, cum gratiam & robur fuppeditet^ Deplorandam fo- cordiam plurium Sacerdotum , qui vix femel in anno Miflam cele- brant. Ordinantur circa poenitentiam , quae Tridentinum docett & prsefcribit. Parochi fint dihgentes in conferenda infirmis extrema nn^lione, I^emo prima tonfura initietur , nifi confirroationis Sa- cra- Concilia Galliae SaBC. XVI. ^ S9S? cramentum perceperit , & fidei rudiraenta teneat. Nullus ordinctur, nifi examinatus & probatus. Matrimonia clandeftina declarantur non tantum illidta, fed etiara invalida atque irrita. Benediaio nuptialis a propno parocho fiat . nifi alteri licentiam dederit. Solennes nuptias non celebrentur teinpore vetir.o. Cumhaereticisnoncontrahanturraatrimonia, Impe- ^ dimenta matfimoniirecenfentur ah'qu3, Epifcopi ne ditent confanguineos, nifi fint pauperes. Si intra tresmcnfes confecrationem negligant , tsnentur fruaus perceptos reftituere, Si per ahos tres menfes neglexennt, ipfo jure Eccletiis funt privati. Vicarius Epifcopifit Sacerdos. Stjpplicat fynodus Regi per vifcera raifericordise DEI ac per Chrifti fanguinera, ut facuita- tem eligendi idoneos paftores Ecclefi^ reftituac. Prsecipiuntur derade pluribus capitulis ea de Canonicis, Paro- chis, refidentia paftorum, prsdicatioae verbi Divini,^ vita & roo- ribus clericorum, exaraine promovendorum ad Beneficia curata , de Seminanis& Monafteiiis, quse Trrdentinum ordlnavic. Inseroifdt, calamitofis hh temporibus Ecclefiae facul tates rapinis, direptioaibus &injaftis afurpationibos, non folum faifTe imramutas, fed omnes ferme abfumptas, acproin fevere interdicit, ne modi- cum quod fupereft , aiienetnr. NuUa prsdia cura ahis cammu- tentur , aut in erophyteufin dentur, nifj ah orani tempore fuerrat cum tent inculta. Mu^uum ex Jure Divfno debere efle gratuftum , ae proin titu- lo mutui nihil prorOis ultra fortem pofte exigi. Ne quis frumen- tum &c. corrupcura det , ut purum poftea recipiat. Ne quis ob dilacara folutionem cariu« vendat, quam jufti pretii ratio ferat. Ne- que ob anticipatam folutronem minoris eraatur. Ne carrus^aliquid vendaturr ut vilius polHt redirai. Ne in focietate, m qua alter pe- cuniam confert, alter operam, lucrura aliter dividatur, quam ex squis partibus. Non fiat paaio , ut fors fit femper falva. Prohiben- tur quoque annuorum cenfuura firaulati & fiaitii contraftus: ra qui- bus nulla certa res immobiiis, quas juftopretio eraatur, defignetur, Aliaque plura de ufuris fe<7ere decernuntur. Nulli poft raortem coramunicetur , cui vivo communicarenOB Bcuit. Unde talis arceatur facra fepultura &c, G g g g Sa- Part. Vir. Lib, III, Art. X. * ■ Sacrafum litterarum monumentis conftare duplicem a Deo Inftitucara elTe poteftatem , faecularera nimirum & Ecciefiafticam^ Kec Clerici igitur nec laici mittant faieem in alienam meffem. Li- tes brevi finiantur. Si reus petitionem aetoris negaverit, contefta- tionem litis Judex ftatuat , ac tempus deterrainet, intra quod a6l:or fuam intentionem , ac poftea reus exceptionem formare poiTit. Si reus in )us vocatus non compareat, citetur fecundo peremtorie, fi necdum pareat, contumax declaretur, & in pcenam aaori folven- dam condemnetur. Sia6lor non comparet, reum comparentem Ju- dex abfolvat , & aftorem in expenfas condemnet. Judex prius omnia Juris remedia experiatur , antequam ad excoramuaicationera defcendat. Multa infuper valde falubriter ftatuuntur de vifitatione, de fynodis, In his tra6letur primo de culcu DEi, tura de iis, quse ad ofEcia paftorum fpe^tant. Cum fine coerc^tione jurisdi6lio fit enervis , & leges vilefcant, ftatuuntur poenaj in transgrefTores ftatutorum. Judex tamen de mul- ^is pecuniariis nihil in ufus fuos convertat, fed caufas pi^ applicet, parte tamen aliqua accufatoribus reiifta* Submittuntur omnia a6la judicio fedis Apoftolicae, a qua omnia approbata funt. Subfcripferunt Archiepifcopus Burdigalenfis , Epi- fcopi, Agennenfis, Engolifmenfjs ; PidUvienlis, Santonenfjs, Sar- latenfis, Vafatenfis , & procurator Ecclefise Candomienfis, fede vacante, Addita; funt legel Serainariorum , de a&dibas , de admittendis, de Primario & Pr£efe6lis Seminarii , de oeconomia , de difciplina , de pietate, obedientia, re litteraria, corre6lione, ratione prorao* ¥endi clericos* ' Concilium Turonenfe IL Anno isS^* pUit pariter Provinciale, habitum partiro Turoni partim Andega- vi Praefide Simone a Maiile Archiepifcopo Turonenfi , 21. De- creta pro reformanda morum dilciplina compIe6tens. Inchoatur (ynodus gratiis Deo agendis, quod Rex in toto Re- gno Concilia proviacialia celebrari voluerit , ut & hsrefes extir- pen- Concilia Gallis Saec. XVI. 597 pentur , & monim difciplina , tot fe.ditionum bellorumque incurfi- bus conquaflata, reftaurecur. Vota deinde pro Regisconfervatio-. ne facit, atque fub excoramunicatione vetat, ne quis vivente Prin* cipe aufit de alio regni fuccelTore confilium inire, aut maledifita ia cum conjicere. Additque- hsc verba: fi quis pote/tati Regis ^ qua non e[i nift a Deo , i:ontumaci ac inflato fpiritu contra au^oritatem ^ r/itionem pertinaciter contradicere prcefumpferit , ^ ejus juftis imperiis ob- tmperare nolusrit , anathernatizetur^ Petit deinde fynodus a Ponciii- ce , ut Epifcopis eorumque Vicariis facultatem concedat abfol- vendl ab hasrefi : a Rege vero , ut Tridejitinum promulgari, qIq^ ftiones vero Epifcoporum & Abbatum liberas efle finat. Oranes Beneficiatl Intra tres menfes a die adept® pofrelionis in praefentia Epifcopi aut Vicarii profeffionem fidei emittant , ac proprio nomine fubfcribant, Neque licet hoc per procuratorem facere. Laici non difputent cum hcereticis» Humaniter ifti redu- cendi. Indulgentia? nullse promuJgentur abfque cojQfeafu oxdiDarii, fuperftitio omnis toJlatur- Innovantur BuJlae Pii IV^ & circa fimonlam confidentia* lem : atque Ecclefiam iplo jure vacare decernitur^ Tura vero de Sacramentis, reliqutis, imaginibus ea decernun- tur, qu£B tum in fuperioribus Conciliis, tum praefertim in Triden- tino continentur, cujus etiam decretum ampleftitur de irritatione matriraonii clandeftini. De difciplina etiam Ecclefiaftica , de Epi- fcopis , Canonicis , Parochis , Monachis &c« eadem ferme fta- tuta. Subfcripferunc Archiepifcopus Turonenfis , ejufque fufFraga- neiEpifcopi, Andegavenfis, Nannecenfis, Leonenfis, Briocenfis, Rhedonenfis, Coriropitenfis , per procuratorem Dolenfis, Ceao- manenfis, MaclovienGs, & Trecorenfis Eccleiiaj Jede vacante. Concilium Bituricenre IL Anno i^S^. TNdixit hoc provi.nciaIe Concilium Rignaldns de Beaulne , Patri« ^ archa & Archiepifcopus Bituricenfis , Aquitanise Primas, 46/ G g g g ^ titu- 59§ Part.m Lib.IIL Art. X. titulis, quonim finguli coroplures continent canones, Ecclefiafti- difciplinge providetur, ex Tridentino potifrimum aliifque fyno- dis jam memoratis defumptos^ In titulo de abufu fcripturarum tollendo Can^ IV. dicitur : Sit Index librorum probibitarim apud a^uarium eujuscunciue Epifcopatus , qui Jingulis annis exbibeatur Bibliopolis ^ Typugraphis , ne per errorem improhatos libros dijjeminent^ Epifcopi fmt executores teftamentorum m iis, qax pertinent ad pias caufas*. Qui nihil, nifi quod m fcriptura exprefle conttnetur, pro vero tenendum » & traditiones EceleliEe quafi inventa humana refpuen- das elTe dixerit» anathema fit^ Notabilis eft canon IIL tituTo de Euchmftia, qui fic habetr negantes accidentia pnnis 6? i^ Sacramenta Eucbariflic^ fine Ihhfian^: tia panis ^ vini manere anathemate ferianlur y ^ h(^r^tici cenfem' tur, Et canon III. tituli de Miffai Miffa vivis ^ defunUis prodeft- quia aque funX membra Cbrifii^ ^is fecus cr&diderit^ ancAUma fit, Item Canon I. trtuli de Beneficiis , cujus h^c funt verba : Cum Bsneficium Ecclefiafiicum mn otiofis , fed qfficium fuum exequenti' hus fit confiitutum , & propter Officium detur Bmeficium , denuntiat hucun) pfiida liheai> Roberto Fundatore. |. £x fecunda Phihppus Audax Joanhis GaliiaB Regisfilius: Jo- annes Intrepidus:Philippu8 Bo- nus: Garolus Audait^ PmVJI. Hhhh AR- 9telgli. i A R T I C U LUS ' JBelgium fuh Alh^no., 24. Rexdebelloconfultat, Dlud- quedccerniti Margaritha, qusp pacem conciiiavtrat , invita. Albanus ItalicascopiaS in Bel- gium duc't. a5. fgmorititis ^ Hornamis capti. B 'garuni n oe or^ MiflaGallisB Rf gi ruSfidia. Margaritha Bel^ giO txcedif* AlbiP;us tlovo efe^io tribuna- li fevera judicia excrcet* Oran- gium aliosque contumaciaB & majeftatis damnat^ Bona fifco addicit. 27, Orangiusarraatus inBelgium. Caefus Arembergius, VI. 28^ A^io in EgmGntiun;^ ^ Hot- nanum. Exceptio. Sententia/' Executio. Elogiura. Alii con- demnaii. 1^9. Albanus inFrifiam. Geufios profligat. Ingentem novum Orangii exercitum cunftando vincit. Vitellii viftus. Boq\\* ftratanus occumbit. Alterae GalJise Regi mifik fuppetiae. 30. Albanus novotributo^^lgag irritat* Sed nuntiata ingenti eluvione, & Brila capta, esxecu* tio fufpenditur* 31. Orangius occafione novi tri. buti multosBelgas in fuas par- tes trahit* Brila capta Reipubli cae dat prima initia. Mutata mox rerurri facies.Urbes aut de- liciunt,autexpugnantur aGeu- fiis. Albanus plures recipit: pari utrinque crudelitate. ARTICULUS Continuatk Hiftoria, 32. Nsrdemi excidium* Harlemi crtienta expugnatio. 53. Requefenius in Belgium* A|- banus in Hifpaniam, relinquens Belgium ubique turb3tuiii,quod pacatum a Margaritha accepe- rat« Albani elogium» 34. Middelburgtim aGeufiiscap- tum. Viftoria Hifpanorum. Seci!>ij miiitaris. Lugduni ob fi lio irrita^ Altera feditio. 35* Expeditio Selandica. Vitellii mors-, & effigies. Mors Re- quefenii^ &eiogium* VII. Belgium fuh Reqmfenio, 3^* Senatus arripit regimen, ac omniaturbantur. Seditio tmia militaris. Aloftum feditiofi ir- tercipiunt. Confpiratio Bel- garuminHifpsnos. Antmpia direpta. Hifpanorugn apud Re- gem e^cuffitiQ. Hhhb 2 Part. VII, Lib. ly. ARTiCULUS VIII Bilgium Juh yoanne Auflriaco ff , Beillo a4mittendp (jonfultant ordiaes. Ipfemet deliberat* l^andem ediaum ordinumGan- davenie acceptat : atque Hifpa nos miiitcs diraittit^ Mon ta fnen fme difficultate» Bruxel- las ingreditur. 3«. Ajtifeus Orangii ver(a mox fcena, & inGdiis appetitus Ha- murcum fugit. Mutua jexpro- tjratio^ 39. Orangius Brabantise confer- vator dicitiir» Miles Hifpanus revocatur, cum AlexandroFar. nefio. Orangius arces civita» i;uro jdiruit, A R T I C U L U S IX. fi$lgium fub Akxandro Farnefio^ (5. I. Septmnium primum 4P Evocatur ab ordiBibus Vien- na Matthias Arehidux.Reiigiofi exuies ob detreQatum jura- ment um adv^rfus Joaanem Aa- ftriacura^ 41, BeUum totoBefgio. Ducef utrinque. ViaoriaGemfelacen- fis, eiusquefrute^ Limbur- gum praeter multas aijas urbes expugnatum* Orangiusadma* re Batavieum faadaturus impe- rium , Amftelodamum fraude capit. Pax fruftra tentata^ 4^. Morsjoannis Auftriaci, elo- gium ac vitaei feries.. Obitus Barlamontii.. 43. MiferaBelgii facies. Evoca- tus Alenfonius & Cafimirus» Uterque recedit» Farnefii co- pise, & progreflus. 44* Wallones areliquis ordinibus deficiunt , ac tertiam clafTem conftituunt: dx^i maliscontenti. Peliunt h^reticos. FarneGi & ordinum contentio, eos ad par- tes fuas reducendi reconcili- intur Regi ; praefertim audico Continuatio Hiftorica^ furore baereticorum Antverpi»* Fabula Parifina^ TrajeO:! cruen- taexpugnacio* 45-. Coionienfjs Conventus Caer fare arbitro> Refervata Regis Ordinum enorniia poftulata. TerranovgB Legati refponfio. Arbitrorum moderatio» Re infea:a difeeditor. Arfchottl reconciliacio* 46. Frifia&Tranfifelania'perLali- jiium Rennebergium Regi con- ciliatae.OccapataMechlinfa.Sed ftlicem annorum curfum ftitit ftipendiorum inopia. Exteri mi- lites dimiffi» Revalefcunt f(^de- rati. AngUcanafuria Mechliniae. Rubafii vitoia capto Lanua. 47»Mar- Status Belgif. 6t 47. Margaritha a Rege in Belgium milTa, uc civilemPraBfedluram adffliniftrec , militari filio Ale jcandro relifla. Qui eam divifi onemGubernationis improbat : tc diraiffionem petit. 48. Hornamus Comes ob conju- rationem in Alexandrum capite plexus* Viftoria Groningen- fis, per Martinum Schenchium relata» Lalinius quoque in Fri- fia res magnas gerit. Plures ur- bes captas. 49. FoederatiRegemabdicant, & Alenroniura fibi Principem de- ligunt, DifceditMatthias.Oran- gius profcriptus. Ejus urbs Bre- da ab Altapennio capta. 50. Cum Aleofonius exercitum duceret, aftum eftde revocan- do extero miiice, confentienti- bus WaJlonibus. Capturo Tor- nacum. Alexandr! periculun^ geminum. Verdugi in Frifia vi^ doria» Aldenarda capta. Redi- tus exteri miiltis. CaptK urbes^ 5 r , Alenfonius Principatum firma* turus, fpederatorum fuorum uv^ bes invadic , prsefertim Antver- piam iafaufto eventu^ Bironip c^fo fugic ex Belgio; 52» Mox captas a FarneOo Dun^ quercha, Neoportum, Menina, Duxmunda,Stenberga, Zutpha- nia, Axella, Ulftum, Aloftum, Gandavum,Brugs,Ipr3e, alis- que urbes. Quibus acceflic faiip ftaexpeditjo Colonenfis adver* fus Gebhardum» 53, Obitus Alenfonii, & elogium» Orangii cajdes per Girardum, Elogium. iMauritius a foederati^ fuffe^lus fub Holachio, Gallo deferunt Belgiura, 5. Altxandri fspUnnium alterum. 54» VarisB urbes expugnatae. Cele- berrima omnium expugpatio Antverpia;. l^onsportentofus. Naves incendiaria;» Clades in ponte miferaXonditiones dedi- tionis.AcceduGtTenerammida, Bruxellae, Neomagura , Mech- linia, reftituto Archiepifcopo. ff. Taxii viftoriae , Frifia &Gel- dria pereum adRegem reduftae. Oftenda fruftra tentata , & Lil lo.um. Bufcoducum recupera- tum. Bomeliana expedicio in fumraum difcrimen exercitum ' adducit. Pcr B. V. lervatus» 56« Foederati poft evocatos fspius Hh Germanos & Gallos , Angliam armant. Comes Leiceftriae a Regina roiflus Gabernator di" citun Farnefius Graviam & Venlonaro expugnat, fj. Colonien fis expeditio ab ipfo Alexandro fufcepta. Novefium denuo expugnatum &, direp- turo» Sed duro Rhenobergam o[;pugnare coepitjtnBelgium re- dire cogitur : in quo Lciceftrius ZutphaniEe imminebat, & Mau- ritiusNaflbviusAxelam aftu ce- peratXeiceftrius ordinibus invi fus recedit inAngliam,Matchia?, Cafiniiri,& Alenfonii exemplo. hh 3 58.Miffi ^14 Part. VII. Lib. IV. f 8- Mifiio Caflre&fi^* Daventria a Stanlaeo Anglo CathoIicoRegl fuo reddita. Rolandus exem- plum fequitur. Slofa espugnata. Geldria a FatronaSdoto Cradi- Contimatw f$* Ingens! Ibelli apparatus in Angliam. ' Pradens Alexandri confiliumrfednegleftura. Co- piaeB^lgicae pro ea expeditione. Kavigia. Ob eventum idfau- ftum Alexander in invidlam vocatur* Se purgat. ^o, Expeditio tertia Colonienfis, adBonnam, a Schenchio ab- reptam , recuperandam^, Ta* xius obit. Ejuselogium* Bon^ na recepta. ^i^ Gertrudisberga occupata. AlexanderittBalneum* Mans- feldius in Bomeliam , ubi He- delam capit, Levianse legionis perfidia& feditio* DilTolvitur^ t»K Altapenaii obitus. Simul. tas inter Leiceftrium & Ordl. nes. llle Belgium omniao re* linquit. Lis de fpoliOi» Moflisliberali* tss. 62.*MartinusSchenchiusNeoma* gum penetrat* Sed tandem re- pulfus^ aquishaurtus eft. Ejus effigiesv Rhenoberga in Ubiis expugnata. Cum belloColo* nienfi finit hiftoriaffi Strada i ne verfam Belgii fortunam de- beat fcribere^ 6^^ Farnefidin Gallia abfentefoe- derati refpiranc. Mauritius oc^ cupatBredam, Zutphaniara, Neomagum, Daventriam, Hul* ftum , 5feinvicum ^ Covor» diam. Alexandri Farnefii obi* tus t & elogium. A R T I c u L u s X. Betgmn fuh Mamfeldio^ ErneftOg & lontano. 64, Mansfeldius Gubernator, Novaexpedltio in Galliara in- utilis, Gertrudisberga ad foe- deratos. * Erneftus Archidux Guberna- ton Pacem ofTert Batavis. Su- perbe rej citUr. Gr5ningam & Hoyum occupant» Res Hifpa- nae mclinat£e« ObitusErnefti^ C4 Ciu^iuUi^ 66, Fontanus Gubernator* Ar- fchotus ofFenfus Belgio exce* dit* CarolusMansfeld PetrlEr- nefti filius a Rudolpho Caffare expetitus adverfus Turcas, Hoyum receptum per Mot- taeum. Verdugimors. ^7. Batavorum conatus maritf* mus in Boreali Oceano. EIu- viones. Pacem callide petunc« Status BelgiL Foncani militares legcs. In Picardiam: Caftelktum , Dorla- num, & Cameracum capit. Mottsusot)it,Rornteus ftffici tur. Galli viGtu Villarii;per? iida cxdes^ ARTICULUS XL JBdgium fuh Alberto^ l^p.Albertus Wilhelmum Oran- gii filium ex Hifpania adducit. Quem Maurjtius frater & Bata- vi patria excludunr, Albercus Gallis eripit Caletum, Gui- nam, Hamam , Ardeam , Bata- vis Hulftum. RofnaM' mors.. 70. Mauritii ad TorDhutum vi- ftoria. Ambianuma Portoca rero captum allu : abHenrico receptum. M^uritius complu- res ad Rhenum urbes occupat, 71» Pax Vervina cum QzWh : quibus urbes reftitutae. Con- fultatio de connubiolinter Al- bertum & Ifabellam : ftatuitur cum doteBelgii fub certis con- ditionibus, Batavorum obtre- 6lationes. 72. Albertus in Hifpaniam addu- cendamfponfam» AndreasAu» firiacus interea prsefedus Bet- gio. Mendoza armis : qui Rhe- noberg^ra expugnat. Mih'tem per Rhenanas provincias in hjberna diftribuit, non line querela Germanorum , prsefer- tim iVoteftantium apud jCas- farem. 73. Archiducum adventus. Cer- tamen firsgulare. Mauritii pro- greflTus ,1^ vi€toria ad Neopor- tum , cruenta quidem : quee ta- men nullum frudlum traxit. C A P U T II.: De Statu Ecclefiaftico Belgii in (pecie, A R T I C U L U S I. \De Statu Religioms^ 4.. Ortus Cliriftianae Relfgionis in Belgio. Primi Apoftoli & Epifcopi. Progreflfus. Norma- nica perfecutio^. f ♦ Tanchelini hserefis , a S. Nor- berto debellata. S. Bernardi ze)fi? Sacrorum Ordinum pro- pagatio. Schifina inter Urba- num VL ^ Clementem VII, Bclgium fcindit^ Sed omnia coraponuntur. ' 7^. No* 15 1 6 Part. Vn. Lib. IV, 7^, NovsB haefefes fiorentera Re- ligionis ftatum evertunt s at- que omnia mifcenu Earum initia* Lano^ Galvmiftae exor- Gifmus* «jry» Hgerefum pfdgrelfus , & fu- for barbarus« Gorcomtenfes Martyres, Mdef ali» facef (idtei crudelitsr ncrcati^ 78* Jefuit» puifi in exilium. Mif- ilonem Batavicam fnftituunt« Fabuia de necando Mauritio, 6o. mendaciiscontexta, aGo» ftero donfutata^ ARTICULUS II Status EscUpafttcus per Concilia srdinatus^ Cmcitium Ultrajeitenfe deli- befavit Sgeeulo VII. fub S. Willibrordo Epifcopo, quo^ modo pef infignes Verbi Di- Vini praedicatores finilimis po* pulis annuntiandum fit fan- Q,um Dei Evangeliom f & Chriftiana fides .propaganda. Praefenfi hoic Goncilio fuit S. Winfridus , Bonifacius poftea diclus, ATchiepifeopus Mo- guntinusac Germanise ac Wi" fiae Apoftolus^ Sasculo XL Goncilium Dioece- fanuffl AtrehaUnfi ixiiWi* mam defacramenti^, aliisqud^ myfteriis Reiigionis do^lri- nam tradidit^ Alterum Atrehatetite ^ & fe- quentia demonafteriis potifli* mum * & eof um pfivilegiis tra* aarunt. SsbcuIo autem XVI- tria ConciiiaPfovincialia funt celebrata, admodum celebriai duo CameMcenfia & Mechli» nienfe^ quorum Doftrina & Canones fpecialem merentuf memoriam* ARTlC0LtJS III Concilium Cameracenfe L Edita 22. CapHa de doiirma fidei ^ difcipUna Eccckjta/iicd, |o. t)e librls vetitis. Ltftione irheologica. Scholis. Semina fiis. I)o6iriria & pra^diCatione verbiDivini, Decultu, eefe moniis, & ofScio Divino. gr. De miniftefiis Ecclefiafticis. De v;ta & honeftace Clerico- fum. De Examine I^pifcopo- fum, &Paftorlim. DeReli- dentia Epifcoporum aliofum- quejpaftofum. Dc Vifitatione» g2. Depoteftate & jufisdiaione Ecclefiaftica» De Matrimonii). De Decimis , oblationibus , & pdr idne Ganonica, DePurga- tofio^ Status Belgii, 617 <3. De Monafteriis. DeSanftis, Delmaginibus* De ReJiquiis. De Indulgentiis. Subfcriptio» nes* ARTICULUS IV. Concilium Provimiale Mechlinienfe^ J4- Occafio Concilii&c. Traaa- tum de facramentis. De ordi- nandis. De rponfalibus & ma- trimonio. De ofEcio & cultu Divino, De Imaginibus & lu- dulgentiivS 85' De Epifcopis & eorum offi- cio. De Miniilris Ecclefi^ & Refidentia. De Decanis , Pa- rochis & eorum ofiiciis* De vita & honeftate Clericoruti^ De Scholis. 85* De UnionibUs&bonfsEccIe. fiafticis. DeReguIaribus. De litteris Apoftolicis & Judicibus dele^atis. DeUfunX DeVi- litationibus* Subfcriptiones-» ARTICULUS V* Concilium Cameracenfe 11, tp EditiCanonesdefide* Doto* na, OfficioDivino. Feftorum cultu^ Sacramentorum admini- ftratione» 88» DeBaptifmo. Confirmataone. Euchariftia. Pce.iitentia. Ordi- ne. Matrimonio. Extremaun- fiione» Obfervatio de matri- monioclandeftino inBeJgio. 89» De fepulturis , Oblationibus, Decimis, & portione Canoni- ca* Deadminiftrationebono- rum Ecclefiafticorum. De Cle- Hcis in genere. De Epifcopis, Capitulis & Canonicis* Pa- rochis. 90. De Regularibus> De Scholis & Seminariis» De foro , Juris* diftione , & Immumtate Eccle- fiaftica. DeUfuris. DeSyno- dis. Subfcriptiones. ARTICULUS VI/ Lijertatio Juridica de Vfurtu 9T, Titulo foliusf muCui aliquid exigere eft ufura proprie-diaa, Gontrajus naturale, Divinum, & humanuo). Alia eft ratio V(xr$ FIL cenfus Germanici , qul fion e^ titulo mutui exigitur; fed ex aliis titulis. tiii JUS Part. VIL Ub. IV. Gap. L 92. Jus ciyile rnoderatum aufta rium permittit. Uti etiam Conftitutiones Irnperii : non tantum poft moram , au? pro temppre belH Suecici : prout confuetudo Uiatii in Germania -declarat^ S>1- Explicatur : qnid ejusmodi ^ ftatatum Pfincipis intendat: cpnfirmaturque per varia Jnris exempla* 94,P.Pichlerifententia vindicatur adverfus cenfuras Danielis Concina, Cujus admiratipni- l3us & exc]amatix>nibus refpon- detur, per multa Juris utrius- que exempla» 05. Explicatur nlbjeri.us ^dofilrina dejure naturali & Divinp: ex cujus ignorantia videtur ItU R.P.CoBcina, Afterunturnir* fus plura Juris utriusque ex- empia* S^. Caufas ejusmodi ftatuti per- mitcentis aliquid exigere occa- fione mutui , k transferenti? eiusroodi aufilarium. 07/ Infmuantur aliquot contra- • itus titujii , quibus utiHter pecania ad aliqnodlucrum col- locari poteft. Et quid de rudi, bus ih hac materia fentien- dum* 98» SanaiflimiPomininoftrilie- nedifti XIV. fententia de cafi- J)us ^ quibus purum mutuum , absque auftario , eft celebran- dum. c A p u T I. Pe Statu Belgii. A R T I C U L U S I. Prsenotanda de Regno Lotharico, LUdovicus Pius inter tres filios fuosRegnum ita diviferat,* ut , Lothario Italia, Ludovico Germania, Carolo Calvo Gallia ' obtingeret. Sed quia Lothario Iroperatori mmor votjs erat Italia adjettus illi eft prselongus terrarum traftus Germaniam mter & Galliam , a mari meaiterraneo ad Germanicom usque excurrens, Eeimm Lotbaricum proptereaappellatus. eompleaabatur id terras, Quas hodie Phocenfis Provincia , Delphinatus , Sabaudia , Helvetia, Alfatia, Burgundia^ Lotharingia, Palatinatus, Ager Trevirenfis, Colonicnfis, JuUaceulis, Clivenfis, & Belgluna ^"upant^ Art. I. Pr«notandade"regnoLothanco. 619 Lotharias moriens provincias fuas pariter inter tres filios luos ita divifit ut Ludovico Imperatori Italia obveniret, Lothario K compleaens Lotharingiam , Alfatiam , Treviros , Pa atma- tun^ , Coloniam , juliacum , Cliviam , & Belgmm •• Carolo vero W"«'';<', P" Provinciatn , Delphinatum, Sabaud.am, Helve- tiam. Ducatum & Comitatuffi Burgundicum extenfa. Sed neque ifta divifio diu tenuit j naro tnbus iftisfratnbus abs- flue lesitiina prolemafcula defunflis, eorum patro» Ludovicus Ger- ffianicu , & CaroluS Calvus Regnuffl Lothar cum interfe ita partiti rntrut ilhSabaudia, Helvetia, pars Belgii cum ^Germamcis pro- viriciis acdedetent, Cafolo vero Provincia> Delphmatus, Burgun- , dia, cum parte Lotbarifigis & Belgii. r,i„„. Neaue hffid partitio *fatem tulit. Siquidetn Carolus Calvus ProVinciam to Delphinatum cliehterali jure pofiidendas dedit Bofo- niraffinifuo* q"i f«b nomine Regni Arelatenfis occupavit : de quo bluradiiTerui fart. «iJM. -^^' fl"- !• . > *if.,„„«-,.o ^ Paalo poft Carolo CrafTo regimifie moto furrexit alterum re- innifi Burgundicum in Helvetia & Sabaudia, a ^«/of Suevo in- choatum ,• quod Tran^uramm diSum eft. Acceffit tert.um eo in traflu, queffiDucatus&eomitafusBurgundis occupat, Sed& hsc divifio brevi Concidit, toto Regno Burgund.co ad Rudolphum II. devoluto dum HugoComes Arelatenfis , perfidus rutOf. eidemRegnum AraIatenfece(r.tproRegno Italiffi. Poft- ouam autefflRudolphusIII. absque liber.sanno ioj2.obnt, Con- ?adS^lTlmperatot RegnumArelatenfe feu Burgundicum Imper.o xme temporibus, ptoprias paulatim &h^reditanas fecerunt SicProvma». Pbolnrts ProHiincia feculo XI. proprios Com.tes habu.t. Ab his per nuptias ad Berengarios , Barcinonenfes Comites fsc. XU trans- lata fuif fsc.XlIi: per Beatricem, ult.mi Barcionei^fis Comit.s filiam. ad Ca^olum Comitem Andegavenfem., S. Ludov.c. fratrem , Qui fimul utriusqueSiciliieRex aPontifice fu.trenunc.atus. Sxc. XV. Carolu . ultimus ex media Andegavenfi Domo Ludov.cum XI. Gal- S Regem Provincise hsredem teftamento fcripfit. Qua rat.one ^""D^/pSlpariter primo Regni Lotharici.. dein Burgundici at- Odphlnaw. „„P Arelatenfisoars, fsc. XL proprios Comites naaus eft. Ho- ultouT HSmb«tus f«c. X^IV^Philippum VI. Valefium Regeta 6^0 Part, ViL Lib. IV. Gap. I. Gallltehsredem dlxit, ea conditione, ut qyUibet Regum primoee- nitus Delphini titulo infigniacur^ p r 5* - 4- ^ Regni olim Lotharici portio, in Ducatum deinde & Hurgundia. Comitatum divifa eft. Ducatum fec. XI. oecuparunt Hu.o^^^^^ peti poften , atque poflederunt usque ad medium feculi xlv, quo Fhilippus ultimushujusIinesB BurgundicaB improlis obiit. Devolu- tustunc eft Ducatus jure macerooad Joannem Galliae Regem, qui eundem reliquitPhilippo Audaci filio fuo natuminimo, quinovam, eamque potentiffimam Burgundiae Ducum lineam eft aufpicatus, per Ii5- annos a quatuor Ducibus deinceps continuatam, donec anua • 1477. csfo Carolo Audace, per Mariam ejus fiJiam Ducatus Bur- gundjajDomui Auariacse fuic illatus. Sed mox a Ludovico VL abftraaus, & in Gallias provinciam eft redadu^ Pr^cipus in ea urbes funt Divio, Auguftodunum, Mutifco, Antifliodorum, CIu- niacum, Trevoltium, cuffi Comitatu Carolefii, &Brefli», atque agro Cabillionenfl, Comitatus Murgundia pariter f^culo XL cseptus, a decem Co- mitibus (inter quos Otto IL Dux Mefaoenfis, pernuptias Comi- tatum illum afiecutus) usque ad annum m i<5/pofl^efllif. Quo Du- catus Burgundi® cum Comitatu eftunitus per conjugium. Pofl ne- cem Caroli Audacis hic Comitatus ad Auflriacostranriit, mansitque apud eos usque ad annum 1674. quo Ludovicus XIV. eundem oc- cupayit, & pace Neomagenfi GalJias eonfirmavit. Appellatur vul- go tranche Comte, feu libar Comitatus, Ducato BurRUndiae, Lo- thanngia, Campania, & Heivetia conclufus. PHmariffi illias urbes funtDola, Academjaa Philippo bono fundata celebris, & Feruntio usque ad pacem Weflphatom libera imperii civitas, Archiepifco- patu, Academia, & parjamento ornata, SabfludlB, Ad Regnum Lotharicum , & poftea ad Burgundicum & Arela- tenfe Regnum pertinebat etiam Sahaiidia. Primus ilhus Comes fub intium faecuIiXL fuit Beraldus, cujus Genealogia ad Witekindum' U. refertur. Stirps ifta per %ot jarrj f^cula propagata hodiedum flc- rec, ac praeter Sabaudiam magnis in Italia acceflionibus aufta eft Amadeus Vin, quiGenevsnfem Comitatum emic, fadus eft pri*. inusSabaudiaB Duxanno 1416.3 Sigismundo Imperatcre, a Conci- liabulo Bafileenfi Papa, aPapaNicoIao V.Cardinalis : afeipfo Mo- nachus, Sabaudiie, qu£ eft feudum Imperii , urbes potiores funt Camberium, Ducum oJim fedes : Montmelianuminfigne olim mu- nifliencum, fed a Gallis propugnaculis exutum ; Annecium in tra- Art, l Pf^otanda de Regno Lotharico; ^21 ftu Genevenfi, nunc Epifcopi fedes, poftquam Genera defedt. His accedunt ager CabelJicus, Comitatus Tarentafiae & Maurien- nas&c. Oucatusulefaipiusa GaJlis fuit occupatus, fedfemDer iterum rcftitutus. Qua denique ratione Hel vetia , qu^ magnam Re^ gni Burgundici partem conftituebat,primum ad Imperium, dein ve- ro in liberam Rempublicam tranfierit, diaum eft fupra. /^^flrajiay altera Lotharici Regnipars, ficut Burgundia poli, , mortem Lothani Junioris paulatim in varias minores provincias /"^"^^«^ eadem occafione, fuit divifa ; quia fcilicet Gubernatores, ablmpe- ratoribuspr^feai certis ditionibus, eas haereditarias ac proprias fe- ^Z"rr^^^"r'^T^^^'^^/*^''^"^^"^' Treviri, Colonia, Tulia. cum, Uivia, Leodium ad diverfos Germanise Principes cranfie. runc* Pn«n ^^quatemporeMerovingicorumMetis erat Regura Auftrafiaefedes, primoad DucesMofellanos pervenit, quos nter memorabiles, Albero, qui jam quinto Iseculoin eo adMofel- lam tiaau confediije traditur : S. Arnoiphus fub Dagoberto L Ma- ' JorDomus, demLpifcopusMetenfis, denique eremita. S.CIoduI. phus pnroogenitus ejus filius lineam Ducum fuperioris Lotharingi^. Anfeg.fus vero paternas ad Scaldim ditiones , &l in dotem inferio?era Lo.harmgiam, feuBrabantiam adeptus, lineam alteram propagavic. Gifelbertus, Henr ci Aucupis gener, inferiorem Lotharingiam cum fuperiore conjunxit, ab ejus neptotibt^s rurfus divifam. Anno 1048. Godofredo IL avo Godofredi BuIIionii, folafnfe- rior Lotharingiareliaaeft, fuperiorem vero Henricus IIL Impera- tor feudali jure conceffit Gerhardo Alfati^ Comiti ; a quo virilis Du- cum ftirps in hodiernum usque diem feliciter eft propagata. EC quidem ad annum usque 1430. quo obiit Carolus Audax. primoge- nita hnea continua ferie fucceffit. Tum vero gravis agicata eft quaeftio, anlfabella fratris primogeniti fih'a, an fecundogeniti filius Ducatum obtinere debeat» Nec ferro decidi potuit, Sed paais nuptialialibus tandem fopita eft» Nam Renatus Andegavenfis Ifabeli^ conjugis fu^jura perfecu. turus Antonium Valdemontium bello primum vicit, verumaPhi- lippo Bono Burgundiae Duce, ad quem Antonius confugerat, dein yitlus, captusque Divionem abduftus eft, Tandem vero pax ita luit compofita , ut Jolantha Renati ex Ifabella filia cum Friderico Antonii fiho defpondeatur , atque liberis , ex eo matrimonio fu- fceptis, omnesditiones conjungantur. Idque in Renato II. conti- I i i i 3 git, V ^aa Part. VIL Lib. IV. Cap. I. £it, tnnltarum etiarain Gallia dkionara DaiJao. Veruffl eundensf losbello appetiitCaroIus Audas, potens iile ac form.dandM Dus Burgundiae, totaiisquefermeLc.tharingiani Jam occopaverat; cum ab Helvetis tef csfus occubwt. a-* «i:,,. lUortuoann. 1508. Renato in LdthartDgiafucceffitfilius Anto nias, Gallicispartibusmagndpere addiaus, de csiero acemfflL.s Relisionis vifidex. Mortuus anno IS44- Francifco fenior. filio l.o. Sgiam. NieolaoJunioriDucatum Mefeordn reliquit, cu,ns fi- Ham Henri^us III. Gallis rex uxorem duxit. Francifcus mo. de- fiinaus Carolum il. duOfum annofum pupillumhaEredem dixits (ub mela Chriftins matris & Nicolai Valdemont.. patrui edu«ndu n^ veruffi Henricus II. Galliffi Rex direptis Met. Tullo , & Virduno SSn Parifios abduxit, ubi eUmcumDelphInoedU«v.t,de(ir.rt- fumque cum Claudia filia fua in Lotharingiam remifit 5 ubi Acade^ ffiiam Muflipontanam fundavit i573.) ^"«"1"^"= ""f «"«^VT « ta Galliaexoftis, Guifiorum fuie ftifpis Pnnc ipuffl partes ftrenue promovit^ donecpoft63. annofum regimets p.e ob.it idog) IthscquideffldeLotharico & Auftrafisfegno pfsnotare placftc. Magnait. vefo utriusquepafteffl conftituebat Belgmm i cujus fflodo ftatus bfevitef adumbfandus. ARTICULUS II. De Statu Belgiiantiquo usquead Burgundiae Duces- OElsinra, quod feptendecim hodie pf ovincias cofflpIe£litur , fub BXmari^olim i^n G.Ki«m Seleicm& Batai>u,m d«.|fum fuerat. Irrumpentibus autem f^culo V. Francis m Gal bam. Be gium fluoqueMerovingicis Regibus pafebat. Ad Carolingicos mdetrans- latum . coftdivifionem Ludovici Pii ad Lotharicum regnum acceflit, lc pTulo^poll ad Auftraflaffl , qu* Lothario II. obve^erat Gabef na- tofibusautem paulatim terras illas ut proprias polEdentibus enata eft wnta pfo"nciafum d vifio ; cuiNormannofumet.affl.ncurfione» Kab^fM^^^^^^^^^^ diftinaionem Lotharingi. fu. nerioris feu Mofellan® (de qua paulo ante aliqua inempravi. S. AfnulphlComiti» Mofelani mio (quod piius infinuatum^xofw ' Art. II. De Belgio usque ad Burgundos. 625 nomine occupata traditur anno 6f 8. inde ad Pipinum HerillaU«m Surfilium, Carolum Martelium, Pipmum Brevem, Carolum M. tudovicum Pium, Loth»rium I. Lotljarmm H. Carolum Caivum. ^usque pofteros, GailiieReges , devoluta, ad Carolum Lo harj, UI. f atrem pervenit : hic Carolus a Regno Galli» exclufus fu.t, quod ab Ottone III. Brabantiam in fendum accepifler Ejus vero linus Diw ultimus exCarolingicis erat puxBrabantiffifeuintenpnsLotha. rinfiiae: anno loof. mortuus* ■ Soror ejus Gerberga Lovanienfi Corniti aupta hajreditatem prae- tendit, quam tamen ei dubiam fecerunr Imperatores, & Diices fu^ perioris Lotharingi^. Exl ^iis ^'f''''^^^^^ bodofredusIV. BuUionius . qui , poftqiiam Balhonem Ecclefis Leo^ dienfi vendidit, facraminPal^mnam expeditionem fufcepit, dite- que eft Rex Jerofolymae, quam expugnaverat. Poft ejBS^mortem Henricus I vrrimperator Brabantiam ( qup ad jd ufque tempus Infe- rior Lotharingia fuit appellata) Henrico Comiti Limburgenfi tradidit, At Gsdofredus BarbaUis Cpmes Lovanienfis jus fuum armis aileriuit , nc Brabantiara famiH? fu3e intuik,: qu^ eandem tenuit usque ad an- Godof redusIIL Infans in jcaftra delatus, fufpenfis ex arbore cunis €um pugnantibus fubditis fuis ardorera infpiravit, ut viaonamre. portarent. Joannes L anno 1 282. Limburgum , ab Adolpho Comi. te emptum , Brabanti® adjeeit, Poft mortem Joannis IIL ejus fiiia AntoniumBurgundi^Ducis fratr^mBraba.naaB&X,imbur^i hsrfidem '''''^i^ Calvus Balduinol g^ero fiio Flandn propriamfecit anno 8f8. quindecim dein ^omites ex Baldumo d^^^^ fcendentes utramque polTederunt. Exhismemorabilesfunt i^otowx Hierofolymitamis , ita appellatus P^opter expeditionem iacram^^^^^^^ cum BuliioDio 1099. fufcepit. B^ildmnus Vi. qui Richildim Hanno- nia. h^redem duxit. Philippus , qui neptem f"^^^.^:^»^!??^^ JJ'^^,^^^^ lix Regi defpondit cum dote Artefis. Soror Philippi Margaretha Balduino Hannoni» Comiti nupta, Hannoniara & jNamurcum cum Flandria coniunxit* „^ • . Ex hoc matrimonio natus eft Balduinus IX, qui voti religlone fe liberaturus annoiaoi* expeditionem in Pateftmarn adornayit, fie ope Venetorum Conftantinopolin expugnavit , diftus Orientis Impe- rator ; at anno vertente a Bulgaris captus, manibuspcdibusque ab- fciffis atrociflimc trucidatus eft. Margaretha ejus fiha ftemma pro* paga^ 6h Part Vll Lib, IV. Cap, 1. pagavit. ^ Sedcum nothi curi) legitimis filiis vellsnt rucdedere , gra. viflimum inter eos ortumeftbellum. Qua occafioneHannooia ruf. fus a Flandria fuit feparata. Guido ejus filius Flandria Gomes bif a Fhihppo Pulchro captus eil, Sed ejus filii in pUgna Cortr<5Genfi ^14000. Gallorum ceciderunt, Ludovicus Guidonis pronepos; Flandria&^ Niverni, & Rete- Jl o"*®^ *' P^^ nuptias cum Msrgaretha Philippi V. Gallis Regij lilia Comitatum Burgundis & Artefis lu dotem accepit, Mechlini» vero dominium ab Ecclefia Leodienfi emit* Caefus eftin pugna Cref- fiaca. Ejus ex filio neptis Margareiba, collocata Philippo Audad Burgundis Duci, Flandriam, Nivernum ^ Retelium , Antverpiam, Mechliniam, cum comitatu Burgundise & Artefi» Domui Burgun- diae intulit. (i$6^.) ^ Luxemburgi Comitatus f^cuIoX, aSigfrido coeptug dfcitur. £x teemburg.ejus fucceiroribusmemoriammerecur Henricuslll. qui in Imperato- rem fub nomine Henrici VII eleaus fuit ; e/us vero filius Joanne* Rex BohemisB. Js Luxemburguro, in Ducatum ereaum, reliquit Wenceslao fiho tertiogenito i quo defunao WencesJaus Jmpera. tor lUud nepti fuae tradidit,- quae Philippo Bono vendidit, fruftra , reclamanCibus Sigismundi Ceefaris neptibus, quibus jus qusefitum videbatur, Atque hoc paao etiam Luxemburgicus Ducatus ad fa» miliam Burgundicara tranfiit* Holiandla k Hollandia & Selandia priffius Coites fuifTe traditur theodori- ^ikndia. cus , a Carolo Cal vo fgeculo IX, conftitutus, Defcendentes ex eo Co- rpites 18. continuaferie gubernarunt utramque provinciam uUra tria fecula^ad annum nempe ferme 1300. Ex his Florentius III. cum iTidenco Barbaroflain Pal^ftinam profeaus cum eodem ob^it. Fla. rentn IV. fiha, Hermanno Comiti Hennebergico nupta, dicituf eodem partu 36/. proles efFudifi"e. mibelmusll anno 1248- eleaus Imperator adverlus Friderieum 11. & Conradum IV* a Frifonibus oc- cifus eft j quos fihus ejus Florentius V. doitinit. Sed tandem miie- re peremptus eft. Cum Joanne ejus filio comitum antiquorum Hol- landis & Selandiag ftmilia extinaa eft* ^ Jure materno hffireditatem tuncadiit Joannesll. ComesHanno* nis Qua occafionetresprovinciae, Hannonia, Hollandia, &5e- landiaeonjuna^ funt(anno 1300.) quibus^acceflitFrifia* HasomneS ejusdem riQpts Margaretha attulit conjugi fuo Ludovico Bavaro Iffl» peratori , nec defuit foecundus thalamus , qaatuor filiis ex eo ma- tnmonio orcis, nec Jongam taraen progenieifl mafculam habituris. Nan Art. II/ De Belgio usque ad Buigundos. 62^ Nam Ludovicus Romanus, &Otto, eleftor uterque Braadenbur- gicus improles obierunt. Wilhelmus V» regimcn Hollandia: adiit vivente adhuc patre» Sed eo morruo Margarethamater fafce» rurfus ad fe trahere nitebatur. Ortum propterea grave beilura rna* trem inter & filium : quo vifta illa in Angliam profugic. Wilhelmus V. poft fexennium mortuns fuccelTu^-em habuit Wilheimum VI. filium, qui mente deje6lus curatorem viveas ha- buit, & mortuus haredem Albertum Bavarum, patruum fuum, cui fucceffit filius Wilhelmus VIL Defecit in eo mafcula ftirps Bavaria^ Filiam tamen reliquit Jacobaeam. Quae licet quarto fuerit defponfa , DuIIam tamen prolem genuit. Ouare Philippum Bonum Burgundise Ducem Patruelem fuum hzeredem mftituit. Qua ratione etiam HoUan- dia, Selandia, Hannonia & Frifia in Domum Burgundicam abie- runt. Namurcumy usqueadannum 1191, proprios Comites habuit. novem Reges habuit, Inter quos Jdgildus isculo VIII. primus chriftianam Religionemacceptaf- fe traditur. Foftquam autem Carolus Radbodum ultimumRegem throno dejecit , gens illa liberam veluti rempublicam coluit. Vici- Bi Hollandiag comites multa cum ea bella gelTerunr. Tandem cum anno iig^. Frifia aquarum inundatione mergeretur, FlorentiusV, Hollandiae Coroes propiorem illius partem occupavit : remotiore fub Romano Imperio remanente. Unde divifio in Frifiam Occidenta- lem & Orientalem* lllius urbs primaria Leowardia, hodie Guber- natoris ex Domo NaiTovia fedes, hujus vero Embda. Geldyiajzm a fsculo JX, fuos Gubernatores habuit, qui paulatim Geldrla. mcrefcentes propriam fibi provinciam fecerunt. Primus vero illius Comes fuifle perhibetur Otto Comes Nafibvia?, ab Henrico IV. Imperatore adno 1079-. creatus, Adjunsit pernuptiasZutphani«Co- mitatum* Ofto ex fanguine ipfius fuccefiTores utramque pro vinciam ceu Comites poftederunt* Nonus vero Reginaldus II Geldriam tanquam Ducatum a Ludovico Bavaro obtinut. Zutphania vero Comiiatus nomen retinuit* Anno 137?, mafcula Naftbviorum Geldrise ducum ftirpe ex- tinfta W^lhclmus Dux Juliacenfis uxorio nomine Geldrio poflef-. Pars (^II. Kkkk fionera «25 Fart. VII, Lib,IV, Cap.I, fiOTien} adiit ; retitiuitque in fua familia usque ad annum 1423. quo Reinaldus IV. improlis obiit, Tum vero matertio jureDuca- tum obtinuit Arnoidus Egmondanus. Hunc filius Adolphus in car- <:eremconiecit, & quinque annis in eo detinuit ,• donec :CaroIus Audax Dux Burgundiae anno 1 171. vices mutavit, & pacre iiberato impium fiiium captivum abduxit. Pater liberatu^, filio exhsreda- to, Carolum liberatorem fuum Geldriae & Zutphania& haeredem in- ftituit. Qua ratione etiam bse provincige devenerunt ad Burgundos; 3ion tamen adhuc nexu quieto ac ftabili* Nam licec Carolus Au- dax, & poft eum Maximilianus Auftriacus illiuspoffeaionem adierit, Carolus tamen Egmondanus, impii Adoiphifilius, magnas eismoie- ftias, quin etiam Carolo V/ intulit ; difto etism h^rede Duce Cliv^nfi, ut poftea dicetur» ■Trajeaam» U/^rfl/eclam circa finem faEculi VIL in Epifcopatum ere6tum; cujus priraias Antiftes Wil«)rordus|fuit, qui Frifios converat. Tan- tseque deinceps potenti» fuit, ut vicinaeetiam provind reftituere coaai funt. Fro.indas Hac pace compofita Philippus,^ antequarain Hifpaniamabfce- mtiUng. deret, Belgium ordinavitj novosque provinais Praefeaos dedit: Art. IV. De Belgio fub Auftriacis. 631 Flandris & Artefias Laxnoralium Egmontii Comitem : Hollandiap, Sdandi® & Trajeftenfi ad Rhenum agro Wilhelmum Orangii Prin- cipem: Lucemburgo Ernellum Mansfeldium, qui jam prius eandem gubernaverat; Namurco Carolum Carlamontium , Regierum par- trum ftudioCffimum,- Limburgo Oft Frifiae Comitem; Hannoniae primo Lanoyum, dein Bergenfem ad Zomam Comitem ; Frifiae oc- cidentali & Tranfifalaniae Ligneum Comitem Arembergicuro, prsB- cipuJEinRegemfidei,- Geldriae 5t Zutphaniaepoftea BrimaumComi- tem Meganum: Comitatui Burgundico primo Vergium , deinde Orangium , Brabantia foli Margarith» Regis forori Alexandri Far- nefii matri, quam toti Belgio Gubernatricem praefecerat, pare- bat» Diftributis provinciis rem militarem componere aggrefllis , equitatui in 14. i'gna divifo Duces praefecit plerosque, quosno. minavi, provinciarura Praefeaos , ac infuper Philippum Crojutn Arefcoti Ducem , Joanietn Crojum Reuxii, Heninium BoflTuvii, Laliniiira Hochftratae Comites, & Henricum Brederodmm e Ba- tavice Comitibus. Maris vero Belgici prasfefturam cum RegiaBclap^ fis imperio commifitPhilippoMommbrantio Horna Comiti, Phi- lippum vero Staveleum fupremum rei tormentariae Magiftrum di- xit. Erantque hi omnes, Brederodio excepto , torquati aurei velleris Equites, quorum fi. tunc fuerant. Privatis vero a con- filiis Gubernatrici eflfe voluit Granvellanum Attrebatenfem Epifco^ puro, Comitem Bariamontium, ac Viglium Zvicheraum. Poftquam autem haec ita ordinavit, atque forori Gubernatrici in proventum annuum triginta fex aureorum millia attribuit, Gandavi Comitia habuit, in quibus ordines rogarunt Regem, ut Uifpanum militem ex Belgio abducat, nec nifi Belgas prffifidiisauC confiliis admoveret. Quorum fpem cum Rex feciffet, in belandi- am difcedens, e FlilFingaB portu fecunda navigatione folvit m Hi- fpaniam, anno 1^59. nunquam ampliuS vifurus Belgmm. Emanuel Philibertus vero, qui per triennium Belgium magna virtutis laude adrainiftraverat, in provincias fuas nupera pace reftitutus, cum Regia fua fponfa, Henrici IL forore, in Italiamabiit. ARTI. 63 1 Pare. VII Lib. IV. Cap. .1. ARTICULUS V. De Statu Belgii fub Margaritha Parfnenll ab an. no iss^Q. ad 1555. pLorentifliinus erat tempeflate Belgii ftatus. Prout eniro ea ^ regio fertilitate giebae, provinciarum amoenitate, urbium fre- quentia & fplendore , fluviorura varietate , commerciorum opi- ma ubertate, ita ingeniorura acri perfpicacia, liberaliura artiura icientiarumque difciplinis praeftabat. Lovaaienfis Academia omnium nationum erat emporium , ad quod infigni frequentia Jitterariim alumni confluebant. Bruxella ad regalem magnificentmm exculta Ducnm, Procerum, Nobiliuraque fedes. Antverpia , totius orbis mercatu celebris, ditiffima Europae civitas habebatur, ultra centura auri milliones uno anno ibidem commutatione diftraftis. Artificura autem omnis generis tanta gopia, ut foli piftores ultra 300. & Auri- fabri 1 24. numerarentur. Mechlinia Archiepifcopali fede, fupre- mo Brabantiae Senatu, Nobiliumque frequentia fpeftanda. Excel- lens pariter Flandriae, Hannoniae aliarumque provinciarum quoad urbes, opes, nobilitatem decus ac prasftantia , tranquilitatis inter- na? jucunditate, omniquererumaffluentia tantopereefBorefcens, ut Belgiura fertunsB atque felicitatis fedes appellaretur. At digreiro in Hifpaniam Fhilippo Rege fatalis nefcio qua? Erinnys felicem illara Belgii ftatum evertit, & primum tumultibus ac feditionibus , dein aperra rebenioneac beilrs, magnitudine & diuturnitate atrociffimis conquafTavit, atque in fummas calamitates prascipitavit, omniferme Europa eunte in partes. Ju vat tantifper malorum fonces inquirere. dum aJn le praetenCos , alii minofa meritis acCepilTe exiftima- feant. Et quidem Wilhelmus Orangius , primus aftor Jn turbu- lenta hac fcena , altius reljquis inveaus, univeifi Belgii Pra- feauram ambitiofa fpe pf^occupaverat. Claritudo generis , Naf- fovi« Domus fplendor, pares opes, Principatus Araufienfis nul- ii obnoxius , prstejr ah'05 in Germania & Belgio dominarus , J^mbiuoe poten- Art. V. De Belgio fub Margaritha Parmenfi potemia magnam Septentrionis partem affinitatibus complexa: ad hxc propria laudes, exfomnis animivigor, confilii fupra aBtatem inaturitas, fpeftata legationibus ajque acbello virtus, Caroli V^^de illo magnisin rebus adhibito liberale judidiUD, fpes hominis am- pks inflaverant. Aliorum vota defjgnaverant Belgii Gubernatorem Lamoralium Comitem Egmondanum Gavrae Principcm, clarura militari fcientia virum , rebus bello geftis celebrem , viftoriaB ad S. Quintinum & Gravelingam ingcns momentum, atque innata comitate populari provinciis gratum» Verum Oranglo fufpefta religionis fides (quip- pe ab infantia Lutheri difciplina enutrito) Egmontio Caroli Egmon- dani, de Geldria cum Carolo V. contendentis , Gallisque obnoxii memoria ofBcere vifa eft* Cum igitur Rex Margaritham fororein fuam Oaavii Parmenfis conjugem praBtulifiet, utrique fixit aculeum, qui vehemcnter uifit invidiam , infauftas deinceps averC animi pro- le« parituram» 5ed neque reliquorum Procerura cupiditas fatiarl poterat ; dum plura multo muneribus eflcnt ora hiantia. En pri- mam malorum caufara, ambitionem, cupiditatem, invidiam. JUeram dedit Htfpani militis prafentia^ Hunc etenim adver- fum Gallos addu^lum , finitio bello reducipetiverantBelgae. Audiit preces Phlippus, reliftistamen ad fines tutandos tribus duntaxat millibus, quibus Orangium & Egmontium prsefecit. Sednequehunc manipuium Hifpanae militis ferebant Belgst, atque neferrent, Dui jpfe Orangius ftimulabat, jam tum altius quid animo parturiens. Tertium fontem adftruunt auftum Epifcoporum mmerum, Quip- pe Philippus Rex irrumpenti haerefi firmum aggerem objefturus, quatuor Epifcopatibus , qui foli ha£lenus erant in Belgio , 13. alios Epifcs^ adjecit. Et quidem ex Pauli IV» decreto Epifcopatum Cameracen- fem, haftenus Rhemenfi fubditum, & Ultrajeftenfem Colonienfl, mutavit in Archiepifcopatus , quibus adjunxit Mechlinienfem, cui primum dedit locum. Eidem attribuit Epifcopatus Antverpienfem, Brugenfem, Gandavenfem, Iprenfem, Ruremondanum, Bufcodtt- cenfem : Cameracenfi vero Attrebatenfcm, Tornacenfem , Santaumi' renfem , Namurccnfem : denique Ultrajeflenfi Daventrienfem , Grd-» ningenfem , Harlemenfem , Leovardienfem , Middelburgenfequ Quibus omnibus civitatibus defignati funt epifcopi , pietate & do^* Orina confpicui. Pius IV. ere^onem illam Epifcopatuum rurfus approbavit , cum n tameo mutatione, ut doti$ conftituendse caufa in locum aliquo* Pars 971. Llll rum Part. VII, Lib.lV. Cap.T. rura Abbatum, quos mori cotitingeret , fufficefenturtEpifcopU oo- me^aue & proventus , aliosque Abbatutn honores .ta caperenfc, T#.m res mirum eft, quam mgrata accidertt. Querebai«w vXes EpifS. i cumB^lgW tum finitimi, teminos fib. & prov^^^^ t,K accidi iis, quorum ifttererit, Ristos r.on aud.tis. JNobilitM indi™e ferebat, Epifcopos Abbatum loea comitia frequental«rendavit. > . c™^^ Evolutaqaein vulguslnqui- neraret , ™t>r<*'^°^f SK^^ vo- ^'^ex auSt tot S^po^^ fi propulfatori religionis in- ces; <:F/^^'"„' fV At orofe^^^ Conciliis deeretum fu.ffe, 'juriam .pf. non «;„7^„„^ „P;°pu^^^^^ inter fuos mala harefum fruge feg"'"^ .^f^'f/^^^ Puasrau tperfonim male impofitam depone- S;¥an$ul7Jt«««fati«f^^^^ laquifitio Art. V4 De Belgio fub Margaritha Parmenrn 635 flue tot infularum numero Belgium fruflra territaiTent. Floruifle jim fflultis fsculis apud Belgas rcligtonem , fola urbanorum magi- ftratuum opera, fine ea Pontificiae feveritis pompa, fine ull« CaroItCsfarisediais, Quidnova ifta qusfitorum additamenta , & Hifpanicox timores ? Coepifle jam intermitticommercia regtonum , fublata mercatorum libertate, raagno utique impendio Belgarum, ac pracipue Antverpienfium^quorumopeseanegotiationeconftent. Denique non polTe Principem , quia in Brabantina pnvilegia jurave- rit* inducere novas iudiciorum formas* Cum autem Gubematrix his nibil mota edifta Regis u^eret, & rei ad fupplicium ducerentur, Tridentinumque prsterea Conci- . lium promulgaretur in Belgio juffu Regis , {^emereahcubipalam po^ pulum, dan^atoseliaorummanibusabftrahere, clandetoosm^ | be conventus celebrare, deinde in campis ; qum&Nobihumplures capita conferre, foedus inter feicere, libellos partim ^ viUg^^^^^^^^ gere, partim Gubernatrici magna caterva ofterre, «o tumulm , ut mitigatis droptereaediftis, intermitti oportuent conatum mtrodu- cendi Inquifitionera, ubi ante non ^"^f^^-. ^,^/^ „ .^.^. GtannMi^ Ow«fflm tumultuandi occafionem fumpfenint Belgae ex conmo, quodRexdifcedens forori addidit, ad caufas lubitas , quas. queadfenatumintegrum propter varias, ^"^i^cj^^f^P^^t^^^^^^^^^ L referri non expediat, concludendas. Conftabat iftud tTib^ ca. pitibus, CardinaleGranvellano, Comite J«£^^?0"^»VK»tnr Nn Viclio Ad hospraecipuarerum momenta defern querebantur No- biles, acpraecipueper Granvellanum , hominem exterum,& Ou- bernatricem & Belgium totum impotenter gubernarf Na^us eft Antonius Perenotus Gravellanus Vefuntione in Co- mitatu Burgundico , patre Nicolao Granvell^ ^^^^^^^? ' Carolo V. Cafare muneribus fapienter perfunfto. Sub hujus pa- rentis difcipHna , cum excellenti polleret ingenio , ^'^''^'l'^^?^'^^ rum capaci , facile aflecutus eft perfeainimam rerum agendarum folertiam, adeo, utadRempublicam admotus ilhco fe pro^^^^^^^ Carolo Csefari, pro quo inTridentmo Concihodixit praeftanti fa- cundia, qua nemini ea »tate concedebat^ j t a . Annosnon plus 24. natus Attrebatenfis Antiftes deleaus, ,at- ■queinterfupremos Imperii Belgiique conniiarios cooptatus varjis legationibus rebusque ex fententia confe^is tantam apud C^fap^m sftimationem eft adeptus , Ht is cedens Ph>J'PP^,PJ?:^^"^lt'i^^^^t^ dixiire, unumelTeGranvellanum, cujus opera uti fiUum m fummrs Part. VH. Lib. IV. Cap. L quibusque rebus exoptet. Et vero ufiis eft integro , quo in Belgio Philippus fubftitit, quadrlennio, nihil tranfigens , nifi adminiftro & interprete Granvellano. Quin etiam in Hifpaniam abiens Guber» natrici eund^ reliquic, praecipuum regiminis inftrumentum, quo illa omnia agebat. Quamvis autem ad dedinandam invidiam in eadem urbe imo aula prafens pleraque per epiftolas arcanas cum Margaricha conficc* ret, non ita tamen, uti oculos , ita fufpicionem fallere poterat: maximecum eamacuerrentcum ipfa regiminis indoles, Granvellani ingenio conformata , tum ATchiepifcopatus Mechlinienfis , cura Bel- gii Priraatis dignitate collatio , tum denique additus honor purpurae^ Regia& in eum gratiae locuples argumentum. Urenteigitur Nobilium mentes iuvidia , fenfuqueinjuriae, quam a Cardinale (e pairos arbitrabantur, apud Regem litteris, ^pud Gubernatricem querelis, ceu fuperbum infeftumque Nobilitati, ac futurumaliquando Belgarum perniciem criminabantur. Populis in- vifum jam efFeceranc, perfuaferantque, Epifcoporum numerum > edidlorum Gaefaris reftitutionem, Hifpanicam inquirendi de religio- ne feveritatem , ab unius efle Granvellani ambitione, qui per eara Belgarum fervitutem nefcio quod imperium fibi meditaretur, Et vulgus audiebat, quia oderat ; & quidqmdafperiusRexmo^ liebatur, eidem adminiftro acceptum ferebat. Optimates vero ceu popularium Patronos & belgicas libertatis vindices refpiciebat, ad omnes eorum nutus intentus. §. II. 0/lenditur y bas non fuijfe primarias tumuUuum atque de- fectionls caufas. n- VfOn equidem negaverim, has a multjsrecenfitas tumultuumfeu l^lffcmtio ' ^ occafiones feu caufas turbalTe Belgarum provincias : id tamen dle ctufi5« fidentur aflerendum exiftimo, necunicas fuifl^e, neque pnmarias. Altior eft fons & origo omnismali ; quaBGermaniam, Ga}liam,Hcl- vetiara , aliasque per Europam Nationes infelici hoc fseculo X VI, inmotus plus quam civiles, bella cruenta, peruiciemque populo- rum concivit, fine qua reliqua haud jta difficulterfuifi"ent compofi- la; certe in tantasfeditiones, bella, defe^liones^ acprovinciaruffl cala- Art. V. De Belgio fub Margaritha Pamienfi. eilamitate? nunquam excreviflent. Eft hasc rerum humanarum In- dolea : quieta femper omnia eflTe non poflunt. Rixantur cum jugo fuofubditi, & vias rimantiir omncs, qnibus aura liberior adfpiret^ Sed feveritate clementia lemperata reducunturad oflicium. At ve<- ro ubi certa qusedam furia aflurgit, ruptis repagulis furor in aper- tum prorumpit, nonquieturus, fi vires fuppetant, donecimafum- mis, & facra omnia profanis mifceat^ Nemo quidem ibit inficias , Catholicos etiam Belgas abalie- nato in Philippum Regem fuiflTe animo, fed nifi haereiis flammai miniftraflet, fcintillaeillae extingui poterant; prout extinft» funtin Hifpinia initio regni Caroli Caefaris. Juvat alienationem illam al- tius aliquanto repetere. Cum Carolus V, fceptrum capefleret, in aula illius domina- bantur Belgaf, non Gne Hifpanorum aemulatione &tumultu. Quo fedato , cum crefcentem an dies fortunam ejusdem variae nationet fequerentur, gratiam quoque & munera absque difcrimine diftri- buit, aditu omnibus facilis, atque verfatili ad omnia ingenio exter- nos mores ica indutus , ut non minus cum Germanis Germanum ageret, cum Italis Italum , cum Hifpanis Hifpanum , quam cum Belgis Belgam. Nec moleftum id Belgis vifum, qui contendere cum peregrina Nobiiitate referebant ad patrise decus. At ubi advenit in Belgium Philippus, Hifpanorum Proccrum corona feptus , ac domi forisque, utdicebant, impenetrabilis, efle & videriomnibus Hifpanus : parceloqui, necnifiHifpanice: publi- co libenter abftinere : de cultu & veftitu Hifpanico nilail immutare. Quem vivendi agendique modum Belg« ad contemptum fuum per- tinere arbitrabantur. Confefto dein bello Gallico tanto magis recru- duit aulae pugna, quanto fibi majora deberi Belgarum Proceres exi* ftimabant, ob ftrenuam operam inarmis collocatam» Verum non infrequentes hi aularum fluaus facile fubfidiflent, nifi vehemens ahunde turboundas in aeftum concitaflet, haereticis & de haerefi fufpe^is , etiam palam frementibus : Hifpanos apud Regem effe omnia. Belgas Hifpanoram umbras efle, qux eos co- mitentur , & ad eorum nutum moveantur. Quippe gravjflima quae- Atrex ea de re certior a forore faftus refcripfit ; fibi non placere in Con- cilio populis promulgando quidquam excipi , de reliquis Principibus prsbeatur imitationis exeroplum. Easdem in Hifpania difficultates fuiffe allatasin medium .; quarum nuila ibidem fit ratio habita, fed conciiium fme uUa exceptione promulgatum , adhibita tamen perle- vi moderatione in ejus ufu , ita fe velle inBelgio idem fieri : eoque mitti Hifpanicaepublicationis exemplum , ut populi fui omnes ad eandera normam f evocentur^ (amo 15^4.) Haec autem Margari- tham exequi conantem, qui motus a fe6tariis potifllmum.concitatij exceperint, poftea opportunius memorabitur» Hoc autem anno , praeter ea , quae dixi , h^reticorum &poH- ticorura ariimos concuffit congrefTus folennis Caroli Galliae Regis ac matris ejus cum Ifabella Philippi conjuge & Albano Duce, Bajonse ki Aquitaniae finibus celebratus. In hoc enim nefcio quae in fe cu- fe confilia fufpicabantur Gallia; & Belgii feaarii eorumque fau- tores. Ut autem tumultibus praecaveatur miflTus poft Montinium Co- mes Egmontius ad Regem in Hifpaniam, ut de rebus Belgicis ad eum referat. Acceptus is perhumaniter Regem in eam infle6lere partem conatus eft , ut ad conciliandam tranquiiiitatem Belgii de edi6lis in haereticos pronuntiatis aiiquidremitteret* At isconvoca- to 648 Part. VII. Lib. IV. Cap. to Theologorum concilio , eorum in hac re fentenfam exqniGvit, Refponderunt illi , licitum efle P.egi pro avenendo majore malo, quod provinciis Belgii immineret, in libero facrorun cultu popu- lis indulgere. Negavit Rex, accitos a fe fuiflfe, ut docerent,,an perroittere id poflit,fed an fibi neceflario permittendum fcriberent. Iliis neceflita- tem nullam videri afleversntibus , Rex m eorum con pe^:lu provo^ Jutus in genua coram Cbrifti crucifixi imagine , ego vero y inquit, Divinam tuam Majeflatm oro quafoque^ banc ut mihi mmtem perpetum velis , ne illorum , qid te refpuerint Dominm 9 ufpiam effe me , aut do- minum dici acquiefcam» , Atque in hanc fententiam firmatus, in ITtteris Egmontjo tra-^ dendis ad fororem Gubernatricem fcripfit ^ dolorefeincredibili per- culfum , audito hasreticorum progreflu : certumque ac fixum ani- ino roanere, nullam fuis in regnis mutationem Religionis feeflfe paf- furum, licet propterea millies fibi occumbendum foret. Cumhis litteris Egmontium in Belgium remifit, tradito fimul ipfius fidei iMexandro Farnefio, ad Margaritham Gubernatricem ipfius matrem perducendo. Privafis vero ad eandem litteris fcripfit, acprsecepit, ut quae. fitores caufarum fidei (neque enim hoc novura tribunal efle, aut non fummopere neceflTarium) ubique perfanfle retineantur, omni. que ope a Gubernatrice , sc reliquis provinciarum Pr£efe6\i8 ad» juventur* Et quoniam ConciliumTridentinum Belgisjam imperatum efl!et , fuperefle^ ut ejus decretis, firoulque edi^tis tam ii^perato- Jriis, quam Regiis pareatur, (anno if^f.) Haec iitterarum fummaj quibus omnes Belgii calamitates Orangius, aliique aut hiereticiaut eorum fautores acceptas referre confueverunt: impellentevidelicet hfiferefi fupreffius hic annus Belgicae tranquillitatis fuit. Nam feqUentem fesqui millefimum fextum foedarunt aperta No* . bilium confpiratio, vulgi feditio , turbida Primorum confilia, fu» rialis haereticorum incurfus, templorumque execranda violatio, Quippe Regium ediftum publlcarunt quidem Provinciarum Prseto- res, profeffi taflien aliqui fe impares in tanta ediSli feveritate con- tinendi populos ; quin addiderunt , nolle fe fuam conferre operam In multis mortalium millibus exurendis. Brabantiae dyitates, Lovanium, Bruxeil^, Antverpia, & Bu- fcoducum 5 provinciae capita , habito fenatupoftulant, ut fuorum ha* beatur f atio privilegiorum > cum quibusea quEefitorum judicia atque edidU Art. V. De Belgio fub MargarithaParmenfi. 649 edifta pugnent ; a fe certe non admitti\ Simulque erupit agitata jam dudum confpiratio Nobilium, quibus nullum in Republica mu- nus. Siquidem novem ex illis , diftante Marnixio Adelgundio ho- i». mine hseretico , Bredae, Orangii urbe, in novum foedus conjurant NobiiiuiM adverfus execrandam , utajebant, Inquifitionis tyranidem, Atqiie^°"^P*"^^^ hoc foedus compremiJ[fum vocitabant ; eique plurimi deinceps nomina dederunt, quos aut f uror hsreticus , aut bachandi licentia , autres domi decofta in tumultus concivit* Quadringentos fuifle Nobilcs conftat, praeter mercatoruni & plebeiorum turbaro* Hi ducibus haereticis, Henrico Brederodio, e praecipua Hollandiae Nobilitate feroci juvene, Ludovico Naflbvio Orangii fratre, Florentio Comite Culemburgio, & Goil. Bergenfi Comite, libellum componunt, in quo Inquificionis abrogationem poftulant ; euroque jundta omnium opera Gubernatrici Bruxellis o£- ferre decernunt. HJahacdeconjurationeadmonita Provinciarum Pra?feftos , & Equites aurei velleris, cum privato concilio in fenatum convocat, atque, an conjuraci in urbem admittendi , quidque armatis eo- rura precibus refpondendum , fententiam rogac* Crojus Armber- gius, Mansfeldius, & Barlamontius negabant eam multitudinem in urbem admittendam : quid enim opus efl^e 500« hominibus , ut Ij- bellus uniis off^eratur ? non eam fpeciem eflfe fupplicum* Mitterent aliquem omnium nomine» Alioquin portas occludendas. Oran- gius vero in graves contra Regem querelas efFufus , & alii plerique, admittendos cenfebantomnes, atfinearmis^ Gubernatrixaltera dierurfus eundem fenatum colligit, & cum ConfBltatip. pridie advertiflet magnam in plerisque a Regiis ediftis, & praefer- tim ab Inquifitione averfionem , audiviflfe fe, inquit, efl^enonpau- cos , qui Imperatoris Caroli parentis fui ed?£la carpere palam au- deant , uti barbara ac populis non ferenda : hos injuriam facere non modo fapientiflimo Principi patrias amantiflimo , fed Equitum col- legio, fenatorum concilio, imo totius Belgii ordinibus, quorum omnium judicio confenfuque eae leges fint lata?. Cur ergo nunc fe- veritatem Casfaris accufent ? Cur ea damnent , qu£e omnium ante fuflragiis fint probata ? An quia fe morbus nunc intenderit, idcirco remittenda fit cura ? Neque Inquifitionis tribunal eiVv. recens In Bel- gioereftum, curo jamfexdecim lapfi fint anni, ex quo illud Caro- lus Caefar ftatuerit. Nihil feveritatis habere Ecclefiafticam illam cenfuram, quod ediftanon habesnt ; imo multo hsec quam illam Fm VIL Nnnn fe- feveriora elTe : ut adeo Rex mirari fatis non poffit , cur tantopete ab HifDanica Inquifitione fibi timerent Belgas. Rogatis inde fententiis aliqui cenfcbant, nihil immutandum in ediftis • leges, antequam ferantur, expendendas : «bi lats fuermt, to erandas! nec alia re magls labefaaari ftatum av.ratis quam «fbra legummutatione. Adhsec famse intcrelTe, D.h.l cedere P°- ftula is hlreticcrum , qui , fi prima obunuer.nt 6»«?^?°«"^"^^ nuUumfintfaauri. At plerique contra diflerebant. Majus fam» pe clm fubire Pnncipem , fi tnanere velitlegem. cu. mulntudo non pareat. Nec fttis prudentet exigi, qiiod obt.net. non poffit, Sap°ent reffe, leges nd ufus accorrmodare , & pro tefflporam varie- Ute mi igare; aut abrogare, ut populi contine «ur .n obfequ.o. Quod vero ad InquiCtionem attinet, fatis apparere, fa"» n»'!', ho- i^inum Ofdini acceptam efle. Imo & EP'r^°P°^ ^^' f =V"'"- ria, dum religionis caufse, qus ad eorum forum P^f "nent , ad hoc peregrinaro tribunal revocentur. Pofle igitur con)urat.s refponde. non effe, quod de Inquifitione laborent ; cujus ufus al.oquin f.t [«eraktendus': edifta vero ftlubri aliquo "mperamento fore mm- eanda, & prefenti rerum ftatui adaptanda. Et hsc fentent.a nu- mero prEvaluit. Cette Egmontius negav.c , fe contra ullum morta. lium pro inquifitione aut ediftis pugnaturum. Eadem adhuc die conjurati numero ducend. Bruxellas ingreffi ^ funt, equis omnesinfidentes, geftabantque fingul. b.na anteeph.p. piumfclopeta. Prseibat duftor Brederodius, juxtaque Naffov.us , S Orangi sdes diverterunt. Altero die in domutP^Cuiember- eU a Leteodio convocatlconjurationem inftaurant. Tum ord.ne l n'& biniin cUriam ad Gubernatricem proeedunt, cm Bredero. dlSs obtulit, in quo abrogatio InquiOtioms & ed.aorum ^"'^MarStha confideraturam fe eorum poftulata refpondit, & Quando non nifiRegis dignitatem , ut pratfertent, & patria falu- ?em (peaarent, hald dubio poftulatis fatisfaauram. ^f^^J^^ libelliim eis reddidit, adjefta in marg.ne 'efP?>n"one, qua .nterffl.t- lendaelnquifitionis, ediaorumquemoderandotum, fed Rege ante conlulto, fpem faciebat. ... I»: Excepit eo die in adibus Culembergieis largo fane conv.v.o con- eeufiotum juratos citcitertrecentosBrederodius. QU'C''«> ""'■««'^"Pf •riso fam , attonita aliquantum ad ingreffum tot Nob.l.nm Gubetnatr cc, Barlamontium adftantem ei dixiffe, non effe t.mend05 , qma tantum Art. V. de Belgio fub Margaritha Parmenfi. 651 fint Geufiiy hoc cft mendici, illi exclamantes repetebant ; vivant Geufi, Nomenque hoc faftioni deineeps adhaefit, ut, ficutinGal- ha haeretici vocabantur Hugonoti , ita in Belgio Gmfd^ DeniqueBrederodius fub finem convivii , mantica more men* dicantiumcollo fufpenfa, ligneoque poculo vinipleno, manuelato, fimul omnibus propinat: refpondente convivantium choro: uivant Cmfn, Inde cyathum & manticam aflidenti tradit : ficque per omnes circumdatis , finguli refalutato Brederodio , idem carmen in- ter compotandum repetunt , conjuratione magis firmata , clavo etiam in parietem a fingulis adafto, Supervenientibus dein Oran- gio, Egmontio, &Hornano, atque bibentibus, eadempro Geufiis vota, magnis acclamationibus renovata. Eadem vota pro Geufiis ad ccenam , quam in domo Orangii Hornanus ac Broderodius cum plur.ibus ex conjuratis fumpferant, refonante toto convivio re- petita. Sed necdum nugarum & infolentiarum finis^ Sequentibtisdie-5cinfol«atlii* bus, cinericio pauperum habitu induti variam mendicorum fupelle- ftilem circumferunt per plateas, fufpenfo ex coUo nummo; in cu- jus parte altera cselata erat Regis efBgies, cumfubfcriptione: fideles Regi, In altera vifebatur mantica, duarum complexu manuumin- tercepta: infcriptis circum his verbis: usque ad manticam, Taceo reliqua, vfris nobilibus plane indigna» Difcedentes demde explofis extra urbem fclopetis , pars magna cum Brederodio Antverpiam abie* ~ runt: ubi ingenti plaufu a populo excepti , inter compotanduro pa* tera praegrandi propinata in Belgii libertatem biberunt^ Dum Geufii nummo, quem dixi, abufi funt, Croyus Are* ffchotus coelitum Reginas Cmulacrum , Hallis in Hannonia devotione ac culta celeberriraum , metallo imprimi curavit, atque nummis- ma ejusmodi geftavit, fequentibus exemplum multis catholicis* Cumque Pius V. indulgentias geftantibus impertiiflet, nummisma- tum facrorura ufus per reliquum etiam orbem Chriftfanum aut ori- ginem , aut celebritatem accepit. Geufii > Bruxellis dtgreffi , atque per varias provincias difperji vi^oriam & impunitatem religionisubique praedicantes, ceuvindi* ces libertatis excepti funt; rooxque Belgium haereticis iropletum eft. Quare Gubernatrix Comitem Bergenfem Hannoniae PrajfeClum, & MommorantiumMontinium,ah'as de integritate ac fide fufpefilos, in Hifpaniam abkgavit, deftatuBelgii & Nobilium poftulatis Regem edo toos% . ^ * . Nnnn z Sei Part. VIL Lib. IV. Gap. 1. Sed donec inderefponfum venirer, GeuQi graviiUmam inBel- !9\o feditionem raoverunt, Nara plurimum numero Eu6li , cum per provincias fparfiffent. Inquifitionem cum ediais in haereticos effe abrogatam, atque Equites aurei yelleris eam abrogationem fcripto fibitradidilTe, mox ex Germania, Galiiaque miniftellorum caterv® in Belgium effufe, concionibus feditiofis publice habitis, in iacras ffidesarmarunth^refin, de Hifpanorum tyrannide , decorrupta per fuperftitiones, abufus, novasque humanas' inventiones a Pontificiis Religione, de puro finceroque Evangelio , etiam publice ad popu- lura differentes; atque per provincias , urbes, &oppida, tanquara omiffae orep furiae difcurrentes* Atque hoc fane tempus erat, quo mfferandum magis nunquam vidit religio in Belgio, Etenim licetRex refcriberet, Ecclefiafticos quffifitores removeri poffe, modo Epifcopi in fuas fedes ante indu- cerentur , edidis etiam in haereticos imponi modum fineret , atque conjuratis veniam concederet,- nihilominus hsretici, furiali aeftra perciti , late per Belgium vi aperta circumtulere facrorum vafta- tiones. §. V. 20. Continuatio ejusdcm Hiftorise. Nam poftquam Trudoropoli ad duo milliaBrederodiodace conve- I nerant, Naffovium cum 12I aliis (quos Apoftolos dixere) ad jonoraa. (^ubernatricem legarunt, poftulaturos, utOrangius, Regraontius, & Hornanus fcederatorum rebus cum fumma auftoritate prajfice" rentur, atque generalis Belgicorum ordinum conventus indiceretur alioquin extrema denique remedia quaerenda. Mox barbara haereti- corum cohors furores immanes per Flandriam circumtulit. Diftu horrendum foedumque, qua rabie in templa, aras, facras imagines multis in locis fmt debachati. Illo furiofse iconomachiag nuntio Bruxellas periato , Gubernatrix ad Egmontium ibidem praefentem converfa , audis» inquit, Comes, quam Iseta perferuntur e Flandria , provincia tuaf an patieris tam imraania in Deum fcelera iropune patrari? ille, primam rationi fta- lus curam impedendara refpondit* At Margaritha: humanis rebus praeferendum Divinugi cultum; ita fentire & jubere Regem , cui ailiil religione prius. Ad quae Egmontius ea repofuit, quae pfeudo- poli- Art.V.DeBe]giofubMargarithaParmenfi. gyj politicam magis quam Chriftianum decent. Nec parum d oofte» nocuit liaec ioquendi cum Gubernatrice temeritas. Neque Flandria continebatur ha:reticorum furor, fed tanouain o,,.- n i.^ pocella modo in hancpartem. modo in iUarn impe°u delataftrSrr mauditam facris intulit; AntverpiE prafertim , ubi difturbata Iud. phcatione pubhca in maximuro templum irruunt, execrabili Detulan- tw nefanda qusque patrant flagitia , SS. Euchariftiam ad pedes nro- jic.unt , pyxidem vino implent , & interblasphema ludibria epotant Chriftt crucifixi imagmem deturbant,i!la2fis utrinque latronibus De' nique paucas intra horas templum vaftifliroum, feptuaginta akari. bus, omnique cultu ornatiffimum , atque toto orbe celeberrimum Juerint «^poiluerunt, utnihil integrum inyioIatwnqueS Inde facrilegi prsdones, tanquam facinore egregio natrato wi.3WG«,ff., exclamantes, adaliatempIa&monaWia v^^^^^ violentia, direptione, furoribusomniacomplent.fugientibuseclau! ftns ReligioCs & fanaimonialibus, ut violentise corpora Ibbtrahant Noftu h*c patrata Sed impunitate audaciores faai facrilegi , Der' tres demdedies mfandam illam facrorum ftragem, acdireDt onem continuant. Simulque ea labes ac turbo Brablntinos & fSo, Hollandos &SeIandos, Geldrios & Frifios invalit. Popu lationem autemiftam totum ferroe Belgium pervadentem , attribuunt Gea° Dorum princ|pibus, prajfertim Ludovico NalTovio, Trudoropoli Geu Qosmter& Galfe Hugonotos conclufam. Auditasque ferunt v^^^ ces, eodem Naflbvio inftigante; Nifi Nobilium fcederatorum fecu- ntati caveatur, & hber cuique aditas ad conciones pateat . fuaque nemini rel.g.o fraudi fit, Gubern.tricem fuismet oculis infpX! ram, templorum, quotquot Bruxellis effent, incendia, facerdotum aedes, fuam ipfius captivitatem. «uuium- Tantis undique tumultibus concuifa Gubernatrix, cum Bruxel- "er P A/2,nn'""' "f»"^''«'>g«*,& iWontesHannoniajfe tianl :t f;o.,^,f n'*""''^'^''°? ««lufisportis acivibus retenta eft ; Nec le„U«e elataquead illam ea Orangii vox; fiMargaritha publicam hac ra- ni"i8««r. r*iT '^'f ^!f"''"''' Artefia,^HannoLpSrosG'r. "r.'inKt%tu^ ^"^ '^"^»'' P-vincli^ KjlllB ^54 Patt,VIl.Lib.lV. Cap. f. Tot tettoribus mota tandem Margaritha , fuo nomine fecufit»- tem fcederatis afleruit , concionesque audiendi copiara Genfiis fecit, iis tamen duntaxat in locis, in quibus ad eam diero^fujffent habitffi, fnodo inermes nec infefti catholicis convenirent. Addiditque, haec Smdiu permitti , quamdiu Rex afTentientibns Belgii ordmibu* voluent t«ffiX At Orangius Antverpis , Hornanus Tornac. , Hochflra- tanus MechliniEE, multo plus haereticis permittebant ; repTehenO oXterera Gubernatrice. Trajeaenfes catholicos a templo , Bu- fcoducenlesipfumEpifcopumaburbearcebant. Peiora his Amfte- lodami oatrata, inflauratafacrorumvaftatione. Adeo nempe hsre-. 15° ,Tvlfeveram oftentes frontem , five indulgeas , indolis fua; te- Jiaxmanet, pergitquefurere. Rex fof oris litteris de effraeni Geufiorumlicentia , 6crorumque latrocinio , conjurationibusque Nobilium edoftus , facile advertit , co iam ventum effe , ut nullus clementis locus fit reliquus , fed arw niis franeendam compefcendamque contumacem petulantiamt jta- fuLuef quod Gubernatrix fepe rogaverat, ipfemet exercitum m TvS ducere, & iUud qua armis qua Regia auaoritate in ordi- »em f eponere f datis etiam^ ea fuper re ad clfarem , Galli dimittere inahiit. Recufarutit pariter Hocbftratanus , Hornanus, & praefer- tim Orangius / qui Albani adventantis roera percalfus cum tamilia Belgio excelTit, Dilemburgum gentjhtiam NafToviorum urbem prp- feflus^» Dicitur abiens monuiffe Egmontium , ut caput procellae ful> Irahat» At iile Regis partibus totus applicitus , fe hoftem eft prb- feflus ortimum , qui Religioni auf Regi fe opponerent» Orangii difeefTu, & Egmontii deciaratione vehementer affli^ia eft foederatoruro fa6tio* Quippe Ludovicus Naffovius , Culember- |enfis, &Sergenf]s, ejusdemcapita, cuffiOrangioabierantBelgio, Reliqui cerCatim rogata venia Co»j/)rof?ij//(>renuntiant, novoque ju- ramento fe Regi obftringunC. Tandem etiam Hornanus , & Hoch- iftratanus juraraentum funt polIiGiti, Unde (^uerelae mercatorum & IisereCicorum , pfoditos fe defcrtosque a Nobilitate* Auxit eorum confterriationera, fugamque Prseconum Trajeai ad Mofam, Bufco- dfuc!, AntverpisB, aiiarumqiTp urbium deditio. Reftitutus ubique Divinus cultus , ae res Cathoiica. (anmifd^.') Unu& fupeferaf foedefatofum princeps Brederodius ;qui jufFuj AsjftelQdaiBoabfcedefe, h^recicoramfavorenixus recufavit. Cum autera Art. V. De Belgio fub Margaritha Parmenfi. 657 autera audiflec circunivolitantes per totum Belgium viftores RegisBrederodi exercitus, caedi ubique fugarique Geufios, dilabi aut in gratiaminteiiti». redire foederatos , dedique urbes, eorum denique, qui in Hollandia fupererant, mrlitum cladem, tentata fruftrsreconciliatione, fraftus animo, patriam deferuit, ac primum Embdam , Bremamjarque Schovemburgura delatus, mota furiis mente, periit ibidem anno fequenti, Brederodii fugam fecuta eft univerfas Hollandiae deditio. Via-H«efi$ nVi- na, ipCus oppidum,rooenibus nodata^ Amftelodamum , Lugdunum,quevi£la» Harlemum, Delphi, acreHquas clvitates flagitantes praefidium ac- ceperunt, partima Megano, partim a Norcarmio ducibus. Idem Middelburgi, aliisquein Selandiaurbibus. Idem Groningae ac Da- ventrrae, totaque Frifia faftum ab Armbergio , provinciffiPraefeflo: ut adeo nulla per Belgium urbs, oppidumve , nulla uspiam arx aut pagus fuerit, qui non certatim ejeflis hasrefum magiftris , acfedicio- Dum incentoribus , fe Regis arbitrib clementiaeque tradidcrit. Gubernatrix igitur ad ruinas reparandas intenta , ftipendium > quoniiles alatur, muldiae loco civibus imperat. Alicubi, Antver- piae praefertim, comprimendae in futurum licentraBarcesdefignat. Sa- crarum Imaginum violatores, ac feditionuro auftores, qiiotquot inveniri poterant, qua^ftionibus habitis conviftos fupplicio affici, templa refici ex reorum bonis , aut publica civitatum rebellium pe- cunia, hsereticorum fana deftrui mandat, tanta populorum inidfe- ftinantiura contentione, ut Gandavi unius horse fpatio Lutheranum templum, fane peramplum , folo aequatumfit^ Alias profefto civi- tates , homines alios diceres , qui paucis ante menfibus tanto hasre- ticorum partes fufceperant ftudio. Atque in hunc modum incendium illud, populorum 6fi^enljoiji- bus conceptum , haereticorum flabellis eventilatum , aemulatione No- bilium enutritum, Geufiorum demum foEdere per Belgium omne feditionibns ac populationibus graflatum, Gubernatrix adeo diftraxic, nt religione & obedientia ubique reftituta , haereticis aut paena coer- citis, aut folum vertere coaftis, Geufiis conjuratispartimingratiam receptis, partim bonis ac patria exutis , latque ad manticam mendi- citatemque redaftis , univerfo demum Belgio pacem traquillitatem- que priftinam reddiderit. Una res in tanta felicitate Gubernatricem angebat , quod Belga- rumplurimos videret, non impetrata praeteritorum venia, ac ven- turi ab Hifpania exercitus metu perculfos , alio quotidie commigra" Pars f^IJ, Oooo reV / «3« l^egati pro- ceftantiuin« lillii Parr. VII. Lib. IV, Cap. i. re, ingentique danino civitatum ad finitimos populos opificia&mer caturas , atque adeo lucra transferre. Venerant in Belgium hoc anno (i Legati Saxonis & Bran deburgici Septemvirum , Wirterabergici Ducis , Hafii« Landgravi & Marchionis Badenfis , a quibus lupremara opem imploraverat hae refis Belgica, Eorum ad Gubernatricera heec fuit oratio : Profeflia nem Auguftanam, Evangelioconfentaneam, in Inferiore Germanii libere compbflandam eflfe : certe fuppliciis non vexandara. Proin de a fuperioris Germanias Principibus rogari Guhernatricem , nepo pulos caetera innoxios divexari hoc nomine , Hifpaniceque cenfura minis ac poenis pleai patiatur, Refponfum ; quae legati de Religio ne pr^niiferint ; refponfione indigna eflTe* Quae pro excufanda rc beliium , impiorumque contumacia difleruerint , oftendere, Germ» nise Principesminus fideihabuifiTe litteris Hifpaniarum Regis, ac Bd- giilGubernatricis, quam feditioforum hominum querimoniis , con- tra quos & expilata ^ everfa templa^ & iHata vis magiftratibus, excitati ad arma populi, magnam fcilicet innocentiam contefientur Froinde Gubernatdcis noraine illos, aquibiismifli efiTent, monerent, ut regnorum fuorum curam Regi permitterent, neve per ea turb» lentorum patrocinia turbas in^licois provinciis foverent^ ARTICULUS VI. Status Belsiilub Duce Albano ahanno 1567* ad 1573* Eftituta fueratper Margaritham Eubematricem Religio, totum- que Belgium poft fugatos aut fubados rebellcs ad pacem com- pofitum ; cum immiflus a Rege Belgii Gubernator nimia fev^ ritate ingentes deinceps calamitates invexit» Quas res qua ratione contigerit, nunc breviter expediendum. , „ . Rex catholicus alte in animum admiferat non folummodo Bei- garumrebellionem, fed vel maxime ea, qu^adverfus Religionem, cultumquefacrorum facrilege patrarant, Unde, Margariths etiam hortatu, ipfiusque Pn V.Pontificis, ftatuit cum armato exercitu m BelgiumpToficifci, atque provihciarum ftatum ordinare Cnifi , ut quidamvolunt, tota h«c profe6lionis fccna ad fimulationem fuerit compofitaO . j^^^ * Art. VI. De Belgio llib Albano. 6S9 Habito ea fuper re fenato , Rodericus Gomefius a Silva, Ebo- j^^^ - ]i Princeps, intim» apud Regem admiflionis, magnseque in aula Confuitatlo potentiaj, iter difTvafit; intempeftivum , inquiens, efle, quietos debello. jam oblequentesque Belgas armis laceffere, fimulque finitimos hse- reticos ad opem ferendam irritare» Cavendum eo roaxime loco belli civilis incendium , ubi prope adfint , qui illud alant* Quan- tumcumque ad eam diem peccatum a Beigis , a Regis forore abun- de fuilfe correftum : & fi quid ultra vincendum , animos elTe non corpora. At illos non armis, fed beneficiis expugnari. Id vero & clementiae Principis accomodatius, & Belgarum indoli, de qua diftum a Carolo patre , nullos eflTe populos , (modo paterne habean- tur) qui fervitutis nomen magis execrentur , magis patiantur. Contra vero Dux Albanus arma & ultionem unicum laefaB reli- gioni auftoritatiqueRegige remedium efle contendebat; casteris ar- cibus ac diuturna facilitate nihil aliud efFeftum , quam ut Regi obe- dientia, rebellibus timor adimeretur. Non tam rogaffe quam poftu* lafle Belgas , ut Hifpanus miles Belgio excedat ; hunc unicum eP fe obicem publicae tranquillitatis. Hoc impetrato num quievifl^e? an potius poftulafle audacius ut Granvellanus a Gubernatricis late- re & rei publicae clavo amoveatur ? an placatos ea induJgentia ? quin imo contra au6las facrorum Antiftitum praefefturas , contra reftituta Csefaris edifta , Tridentinas fandiones , Pontificios quaefito- res, improbis carminibus precibusque ac minis armatis infurrexifle» Hic etiam moderatione adhibita a Gubernatrice, quid obtentum, nifi ut votorum ubique compotes , obfequium parenti dedifcerent , atque conjurationes , confoederationes , rebelliones , defe6lionesque ubique moliti Divinaomnia humanaqueconfunderent^Praemonftraf' fe profefto Carolum patrem, quid Belgarum ingenio efletaccom* oodatius , dum contumacem patriam armis reftituit. Nunc vero non unius civitatis, fed provinciarum confenfu graviflime peccatum in Deum & Regem. Nec quia rebelies in praefentia armorummetu conquiefcant, minus ferocia^ animis inefle, refumpturos vires, ubi metum ukionis abjecerint; neque enim timorem diuturnum efle magiftrum officii» Exploratum namque haberi , haerefin nunquam bona fide manfuefcere. Sic iile p^onus femper ad afpenora diflere- bat. Atque in ejus fententiam cum Cardinale Spinofa plures ibanc» Rex audito fenalu , deliberatum Cbi pridem, ait, ire in Bel- E^«»fi^>ta«. {ium, fe tamenhaud ante profe£lurum, quam praemiflbcum dele- Oooo a; 66o Part. Vlf Lib. IV. Cap. h Margsrvtha invita» €luexercitu Duce, qul afFuturi Principis fecuritati 3C m jeftiti con- fuiat. Eumque renunciat ipfum Albanum , veteranum Ducem, multarumque palmarum heroem inclitum , defignatis ex Italias pra». fidiis militibus veteranis , quos tyronibus Hifpanis fuppiet, Gubernatrix certior fafta de exercitu, ab Albano in Belgium deportando, deducere ab eo armorum apparatu conata eft Regem, qu2B MuUi jam amplius ufui, nifi rebus iterum turbandis forent. Belgium magna nunc pace frui , religione & obedientia reaitutis» f^ec militem deefle , quo hic Clatus, uti partus lit, cottfervari ■queat; Multas jam opificum & mercatorem familias , audito exter- m militis adventu, alio migraffe, migraturas plures, ubi propius acceirerit. Accedere indignationem populorum atque Nobihum. Profpicere fe anitno civile cru^tumque bellum, in multas ^tate* inexpisbili contumacia continuandum,^eaqueoccafionehffirenn rur- fus inftaurandam ; rogare proin , ut Rex omiffo armorum (Irepitu pacatus in Belgium veni^t , rebusque fjeliciter compofitis fapientia & authoritate perpetuitatem addat. At Rex ad confirmandam non turbandam tranquiUitatem ven- turum militem afferens, ex praefidiis Infubriae , Neapolis ^ Sardi- niaj ofto peditum, & duo eqiiitum millia Albano attribuit, non rosgnum quidem exercituro , fed ex veteranobellfsque indursto mi- lite compaftum , cui praeftantes bello ^uces praefecit. Has copias Albanusper Poeninas Alpes in Aliobroges, atque indeper Bnrgun- dise comitatum , in Helvetiam , & Lotharingiam in Belgium deduxit; easque Burgundiam tranfiens (incedente ad latera Gailo mihte, ad fines tutandos miffo ) 400. equitibus Sequanic® juventutis auxit, Bruxellas ubi pervenit , Margarithse Regis Jitteras obtuht , qui- bus Albano tribuebatur fumma per Belgium armorum prasfeaura* integra rerum civilium adminiftratione penes Gubernatricem. Re- Dotis dein arbitris ampliorem fibi datam poteftatem exhibuit, vi- delicet arces exftruendi, Magiftratus ac Prsfeaos exauaorandi, prsetericorum caufas tumultuum cognofcendi, pleaendique, atque iilia agendi , pro re nata communicanda* Margaritha laudavit Regis confilium, modo itatraftetiir, ut pax adhuc recens , ceu tenera arbufcula non irritetur violentiori cultu. Ad Regem autem fcripfit: tantum auftontaris Albano tribu- tum, exiftimationi fu», tantum militum compofito provinciarum Hatui multum officere, Jam enim ex iis , qui aut hofpitiorum onere, aut venise defperatione, aut calamitatum metu, in Angliam, alias» que Art. V. Dj Belgiolub Albano. 66i que terras cum pecunia & fuppellefliH ro?gra int, nuftierari cent^na circiter bominum millia. Una re fuftenuf j adhuca fe populos, ad- ^remuRegis ; quem, (i differri contingerec, orare ex animo, utfe, nono jam anno Bdgio mciderantem , diuturna adminiftratione ab- folvat, Id vero ut raulto ardentius expofceret , Albani mox feve- ritas efFecit* Is etenim prafe^luram fuam ab animadverfione in fu dare fe id ejusdem precibus, non commo. do provinciarura , funditus exfcindi jubet , atque columnae ibidem ereftae infcribii ea in area Florentii iPalantii sedes folo sequatas efle ob exe» crandam m«moriam repetitas in illa conjurationis adverfus religio- Hem 5 EccIefiamCathoIicam Romanam, Regiam majeftatem ac patriat regiones. Concilium vero duodecim virale plurimos damnavit, quos quaeCtoreS ^ ^tit templa aut facras imagines violaflTe , aut conciones, confiftoria^ turbulentosve coetus habuiflTe, aut in Regem^ five obfcuris Geufiorumnominibus,five indutis palam armis conjurafle/aut demum lis conCIium, operam,dut vires pfaeftitifl^e > compererant, ^nno 1 568.) ^f, Orangius hoftem jam profeflTuSj ratusque Belgas ab Albano irri» Dr&ngiuS tatos armorum dacem exfpeftare , obtentis a Proteftanticis Impery armatus In principibus, atquc a Condajo Colinioque copiis,rem ita compofuit, Beigiuaib trinis fimul in locis Belgium invaderet , & Hochftratano quidem Gallorum Art. VI Ce Belgio fub Albano. 6^3 Galloruin Belgaruraque exulum Duftori Artefiam defignavit, Ludq- vico & Adolpho fratribus fuis Frifiam. Ipfe Brabantiam fibi delegit^ At Hochftratani a Sanftio Avilaacie cxCi funt. Galios CpfTsus, a Carolo Rege Albani rogatu immifTus ^icit ; ducibus eorum Pari- fiis gladio percuflis : quod contra Regis mandatuqa contra jBelgii Gubernacorem militaflent : reddita ficAIbanogratia. In Frifia Arembergius, ab Hifpanis coate confligere, inftau- Artabcfgiuc rato Bruti & Tarquinii Aruntis exemplo, mutuis cum AdoIphoNaf-iacfjis, fovio vulneribus concidit, reMa Orangianis viftoria. DepIoratUjS fummopere Joannes Arembergius. Erat is.^ famjlia Lignia , Bar- banfonii Dominus ante appeilatus, quam in Comitis Arembergii nomen ex dote gerraanae uxoris immigraret ; belli , fi qui^ alius, fidei- que prcclarus ; eoque donatus aurei veljeris torque a Carolo V, atque a Philippo fiiio Frifiae, acTranfifelania&prsefeftus jpoftremoa Maxirailiano Imperatore inter Imperii Principes adJeftus* Succeffit ei in Frifia? praefeftura Carolus Briraaeus Comes Meganus. Succenfus Albanus ira tanta jaftura, expeditionem in Frifiam adverfus Ludovicum NafTovium adornavit^ Antequam tamenillam fufciperet, ne quid jntcfea propternobilescaptivo^ moveretur, lu- 25. gendum Belgis fpeftaculum dedit. Novem jam menfibus Gandaven- Aaio in %^ 0 in carcere cuftodiebantur Egmontius atque Hornanus: quo tempo- "'<3"C'"fii re Regius Procurator judicialem procefTum urgebat ; quatuor men-^ Horaa. fibus fibi ad accufationem formaEdamprobandamque expetitis,quin-'""°' que reis ad defenfionem reliftis^ Objeaum eft iilis, vquod voluerint cum Orangio aliisque No* bilibus, «xcuflb Rege a Belgii dominatu, provinciasinter fa parti- ri, Eo fpeftafl^e conatum ejiciendi Hifpani militis ac Granvellani, qui eorum confiJia infpexiflret> Secretarium Egmontii, foederis Geu- fiani focium, ab eo retentum, j& ad omnia negotia adhibitum. Geufiis temploriim populatoribus Egmontium in Flandria, fua pro. vincia, non obftiLiflTe. Hornannm, Tornaci Prgefedum , adverfus cos , quos Gubernatrix miferat , cum Geufiis confpirafl^e. Sacrorum violatores e Tornacenfj carcere abire permifijfe.' Utrumque vero (pra^ter militis Hifpani & Granvellani ejeftio- nem) foederatis, confiftorialibus,roercatoribus, patronura feprsefti- tifl"e , pollicitos iis operam vitamque, Teneramunda? cum Orangio, Ludovico ejus fratre , Hochftratano , & aliquot foederatis de aditu in Belgium Regi intercludendo agitalfe, ac fspe hujusmodi conven- tibus iaterfuifle ; Magiftratibus civitatuiD , quarum ipfi Gubernato- m 66^ " '^Part. VIL Lib. lV. Cap.I. rss efleiit, opem in facrorum violatores pofcentibus, eos non tu- .lifTe; mandata Gubernatricis adverrus hsereticos, contraipfius Gu* bernatricis Hientetii h^retfcis explicuilFe: templa eisdem ad concio- nes corrcefliffe , aliaque (qucrum plurima adjiciebantur) eontraria hominibus , qui provinciarum Ffsefe^ii , fenatorum intimi^, vellerisau- rei fodales, fubditique Hifpano Regi effent ,• admifiiTe^ Ob quse legitime obj^^ia probataque (uti conficiebat procura- tor) ut in majeftatis reos pronuntiandam efle fentsntiam, eosque for^onis & capite pleftendos. ' - Illi, preefati, nolle fibi fraudi efle , quod ceu aurei vdler» Equites afolo Rege &. fodalibus collegis judicandiy in forofibi nott competentejudiciam fubeant, pleraque negarunt, multa interpre- tabantur, aiiquarefitefadla aflJerebant* Agitatum a fe de mutando Principe conftanter negarunt* De intercludendo Hifpants aditu ih Bejgium prolatum aliquid a Ludovico NaflTovio in Teneramundano congreflTu , fed diOrentientibus cseteris^ Conjuratis, iGonomachis, haereticis a fe aliqua permiffa , fed neceffitate & bono religionis , quam in Flandria 60000. qui armati ad conciones adibant , penitus extinxiflTent. In Granvelianum fe jure comrootos, «ti provinctis perniciofum &c, An vero haec aliaque multa accufationis capita fatis difuerint, non efl: in promptu definire, Populus Egmontium , fibi chariffimum, innocentem habuit, Hornanuin ah'quanto magfs gravatum* Hoc certura, eos non raro Gubernatrici fe oppofuifTe, & cum Orangio atque foedeTatis Geufiis capita contuliflTe* Utcunque res fuerit, in • utrumque, Gandavo Bruxellas adveSlum, Albanus, delegata firi peculiari a Rege potefl:ate, quam in torquatos equites exerceret , eapitis fententiam Regisnominetulir» MiflTusqueRithovius' Iprenfis Antilles ultimsB neceffitatis adjutor* Sabina, Egmontii conjux fupplicemHbellumad Regem mifit; in quo in memoriam revocat viri gefta fortia ac labores , quos ab anno sefratis ig^pro Carolo Casfare, ipfoque Philippo Rege, in AI- gerianis , Geldricis , Gallicisque bellis , contempta toties morteper* tuliflTet. Clementiam dein Regis obteftatur , ne velit infelicem ma- trem cura undecim innocentrbus liberis , tanta cum jaftura atque dedecore, ^iiferam per gentes circumferri, exemplum extrem£B ca- lamitatis. Ipfe etiaro Egmonfius Regi epirtolam fcripfit, in qua teflatum facit^ fe nunqusm alienum a Rege habuifle animum, fed potius vi. lara «enties prQ eo fuifie profufurum, Ad preces deinde ultimas defcen- Art^ V. De Belgio fub Albano* 66S defcendit pro conju^e, & libemundeciin ; quosgratJ?^ Regis& cle- mentiae commendat. Subrcripfit: Maje/fatis tu(S humillmms , fiddijji' muscjue atqiie ohfequentijimus fuhditus. ac famukis^ moH paratus^ Lamo^ ralius Egmontius^ Ucerque vitjE noxis apud Iprenfem per confeffionem deporjcis, Execudo. atque ad mortem diligenter praeparatus , ferali in pegmate fortiter iftum carnificis fubiit. Uiriusque capita geminis prsefixa pilis duas horas fpeftaculo fuere^ Corpora ftatim aveftainvicina templa, at- ^ que poftridie cum capitibus ad eorum*ditionem delata , catholica * more terrae mandata funt. Ingens Belgarum odium fibi Albanus concivit, Egmontii prae- fertim , qui in omnium amoribus erat, csede : erantque, quidice- rent , ea tuncprimum ftabilitas foederatorum partes , praefagirentque, omne brevi Belgium in majoresjtumultus iturum. Fertur Gallicus le- gatus ad Regem fuum feripfifle ; vidiffe fe in Bruxellenfi fero dccuffum illum verticem, cujus virtute hit Gallia contremuerit : clades indigitans illatas Gallis ad S» Quintinum & Gravelingam : quarum prior mag- EIogiuBi, na exparte, pofterior, quanta erat, Egmontio debebatur, Deceffic annos natus 46. rc}\6Us ex Sabina Bavarica , quam Spirae pra?fente Carolo V. duxerat, faeminis 06I0 , maribus tribus. Ex forore ejus , Comiti Vadamoniio nupta, nata eft Aloyfia, Henrici III^ Francias Regis uxor. Nobilitas faroiliae pervetufta,- potentiamajor, cum Geldriam Egmondani Duces poflidebant. Cognomen ab Egmon- tio, Batavia? oppido : ex quo Comitisappejhtionera femperretinuit Lamoralius, Jicet Gavrasin FlandriaeftetPrinceps, aCaroloV. crea- tus aurei velleris Eques, a PhilippoFIandriae & Artefiee prajfeaus. Vir plane, militia prstfertim, magnus. Reliaa filiispaterna bona. Philippus Hornanus, aurei velleris & ipfe Equcs, 50. setatis annof biit. Necminor eiNobilitas, ex Gallica Mommorantiorura ftiri, e oriundo; cui rebusgeftis fe parem exhibuit, Pr^fe6luraBeIgici maris 8c Praetoriani milicis decoratu^?. Miiiii'de rodimenra fub Caro- lo V. pofuit; cui ob Hornam, Cafarei juris in Geidria oppidum, fuh e6lus erat. Inde Comitis H jrnani tituius; quamvis ahoVum in Re^iis provinciis opp'dorum , arciumque potirecur. Defteri haud modicepotuiflet, finon Egmontius omniumlachrymas confurapfjflet* Damnari pariter majeftatis caefique 23 alii Nobiles, in^er quos ^tjj jg-^g.: Stralius Antverpienfis conful , 4. Egmontii lecretarius^ Capitis etiam damnati MontiniusHrrnani frater, &Bergenfis adZomBm Marchio^ qui in Hifpania (quo utfcrqueaGubernatricelegatusfuerat) jam aa. temcerure obietat, Berga &Mont2nium fifco addi6la. Fars VJL 1* P P P His 666 l^art. VIL Lib. IV. Cap. L 29. His ita peraftis cum laooo. peditum & 3000. equitiim, Albs- Aibanus in nus in Frifiam totoimpetu rapcus, adverfusLudovicumNaflbvium, Fiifum. viaoria ab Arembergio reportata ferox, pari ferme militum nu- mero, cum Hocliftratano & Schovemburglo , pedem ibi firmura pofuifle eft vifus. Ubi lepidum illud accidit. Exploratores ab Ai- bano prsemifli , audito tympanorum ftrepitu vifisque procul vexillis, feftine recurrentes , hoftemimminerenuntiant. Inftruiturad pugnam ^ acies. Cum eccel occurritnuptialis pompa , qua Nympharuftica, agreftibus magno numero comitantibus in vicinum pagum ducebatur, Iliico vertitur in rifum pugna. Sponfa prseteriens fclopetornm fono faiutatur, Inde natum proverbium , ut procurfatores , & explora- res , fi reditum ad fuos paulo meticulofius feftinaflent, interroga* rentur, anfponfam viderint, r^ufio'- pro- -^t magis ferio res mox agi ccepta» Nanbvianlcaftris, fitu & fiigat. opere ad Gemingam pra-munitis , fe continebant. Sed Albaiius eos adortus , & caftris exuit , & ingenti praelio fufos ad internecionem ferme delevit , vindicato abunde Arembergio. Praeda copiofa, impedimenta omnia, Naflbvii, Hochftratani &Schovenburgiiopi- ma fuppellex , pr^tcr figna coroplura ac tormenta in Hifpanorum ma- ^ nus devenerunt^ Minuit tamen viaonsj tantffi Istitiam legionis SardiCSB furor, quae, ut vindicaret fociorum nuper iis in locis csfo- rum cladem , multos circura circapagos, igne fuppofito, concre- marunt, Albanus revocata veterumdilciplinaTribunummutaremi- litiam coegit, ad gregani militis conditionem redaaum, fed paulo poft gradui priftino reftitutum. Redaai quoque inordinem centu- riones, ftibcenturiones , figniferi. Quorumpluresmilitia abirema- lebant, quam ea afficiignominia. Sed non ideocompenfatajaaura, quse ad decies centena florenorum miUia afcendifTe seftimabatur* Groningam inde Albanus viaor delatus, defignatum loci Epifco- pum , & Meganum pro Arembergio Praefeauram provinciae accipere julTit. , . Hovumque Qdefo fratris exercitu Orangius cum Tcajori copiarum numero, Oiar^gU ex- Germania a ProteftantiumPrincipibus colleao properabat. Erant mitimi. eoinexercitu viginti 0^0 miUia : fexdecim peditum Germanorum miUia, equitum 0^0 : equitum Gallorum Belgarumque duo raillia, totidem prope peditum. Et Gerroanis quidem legionibus quadrime- ftre ftipcndium fpoponderant Septemvir Palatinus , Dux Wirtem- bergij£, & Argeotoratum. Belgis antem & Galiis tria talerorum mUiia in fingulos menfes promific quidam Hifpanus Antverpi^mer- cator. Equitatum vero akndum in fe fufceperant , partimOran- gius Art. VL De Belgio fub Albana* 667 gmsac frater, partim ipfi equitum Duftores, Cafimirus Palatini filius, Comes 5cwarzenburgicus, duo ex Ducibus Saxonise, Hoch- ftratanas, & Lumejus Comes a Marca , homo Catholico nomini in- fenfimus barbaro atque impio voto obftriclus ad eorum hnienam. Cum his copiis & vigmti carapeflribus tormentis Orangius opinione celcrias transmifTo Rheno ad Mofas ripam haud procul Trajefto caftra pofuit, ingentique Belgium aut timore aut fpe com- plevit. Albanus , numero h*cet minore multo inftruftus, difiimu- latometu, augentihoftiumvires, confpirationem Principum , Da- niae quoque & Angliae auxilia , refpondit cum Hifpanica gra- virate , quantumcunque fit illud fcBdus , non tamen magnopere cflTe extimefcendum ,* eo quod contra illud Rex longe majusitiie- rit ,• conveniflTe fiquidem cum Hifpaniarum Monarcha Rcges Nea- polis , Siciciliae & Sardiniae , conveniflTe Infjbrise Ducem , Burgundio- nom & Belgarura Principem : praeter Peruvii, Mexici, & Philip- pinarum Reges. Majorilli a Belgis raetus, quibus invifum fe fciebat, ne cum Orangio arma conjungant. Movit nihilominus ad Trajeflum tran- fitu Mofae hoftem prohibiturus, At Orangius celeritate ufus flu- vium, vado invento, no6le trajecit, atque Albano pugnae copiam obtulit. Verum ille, expetentibus licet praelium Ducibus , providens Cunaando. animo, tanto hoftium numero haud diu ftipendia & alimenta fuf- feftura, quam minimo fuorum periculo damnoque agendum ratus , fuorum ardorem repreflit* Quotidianae tamen interceflferant velita- tiones. In una ex iftis Vitellius caftrorum Praefefilus fugatus eft, doluitque maxime, quodequa, quam perniciflimam habebat, elTet fauciata. Altera die congreflTus cura aliquot hoftium turmis , 400* eorum interfecit, praeter plauftra complura militari fupelleftili in- ftrufta, 150. equis ad Albanum abaftis, g«, inquit, quot equos una mibi equa peperit. laem Vitellius, cum hoftis Betam amnem transmitteret, re-» fiduas in citeriori ripa copias aggreflTus , jufto ferme praelio vicit , caefisduobus eorum millibus, captisque non paucis Nobilibus» Sed Orangio maxirae doluit jaftura Antonii Lalinii Hochftratani Comi- tis, qui globo trajeftus, paulo poft catholicum fidem publicc pro- fefliis , obiit, i f o» Orangiani milites cum domo , in quam fe confti- paverant, igne injefto mifere exufti funt, Ex Regiis 80. cecidere. Cenfebant Duccs eo die debellari potuifle , fi Albanus cum toto exer* citu in hoftem movifiTet, Ppp p ^ Et 668 Part, Vil. Lib. IV, Cap. L ^liflkGaliis 30. Novura tri- butum iiTi m Belgas. Et licet ad Quercetum prajlio plus quatn velltari damnumut-; cunqnecompeGfaritOrangias, Hifpanis aliquot fagatis fjgnis, roul- tisque caefis, & Hugonotorum etiam acceffu auSlus eflet ; quia ta- men Albanus perpetuo illi ad latus incedebat, nec tamen ad pug- nam decretoriam adigi poteran , annona deficiente , ac mflite , ob ftipendia non perfoluta , infurgente, ftatuit , Cond^oiiellum in Re- gem reparanti fe adjungere. Verum a CofTaeo Galliae aditu prohi- biros, railitepartim dimiiro, partim in Germaniam redu6to, Bel- garora aliquos metu liberavit , alios fpe deftituit. Ita nempe Fa- bius ille cun£lando, modico fuorwm damno ferocientem fregit Han- nibalem, licet huic quoque Diftatori fuus non deelTet Magifter Equitum, qui cunaationem incufans praelium depofceret, (flwM» 1568.) Albanus KofteBelgio eie6lo, duomilliaequi?:ura, tria peditum, Duftore Ernefto Mansfeldio , in Gailiam adverfus Hugonotos mi- fit, gratiam relaturiisRegiCaroIo, quod Orangium pro hofte ha- bejret. Erantque fuppetise rftse pars magna Monconturiana» vi6lo- rise. Ipfe vero Albanus Bruxellas triumphanti fimilis ingrrffus, a* Pio V. Pontifice galero & gladio , auro gemmisque diftin^t s dona- tus eft. Sed diim trop1ia;um fuperbum ex sre conflatum fibi in arce Anverpienfi jerexit, Belgis indignationem, Hifpanis rifum roovit^ Sed nihil aeque odium ipfi , ac Hifpano nomini univerfum cumu- lavitac novum tributum, ea lege Belgis impofitum, ut rerum mobilium, quoties venderentur, decima, immobilium vigefima , omnium vero centefima femel a Belgis penderetun Sic enim ex- haufto serario & provinciarum fecuritati provideri pofle. Ordines eam ob cauiara Bruxellis coa6li , qux)d ad deciraam attinet, repu- gnabant. interverti eo tributo commercia, praecipuum Belgii ali- mentom. Pro eadem re fg&pius decimam folvendam fore, pro la- na, profiiio, protextura, protin6lura, pro pannis ac tapetibus venditis : ideoque au6tis in immenfum rerum necefTanarum pretiis , abfterreiidosopifices, raercatores , emptoresque, alio potiusniigra- turos, cumqueextremapernicieegeftatera provinciis reIi6luros. Sed uihil effedum apud armatum , vi6toremque rciiitem meliorem , quara Gubcrnacorem* (anno 1569O Cum igitur hinc excufationibus & libellis fupplicibus, illinc cdiais & minis diu certatum eflet, Albanus contumacioribus ali- quot Art. VI. De Belgio fub Albano. 659 -quot clvitatibus privilegia ademit, alifs prsefidia impofuit, omnibus metuiti iDjecit, Quo fa6lum , tit provinciarum plerseque centefi^ mam confenlerint, Utque promptjores faceret Belgas, recitato publfce in foro Antverpiae maximo Regio diplomate pr^teritorum veniam & oblivionem promuigavit. Sed tot inferta; erant excep* tiones, ut fpes & exfpedationem populorura nulktenus impleret^ (^anm 1570) Deciraarum exaftionera fufpendit deinde nova calamitas. Nam infamefcensOceanus, atque aggeres aut demolitus , aut etiam ali- cubi fupergrefTus, inaud ta eluvione contexit aliquot Selandias in-Eluyio. fulas, roagnam Httoralis Hollandisepartem, totamqueferme Frifiams ftrage non fortunarum folummodo lamentabiii, fed hominum quoque vel in folo Frifia viginti millium, quos mare acceflu recefluque jux- ta faivum haufit; non alia oculis oblata imagine, quam Noetico di- luvio naufragant»s terrarum orbis> Sufpenfa igiturtantffper propter calamitatem iftam decimalis tributi exaSlione , pofleaque refumpta rova edi6ltim moderatione temperatura, raollitumque Bruxellenfi- buspromulgat Albanus, nihil ultra mutaturus. Sed illi conjunftis adeoftudiisrepugnarunt, ut claufis officinis inftitores, tabernarii, 61 opifices ab opere ceflarint : quorum aliquot preg foribus tabernarum fufpendi juflit, JamqXie miles in armis, liflor cum la-queo praefto €rant; cum nuntius de Brila a Geufiis capt^, tanquam Deus e ma- china , funeftae cragoediaB nodum ac laqueum repente folvit. Nam perculfus inopinata clade Albanus, omittit tandem odiofam quasftio- nem, duos ipfos annos non alio fruflu agitatam, quam ut au6lo Hifpanorum odio, provinciarum defeaionem traheret; proutmodo iiarratum ibo. Continuatio Ejusdem Hiftorise; iuS ambitiofae atque hserefi infete mentis Princeps, jam tum, cum Philippus Rex, Belgio difcefliiru«, Margaritham fo- Torem Gubernatricem dixerat, fpe Belgii Pra?fe6lura2 dejeftus , im- perium quoddam meditari vifus eft. Pacatis autem rebus id aflequi non poterat. Concitavir proin fovitque, traftis in partem primo- ribus populisque, fllas Hifpani militis, Granveilani, Kpifcoporum, Inquifinonis, Concilii Tridentmi turbas. Quibus tan en Regisindul- gentia compofitis, ultra progredi non eft aufus, difljmulandi tacen- diquejnfignisartifex*Juramento de-n fidelitatis a Margaritha exa'6lo, P p p p 3 au- ,7o Part. Vn. Lib. IV. Cap. 1. auditoque Hifpani militis adventu , haud dubie non optime fibi con- fciusin Germaniam feceffit, occafionem exfpeaaturus , qua confi- liis fuis eventum daret. 31. Etinvenitillam, Albanojudiciain alienatam Nobilitatemeser- Orangius cente, ubi ipfein reorum numerum relatus, damnatusque, perfo- Geufios in ^^^^ egerat, pofuit, & communeni, ut videri voluit , cau* partes wah^^f^j^ ^^j^ privata conjunxit, atque arma induit palam : provincias , ubi tanto exercitu armatum fe oftenderet, ad fe defeauras ratus. Verum, cum ill« quiefcerent , vi^us Albani cnnftatione , atquein Germaniam regreflus, nihil optatius habuit, quara illam decima- rura exaflionem , haud ex vano fibi perfuadens , licet paucorum No- bilium fupplicia non tanti fuilTent roboris, at fe civitates fibi con- jungerent, tributorum tamen novitatem , tanquam caufam omni- bus communem plus roboris habituram : atque recenti hoc & com- muni odio ardefcente tempus adeffe opportunum maturandae rebel- lionis, fundandique, quem diu moliebacur, dominatum. Immi- nens igitur occafioni , firmatusque occultis plurium civitatum confi- liis, ad defeftionem jam fpeftantium , leao per otium milite, eas Belgio faces intulit, quse deincepsnullo annorum fpatio, nullis con- cidentium urbium ruinis opprimi , nuHisque cruoris fluminibus ex- tingui poffint. Coeptum eft a Batavico mari bellium , quafi jam tum vires fuas prsefenferint. Quum enim Orangius urbem aliquam munitam aut portumprimo occupandiim ducereti ex quo bellura circuroferret , fciretque, Geufios, tam Urbanos (qui in urbibus degebant) quam SyhefireSy ^tqne Jquatiles ^ occafionem, qua deficerent, opperiri, cum his ultimis fortunam tentandam ratus , felici rem audacia cpnfecit^ Horum Dux fuit Guilielmus Comes a Marcba , Lumaei dominus, juratus religionis hpftis, odiumque in Albanum profelTus, depiftis decem in vexillo monetis, ad decimi nummi memoriam invidiam- que jnilitibus altius im lantandam. Commilitones illus primi fuerunt Lancelotus Brederodii filius nothus , Guilielmus Treslongus &c. qui- bus mandaverat Oranguis, praedatoriis nav busoram HoIIandiae ze FrifisB infeftam haberent. Illi Hifpanorum odio & prasdarum cupi- dine ; quarum quintam partem Orangio pendebant , piraticam exer- cebant, donec vi tempeftatis in Vornam Hollandiae infulam appulfi, ac pro mercatoribus habiti, difcrimine in audaciam verfo, anno Art. VI.- De Belgio fub AVaano. 671 15-72. Brilam inCulx portum capiunt, eundemque, nuHa in fa-3j..| cras & pcrfonas Ecclefiafticas crudelitate omifla , communire aggre- * diuntur« Alfaanus re nuntiata , timore equidem perculfus , fed eo diffimu- lato, dixiife fertur; nibil, nibil: quafi diceret, id nihil elTe ducen- dum. Unde Batavi illum dein verficulum cecinere: Crevit in im^ vnenfum, quod fuit ante nibiU Accurrit quidem cum aliquot fignis comes BolTavius Hollandise Praefeftus , fed repulfus eftftrenue, ali-« quot etiam ejus navibus incenfis. Albani vero fta^uae ob Brilath captam confpicilia ad ludibrium nafo impofuerunt, ad Germanicam ^ vocem 35rittcn alludentes* Ad captas infuls famam, mirum profe£l:o, quantaperBelgium Mutatare.. fubito mutatio fit fafila» Quippe civitatum complures f^ederatis ium facies. ultro favere, aliquae etiam invitare, alise nec Albanum pati nec a Rege deficere» Dordracum Hifpanis portas occlufit , fparfo rumore, ad decimum nummum exigendum eos venire. FlifTinga Hifpanum Defeaio» prsefidium vi ejecit, Alvaro Paceco HifpanoTribuno fufpendione- cato, Moxque, Amftelodamo excepto, omnis fermeHollandia& Seiandia defecit,- atque Lumseio curante Orangio fidem juravit, hstrefi utrobiquei praedominante. Tantaque mox hsereticorum multitudofpe praedse exEcclefia-j • • » . rumbonis capiendae confluxit, utquatuorintramenfesinportuFlif- uWics fingano i fo, navigiorum clalTis inftru6la ftaret , Hifpanosque faepius ^ aggrefla , fuperior pleramque evaderet ; ut jam tum maritimse per Oceanum potenti^prsElufiflevideantur. Hsec etenim funtcunabula > cx tenuibus initiis enat^ potentiffimae per orbem Reipublic^. Mox ^uippe eadem procella Zutphaniam, Tranfifelaniam , Frifiam, Gel- driam , rapuit , urbibus partim vi a Comite Bergenfi , Orangii affi- ne captis , partim metu aut fponte deditis. Hoc nempe decimse pre- tio emptus eft Orangio provinciarum Principatus. Sednihil Albanumsequeperculit, acmontesHannoniceaLudo- vico Naflxjvio ope Gallorum capti, Colinio Carolum Regem urgente » ut Naflbviis in Belgio fuccurrat. Simulavit id Rex , ut feras in caf- fes agat & meditatam rebellium Hugonotorum caedem perficiat. Al- Urbescaptar, banus Gallorum metu omiffis maritimis provinciis, filiumfuumFe- dericum ad obfidendos Montes mifit. Qui Hangeftum, quem Coli- nius ad folvendam obfidionem cum delefto milite fubmiferat, acie profligavit j ciefis Gallorum mille ducencis , captis vero cum ipfo Duce f art. VIL Lib. IV. Cap.. I. Diice fexcentis. Hirpartorum triginta duntaxat denderati fcribuntur. Fugitivse Galloriim reliquiss a rufticis trucidatJB funt. Orangius, ut fratri Montibus obfeffo , fuccurrat, (5ooo, equi- tum, iiooapedituma transmiilis Rheno & Mofa, Ruremundam cxpognat^ Teneramundam, Mechiiniam, aliasque urbes aut deditio^ ne occupat , aut pecunia muUat, Et profefto miferum^ fi unquamy ca tempeftate Belgium fuit, quatuor hoftilibus exercitibus, terra ma- rique prefllim. Q uura provinciarum maritima Lumaeius, Gallls fini- ' tima Naff3vius,Germani5ConterminaBergenfis, mediaOrangiusve*- saret, urbes direp-tas caedibus complerent, nullius stati pudorique-* parcerent, in facra pr^fertim ac facerdotes furerent, eosquequgs- fitis ad ignominiam fupplieiis barbare trucidarent; Lumaeio pra^fer- tlra Geufiorum immaniffimo facerdotum carnificinam ubiqueinftTU-. eirte, Belgisque fe iaplures ac truculentiores domiaos mcidifle la^- Eientantibus. Sed Orangius fpreto intenm cfvitatum* odio, Brabantiam dire* ptionibus emenfus, in Hannoniam properavit,.obfeflam urbemlibe- raturus f fed Albani eaftra ita munita invenit , ut ea perfringfire nul- kteniis poflet.. Auxlits fubin Pacifienfi Hugonotorum caede , anirao eonfternatus Delphos in Hollandiam , frater Ludovicus urbe dedica^ Dillenburgum in Germaniam receifit. Aibanus vero Montibus re* ceptis , quidquidOrangius ih Brabantia & inandrra occupayerat, re- cuperat majori ceieritate quam clementia: oppidorum aliis pecunis' multatis, aliis licenti^e militum permiffis ; quorum furorera Mech- tinia elegans & opima ci vitas tridui populatione pertulit: eo folo relido folatio , ut prsedam , ^ili pretio a mercatoribus Antv^erpienfibus em- ptam , a facerdoteSocietatisJEfuadid perfuafis, eodem poflet redi* Hiere : viginti miliibus recuperata fuppelle^tili, quje centum millibus conflaret. Cum autem haec direptio magnum Albano conflaret odw um , rs caufam contuUt in Mechlinienflum perfidiam , qua paulo stx- te Regium prsjfidiam recufarint , ut neceffitatem le Orangio deden» dipoflfenc obtendere^ Interea Federicus, patre adhuc feverior, Zutphaniam captam^ Hariemiex- direptioni miiitum pariter permific f tantumque reliquis circum pro- piigaasio. vinciis terr >rem incuflit, ut Bergenfi tuga dilapfo, menfis unius fpa- tio omnibus oppidis fit potitus. At vero crudek Harlemi excidiuni adeo Hollandos irritavit , ut extrema maluerint pati, quam in Al-» bani iuflTaconcedere. Certe Harlemum , rejeaa venia ab Federico oblata, religione vereri paiara exuta, direptis temflis, facrisque ©mni- Art. VI. De Belgio fub Albano. (^73 omnibus contaminatis, 0^0 tnenfium obfidionem pertulit, ea pei- tinacl, utFedericus deditionedefperata receffifTer, nifi pater figni- ficafTet, fi locujn defereret, fe, lefto licet decUmbentem , m caftra venturum, aut certe accerfiturum ab Hifpania ipfius matrem , qu» filiipartesimpleret» Quamvis autem eo eonvitio accenfu^ juvenis omnes adliiberet inachjnas, oppidani tamen tanta pertinacia fe obfirmabant, ut no- vis in dies contumeliis Hifpanos irritarent* Cum enim ifti caput in urbem projeciflentcumelogio; Caput Pbilippi ConinXi qui Hberaft- do Harlemo cum bis milU auxiliaribus venit, Iterumque aliud cum ti- tulo: Caput ^ntonii PiMsi qui Montenfem urlem Gallis prodidit: iWi captivis undecira Hifpanis obtruncatis, eorum capita dolio inclufa noftuincaftra devolvunt, cum infcriptione : ^lbano Harkmmfes^ ne ob decimum nummum, adbuc non folutum^ bellum perfequatur^ dmm capita perfclvunt, ac pro ufura dilatce folutionis undecimum fuperaddunt^ Accefferuntimpialudibria, dum facri operantium veftibus induti aras, in moenibus ereftas, fuppficantium more circumeunt, hym- nos in defpeftum concinentes. Mox ftramineas facerdotum, mo« niahum, & Hifpanorum icones flagris caedunt, confodiunt, am- putatrsque capitibus in caftra projiciunt* Sed non impune facrilegis ludionibus illa fuerunt* Nam ex eores eorum in pejus ruebant^ donecfame confumpti, dedita tan« dem urbe arbitrio viaoris, fenfere ultorem Deum, variis luppliciis a Federcco necati, utvindicaret quatuorHifpanoruramill{a,in€a obfi. dione amifla. Harlamenfes in ufum revocaverant columbarum mi- nifteriura, litteras ad Orangium deferentiuro» Foeminffi non minus acviripugnabant, Eodem tempore Sancerra in Gallia expugnata. obfidione & pertinacia in omnibus perfimili, Fatalis etiam haec obfididfuit primis fociig, qulBriiamceperant, nam Lancelotus Brederodius interemptus eft, Guilieimus a Marca Lumcei dominus, catholicorura tortorj in esilium a^us ab ipfo Oran* gio, quod culpam Harlemenfis obfidionis non foluteBinordinescod. jiceret, ftipendia maligne fuppeditautes, atque proptcrea arma WWi minitaretur. Coropertus etiam aliquid contra Oranglum moHri, ii- bertatis auaorem licentius fe efferens, Poft quatuor annos ad- verfus Joannem Auftriacum arma rtfufljens, vidus Oemblacenfi pugna, Leodium fugit, ibique interiit> rabidi eariis morfu, immam> facerdotura carnifex* Compenfarunt utcunque laauram foederati navalj pf^Ifo, quo captuseft Bofluvius, Hollandiae, Selandiffi, & maritima Belge,rutA Psiim. Q qqq oi"»" 574 Part.Vn. Lib.IV. Cap.I. orae prsfeaus, prstoria ejus navl a reliqriis di4unaa PO«^^i«Mf certamen fuperata. Sed Hifpani vices redd.derunt in Ho landia Au- S^nb e^/pugnatis aliquol oppidis ad Hagam Com.t« ceperunt „ ^neSteXntTgTum^^^^^^^ Be,«!?;niu..„ovurBelgii Gubernatot, a Rege, ^^«1^ ab ea defelliones fottafTis improbante, eidem f K^-ffiiwrcuffl lilio, ttaditaRequefenio gubetnatione & exeratu in foaniam tediit Belgium totum turbatum relinquens, qwod a^^ar, Sa ParmenO pacltum invenerat. De ejus abitu vanusapudBel- f a f«nfus aflTerentibus quibusdam (quod de ^«Sfo m^m^t^, fnr nafdeumnondebuiffe, autnonmori) autadvenirenondebuif- Sanut^Tn Belgium, aJt eo tempote non avocari, quo nu laam- nttaSate Oiangii& ordinumHollandicoruincffipta emoMiri pote- ? ntVnecralbmiiuscurari volnera.qua» quiilja intulit:datodocu- r^en o dumOrangiumbis vicitbisaproviaciis vel cunftando depuht. feceptSem in Hifpania a Regepeihumaniter Albanus, fed noftSdam abaulatelegatus. eamtempeftatemmjraanunisqua, £-excepT, maiorvifufdumjaceter, quam dum fortuna faven- teS e^ Cre^ nunqiamexcidiOeeumReg.san.mo v,- riSatoantis, fed datum aliquid Belgii, ut pumtas videa ur. Kagium. Nfm Henrico, Lufitanorum Rege mortuo , ad Regnum .liud armTs capeflendum Albanum elegit, mirantibus plur.bus, q^od homi- «rob fex aonorumexilium irritato eam prov.nc.atn, quam fummi «omenUduXt, demandaiTet. Imo Albanus^ipfe d.cebat, npnfi- «eTafturadSi fe, quod ad Regnum fubigendum opus Reg. fue- "'TimplSesRegis. Quippe bellumfumm. fideadminit^^^^ vit LuSiaeidem patta. Sed btevi poft/fl«w 158».) Ul.nipo- «e alloquioRegisfspiustecteatus, febtiobi.t, a Ludov.co Grana- «nfi lUuftriffimiPrsdicatorum ordinis v ro totoorbecelebwrimo, Die morientium factamentis tite munitus C is famam imminuic^ At majorem Vitellio Belgium mox virum luxit, ipfum videli-j^^ j. et Gubernatorem Ludovicum Requefenium ; in quo paterna Zunica? (^^0» omus, & materna RequefeniaB (unde dominatus & nomen) de« ora^olle^ka funt. Is in maritimo adverfus Ottomanum bello mo* erator Joanni Auftrtaco a Philippo datus, Maurico dein bello ap- licitus, cum belli pacisque artibus prasftaret, primum Infubriasy lox Belgii Praifeteam iniit. Nec infeliciter eam Pro vinciam geflit, 1 ejus gcfta , ad ea , qux praeibant in Belgio , & quae fubfecuta funt, * eferre placeat. Nam faipius Viflor, pluribus locis ab hofte recu- •eratis, contraftiores multo debilioresque , quam invenerat, ho» lium vires reliquit ; majora afturus, nifi milites, importuniu* luaiQ ioi^us ftipendia depofcentes , intra bietmiuffl ter aut quater Qqq9 3 fedw g;^ Part.VIL Lib. IV. Qp.L feditionerenovata, viaorias ipfifuas corrupiffeht, & Gubernato-' risfuifatum accelersflent. Ci 5-740 , , r j-l- r Duo taraen ei vitio data; & quod ad motus feditioforum mi- litutn compefcendos Belgarum populis arma concefTerit , ^gre m pc: fterura adimenda: & quod, dum Mediolani Gubernator effet, du-: rius & iniquius, quam decebat, & oportebat, fanaum Carolum Borromsum habuerit, Caeterum , antequam decederet^ Barlamon-' tium nominavit Belgii Gubernatorem , Mansfeldium vero^rmorum Prsefeaum, fed quia* antequam tabul» fignarenttir, o^bnt, nulla corum eft ratio habita manfitque pro gentis mofe penes pru-a- rium fenatum Belgicae adminiftrationis procuratio , quoad Regi v> deretur. ./r Neque Rex abs re putavit fore , fi diiata paulum miflione novi Gubernatoris, Belgis interea Belgium gubernandumrelinqueret, et duaus ratione, Belgarum Proceres traditam fibi Rempubhcara cura. turos attentius, quamque toties exquifierant a Rege, medicmam per fe iplos adhibituros ; praefertim, quod fenatorum pracipuos, Arfchotum, Mansfeldium, Barlaroontium , Viglium, Religioni fibi- que addiaos non ignoraret. Sed eam gubernationem plurimum ob- fuilTe & Regi & Belgio, fecuta inde provinciarum pernicies lucu- lente oftendit, j./r r mi Nam Orangii occultis artibus int^r fenatores orta dsllenrioRe, ' -^lii Hifpanienfes, Patriota alii dicebantur, plaufibili patriag liberta- ih titulo praevalente. Praefertim vero Brabantis & Artefis depu- tati ab Orangianis corrupti in abdicationem externi militis vehe- menter laborabant , ut iis dimiflis, prout fub Margaritha faaum, Belgium pro libidine mifcere polTent, Hifpani milites , qui in Scal- dia & Duvelandia ad praBfidium reliai fuerant, his auditis, in quar tam jam feditionem verli , reliais paucis duntaxat Zirizaes Wal. lonibuSf utramque infulam, tanto labore ac fanguine nuperoccU' patam, deferunt , & in Brabantiam efFufi ftipendia ferociter pO' Et annuebant plerique fenatorum 5 ut folutis ftipendiis quiet confulatur, At ubi Brabanti® & Artefi» deputati , dudum ab Oran gio empti, interCeflTerunt , inopiam aerarii quefti,Hifpani Aloftua intercipiunt (fufpenfo extra portas Regio Miniftro) eam urbeff pignoris loco retenturi ,^donec integra ftipendia reprsfententur Quonuntio auditt Bruxellenfes infurorem rapti Hifpanos tota urb( M necem-GonquirunC. Senatus vero decretaHifpani milites , qu Alo- An, Vlh De Belgio fub Requeftnio. 679 Aloftum in vaferant,rebelles , hoftesque patrije ac Regis renunoiantur, Alodm cr & Brcxellecfi populo ad urbis tutelam arma permittuntur. Quo^*"°** exemplo complures Brabantise & Flandriae civitates , quod eadem fe timere dicerent a Walonibus & Germanis praeGdiariis fuis, arma induerunt, pari fenatu$confenfu& delegatorum inftinftu. Nihiloptatius Orangio, in anguftias jamredafto, acciderepo»» terat iis provinciarum militumque turbis; quas ut nutriret, atque in apertum belli incendium inilammaret , crebris ab Hoilandia litte- ris provincias ad libertatem vocat, dominatum fibi aiferturus^ Nes- que fruftra adhibitae machinaj. Nam Nobiles complures ac fenatores in fcEdos petraxit , abaiienato etiam ab Hifpanis Arefchoto fenatu» principe. Bruxellenfes ad arma clamant.' Creatur novus Bru* Kellarum Gobernator Guil. Hornanus, Hifpano nomini apprime ia- fenfus^ Hujus mandaco Mansfeldius, Earlamontius, Viglius, Al* fonvillus , Delrius , aliique fenatores, qui Hifpanicarum partium ha-« )ebantur, excuria incuftodiam violenteabducuntur, Senatuscon^ iiltum de Hiipanis toto BeJgio pellendis conditur. Imperata toti i^lgioarma* ImpIorataGalliffi, Angli», Cliviseauxilia, acpragfer Turb«. im Orangii. Qui illico milites mifit, ad expugnandam Gaiidaven- bm arcem, quamHifpaniobtinebant, NeoportumaritimaFiandriaB trbe eidem in pignus data. RebusitapraeparatisProcuratoresProvinclarum, penes quos, onte.rnpto fenatu y rerum fumma erat , totius BeJgii CoraltiaiGandavi ogunt , foedusque generale Ga«ifluen/e diftum , percutiunt , capi^ ibuscomprehenfum* Praecipuum ex iis erat : m milites Hifpani externi» ue omnes , conjundis perpeUia fmce acfxdere Hdlandis Setandisque cum cateris rovinciis^ qmmpriinum Belgio ejicerentur^ (anno ify6.) His mira omnium confpiratione decretis, ventum ad arma* Jlimseus ordinum Du6lor acie vito ab Hifpanis* Hi Traje6lo ad lofaraejeftii urbem recuperant, loci mulieribus captis, & ante ; objeftis ingredientes^ PaflTa tum quidem ea urbs militarem prae- tndi licentiam : fed multo magis Antverpia^ In hanc foederati or-Antverpl^ Ines ultra 20000. armatorum injiciunt» Verum Hifpani ad (Jocodirepta, 3 Avila in arcem recepti, inde in urbem tanto impetii procurrunt, C vifloresea fint potiti. Secuta eft barbara lane ditilfimi Europae nporii populatio^ Nara quidquidira & avaritia in fumma armo- im licentia fuggerunt, per casdes ac rapinas patratum, in merca- )resmaxime prsdivites, gemroarios, & opulentos cives. Triduo iriofa illa direptio tenuit, coaftis miferis hominibus merces fuas , omiQt, fupelie^em» & liomus ipfas prsfenti pfiCUDia redimere ; ul 6no Part^ VIL LiK IV.; Cap. V ' ^:' ^'' ' utadeo pauperes milites ingrefli urbei^ diyitem , pauperem dfvftes reliquerint* Conflagravit prafter multaT alias sedes curia , praed» inter viftiores & ignes divifa. Ex Hifpaiiis pauci, ex foederatis mi- litibus 6000. cecidiiTe memoranturXaptus Egmontius Larooralii filius^ cui, velut futuro casdis paternaB vindici, majorem exercitus partefli ordines tradiderant, (anno 1576») Ordines provinciarum Gandavi congregati, cum triflem hanc populationem intellexerunt , in ultionem ardentes , feftinefbeduSab-? folvunt , hoc uno laeti , quod coaSti feciffe viderentur , quod fa6turi crant: miflbque adRegem, qui expofita Hifpanorum milttum fedi-» tione atque immanitate, f(3edus excufarent : quod cum facri profa- nique ordines unicum pacandi Belgii fupereiTe remedium unaniml confenfu cenfuerint, non dubitare fe ^ id Majeftati fuse pro tempo* rum ratione probatum iri^ Wifpsnot^sm Nec roinus de Regis animo folllGlti Hifpani Duces , ad eum •zcHfado« ablegant, qui callidaBelgaruro conOliai viroRegiis Gubernatoribui in fenatu illatamj ufurpatam a provinciarum procuratoribus admi» niftrationem., conv^catos contra Regis {«^aeceptum ordines, immi- nentem totius Belgii defe£Uonem ob oculos ponant* Peccafle qui* dem Hifpauorum cohortes , ftipendiorum loco Alofto interceptoj eam tamen occaflonem induendi inHifpanos arma a nonnuIlisBelgarum primoribus nimis avide arreptam , & folutis GermanicsB legioni , non autem Hifpanis, ftipendiis, aftu qua&fitam« Setamennonrepugnar* fe, eoshoftesludicari. At ubi audierint , i£tum in Hifpanos omnes furiale fcedus evocataiu Belgium Gallise Aftgliaeque arma ; vim illa- tam fenatoribus, Regi iidis arma in Hifpanos provincialibus imperata , Regis au^oritate abje£la COgi cOmitia ordinum , to- tumque Belgium^ focietate inita cum Orangio Regis, Religio- fiis, ac patriaEf hofte, furfum deoffum Verti 5 tum enim vero partes fuas exiftimafle^ conjun^is viribus conniti , ne f()ederaci,eje£taReo gisnsilitia, imperium Frincipisprorfus excutdrent* Populationam Aiitverpise accidifle quidem Iu£luofam, fedmerl* tam^ admifiis in eam contra juramenti religionem fdsdatorum mi* iitibus , & arce ab iisdem jam oppugnari coepta ^ quam pauci pra?- fidiariinon potuiltent tueri 4 nifl commilitonibus aliundeadvocatisi imo injefta divinitus metSte fimul accuf entibus» Viaoria autem parta, ac urbe capta, contineri non potuifte militem , vi^^oriaj ira, & ' praedae cupiditate ferocem. Neque direptiofiem illam tantummodo fuiite Hifpanoruft facjftus , fed Belg^s quoque, ftalos & Germanos, m parteui venilfc, quinipfos etiamviaoiinprsBdamfuifleconverfos, ARTi. Arc Vill. De ik^Igio fub Joanne Auftriaco. 68 1 ARTICULUS VIIF. Status Belgii fubjoanne Auftriaco ab anno l^yj. usque 1578. lOanTies Auflri^ciis Caroli V. filius per Galliara in Belgium venit sr. .1 eodie, quo direpta eft Antverpia, tempore fane minus oppor- fi'^"^'^- tiino. Luxemburgi araica in urbe, incognitus ante, perfon^m pofuit, ac Gubernatorem , a Rege mifTum aperuit : datisque ad Se- „ ^'"^' naturo Bruxellenfem , & Hifpanorum Tribunos lit^eris , illos dead- ^^*^ ventQ fuo certiores facit, his pro imperio mandat, ut armis inte- , rim abfiftanr. Et hi quidem paruerunt: fenatoresautemdelegatique ordinum de admittendo novo Gubernatore dubftarunt: pra^fertira Orangio, Delphico eorum oraculo, necdum confulto* Cnjus au- dita fententia, Auftriacum n^ admitterent, neve redemptamfangui- ne libertatem novo rurfus Domino venderent ; aut certe Guber* natorem non ante fufciperent, quam ejedis Hifpanis, in Ganda- venfem pacificationem juraret. Senatores pofteriorem hanc partem elegerunt^ At Auftrlacus animi dubius ab 06lavio Gonzaga, itinerisComite, primumineara partem inclinabatur , ut Hil{)anos miHtes non dimittat^ Nam fi Orangius (inquiebat) in confilium adhiberetur , quid ahud fuafa- rum, quam utGubernator exarmatus fido prsfidiohominum , tur- bulentorum infidiis pateat , accepturus imperium nunc quidem prc- carium, fed ad quamvis mot£e raultitudinis auram omnino nulluT. Si conditiones fuperbe prsefcribant armato, quid fafturos inermi? At Efcovedius, alter viae focius, fuafit, utHiipanos dimittat, & pacem Gandavenfem ample£latur, in hanc fententiam; nonpaf- furos Belgas in hac temporum acerbitate quemquamgubernationem capciTere, nifi emifix) extero railite , & Gandavenfi conventione, ab utroque ordine, facro & profano , facramento firraata, prius acceptata. Defperandam in Belgium viam, nifi per hanc femitam. Nihi 1 effeftum haaenus cum hac gente armis» Albanum tot viaoriis tantaque feveritate trem.endum, amifiis maritimis provinciis, Belgium, ^ quodinregrum accep-flet, fcifliim reliquifil^: & taraen cum Albano , pjLisquefucceflTore (cujiisnon felicior eventus fuer,t) plerasquetunc provincias arma geftafie : nunc magnam circum fe Be gsrum efl^e foli- :udinera , nec plures , quam duas provincias, fecum facere : reliquas, i vis intentetur, confociatis facramento animis, condixifi^e bellura. PanVlL Rrrr At- 6g2 Parc ViL Lib. IV. Cap. L Atqiiebociprumefle, quodOrangius qujerat ut multss & potenta provincias armorura focias habeat. Eiudendam rcachmatoris attui tiam* Primores ipfos feftinaturos in obfequium Gubernatoris, ort- in Germania, Prlncipe Belga nati , facilitace atoabilis , & rerum ge- ftarum fama inclitL Cedendum igitur tempori, & vous Belgarum tantifper indulgendum* Quod fi forte eraiBis Hifpanis mftinetu Uran- gii Belgas fubeat clementia? oblivio, per fidas provmcias , fem . in paucis memorabilem ventum eft. Auttriacus fub fignis hahc;- bat oaodecim millia , Ordines viginti : & quod difficile prasliura reddi- dit in his foederatorum partibus erant veterani duces ac mihtes Bel- Duces g® , jam fubCaroli V., Albani, aut Requefenii difciphna nutriti, ataue Hifpanoruro prius focii artis eorum militaris apprime gmnjUig- nius dux exercltus, LaUnius, Montinius, Pmngm Grmveilam frater Hornams, VilUrfms^ Hmninius Boffuviii emm f Egmnlis l^moxiWt filius , LummmaMarchay Marchio Havrms Arefchoci Duas frater. In exercitu Regio eminebat Duaor tpfe fupremus Gubernator Toannes Juflriacus , Alexander Farnertus , Erneftus Mansfeldtus , Oaa. vius Gonzaga, ChTmophorns Mondragonius Italus, Olivera a Cofia ; Hifpanu Ouosduces femelmemoraflefuffecerit; nam per alios diu- turnum deinceps bellum geftum eft. Auftriacus in Regio yexillo :ad triumphalem Domini crucem h«c verba fubjici juflerat: Inhoc ftgno vici Turcasl inboc bareticos vincam, , ^ r Congreflus igitur uterque exercitus ad GemUacum (Sigeberti Gembiacenfis patriam) Namurcum inter & Brabantiam , confertaque pusnaprorfusmemorabilis, eoeventu, ut raro ahas a paucionbus, minorique jaaura plus fanguinis fufum celeriusque fit debeilatumv ^^am equitatusHifpanici praecipua opera exercitus ordmum ita fufuseft, utdecempeditummilliapartimcaefa, partim fintcapta, deCderatJsex Regiis tantummodo novem.Relata hoftium figna 54- tormenta,currus,/ impediraenta fere omnia. Ipfe belli dux Coignius in poteftatern yeniC cum aliquot Nobilibus. Caeteri cum omni ferme equitatu initio dilapfv pars Gemblacum ; plerique Bruxellas fugerunt. Gemblacuni mox ca^ ptum, ubi ingenshoftiumprajda inventa, Bruxellisitatrepidatum,ut MattbiasArchiduxcumOrangioAntverpiamfugeret.(«nno ^fjp- ViaorijB tantje fruftus velociter decerptus ; Lovamum , i illemon' iiuni. Bincium, Boviniacum, Sichemium^ Diefiemium, Levia, Nivella ^ Barlamontium, Malbodium, BellomDntium^ Cimacum , Pbilippopolts (in reverentkm Philipqi Regis fic appellata , atque ante annos 23. m Hannonia adverfus Gallorum incurfiones ^dificata,& egregie munita> aliaque oppida qua deditione qua vi ocdipata. AccelSt Limburgi ex- Wn^m Gern FruSlus Art. VIII. De BeJgio fub Joanne Aultriaco. 637 pugnatico cura toto provincia, ad arcendas Germanicas hoftium Tup- Limburgua?, pecias peropportuna. Praefidiarii mille dedita urbe ad Regia (Igna cranfiere, 15, fimurtormentamajora, raagnusque belli & annonse ap- paratus in manus viaoris venit. Dalbmium deinde captum, & ob pertinaciam direptum. Cum fic pro^ereirent orania Auftriaco, percuifi cumMatthia or- dines Orangiumincufabant. Sed ille futurorum providus, fuura ad ma- Amaeloda- reBatavicumfundabatimperium/inde in Brabantiaro, Flandriamqueraum, Ulud expJicaturus» Sola haftenus obftabat -^fK/^do^^imMw, fidaRegl civitas, & Religioni addffia^ Hanc obfidione cinxit Orangius, & qus ad Religionem catholicam fpeftant, omnia pollicitus, deditam acce- pit. Sed paSonon ftetit, indufikis enim moxhaerefeos miniftns,eoriJm- gue opera everfis facris, pulfisfacerdotibus, per htErefm eam fibi ad-* irerfus Hifpanosfirmavit, irreparabili deinceps Regis damno* Opima hac praeda per fraudem potitus Orangius, excipiendis nu- Derofis auxiliis Anglicis, Germanicis Galiicisque, a Cafimtro Palati- ?K), & duce AlenfonioadduceHdisin£«ntus,ea donecadvenirent, indu- :iarumoblationeHifpanosltidereConatuseft. Atifti praelio decerne- •e ftatuunt, antequam ordinura militia tantopere augeatur : praefertim Jum&ipfi novasfuppetiasaccepiirent, quas pRtrus Toktanus Proregis 5iciliJB f^lius, Lopm Figverofl Hilpanic^ legionis tribunus, & Mphonfus Leva filius Navarraei Proregis, cum Gabriele Sebeilonio , ex Tuneta- la captivitate a Gregorio xftl. in libertatem aflerto, adduxerant: no- ?a etiam pecunia recreati, quam Rex Auftriaco, Parmenfi, Gonzagae Wagiftro equitum, Carolo Mansfeldio, Mondragenio & Verdugo rribunis in ftipendium mifit^ Decreta igitur pugna Auftriacus in hoftem movet, qui haud pro- ;ulMechiiniacaftrapofuerat, fubBofluvio veterano&cautoduce, qui iraelium detredtare videbatun Igitur Regiilevibus primura velitatio- libus foederatos laceflunt, qui paulatim recedentes velut fugitivi Le- 'am &Toletanum,ultra, quamimperatumfuerat, iniequentes ad ve- a caftra pelliciunt ; aftumque dc eis fuiflTet, nifi Farnefius eos liberaf- 2t, atque ad exercitum reduxiflet. Majusillatum dedecus, quod duo (li duces cum fuis cohortibus in locura infidiarura fint pertrafli, quam ^amnum, vix 400. utrinque defideratis, aequata propemodum ja^ura* ^oederati nihilominus viaoriam fibi tribuerunt, quod vi6ti non eflTent. fruffr» Cum autem nova indies copiaeordimbus ab Anglia, Germania, & tentau* Jallia venirenr, ab Hifpaniaautem parce peeunia, belli nervus, fubmi. 1ftraretur,ad pacem Regis voluntate refpexit Auftriacus, Sed ordines sercitibua fuis^lacfosderatis coiififi) difficiles admodum conditiones prsB-" 688 Fart. VI L Lib. IV. Cap. h praefcriprefeiut videlicetBelgii Pfsereauram Archiduci Mattlii® cedtc, iis conditionibus, in quas juraii corjrenferant: ut paci conventi?que dux Alenfonius & Caiimirus inferantur: ut Limburgi provinciam, & quidquid in Brabantia, Hannoniaque, vi aut deditione Aufiriacus ceperat, ordinibus traderet» ^ ; Et fane Auftriacus, etfj conditionum infolentia venementer ofren- fus, temporum tamen acerbitate prefTus, etiam de confilio Farnefn in- clinabatur ad eas acceptandas, cum Rege per litteras vix non expoflu- lans,ab Hifpaniafoveri hancrebeliium audaciam, quod promiiram fibi opemfinefiine difFerret,& pofcenti pecuniam nonnifi verbaredderen- tur ; quibus utique bella non gerantur.iAliud infuper Principis animum vehementerafRixit: fignificata videlicetfibiabHifpaniaRegisfufpicio, ne frater per has Belgii turbas, & inter tot ejusdem Candidatos,fibi tan- A2. dem illud pacifcatur» Quibus profeflo rebus Auftriacus tantum aniraj Mors Aund' mcerorem contraxit, aeftuumqueintemperiem, ut morbo fatali cor- aci. reptus diem fupremum obierit in caftris, anno 1 578« astatis 3 Belg cae gubernationis calamitofaB altero : translata prius in Alexandruni Farnefium Belgii Praefefilura, donec alium fufficere Regi placuerit. Sic cecidit virente setate magnus ille orbis Chriftiani Heros yoannes Ju/iriacuSiCztoW V* filius, natus Ratisbon£B,ex Barbara Blombergia,ur- bis illius cive, forma ac genere Nobili Cquamvis aliqui multo illuftrio- rem iili raatrem aftignent^ cujuscantu Carolus, tunc viduus, illeaius effefcribitur: Infantem AloyfioQuifciadaetraditum, ut in Hifpaniam. delatuseducetur, netamencuiquamilliuspaterinnotefcat. Morien- temhsadmultopoftCaefaremPhilippofilio aperuilfe fe pueri patrem: Elopium gc stque biennio poft ab Aloyfio in venationead id adornata Regi tradi- vimLm^s, tum i qui eundem in aula cum Carolo filio , & Alexandro Farnefio nepote fuo educarit, indole prsecellenti, forma venufta, ingenio viva- G!, cooiitate, probitate, omnibusque animi corporisque dotibus prs- liantem. Et licetinfcio|Philippo fratre ad bellum Melitenfe profeau-. rus Barcinonem jam attigerit, revocatumtamen,illico Vallifoletumad. Regemreverfum, illo parendi obfequio ejusdem ofFenfionera leniif- fe, necmulto poft plane deleviiTe, cum nova Caroli, Principis Re- gii, confilia ante aiios eidem aperuiflet* Ob idpraefeftus expeditioni adverfum Mauros , belloque feli- citerconfe6lo, ac corapofito fociali fcedere, univerfae clalfi , quae cbriftiana Reipublicae vires ac fpem vehebst, imperator impofitus, commiifo ad Echinadas praelio, vi6loriampoft Ottomannicinominis memoriam longe maximam de communi hofte reportavit. Tum cor,- verfis ab Oriente in Africam arniiv% Tiinetum Libyci maris regiara, Tur- Art. VIII. De Bdgio fub Joanne Auflriaco. 689 Turcisdufugientibuscapit, Biferram viexpugnat, captumque Ami- dam Regemcum duobusliberisfecum trahens, viflorin Italiam rediC. Inde evocatum in Hifpaniam Rex ad Belgii Prsefefturam, tunc undique fatifcentem, milit, eamonitionelnftrudtum, utomiffis armisprovin- cias quibuscunque conditionibus, falvaReligione& obedientiapaca- rec. Ubi acciderunc ei , quseante memoravimus. Adduntfcriptorum plures, Philippum Regem, fufpicaciindole Principem, aeftimafle quidem fummopere incomparabiles fratris dotes, tot rebus maximis geftis demonftratas, attamen jamcum ab expedicio- ne Africana , cum TuneCum non folum moenibus non nudaffeC , prout ab Hifpania imperatum fuerat, ied novainfuper munitione firmafTeC, praefedoqueS^rbellonio prasfidium reliquiffeC,vifumRegi,Defcio quod imperium affeftare. Quse fufpicioaufta eft, cum Gregorius XIII. in- ftarec, ucjoanni Auftriaco ob res prseclarein Africa geftas appellatio Tunecani Regis tribuatur* Hac igitur fufpicaci mente imbutus Rex eum mifit in Belgium. Ec quamvis tot fumptuum pertcefus pacem utf- que optaretjcrediturtamen ex ea etiam ratione parce fubrainiftraca pe- cunia,nePrinceps yi£l:oriarum curfu elatus privatam ultrafortem ad- fpirec: maxime ubi plures Belgarum querel^ ( Orangio machinante) in Hifpaniam perlatae funC, Auftriacum belia quserere: hinc fubinfi- diarum prstextu Namurcum abiiffe, ac maluiffe tredecim fidas Regi provincias perdere, quam Belgium in pace gubernare: nempe homi- nem perviftorias meditari & Belgii potiri dominatu, & animo con- cepcis cum Angliae Reg ra nuptiis. Hsec aliaque Auftriaco non erant ignota ;qui novis quotidie argu- mentis notavit fufpiciofum in fe Regis animum, nullo pkcabiiem obfe- quio. AtquehincadditumfibiParmenlem arguebac, qui in afta fua intenderec. Ubi vero audivic Efcovedi , amicorum intimi , caedem, quem in Hifpaniam miffum ad belli fubfidia conquirenda toties & tam anxie repopofcerat , m.ajoribusin dies oppreffus anguftiis, acdefertus, ut palam querebatur , aRege, tradiCusque hoftiura ludibrio, ingens animi fpeiquePrinceps , acpacernigeneris nimiummemor, ex moerore contabuit. Quamvisalii venenum ipfi praebitum exiftiment. Haec utut fe habeant, inficias nemo facile i verit, virum fuiffc bel- latorem a?tate majorem. Nec defunt, qui cum Germanico, qui multa in Belgio bellageflic, aut etiara cum patre Carolo eundem comparent; certe ejusdem claritudinem affecucurum,fi rerum arbitrium seque apud ipfum fuiffet repofitum, patrisque annos aequaffer, Nec minor et pie^ tas, quotm.enlibus bis animae maculas affueto eluere. Quod tunc praecipue foJemne fibi effe voluit , cum expeditio fufcipienda, aut prae. Pm FU^ S s s s lium Fart YIL Ub. IV. Cap. L lium conf<*ren tus , & Francifcus Hercules Dux Alenfonius, Galliarum Regis frater, pauloante raorcem Auftriaci Belgium cum armato exercitu ingreffus, gloriofo cum titulo Defenforis Belgarum ;cui viam in Bel ium ftravit Margaritha foror, Navarri conjux , quas fub prsetextu itineris ad Spa- Alenfonius danasaquas, Hannoniae maxime primores fratri conciliavit, Lalinio cvocatus ejus praefefto in Gallicas partes pertraflo. Spem Aienfonii auxit foederatorum tot inter Duces & Gubernatores difcordia. Nam Crojus Arefchoti Dux , cum a Rege ad-faederatos de- fecilfet, FiandriajPraefefturaabiisdonatuseft. Sed mox Gandaven- fes ab eo privilegia repetunt , quibus ob rebellionis crimen a Carolo V* privati fuerant» Negantem in cuftodiam trahunt, Orangiiconfilio, dudumArefchotoinfenfi, eo maxime, quod ejus potiflimum opera Matthias Archidux ad provinciarum regimen fuerit evocatus* Inde&Cafimlruf. Gandavenfes ha?retici templis fpoliatis, & facerdotibus urbe ejeftis, Cafimirum fibi Ducem Praefeftumque afcifcunr^ Qui in partem Belgi- cae diftribucionis venturus roox accurrit, & ex facerdotiis direptis pe- cuniam ftbi comparat. At vero Wallones (ii nempe populi, quibushngua Gallica in ufu , uti ArteHi , Hannonienfes , Namurcenfes, Luxemburgici , Lira- burgenfes, acparsFIandriseatqueBrabantia?) hacre, & aliunde Pra- feftis fuis exauftoratis ab ordinibus reliquis , vehementer ofFenfi , fe ex integro ab iis fepararunt. Atque Artefii ac Hannonii , uti etiam , qui Flandriam & Brabantiam Gallicam Cita a lingua appellatam ) inco- lunt , quod tertiam faftionera conflarent , Malmntenti appellati (nam Luxemburgum, Namurcum, & Limburgum Regias partes feque- bantur) Alenfonium ex Gallia evocabant ; eumque venientem Mon- tibus , primaria Hannonias urbe , Lalinius provinciae Prsefeftus , & Arefchotus, ex Gandavenfi cuftodia elapfus, magna fubjeflionis fignificatione exceperunt. Farnefius tot inter hoftes , qui 42000. pedites , & 1 7000^ equites Uterque rc- numerabant, cumipfe nec dimidium haberet, ad Narourcum velut"^'^* in caftris obfeflTus , fe defendebat^ Verum ingens ille exercitus , qua difcordiis, qualue correptus, re nulla memorabili gefta, receflit , magna populorum queriraonia adverfus Orangium , qui tantum pecu- niae imperafl^et ad Hifpanos Belgio ejicieados , qui ne prajlio quidem lacefliti fuifl^ent* Cumque tot inter capita , pri vatum dominatum fpe- ftantia, diffidia crefcerent , paulatim diffluebant copia?. Alenfonius, cum Makcontenti Wallones nullam terrae partem ei propriam facerent , iisqefufpeto eflTet, inglorius receflit in Galliam praetexto cum An- S sss 3, glie Pait. ViL Lib. IV. Cap. 1. gHae Regina conftublo. Venienti Lutetiam Rex, qoo invito difceP. ferat, eamgratjam habuit, utrupelle6lilem ipfasque veftes Belgis oppig- noratas, pecunia numerata redimeret» Csfimirus quoque Palacinus, al- terBelgiicandidatus, cumftipendia militi non polfet pendere, eBel. gio abiit, in Angliam profeftus, cujus sere militem in Germania confcripferat^ Ffirnefii co. Farnefius ab utroque hofpite liber, auftusque Germanicls copiis, pis. quas Altempfius & Polvillerius adduxerant, luftrato exercitu, nume- ravit 24000. peditum, 7000. equitum. Non igitur amplius hoftera exfpeaandum ratus, fed re memorabili Prsefefturam aufpicaturus, ad- &progre(rushibiro Ducum confilio, Trajeaum ad Mofam, magni in omnempar- cem momenti urbem, oppugnare decrevit. Ut autem oppugnantes e tergo muniret, atque ex hoftico yiveret, edufto ex anguftiis Namur- cenfibus in Brabantiam exercitu, plura oppida arcesque capit, frequen- tioribus praeliis levioribus partim arte & ftratagematis , partem vir- cute hofte devifto : coaftisque equitibus, quos Cafimirus in Belgio reliquerat, in Germaniam recedere, (mno 15 79*) 44. Tantus armorum progreiTus, bello usque ad Antverpiae fuburbia Wallones a deporCato, Wallonibus incitamento fuit, ut ad Regis obfequium re- reiiquisordi dirent. Nam PardicBUS Mottaus, Graveling» Gubernator, perfpeftis nibas defi' Qrangii confiliis, per fpeciem publicae libertatis, privatae ejusdem cmnt. utilitati, firmandffique h:Erefi intentis, foederatorum partes reliquit, plures fccum ad Regis obedicntiam , Cprout auaotitate & gratia apud Wallonicam Nobilitatem, miliciae ac Religionis antiqua? perquam te- nacem, pollebat) fe redufturum Parmenfi fignificavit. Certe, cora- municatocum Audomarenfi Prsefeao confilio, WallonesabOrangio abduxit, quem patria facra perdicum ire, & Belgium hatreticis implere querebatur ; eflTecitque, ut nacionis Wallonic» milites, quinquefer- me millia, ab Orangii exercitu feceifione fafta, Meniaa aliisque DiQi male-wallonum urbibus ordinum praefidia ejicerent. Difti proin funt Wal- comentu jones (quodfupra innui) maleconteMiy eorumque legiones , quod catholicae fidei defenfionem fibi aflJerentes, coronam Marianam collo Hazrencos geftarent, milites eoronani, zut etldim militss a paterm/ler, Moxque pellunt. ^allones, prffieuntibus Pra5fe6lis catholicis , abdicato cum reliquis ordinibus foedere, novum inter fe condunt, ejeais ex Hannonia & Artefia haereticis Religionem defendendi, Incredibili ftudio Farnefius ordinesque,certarunt, ut certiam hanc ^nDam"t«-clafirem ad fe reducerent, roilitia, Nobiiitace urbibusque validam. hendi. " Quamquam enim Wallones majorum Religionem & Regis obfequium praeferrent, nolebant camen Farnefio accedere, nifi exteri milites Bel< gio Art. IX. De Belgio fub Alexandro Famefio* 693 gio eficerentur* Quodcum eis negaturum Alexandrum Orangius cre- deret , in novas fpes furrexit^eos cum reliquis ordinibus rurfus unien- di , interpellans etiam Caefarem , & Wallonum primores pertentans ^ pratfertim Caprium Artefise Praefeflum. Ordines etiam & Matthias ipfe litteris eos monent , minanturque , ne foli publicam caufam pro- derent, & Hifpanorum fraudibus circumventos fero fe ingemifcant. Sufcepifle jam Csefarero caufas arbitrium; pacem optatam obcenturos, fi reliquo Belgarum corporicohaereant. Sed oppofitos cuhiculos egit Parmenfis ipfeque adeo Rex Phi- lippus, fcribens Artefiis, remfibi pergratam feciflTe, quod publioo edifto hsereticos , feditiofosque provincia movifl^ent : nec aliud fibi ar- mato adeam diem fuiffe propoficum, quamut hujusmodi peftemBei- gioexigeret, populosqueab Orangio in fraudemindufilos Cathpiicoe Religioni , ac Principi fuo , priftinasque tranquillitati reftitueret. Gra- tiam fuam fe policeri , nihilque deropturum eorum privilegiis ; exte- ram etiam militiam fe edufturaro ex proviticia , dummodo in dome- ftico milite tantum habeant virium , ut adverfus Orangium & conju- ratas provincias fe tueri poflinr» Qua Regis cleroentia inclinati Wallones, prasfertim ubi Melu^ nio Vicecomiti Gandavenfi , non invico Caprio , Artefise Praefefturam, quam ordinum auxilio ante invaferat , confirmavit , & Montimum Wal- Agimr ropugnaculis ante pugnaverant, viris permift», perforum, vias& oropita aciem inftaurant, Unde Regii milites in rabiem afti , nulli Jtati aut fexul parcentes, obvios quosque trucidant^ Caedem fecuta irbis direptioacpopulatio, quae plures dies tenuit : donec fevero difto Parmenfis illam reprcffit ; ac pra?fertim f®mi])i« puerisque iain Qteacaacufflvoluit, Cecr- Part. VII. Lib.IV. Cap.L Cecidere in ea obfidione, quse in quartum menfem protrafta eft, ex Regiis ^foo. milites, 37, centuriones, ac proeterea Fabius Farnc- fius, Alexandri propinquus, ^Egidius Barlamontius, Caroli filius, fub quinque Belgii PraBfe6tis legionuroDuftor, patris exemplo Regias par- tes conftanter fecutus. Alexanderresdussinhacobfidionefedidicifre fafTus eft, ut fepiufe uceretur fofrore quam milite, & nihil aggrederetur, nifi propriis oculis infpeao locorum fitu* Capta urbe ipfemet peri- culofe decubuit: unde minus poterat furorem populationis coercere. 45. Interea, dum h^c Trajeai agebantur, non acri minus fenten- Colonienfis tiarum confilftu in Colonienfi famofo conventA certatum eft^ Nam ordi- conventus. cernentes, dilapfo Alenfonio & Cafimiro, Wallonibus abruptiS| exercitum fuum , quem tot fumptibus peraverant, magnopere im« minui, Alexandrum autem Farnefium, arte, viribus,& fortunaprae- validum, civitatibus, provinciis & viftoriis in diesferme augeri, at- que ad pacem propterea refpicientes, Rudolphum^farem arbitruni iroplorarunt, conteftati, fibi nunquam aliam fuiSrteitentiam, quara ut in Belgio catholica Religio obtineat, & fua Regi conftet auftori- tas. Nec Regi difplicuit, apud animum fuum reputanti , ancipitis tardique rooliminis fore, fi tot provincias & opulentas civitates, po- pulosque, & fuopte ingeiiio, & diuturno belli ufu militares ^ adhaec finitimorum Principum auxiliis feroces, armorum viad officiumcogi oporteat; neque ignorans, per ipfasadeo viftorias, urbiumque cap- tarum ruinas fe ditiones fuas ac patrimonium deftruere, & brachio velut dextro finiftrum prasfcindere,arbitrumC3Bf3rem voIuit^miiToCo- loniam Terranova Duce,novennaIi Siciliae adminiftratione fibi probato» Regis fefcr. Tria autem fibi refervataRex voluit, in quse nulla Mediatori ^^^®' poteftas efTet : Religionem catholicam, Principis aufiloritatem, dimif- fiGnem Mattbiae ex Belgio. In quatuor admittendis capitibus con ven- lioois Gandavenfis, cujus conBrmationemordines poftulabant, diffi- cilemfeexhiberelegatusjufluseft: nempe circa foedus a provinciis initum: generalem earum conventum: ediflorum moderationem & Orangii in Belgio commorationem. Privatis tamen litteris addidit, in quatuor hispunfilis, fi aliter reconciliatio fieri non poffit, tem- ramentum aliquod admitti pofle. Petierant ordines, utlmperator interim, dum Colonise de pacin- eationeageretur, armorum inducias decernat. At vehementer ob- ftitit Farnefius: has efle machinationes Orangii, inquiens , qui nunquam paceKi fit ferio initurus, fed ad lucrandum tempus has in- ducias peti. Regium exercitum in medio vi6loriarum curfu florenteoi metui; ordinum copias plurimum attenuatas languefcere. Hinc Art. IX. De Belgio fub Alexandro ^arnefio. 697 inducias per ludificadonem poftulari, utexerci^u reparato, bellum reftaurare queant. Wallonicae conciliacionis negotium nunc ferio agi. Ad hoc impediendum, cum alia fruftra tentaiVent, iilud ad con* ventum Colonienfem av^ocari, ut finem nullum inveniat. Deniquede- legatosordinum necdum efle Colonia?, imo necdum deiedlos, nullo igitur jure armorum furpenfjonem peti. Dacum c eind:j Colonienfi conventui initium. Aderant O^faris nomineEIetlores Colonienfis 6l Trevirenfis , Antilles Herbipoienfis, Juliie Ducis legati, cum Ottone Schwarzenbergio. Regis noraine Terranova legatus , cum tribus confiliariis , aParmenfi ex Belgio fub- minis^ Ab undecim foederatis provinciis totidem procuratores xpM funt,- quos inter eminebat Piiilippus Dux Arefchotus» AcceffitRoP- fanus Nuntius ApoSolicus» Infpcftis dein fiduciariis iegacorum iir- teris, quibus poteftatis fibi commilfae fidem facerenr, dirceptatJo or- ta eft, qucBnam pars prior tranfadtionis capita debeat propooere: di- centibus ordinum legatis , audituros fe, quidRex k fubditis pofcat ; refpondente Terranova, ordines interpellaffe Csefarein , dicerent proin , cur Principi fuo tantopere obiu6lentur , quidque petant» Ca;lareis hoc asquius viium. Protulerunt igitur ig.capita, adeo fuperbe compofita, ut jam Poilulara tum apparuerit, nihil ex eo congreiTu fperandum. Inituros fe , ioquic- ordinuni^ bant , pacem cum Rege catholico , Principe ac Domino fuo oatorali, modo omnia Matthiai Archiducis afta, penes quem gubernatio Bel- giimaniurafir, rata habeantur : qusecunque urbes, arces, & ioca a Joanne Auftriaco aut Parmenfi Principe capta fuerinc, in roanus ordinum reftituantur: reformata religio, ubicunque exerceri ccEpta jam fuerit, fine cujusquam noxaexerceatur: decies centena corona- torum millia fupplendae pecuniae in bellis a fcederatis provinciis in- furaptae, ab Rege ordinibus perfolvantur. Enormia hsc poftulata concepta funt Antverpiss , cum illic de i^ej-^Q^^^ ^ infaufta aggreflione Trajeftenfi & feditione militum nuntiatum fuit. jggg^j^ " Jufli funtaCsefareisjequiora proponere* rerr^waveroRegisnomi- ^ ne pollicebatur, Belgium externo milite Jiberandum , fenatores & Prsfeclos non nifi Belgas conftituendos^ Orangii filium libertati re- flituendum, atque HollandiEe, Selandis^ Uitraje61iPrsefe6tur:s do- nandum. Religionem catholicam, exclufaomniaiia, ubique fervan- dam : iudulgendum tamen iis, qui ab ea diffentirent quadriennium, alio cum fortunisfuiscommigrandi. Regii fanguinisPrincipem, qui Bel- gium gubernet, propediem a Rege ftatuendum. Ordines, utpalam oftenderent, quid unice quserant, ad indu- cias rurfus petendas converfi funt, multa de Parmenfi queftijquod Pars m. Tttt ar- 693 fmu Vll. Lib* IV. Cap. L arinorum pertitiacia pacis commercia turbet. Sed refpondit Terrano^ va, Farnefium per arma non aliena petere,- & armis >«/i,qua nulia unqunra memorabilior. laaa hic rapidis in fluir.inibus.cafteila, frMati amnes, apertnnfra un- Has cuniculi.fluvii aggeribus fuperrufi, rurfumque aggeres auviis im-E»pnfnat.. nofici . & quafi modT^us videretur unius Ar.t.erp.a; obfidends labor, urb.um. eodem tempore urbes prsval^d^ fex acpotenuffim^fimulomnes obfef- fe fimul circumafto vixannoin potellatem redaaa, Anl^^-fm^Gan. S admodum cop.is res tants aft^e funt. Nam partem prsfid.a ur- b nm arciumque diftrahebant. Legiones duas Aremberg.us & Mann- quiS^; in agroColonienh habebanC.Pars in Ft.lia pSo, &Tanio ejusLegato, adverfus ta;deratos m.l.tabat. Zut- Bhfnhm cum aliquot equitum turmis Appius de Com.t,bus_& Cap.fuc- ?us per™ban?. Marchio Rubafius cum fua Wallonica Leg.one fi- - nes Artefls & Hannonise adverfus excurfiones Gallorum tuebatur. AVexanderinFlandria&Brabantianonplureshabebat,quamioooo. oeditum & lyoo.equites: cum quibus res tantas gp.iit. P,sfe.t.in ^ Obfidionem Antverpienfem tam paucis cum copiis fulcpi non poi- Ant,erp.s'. fe cenfebant magni Duces, Mansfeldius, Mottsus, Goignius,Licquu.s, Reto Mondragonius, BiUius , Olivera , Pacus, H.fpam: Catn.ilus «Mfnte & Camilius Capifuccusltali: cum Georgio Bafta. Epirota, L^St Hungar a &TranfylvaniaCffifaris fupremus belli Praefeftus ?nclaruit Sed cedentes auaoritati Alexandri obfidionem .nchoarunt; Ltaue utomnem urbi commeatum abfcinderent, .ngentem Scaldi pon. umuAvo artificio operofe confsaum , impofuerunt , ex quo omnes naverarcerent. Ferturque Adegundius urbis Conful, cum prod.g.o- , fum eum pontem abfolutum cerneret, dixiife, nop human. ingenn .n- vemumtan ftuTendioperis, fupraque fide.n fuifie, flumen tam latum tamqueprofundum mortalibus a.anibus claud, potu.fle, acBraban- Ham riim Klandria per pontem committi. ... nid non poteft , quanta Antverpienfes fint mach.natr, ut hunc Naves incta xt,ontem,&inardificata eidemcaftella fubruerenr. lnter aliacomplurad.ar,s. Sovo prorfus invento a LamhelK, homine Italo, qu, .n urbe aegebat,na- v°g'a incend.aria, fulphurea pefte & pulvere bell.co farta atqueflam- roasingenteseruaantia, fabricata funt, &ex urbe per Scaldin adver- KntememiiTa: eorum unum, poftquam nautte .n lcaphas deCl.e- runrad pontem dlfliliit. horrendo usque adeo fragore, ut ruere coe- UB, fuperainferismifeeri viderentur, Nam ejefto mter fulgura & Part. Vil. Lib. IV. Cap. h tonitriia, lapidum , catenarum , & globorum nimbo, horrenda ftfV ges elledita. Caftellum, cui tartsreanavis incubuit, partem pontis, milites, duces, Sormenta, uno omnia involuta impetuin fublimera- puic, difperficque quafi ventus foiia* 06lingentos milites flygia illa / peftis extinxit; plurimos miferandurain modum fauciavit. Clades- InterDuces occifos fuit Marchio Ruballus^ Gubernator Artefia?,. fera» & equitum Msgifter, obmilitares vlrtu is, adduftas Wallonum pro- vincias, dete6tas infidias, Alexandro gratiifimus» Obiic pariter Gafpac Robl^us Billii Dominus, Germanorum legioni prsfedus, militari & ipfe laude clariflimus» Alexander ipfe tartarei ignis vapore proftratus, inter mortuos elt habitus. Ubi ex ruinis emerfit, atque (Irata ubique cadavera, pontem & cadella disjefta, miferandamque rerum faciem vidit, indoluit equidem^ fed mox animo ere6tusj ad reparandumpon- tem fe accingit^ Longum foret recenfere omnes macbinationes Ancverpienfiura, eruptione^ex urbe, clafles Selandicas & HoUandicas in auxilium fub Holachio accurrentes, frequentes confli^us, clades mutuas iogentes» aggeres fuperatos, rurfumque amiflx)s* Sed tandem difficultates omnes evicit Alexandri conftantia. Nam Antverpienfes legatos ad euna mifere, atque inter eos ipfum confulem Aldegundium , qui deditio- nem ofl^errent, ea tamen lege, ut religioni libertas efler, uc arx nulU urbi imponatur, nec exterum praefidium immittatur» Addiditqua Aldegundius, Clavino apprime addiftus, fe facile etiam Hollandiam & SeJandiam ad obedientiam Regis addufilurum, modo Religionis \U bertas concedatur ; manifefl:o Arguraento, qua^nam toc rebeinonum bellorumque princeps caufa exftiterir* Verum Rex jam ante Alexandro refcripferat, iii omni conven* tione cum civitatlbus hoc primum atque fupremum efle debere, ut Reiigio catholica recipiatur, interdi^la omni feftarum profeflione : re- li^la duntaxat haereticis mora, utres fuas domefticas poflint compo^ nere &emigrare. Satius efl^e, omnia pro Deo profundere, quam ab Conditloftef» hac conftantia vel minimum defleftere. Firmata igitur ab Alexandro^ his mandatis inftrufto, prima de Religione conditio. Jufli Antver* pienfes templa , qua everterant, reponere , & ejefitas Reh*gioforum ordinum familias in fua loca & bona accipere. Cumque legati infta- rent,ut ii folum Religioli reftituantur, qui tempore Caroli V. Ant^ verpiae habuiflTent domicilium, Farnefius hasc ad excludendos Sodev tatis Jefu Patres tendere, animadvertens, quorum ipfe militiam ad« yerfus hsereticos maxime adhibebat, conditionem omnino rejecic, comprehendique omnes voluit. Circa reUqua duo capita fic convcn- Vm eft: ut Frrmenfis prsefidiumexamieis nationibus fecum inurbea addu- Art. IX. De Belgio fub Alexandro Famefio. adduceret;'& fiquidem Hollandi Selandique cum Rege (uo recon- ciliarentur , urbs ab arce & prsefidio libera foret, In reliquis condicionibus ex Regis voluntateliberalisfuit. Data venia : reftituta privilegja hcereticis ad res fuas componendas qua- dricnii mora permiiTa: urbi non nifj quater centena florenorum mil- lia pro ftipendiis militura imperata ,* quamvis infinitis fumptibus an- nalii ea obHdio fteterit. Tum dejeais Alenfonii infignibus regia fepo- fita; atque Alexander triumphantis in morem urbem ingrelTus eft, commitantibus Belgis & Gcrmanis. Hifpani vero & Itali, Antverpien- tibus minus grati, in caftris reliai, in ipfo ponte; ab Alexandro con- ftrufto, thriumphalem poropam viaori adornarunt, Ad quos Alexan- der ac duces egreOj, eo ipfo in ponte coenam lautam militibus in- uruxerunt, iisquead menfas miniftrarunt. Poftridie autem pons ille prorfus ftupendus fublatus eft. (anno Jjgj.) Alexander ad ordinandum ftatum ci vitatis reverfus, Campiniuni urbi, prsfidio Werpium praefecit : Mechiinienfem Archiepifcopura ad procuranda facra, Societatis Jefu Patres ad inftituendam litteris & Religione juventutem, claufis haereticorum gymnaf]is,evocavit. Sti- pendia tum militibus, quamvis defeftu pecuniaenon integra, diftribuir. Qua? res W allonibus tumultuandi occafionem praebuit, exiftimantibus per errorem, fe rainora Hifpanis obtenturos^ Hoc tumultu aliquo- rum fuplicio fedato arcem, a Margaritha matre deCgnatam, ab AI- cano exftruftam, ab Orangio dirutam, reftauravit, Antverpienfij5U5 non admodum invitis, hofpitationibus militum pertaefis» Et tantse tunc quidem molis erat expugnare Antverpiam, quam, licetarce munitam, noftris temporibus levi brachio paucos intradies ad deditionem com- pulfam vidimus; captis prius vicinis circum munitionibus, Interea dum Antverpiana fervet obfidio, complures alias praecel- lentesurbesinporeftatem catlioIicaB redegeruntcopia?,- atque impri- mis Teneramundamy ja^tura tamen Pacii & Taxii Tribunorum: tumTen-t Gandavum, unde naves, quibus Alexander egebat, Antverpiam mu„/a.' duxerat. Sed Tilinius Lanuae filius Lilloo (cujus arcem fruftra Far- nefiani invaferant) egreflTus, excitato ad Scaldis ripam caftello com- meatum Gandavum inter & Antverpiam interclufit. Verum is, dum ad evocandum ad Antverpiae defenfionem Holachium properat, a Farnefianis captus eft , & in cuftodiara Tornacenfem abduftus, magna foederatorum jadlura , & patris Lanuae, Liroburgi adhuc ca- ptivi masrore. Secuta eftmox deditio Bruxellarumy fame extorta. Jufli cives BruxeHie. templa reficere, Regii facelli ornamenta, & pretiofam fupelleftilem riftitu^re, aut pretium lolverc. Haereticis biennii mora ad eroigran'- Uuuu^ ilum Part. VILLib.IV. Cap. I. d„mco„cafla.Pr.f.aUnKdaocirciter^m^^^^^^ nunquam beUandU m^^^^ & Gu- ^^^S':^:^'^^^^^^^^^. a^d deditionen. '=°"lci?ffit™CfinemAntverp-;e„GaobM G.&S.etiam''41rtisviariciafign^e.^ Frifia redu-Naffl iffiprimis Meurfe Comes recupeianao^i^^ foaatusque. perXa Verdugo F"fif P^f/f ° Arme^rjamS rius &c. imigni giona iama.. Njjjjv,i vicarii m in F'-i- aoriam pa mas ^^«'«^^'^f ^ '-e^ro^Js mill.bus vix decem lu,«ef- fia tanta clade Pron'g^^l'' f„" "°r, ^^t capti fuerint.Quibus ^^'^^^f 'in^^a^oXCd ex viaorns, u.i ^^^'f>'-^^"^^l FriCa fubmotis hoftibus : utadeo, r^^lSSonJ «»" o n,«..ri d..ir.n=, .o; r».|..d..l Art. IX. De Belgio fub Alexandro Farnefio. 7H iffimiira duo Scotorum millia ex arce erumpunt, Duce Tilinio arcis hr^ c&o eumque fugant. Redire quidem parabantad obndionem, fc J e defperata ab Alexandro rcvocatus eft. Neque paruro negotn ei- dem hsc arx faceffi vit in expugnatione Antverpis : cx a!'ment» urbi per Scaldim inferri poterant , donec pons ille portentofus eom- ""tLmSuammaiore.inangufliaspr.rentiusquedif™ drclifunt Hifpani, qn^^mm Bomdia Jnfula, quam in Geidna efficmnt \ ofa & Vahalis. Siquidem poftexpugnatam Antyerpiam tres vetera- Srones qua quinquen..nibusconttab.nt, duce Boha,hm,n eam Irrfi lam expeditionem lufceperant ; curo Holachm centum_ navibus PcrMoftmadveauspluribusinlocisaggeresperf^ . rcns Infuiam inundarit. Hifi ani eluvionem fugitantes m aggeres & C,k».t«. rdkiores co" icnlos evadunt. At crefc.ntibus aquis nusquam tuu, & b SSilil.bus navibus cindi exitura nullum videbant Nam MansWdius cum Bufcoducenfibus navibus accurens rejeaus fuerat. lam & fS frigore (nam hyems erat) plures enecabantur : .llam Knorumfelilemmiiitiam, adempto armorutn ufu , ■g"''^^ 5"'^ «' damUmentantes. Cum ecce , ubi miles '«"^™/'', "L""''?:^,",^^^^^^^^^^ tabulamdeteeit, Dei Genitricis effigiem referentem. AccLruntcon- Sbe n" es, fpeque concepta, fupplices ^?''^ omnibus prsfidiis deftituti. Nec defu.tbenigna Mater. Ipfa en.tn fefta ^^^^^.^ Immaculata eius conceptionis die, unds glacie congelari coeperunt. UnTHoKcumfuisnavibus neglacie «nftr ngerentur^^tr comoulfus eft. Hifpani vero , glacie rurfus tepid.ore aura diifoluta, fflucenfbusnavibus,prohibentejamnemine,except.Bufc funt reduai Ubiomni charitateeis fubventum. Inftitutaque .n bene- SmoTi^m Immaculatx concepti fodalitas . per Belg.um de.n. %^t"at Sum in maiores fe in dies anguftias c^ rent &incaniitnauxiliaaGa!liapetiia-e, ad Angl.ae Regmam lega- ormitrunt,qu™rdinum nomineBelgiumeidemofFerant rogen ufcuberna torem mittat. Principatum quidem .Ha non adm.fit , m.li- to tainen & Ducem eft pollicita; & quidem 5000. ped.tes, 1000 equi- qJbufbemtempore ftipendiumipfafolveret, P>«Y°n>P°fi«;f p«)dendum. Interim in Selandia Fliffingam & Rammecham , .n Hol- laTdia Brihm, pra^cipuos earum provinciarum portus p.gnonsloco traderent. , ^^jjrtum Dudlatm Leicellrit QmUem , inti- Letceftr!« Bix apud R«inam admimonis virum. Is igituranno 1585, prm.ffo Gubematoc KpliXritio & Sidnejo,Belgium «nagno Nob.huin <^om^m. Part. VII. Lib. IV. Cap. I. grefllis , Hagas, Hoilandiae olim comftum fede, pompa felHva fupre- mus foederatorum provinciarum Gubernator inauguratus eft: Regina feoffenfam proptereafimulante; quod non Guberngtorem fed auxi- liaresduntaxatcopiasin Belgium mififlet* Sed larva haec erat, qu» «onfilii invidiam obtegeret^ Farnefius, qui jam ferme portum fe attigifle crediderat, ubi vidit cum no vis rurfum flu6libus fibi luftandum ^atque pofl: Matthiam & Ca- fimirum, traftasqueeGermaniacopias, poft Aienfonium, & addu- £las e Gallia vires , jam etiam cum Anglia confligendom , ut par erat, fcotus, animum tamen nequaquam defpondit, fed ad univerfum Mo- faBRheniqueBelgici traftum fpem exporrigens, Grm*

Art, IX. DeBelgio fub AlexandroFarnefio. 719 lam, quod diceretur non habuilTe promptas expeditloni naves datis ad Rcgem litteris diluic, Nam & Neoporti & Dunquerchae paratas fletifle cum exercitu naves : ad nuncium liberi ab hoftibus maris quam pri-^^ P*»'^^^*' mum loluturas^ S\c enim divifas fuifTe partes inter maritimum Hi- fpanorum& terreftrem Belgarum exercitus, ut hic e portubus non antefolveret, quamillecuturaabhoftibusmareadoflium usque Tha- mifs prseftitiirec. i-Ioc faftum nunquam, Anglorum atque Hollandorum clalFibusadDunquercham&Neoportumperftantibus^&infoluturosin- tentis. NecdebuilTefe tantum feledjffiraorum niilitum, tot veteranas legionesnonadnavalem^fedterreftrem in Anglia pugnam accinftas, fragilibus adeonavibus, nonadpugnam, fed transmittendum , ut im- pcratum fuiflet, praeparatis iroponere, & certum in difcrimen dare* Qua excufatione plene fibi facisfaaumRex Alexandrorefcripfit,Ca«?jo 1588) FlorentilfimumjAnglica cxpeditione incaflum tentata, exercicum in Belgio Alexander habuit, fed nefcio, quo pafto fa6lum, ut majora cum paucioribus antea copiis gefliafmt, Nam Bergam ad Zomam Ren- - ^?'. ihiacus fruftra obfedit,proditione Anglorum & hyemis inclementia ab- ^^'^^'^*', Praftus. FeliciusceflitColonienfisexpeditio. Nam Martinus Schen- nienfii chius, famofus transf' ga, Truchfefianum fe militem ferens, & prseda- torium exercitum circumferens, fubito Bonnam Eledlori dolo eripuit, diripuitque, atque inde Colonienfem trafilum magnopere infeftabat^ Erneftus ad Alexandrum, a quo jam ante potenter adeo fuerat ad- jutus, tocamque, Novefio expugnato, provinciam prEeter Rheinber- gam receperat, rurfus confugic, uc Bonnam fibi fecundo aflTereret ralio- quin fe coa6ium ad vexam redimendam cum grafl!atore indecore tranfi- gere. Farnefius Belgii cacholici intereflTe ratus, neprovincias tam vi- cinsRhenoquehsrefisdominetur, mifit cum exercitu Croyum Chi- macium PrincipemDucis Arefchoti filium. Additusjuvenijoannes Baptifta Taxiusy vetus multarum palma- rumheros; qui, dum Bonna; fitum propius explorat, plumbea iftus glande cecidit, ingenti totius exercitus ac Alexandri prsefertim luftu. Qui bellicam viri virtutem, multis vi^loriis celebratam, asftimare opti- menoverat. Cerce & ipfe Regis per Belgium partes fumma fide, in- duftria, fortitudine, conftantia defenderat, & Illuftriflima ejus Familia de Taxis Auftriacc Domui perGermaniam Hifpaniamqueoperam fuam perpetuo addixit. Quin omnis Europa Tafiiorum genti nexu parum debet, quod difpofitis certa perintervallacurforum ftationibus, litte- rarum commercium, ob transmittendi difficultatem fumptusque rarum antea, publicum obviumquereddiderit- Taffio Alexander fuff^ecit Verdugum Frifiae Prsefeaum, qui aCaftel- lis trans Rhenum a Sehcnchio exftruftis incceptandam oppugnadonem Bonna re* eepta. 6t. GertrudiS' berga. A\e% in balneum* Hedela. Mansfdd» tegio folu ta» Part. VII. Lib. IV. Cap. I. arbitratus (quod confilium jam ante Taxius dederat, diflbntiente Chi- macio) iis in poteftatem reda^tis urbi propius vim admovit , eamque expugnatam Eledori reddidit. Praefidium incolumitatem paftum partim Rheinbergam partim Wachtendoncham abiit. Sed utraque hgec urbs pariter expugnata fuit ; & Wachtendoncha quidem brevi per Er- neftum MansfeldiumC^^^wo i5880Rheinberga vero fequenti pri-: mum anno. « . t ' r Gertnidisbergam inde occupandi opportuna eft oblata occaiio. De oppido hoc pr^munito vetusfervebatBatavos inter &Brabantinos controverfia, utrisque ad fuam provinciam illud fpeftare contendenti- bus : adeo quidem, ut Batavi ad poffeflionem retinendam, Brabantini veroadrecuperandam, PrincipesBelgiiSacramento adftringerefue- rint foliti. Hanc urbem praefidio Anglico occupatam Mauritius atque ordines repetebant. Abnuentes Mauritius obfidet, & expugnare ni- titur. At Angli irritati ad Prasfeftum Bredam, & ad Alexandrum Bru- xellas legatos mittunt, offerentes ei urberti, fi opem ferat, Conditione acceptascopias Alexandereoadducit. VerumMauritiusnonaufuscum eo pedeni conferre, foluta obfidione Dordracum receflit. Urbs vero Alexandroeftdedica, quiRegi gratulatus eft repertam Hollandi^cla- vem. Qua haod dubie aperuiflet ejusdem intima penetralia , nid mor- bus, quojaradudumexaquaintercatelaborarecoeperat, accedente tuncetiamfebri, armisquea Pliilippo Rege in Galliam converfis» viftoriarum curfum fufflaminaflet. Ad aquas igitur Spadanas apudTungros ex medicorum confilio pro- feaurus, militiEe per Brabantiam hybernanti Carolura Mansfeldiuai prsefecit, Heusdam ^ vicinias arces juflum impecere. Ille arcibus qui- busdamcaptis copias in J5ometo infulam transfert, abHifpanis, inun- datione olim obfefiis, celebrem , ibique expugnata , praifidia. rios milites inermes dimittit. At Hifpani indigno fane facinore egre- dientesaggrediuntur, omnesquefermemaaant. QuinLeui^ 1 ribuni leRio palam in Mansfeldium infurgit, arma feditiofe concutit, oble- quium & militiam detreaat. Re ad Alexandrum delata, veterana haec legio quam prius Mondragonius duxerat, rebus geftis, armornm.que uftiomnium celeberrima, ejus jufllidiflblutaeft, atque milite!^tum m preefidia , tum in alias legiones difperfi, ereaa no va ex aliis centuriis le- pione. Nec quidquam apud Aiexandrum valuere preces Prmcipuiti & Ducum pro legionis, tam bene eo usque merit^, confervatione m- terpofit^. Tanti nempe apud eum fuit difciplins militans vigor. Canno is89 ) ^ , . . Et hoc quidem juftse animadverfionis exemplum fuit; quod fequi. tur vero, ^ focordi^ ^ liberaiitatis hoftilis argumentum. CohorsHoi- ^ lan- Art. IX. DeBelgio fubAlexandro Farnefio. 721 landica ex Bergcnfi ad Somam praefidio Thenas oppidum male cuftodi- tum applicatis noCtu fcalis occupaverat prsedamque inde divitem afportavit, cajfjsHifpanis, quileroaccurrebant* Sedprsdatoresifti abeuntes in centuriam aiiamilirpanorum incidentesiprceda fua fpoliati funt. Orta igitur lite,ad quem pra^da ifta percineret,an ad ThenenfesHi- Lis dc fpanosmilitesfpoliaros , an vero ad alios Hifpanos fpoliantes acprse- fp^^^o. daj poffefibres ; qui aiferebant , fe non ab Hifpanis Thenenfibus fed ab Hollandis hoftibus praedara iftam excorfjffe. Lis ad Alexandrum de- hta , & ab eo generali caufarum miiitarium qusefitori delegata fuit.Hic autem, cum ptrs utraque acriter inftaret, utriusque indignationem evitandam exiftimans , fententiam diftulit, tacita definitione pofTeffo- ribus caufam adjudicans , pra?fertim cum fpacium jam elapfum fuilTet 24« horarum , intra quas ablata reptere jure beili domino liceat* Ma- jorem liberalitatem Thenenfes ab horte experti funt* Nam cum Hol- landi ciftam , cui aliquot complicata vexilla inclufa erant , afportaffent, Bergarum Praefefilus ab Hifpano rogatus , illa remifit cum cratere & concba argentea, Circumvolitabat eo tempore cum praedatoriis fuis haBreticdrum cohortibusSchenchius,raodo in Belgicum,modo inColonienfem agrum effuf js^ Et in hoc quidem , dum Bliembechas caftro , quod Farnefia- ni Ovcupaverant , auxiliaturus accurrit , a Neapolitana legione fugatus eft ; in illo vero Pattonum Chilarcham Scotura,in FrifiamabAlexandro miftum, repenteaggrelfus vincitfugatque, casfis noia paucis , & im- pedimentis direptis, Tum majus quid tentandum exiftimans noftucum cohortibus fuls ^ ^^. Nemagim penetrat. Quatuor horas fatum urbis pependerat, ter amiifo-^®?™^P ter recuperato foro. Remittente autem paulatira impetu, Schenchiani^"^^^''*^^ apraeQdiariis&civibus(quinetiam a fcEminispuerisque, lapides, fa- gittas, &quidquid inmanus venerat, jacientibus) vi6li, conglobatl- que fe ex urbe evolvunt.Tum vero,cum navesconfcenderecontende- rent, maxirca iis clades iilata eft , aliis caefis, aliis fubmerfis, Inter quos schencfeU eciam fuit eorum Dux Martinus S:benchius ^ homo ferox & inconftans , obitiJs faepius aRege ad ordines & ab his ad Regia caftra trensgreOus, prout & pinguiorforcunafuadebat,rapto ferrae vivere afTuetus. Hinc licet^^S^^^s- trucu entus efleC m fuos , plurimi tamen prsedarum fpe ad eum confiue- bant, Laborum mirepatiens , equo affixus dies noCtesque tradiicere» in eqao cibura , in equo fomnum capere, prorlus in equo habitare af* Ibecus : armanunquam a<:curatius£ra6laire dicitur^ quam efiuse potus ,ac vino ebrius. Pars VII, 7^2 Part. Vll. Lib. IV. Cap. l Superf!ites ejus milites ad Adolphim Meurfcs corn^tem tranfierunt ; qui 5 ut e vicina Rheinberga GeidriEe urbes, quaj oniries ferme Regia- ruin erant partium , vexare pcffit , fubfjdia eidem trferre parabat, fed dum novum ignivomaj machineegenusexperiri voluit, fcintiija in pul- veris vafa defiliente , dire ambuftus & extindus eft ; Hifpanorum odio quam damno clarior , msjorque aufibu? quam feltcitate. HisDuci- busamiiTis, alteroaqua, ignealtero , Rheinbergenles ardajam diu obfidione & fame preffi fe dedere cogitabant ; cum Oberfteinius Ger- manus, &Verius Anglus, quos Schenchio&Meurfio ordines fubroga' rant, Varambonio Geldrise Praefeao acie vi€to, alimenta urbi inferunt. Rbenoberga Verum Mansfeldius acceptoa Varambonoexercitu uovisque fuj - capta. pQtnszu6ioS^meUndem Rhdnbergam !id deditionem coegit, eamque ErneftoEleilori reftituit : qui mj'ffa ad Farnefium legatione,grates egit, quod ejus beneficio Bonna bis capta , expugnato Novefjo , domita ad extremum Rheinberga,reliqu1sque per Colonienfem tra£i:um arcibus & * oppidis Farnfifiani miiitis virtute recuperatis, nunc t^ndem bello diu- turno gloriofe finito,Antiftitem fe &Septemvirum agnofcat^afi.i^^g) Cum hoc bello Colonienfi Biftoriam fuam de bello Belgico, gemi- — na decadecomprehenfam,finitFamianusStrada Romanus; qui ex Far- nefianis tabulariis abunde inftruftus docum.entis indubiis;, non nitidius Stradt. quam verius multa palam exhi|)uit, quae prius in Philippf Regis, Mar- garithas , & Alexandri Parmenfts, aliorumque littcris abdita latebant. Ex hoc proin elegantifriroo fcriptore plura defumpfi , ut veJut fuccuta ex eo hauftumperfynopfmle^lori ofFerrem. Et utinam abfolviffet opus praecellens, aut faltem ad mortem usque Farnefii, quEc tertio poft anno eft fubfecuta , continuafiet. Verum Famianiis Alexandrum fuum in apice gloriae cdnftituere voluit ; cum videret, vi6ioriis fuis jam Mofam , quaiita eft^et captis circum urbibsis caftrisque Regi fuo fluere , Rhenum autamicis adjun-. 6lum,aiithoft!bus abftra6lum, mare receptis inFlandria(prasterOften- danumj) portubus omnibus navigationi apertum,Belgium ad extremos usqueFrifios & Gr5ningenfes aut domitum , aut Regiis armis fecure percurri, folos adhucHollandos Selandosque bellum gerere. Sed utrisque frsenum injeftum , iftis a Slufa Fliflingae portui obve^fa, illis a Gertrudisberga Dordraeo cominusinfefta: adeoque monftratain Se- landiam via , & Hollandia penetrari coepta, fperari pofl^e , has quoque Provincias Deo ac Regi fuo reftitutum iri^ Sed resHifpanae in Belgio ab eo tempore retrolapfa? fpes iftas vall^ de concuflas everterunt. Caufanon una: Hollsndia atqueSelandir hasreticis ex reliquo Belgio emigrantibus populofa: navigationibus opportuna: coromercia Antverpia Amftelodaiuum Cranslata: populi ex Art. IX. De Belgio fub Alexandro Farnefio. 723 cxtcri in armorum Societatem afciti Mauritius NafT^vius Dux bel- li callidiis, cautus , ac felix. Ex parte altera Philippua Rex Hifpa- niae turbis Galli^ fe immifcens Alexandrum copiasque meliores Bel-Verfa forw- gio fubtraxit , & quod ajunt , dum duos fimul lepores infequitur ,na. neatrum cepit, Nam & Henricus Borbonius Gailiae Regnum adep- tus eft : & ipfo in Beigio muUa amifir, Nam imprimls Mauritius NalTovius foederatarum provinciarura Gabernator, in omnem occafionem intcntus, imminuco per varias Mauiitiiis Gallicas expeditiones exercitu H;fpano, va/ia in Gri^Vjzn^ew/i provin-uibesca.pit, cia loca munita occupavit, ac dein etism Bredam Naffoviorum ur- bem in Brabantia, armatisin navi ocultatis, atque noftu in urbem immiffis (anno if5)a.) anno vero fequenti Zutpbaniam, Necmagum , Daveniriam^ 3c Huljium , partimadu , partim vicepic; utietiamanno if92. Steinvictm & Convordiam^ Tantas nempe ftrsges ediderant tum Hifpanorum arma diftrada , tum eorundem ob flipendiorum defeftum crebrae feditiones* Alexanderautem Farnefius faluta obfidioneRothomagenfijhaud Alexandrt modica pafllis in Gallia, ex quibustamen felicicer feexpedivit, dumo^i^^» in Belgfum properat, ortum ibidem incendium reftinaurus, mor- bocontrafto, Atrebati pientiffime obiit, quietiorem , quamin ter- ris habuit, vitam aufpicaturus. Summus hic belli Imperator, Ale- xandrocognomini comparandus, vel etiam pr^ferendus, Pauli III, Pronepos , Caroli V. ex fiha , Philippi II, ex forore nepos , natus fuitRomaeanno 1544. exOaavioFarnefio, & Margaritha Auftria- ca, qu« uno partu Alexandruro & Carolum enixa eft. Primara jam aetatem armis imbuit, tota indole in illa abreptus ,* priusque, cumOftavius pater exercitum pro Caefare inftrueret, tu-Klogiumt barum cantum , quam nutricum nsenias audivit. Sexennis inde puer obfcfiTus Parmae inter muralium tormentorum fragores educatus eft-. Redintegrata Farnefiorum cumAuftriacisgratia, Philippo II. avun- culo rraditus , 0^0 ferme annos in Hifpania cum Carolo Principe & Joanne Auftriaco adolevit^ Vigefimo aetatis anno nuptias Bruxel- lis iniitcum Maria Emmanuelis Lufitaniae Regisexfilio nepte, inge- nii& fanftimoniaefama inclita. £x qua plures deinceps liberos fu- lcepit. Sacro fubin beilo fub joanne Auftriaco rebus magnis prselu- fic, in Turcas confertos majori animo ac felicitate, quam confilio irruens, conjugis fuas , utajebat, precibus tutus. Deftinatus po- fteainBeigium eageffit, quae delibavimus. Obiit anno 1592. aeta- tis 48* gubernatfonis 14. Filios reliquit duos Rainutium Parmae & Piacencias Ducem, ex quodeinceps propago generisv & Odoardum Cardinalem. Cum vica Alexandri GuilielmusDondinusBononien- ^4' Ciubei-n. ditioin Gal» liam. Germidis-1 berga ad FoscU Erneftus Gubern. pacetn ofFert. Groning» ^,, Part. VU. Lib. IV. Cap. L f,c <5 T finiit Hii^orism fuam di Rehus in Gatlia gejlis db Alexmir» ivrfo, fermonis mtore, marculo fpi"'"' & t^^^f paaam. Continuaviteandem Gallucius.fedStrad* & Doadinofscile palmam- cedens. A R T I C U L U S X, Status Belgii lub Mansfeldio , Ernefto, & Fontano. EXtinaohaud opportuno fane tempore Farnefio , gemino bello, &G33&Belgicoperftrepente, Belgii Gubernator per ^on- tanom -omk^ a Rege diaus eft interim Petrus Ermjius Mans- ^rr, tu" rborgi /r.feaus, ^ ,<^^?g~ per in regem fidei, ac propterea ab ipfo etiam Alexandro , quoties in Galliamabierat, lin Belgio fubftitutus. C.ro/«5 ejus filius armo- rumPr^feausrenuntiatus: Philippmrroyus D«^' Arefchotus FU^^^ drise : eius filius Carolus Chimacm Prmceps Hannoniae , Carolus Comer Aremhergius Geldris, Varambonus Marchio Artefis, Bar- Sufcepta moxjubente Rege nova in GaUiam contra Henricun^ IV expeditio a Carolo Mansfeldio , Gubernatorisfilio. Verum is, gKpusnata^Novioduno, h quibusdam oppidis, cum in Catholico diverfarum narjonum esercitu orirencar tumukt^, pluresque ob ron roluta aipendia dilaberentur , in Belgium receffit i ubi toedera- ti non tantummodo Luxemburgenfem & Brabantium agrum funC DODulati, fed etiam Ge«rM«erg^t« duce Mauntio expugnarunt , fruitra ad defeofionem urbis accurrente Mansfeldio.C««?30 1 r95.) ga^ vero incalTam Hoilandi tentarunt, &a temaeftatis intempene inapntem navium , hominum &mercium jaauram paQi funt. Con- tra vero Verdugus complura in Frifia & Groningenfi agro oppida m notellatem Hifpanorum redegit, Interhaec E^nzilus Archidux Rudolphi Csfaris frater, novus iii BelcTium Gubernator venit, magna feftivse latitiae pompaBruxellis exc?ptus: atque confiderans, quam pretiofum Regi beilum per tot iam annos fit geftum, inclinante ab eotempore, quo arma m Gal- liamavcrfafunt, ad hoftes vi^oria , Belgasque Hifpani juris , tot calam^tatibus fefibs , unice ad pacem adfpirare, foederatis ordini- bus per legatos pacera obtulit ; quam iUi fuperbe rejecerunt. gum imo, dum de illa tradabatur , Grmngam. obfidione anxerunt, Art. X. De Belgio fub Mansfeld. Erneil. & Fontan* 715 earcque, cum nulla obfeflis venirent fubfidia, tandem expugnarunt, eaconditione, ut urbs cum ditione adjeaa foederatorum ordinum jurc utatur, fumptus pro communi caufa ad beilum conferat, Re- Ijcio fit libera, Hctamen, ut publice fola reformata exerceatur» Gubernatio penes Magiftratum maneat, ut antea, ita tamen, ut or- dinibus fidem juret, prout aliae foederarae urbes confueveranr» At- que his paais urbs totius Frillae nubiliflima, quspropri^ Provincis nomen dedit, foedera:is acceflit magna Hifpanorum jaaura ; qui ex feptentrionalibus provinciis h:s cladibus ferme erant exclufr. (^anno 1594.) , ^ Et profeao undique ad cafum inclinabant ea tempeftate res Hifpanae; dum potiores eorum^vires fruftra per Galliam errabant^ FcEderati Belgii ordines in dies terme augebantur* Hifpani milites, irt Belgio refidui, auaoribus Italis ob ftipendiorum defeaum magnam partem in apertam feditionem commoti, Hollandis atqueetiam Gal* lisB Regi operam fuam ofFerebant. Henricus Gailiae Rex, Ecclefiae redditus, bellum Hifpanis denuntiavit. Hollandi Gallis junai Lu- xenburgum, Artefiam, Hannoniam, aliasque provincias snfeftarunt: & Hoyum munitam Ernefti Leodienfis Antiftitisurbem occuparunti. tioym* Quas inter serumnas Erneftus Gubernator, morbo jam dudum attritus, diem fupremum obnz(amo ij-^j») a^t5t.42. Princeps Au- ftriac£E pietatis, Rudolpi IL C5Elaris frater, ac candore animi vere Germanus. Primam aetatem cum Rudolpho in aula Hifpana apud avun- _ cuium Philippum Regem tranfegit. Hungariam inde Auftriamque ^biws ISh pro eodem fracre, in Bohemia degente, magna clementiJe juftitiaeque commendatione gubernavit. Poftremo ad Belgii Praefeauram trans- ^ latus. meliori ejusdem ftatu dignifiiraus, laceros artus componere ^ioeium. contendit, majori fpe, quam eventus felicitate, ^ Regimen interim ad Belgii fenatum,mox vero ex R^g»s ^olun- p^^^^^^&-^ tateadPetrum Gusmannura Comitem Fontamm delatum eft. QuaGub. re offenlus Dux Jnfchotus Belgio exceflit, ac paulo poft Venetns extinaus eft, Carolus vero Mansfeldius, Ernefti poft Farnefiura Gubernatoris filius, a Rudolpho Caefare expetitus, atque ab eo Pra-CaroI.M«ns* gsS. R^LPrinceps creatus, Matthias Archiducis, Csfarei contra^ei«. Turcas Imperatoris, Vicarius eft renuntiatus; indeque in Hunga- riam ad expugnandum Strigonium delatus, memorabili praelio csfis QuinqueTurcarum millibus, mortefuaegregiam viaoriam funeftavit. rioyuro re« Fontanus, ut fui fpecimen hoftibus daret, Hoyum per Mottaeum <^ep™. eisciem eripuit, fero ad volantibus HoUandorum fubfidiis. CxCi etiam aducentis Hifpanis quingenti HoIIandi equites, & excufla praedato- ribus aropla praeda, Difciplioam inde militarem, a Farnefii, tempore Yy^y3 multura 726 Part. VH. Lib. IV. Cap. I. xnultum colapfam reformare aggrefllis Fontanus, magnam apud Bel- gas, militum licentia magnopere vexatos , gratiam iniit, Cumque hoftes in agrum prsefertim Luxenburgenfem excurrerent, in eos mi- ^ fit Verdugum, veteranura Ducem, a Frifia non fua culpa dejedum ;l VerdugT qui Philippum Naffavium, infigni clade multatum, in 5ehndiam via mors. rnaritima fugere coegit : clade tamen & ipfe afFe6lus a Bullionio. Nec diu fuperftes in vivis fuit Verdugus , per omnes militise gradus ad fumma prove6lus a Farnefio , meritorum Eeftimatore aiquKTimo. 67- His temporibus Batavi , quseftuofis commerciisbelli nervum cora* Batavorum paraturi , eumque Hifpanis & LuHtanis breviori via praerepturi , au* conatusma. fuinaudito per Borealem Oceanumnovum fibiiterin infuks Japoniae, sstimu»» ^ Indias Orientales qusrebant , jamque , qaatuor praegrandibus na- vibus , duabus Amftelodamo , tertia FJiffinga , quarta Enchufa egref« fj, mare Batavicum, Germanicum, Danicum, Norvegium emenff, Mofcoviticum inde transmifruri; Sed, dum denfa ealigo ipfis coelunl eriperet, & undse inglaciem concretae tranfitum negarent, extra na- tursB terminos (e prove6los putabanc. Etne frigorepenitus obrige* fcerent, navium unam diffblutam in tuguriumcompegerunt- Haerc^ bantnavigiaglacieundique obfefFa, ut ea |nec antrorfum nec retro movere poflrent, donec mitiori anni tempeftate glacies in aquasfolu-' ta reditutn in patriam aperuic» Elttvia. Majora damna Batavisdomi fuas intulit ingens aquarum eluvio, quse tantam hominum, pecorumque, cum foli vaftitate, edidit ftra- gem, ut gens illa omnis adrem domefticam reparandam a bellicisca- ris animum averteret, paceraque, quam fuperiore anno ab Ernefto . oblatam rejecerant, ultro peterent, mifTo ad Fpntanum Oratore» Pa€tm i)c- jgfgg abnuit ille, Sed eum legati Regii cum Maurkio & ordinum de- lilkr IegatisMiddeIburgiiinSeIandiaconveniflent,audierunt,OrdinesfoBde' ratos paratos efte ad tneund^m cum reliquis Belgii provinciis concor- diam,non autero cumHrfpanoRege, qui rerum potitus animum Ia?« fumad ultionem eflet insenturus, facile perfpexerunt legati Regii, non nifi ad faciendum temporis compendium hanc ftropham fuiffe contextara. Memoriae nihilomitius proditur vel umbratili hac pacis trafitione Batavorum fcederatos, Galliaj Regem, & Angliae Reginanij quae pecunia & milite perpetuo illos fuftentabant, non leviter fuilft offenfos, Ad belli igitur ftudia reverfus Fontanus, militares imprimis Miiitares ges fanxit; ne quis in Deum fanftos^ue convitia jafliet* Ne profti' ieges, tuti pudoris foeminsBtoJerentur in caftris. Necfacratempla aut Cfle- nobia diripiantur* Ne viris virginibusque Deo facratis visfiataut in juria^ Ne quis privatas iniunasftngulan certamine ulcifcatur* Ni quis Art.XL De Belgio fub Alberto. quismilitum in caRrisautpug-nalocum, flationem, aut ordinem de- ferat. Nead agendas pr^edas in hoflicum excurratur, nifi fafta prius s centurione, tribuno, aut militiaE prsfeao poteftate. Ne quem- q.:am a fe fociis aut mercatoribus per callra commeantem deprajdcn* tur, Nequis in expugnaris urbibus oppidirvc in foeniinas, ^mpube. re?, captivos, facra, facerdotcsgrsfTetur, nifi f] qui armatis immifti • pugnarent. ^ Ne in boaes dedit;? urbibub- enriffQS vim ullam expro- mant. Qui quampiam ex his legibus viohrer, capit^) lueret^ Quibusprobeconftitucis, ut Artefra& Hannoniaa Gslloriim ir-JaPIcardiani,- rupdonibus libergtur, expediticr^m in Picardiam Fontanus ^lecre- vit, atqueimprimis 0?/?g/tom ccpit. Tum vero Dorlano copias admovit; ubi Valentinus Pardmis Mottae Dominus caftrorum Prffi.MottKug feflus, fingulariinRegem fide, virtute militari, &co]Ieaauru ]on-°^^f« ^o experientia Dux clariflimus, dun urbem recognofceret, fclopo iftusoccubuit, atqueinejus locim fuffeaus Rofn^sus GzWus ^ quiad^°^*^^ [iifpanas partes tranfierat, Dux belli peritin3mus. Ad obfidionem xDlvendam accurreruntGalH Duce Villario, confertoque praelioma-Galliviai. jnac^de vidli proftratique funt, ipfo Pillario^ conrra gentium jura, Villanis c«- jofiquam fe jam captivura dedifiet, barbare interempto, Viftoriam'^^^» rlifpanorumfecuta eft expugnatio,'csfis in ea tribus, utJ^orlanum. :ertur, Gallorum millibus. Nec minus in Zutphanise finibus Mon- Iragonius Hollandos vicit, crefisPhilippo & Ernefto Naflfaviis, cum nagna cum clade urbe ejedi funt, (anm is^S ) Sed multo msjor Fontano viaoria eft parta , ubi Cameracuro ^*J""«cunt» Jxpugnavit, conditione deditum, ut urbs in Epifoopi, arx vero ^quam Carolus V. impofuerat) in Hifpanarum poteftatem veniret, jatlis innoxius abitus permifiijs, Atque ica Fontanus Gubernator nter viftoriasmemorabilesannumtranfegit,geminohoftecummedio- :ri railitum numero fuperior , & Gallo & Batavo. Vertente autem mno Gubernationera Alberto Auftriaco ceffit; prout moxreferam, ARTICULUS Xr. >tatusBelgiifub Alberto Auftriaco ab anno 1596. ad i6oi. ^h&rtus, Rudolphi Caefaris frater, S. R, E. Cardinalis, Arehiepi- 4q> • fcopus Toietanus , & Lufitanis Prorex, quam fumma laude WilheloMi», ibmmiftravarat, a Rege avunculo Philippo II. didlus Gubernator, lelgii, fummis ubique exceptus honoribus, Bruxellas ingreflui 728 Part. VII. Lib. IV. Cap. I. eft, ^dduaorecum Philippomibelmi Orangii filio primogenito, Mau. ritiifratre, quem ante triginta ferme annos Albaous in H fpsmam miferat. UbiinliberacuftodiahabituS, ?tque m hbertatem fiiiorura Dei afiertus Cathoticam Religionem induit, Catholici Rff .ubdicunj profefTus., atqueab eo aurei Veiieris torque donatus, i^ber remaUrt PatTla exclu- eft. V erum a fratre jnniore Mauritio pateriia harsditate, & ab or- dinibuspatriafuitexclufus, HoUandiam aaae fevero ediao vetitus. Quo etiam Societas Jefu foederatorum tinibus proicnpta eU. Aibertus novus Gubernator^ poftquam Batavis frutlra pacem - obtulit, gemino graviffimo belio implicitus , adverfus pctiorem hc A\btvtmao ftempriuseundumpucavit, atque Galiis Caletum urbem portumque, masJ in omnem partem momenti, per Rofnsum potiffimum eri- puit. Cujus appendix fuit Guin quem Albertus armis praefecerat, ut Rheno potiretur , i?kno^ergflfw cum pluribus aliis munitis locis expugnat , atquecopiasfuas» penuria laborantes, per Ciiviam, Weftphaliam , '^'^""^p^^^^ & Colonienfem agrum in hyberna diftribuit* Qux res magnamHi-^* ' fpanis apud Germanise Principes & ipfum etiam Csefarem invidiam conflavit. Cardinafis quoque Guberriator vehementer improbavit. Germanos Sed ftipendiorum defeftus militem modo in feditiones commovebat, vexat. modo in amicorum etiam populorum injuriam efFundebat* Mtus tamen fuit Lippienfis & Hoeiiloenfis , Comitum conatus , quo Rhein- bergam & Rhefam oppugnare funt aggreffi. Cardinalis autem Andreas in Bommeliam expedicionem fufcepit arcemque fanfti Andrese, a fuo nominedidam, adverfusfoederatorum irruptionesexftruxit* Anno 1599. ALhtrtus^ Ifabella Archiduces (fic enim appellari Archiduoira voluerunt) exHifpania inBelgium venere, lumma ubique gratula-*^^^"^"'» tione &honoris Cgnificatione excepti ; a JuftoLipfio etiam eleganti oratione falutati. Andreas vero Cardinalis ad Epifcopatum fuum Conftantieniem reverfus eft, Ludicra tunc inter fpeftacula , ferium Ceratamen. etiam aftum ferunt , Belgas inter & Gallos , quorum complures Hu- gonoti Mauritio militabant. Nam Brsmtms Normannus Belgas ad Cngulare certamen provocaverat, Belgse 22. adverfus 22. Gallos Ducumveniacomparent^ac i6.Gallorum,quosintef ipfeBreautaeus, interemptis, vi6loriam reportant. Mamitii Dum autem BelgaePrincipes fuos excipiunt, Mauritius ^"^f progrefllis , 'Undoncham m\xmX.nm Geldriee oppidumeisdem eripit, ac mox arcem Crepicordii^ & S. Andrea^ quam nuper Cardinalis exftruxerat ,* & utnihil deefl^t ad ignominiam, prEefidiarii areem hanc munitifijmam Mauritio pro pecunia vendiderunt, ac deferto fuo Frincipe ad foede- fatos tranfierunt. Maximamnempe coto hoe bello Hifpanorum re- bB8 moram & clademintulic ftipendiorum defe6lus. Qua re irritaci Zzzz 2 milices 73» Part. Vlf, Lib/iV, CapJT. militesmodocivitaces funt depra?dati, modo Duces fuos captivo« abduxerunc, modo cumhofiibusjpfis colluferunt, modo feceffionc fafta urbem aliquam occupatam pignoris veluti loco fervabant.Profe- ao fub initium Principacus Alberti tanta obeam turriultuantium, transfugientiuroque frequentiara erat calamitas , ut pecum» defeau, quoconfiiia v.rceret, nonhaberet. . . . ^ . Et quod luauoOffimum erat, Mauritius m Fiandnam effufus , oppidis palTim direptis ,amplam de Alberto viaoriam reportat , plu- ribus catholicorum millibus in acie casfis, autcaptis, quos inter Nobiles Ducesque plurimi. Ad Nsoportum hxc pugna comilTa eft, inter maxime memorabiles habita (amo i^oo,) Nec tamen viaori incruenta fuit ; quin parem aut etiam majorem fuilFe CiXforum ex foe- deratis nuraerum , aliqui fcribunt» Neque prseter laudem & famam utilitatisquidquam Mauritio ea viaoria attuh*t. Nam imminuto mi- litum numero Neoportanam obfidionem folvere coaaus eft, atque in Selandiam ac Holiandiam fe recipere* C A P U T II. De Statu Ecclefiaftico Belgii in fpecic. A R T I C U L U S I. De Statu Religionis in Belgio, 74« Ortus Re4i. gioBis : piimi Apo- aoii. Pi-ogcenus QUaravis ex iis, quae difta funt haftenus, abunde pateat, quann . calamitiofus fuerit ftatus Belgii, non modo civihs, fed etiam Ecciefiafticus ; juvat nihilominus de hoc peculiariter adhuc aii- qua 5«nnotare. i Chriftiana Religio jam faeculo III, Belgio illatatraditur ex vicin» Gallia , atque in Cameracenfi , Attrebatenfi , ac Tornacenfi agro pro- feminata a viris Apoftolicis PwJo , Cboyfolio^ & Eugenio, Saeculo IV» aut ineunte V. Diogenes Graecus, Jttrehatenfts Epifcopusy a Vandalis , qui furgentem religionem excifum ibant , occifus fcribitur, Moxquinquediverfeegentes, Romani, Vandali, Gothi, Hunni, & Galli regionem & religionem vaftabant. Saculo VI. S* Eleutherius a Felice 111. fummo Pontifice ordinatus Tornacenris Epifcopus , rurfus collegit difperfas reliquias. Ssculo Vll. S. Amandus everfo Mercurii & Martis idolo Gandavi & reliqaa Flandria plura teropia & ©onafte- ria Art. 1. De (latu Religionis in Belgio. 73? ria erexit» S, Eligius vero, cujus fermones catholici ad populura ho-. diedum exftant, Antverpiammajoremque Brabantias partem conver- tit: uxX QtiTim S, U^ilkhrordus^, cum aliis 12» fanftis viris ex Hiber-» nia adve^us, Hollandiam, Selandiam, & Ultrajeftum, ac fubin eti- am Frifiam, accepta poteftate a Pipino Brabanciae Duce, qui de- vidlo RadbodciRege eandem fubcgerat, SsbcuIo VIII* totum ferme ^ NarmjinnU Belgium^ erat Chriftianum, opera \)Y2d{w\m S, Rumoldi. Verum flo-^®^^'"»» rentem Religionem Normanni, adhucethnici, in Belgium irrumpen- tes, faeculoIX» mifere devaftarunt , donecab Arnulpholmperatore ingenti praelio vitti, atque eje6ti funt. Reftauratam fsecuio X. & XI. Belgicam Ecclefiam, jam non 75. ampliusgentilesled hseretici infeftarunt. Horum primus Tanchelims^^^^^^i^n\i%, circa annum 1 1 15. Antverpiae ac vicinis locis venenum eftudit, in SS. Sacramenta potiflimum^ralTatu?, & quidem niore minime Apo- ftolico, fed hsereticis corrmuni, vi nempe armata, Verura Divino Numine evocatusin Belgium 6\ Norhrtus \\uv.c Ecclefic-e hoftem ita a S.Noiberta debellavit, ut ne veftigium quidem haerefeos relinqueret, Ex quo debellatu». tempore Illuftriflimus Pri£monftratenf]um ordo viris fan^tifijmis at- que doftiflimis mireau6lus, atque per Belgium propagatus pro Eccle fia Dei firmiflimum adverfus hserefes & vitia fe murum oppofuic. Advenit haud multo poft in Belgium S^ Bemardus cum fandtiflimiS.Bemardi ordinisfuifociis, ut junftaopera cultum Dei, morura probitatem, &zelus. (alutem animarumubique promoveat: ut adeo faeculo XII» & XIII. in toto Belgio ad omne decus floreret Religio , pietas , vitaeque di- fciplina. Cum poftea fasculo XIV. perniciofuro Scbifma Ecclefiam Schifma, fcinderet, omnis pene Flandria in turbas commota eft» Nam Phi- lippus Audax, qui Galliae exemplo Cleroenti VII. adhsferat, omni ope conatus eft Flandros ab Urbano VI. abftrahere. At multiexil- lis exilium prEeferebant: & vel maxime Gandavenfium conftantia enituit. Interea autem Vrbaniani & Clementini (ka enim appella* bantur) mutua facrorum communione abftinebant; donec anno 1398- pax redufta eft. Ssculo dein XV. & dimidio XVI. totum Belgium unius erat 7,5^ labii, uniusReligionis, unius fidei, probitare, opulentia, & omni-Harefis * om* gena felicitate efflorefcens ; cum poft difceflTum Philippi II. horendiniamifcet, fene motus, hsrefi praeferrim omnia mifcente, Reiigionem mifere afflixerunt,- prout ex iis, quae ex fcriptoribus probatis memoravi , eft perfpicuum. Cum etenim jam Germania, Gallia, Anglia, Scotia pleno fla-^i"5in»tfa» garet incendio^ ex vicinis iftis provinciis fcintillas in 6elg;um venti- Z z z z 3 lat» 734 ^^^t* L^^* ^^P- latee itnfnahes ubique flammas excitarunt. Initium a fflercatoribus, xnilitibus, & profugis ex Gallia & Anglia haBreticis. Accitus e* Gallia Tornacum & Valencenas, quas primas flamma cornpuiti LaiioyiJs.| Matthaus Lanoyus, a puero Genevge Calvini difciplma imbutu« : qui publice in campis & fylvis ad accurrentes turbas armatas verba ^ ciebat, atque incitatus a novatoribus, ut duas perfonas , quas pre^ tioinduxerant, ut obfeffas fe fimularent, a damonio liberet, eo nomine vir fanaus habebatur: donec fraus primum a fimulantibusj ^ein vero ab ipfo etiam Lonoyo, poftquam ad Ecclefiamrednt, m libro, quem de fua converfione in lucem edidit, toti orbi eft pate^ faaa; ut publice manifeftum fiat, quibus miraculis haretici fetta^ fuas propagent. . Concilium Tridentinum interea ex Regis voluntate publica* baturabArchiepifcopoCameracenfi, quamvis non fmemagno po* pulorum rootu, majore a Mechlinienfi, ab Ultrajaaenfi vero multO maximo. Editum etiam ab aula decretum adverfus feaarios .• ut mo aliam quam Catholicam Religionem exerceat. Qui aliam doceat, aut fcriptis aflerat, domum commodet, populum commoveat,!!S capi* te luat: utietiam qui pertinaciterin hsrefi perfiftat ; aut frequentiui ad alios pervertendos difputet. , '77. Cum autem hx res etiam catholicos in tumultus concitarent, hae»» Pfogreffus. retici paflim irrumpebant, in tres potiflimum fe^as divifi. Colvim? fla Flandriara & proximiores Galli» provincias invaferunt, LMtbe^ rani Germania finitimas, Maptifia HoDandiam & Selandiam. Com* plurescivitatesomniscolluviesinfecit, Quanta autem audacia, quo furore, ediaorum contemptu, facris imaginibus, templis, altaribus, «furor facerdotibus manus facrilegas Ipris, Antverpis, Bred^, Bufcodu- ci, Bergis, Gandavi, Aldenardae, Valencenis, Amftelodami, aliis- que in locis injecerint, longum fuerit recenfere. Integr« cohor- tes furoris seftro perciti furiarum inftar facibus ac ferro armati difcur- rebant, & facra omnia infando facriiegio contaminabant. Profeao ea fuit fceleris plus quam barbari attrocitas, ut calamus cohorreai fcribere, & leaori humanitatis non omnis experti ingratum omnino foret legere. Certe ipfi etiam Proteftantici fcriptores , uti Petrus Bor, Petrus Hofftius, Emanuel de Metere, & Gerardus Brand , fa- cinusiftudenormedeteftantur. Quod tamen inftigantibus Geufia- orum miniftris fuit patratum: quodque miferrimum erat, fsEpiUi per provinctas inftauratum. ... Cum anno i^yi^ Geufii Gorcomio in Hollandia eflent potiti; ir rcM^^vZ homines Ecclefiaftici pf afertim ordinis trucutenta eorum fe exeruitll Ksmwiyrc..^.^^^ Namnovemdecim illortim, ex ^uibus undecim Francifcam; . carcc- Art, I. De Statu Religionis in Belgio. 735 carceris "primum fqualore verberibusque dire torti, dein in navicu* lam compafti, atque Gorgomio Brilam devefti, poftremo a Comite de Marcba ad fufpendium 'damnati,barbaras inter lanienas crudeliffi- me funt enecati : Gorgomimfes propterea Martyres appellati, utpote unice in odium fidei occifi. Unus tamen ex i^.adhuc juvenis tor- mentis & f promiffis fraftus defecit- Eodem furore immanis tyrannus ^cZ?onio/?iinCanonicosRegularesS. Auguftini^graflatus, plures eorum Aliique interemit: uci etiara CoTmlium Mufmm facerdotem jam fcptuagena- multi. rium, virum virtute & doflrina prstftantem , per inaudita tormento- rumgenera.Eademlanienaper totum ferme Belgium fuit circumlata* Orangius initio manfuetudinem praefeferens^ a Sacerdotibus ab- ftinebat manus; fed rebus fuia magis firmatis larvara pofuit, & edi6lis atrocibus profcriptionibusque Antverpiaepraefertim faeviit, in iVIino- ?S. res maximc, & Jefuitas: qui non raodo Antverpia, fed infuper Tra- J^jjl'f« jefto, Groninga, Tornaco,Burgis,Duaco expujfi funt aGeufiis: quod^" juramentum , adverfus Regem & Joannera Auftriacum conceptum, nollent eraittere^ Audlaque eft perfecutio, ubi anno 1579* Hollandi, Selandi, Geldrii, Frifones Ultrajed;inum inter {efcsdus inierunt» Nulla tamen perfecutione abfterriti funt SocietatisPatresa J^fii/- ^'^f^o B ftone Batavica, Sed prout jam ante Nicolaus Gaudanus Bergse ad ^^v^c*» Zomam, Andreas Boccatius Leovardiae, Godefridus Lummius Mid- delburgi, Pecrus Canifius, Leonardus Keirellius, Franeifcus Cofterus, Henricus DionyCus, Joannes Aftenfis, Daventria?^ Neomagi, aliis- que Tranfifelaniae & Geldrise urbibus Religioni confervanda?, verbi- que DiviniprjEdicationi inftiterant; ita anno 1592. ex voluntate Cle- mentis VIIL Guilielmus J eoniusy & Corneiius Duyfiius, uterque Hol-* landus, licet clauftra omnia eflent obrelTa, inHollandiam tandem,fer. me penitus jam defolatam, penetrarunt. Et LeOnius qu:dem Dordra» cumnatalem fibi urbem pervenit j inde vero provinciam Ultrajefti- nam, Tranfifelaniam, Geldriam percurfabat; Duyftius vero Amfte» lodamum, Delphcs patriam fuam, Rotterodamum, Lugdunum, Har- lemum, aliasque Hollandiae civitates zelo Apoftolico excoiebaC» Cumautem tam amplo agro, fpinis & urticis undique horrenti, tam pauci operarii non fufficerent, annu^runt fccjis,* miOique attule- runt fuppetias, Joannes Barghius Araftelo lamenfis Adrianus Jrho" reus, pariter HolIandus,& Nicolaus Ramms^ libris, tjuibus Calvi» oi effigiem ad vivum expreffit, celebris. Atquehis fundamentisere- fta eft Miffio Hollandica, uberi poftmodum frucfcu propa^aca. Nec abfierrere poterant viros, pro majore Deigloria & animarum falute zelantes, diurnx nofturnseque iolidise , perfecutiones, vincula> car- :ere% seces. Uffit 73« Part. Vil. Lib. IV. Cap. II. Uffit invidia generishumanihoftem, ejusqueminilros; Quare fabulam adornarunt, artibus fuis, hoc eft , mendaciis contextam, Petrus Banne, viliflimaeconditionis opifex, poftquam lua decoxit,asre alienopreffusjlpris profugus , atque in Hollandiara delatus, Lugdu- niafferuifle fertur, fe roiflum ad occidendum Maurittum Comitem* Fabiila de Qusbftioni fubjeaus, quis tanti fceleris fibi auftor fuerlt, variato re^ necando fponfo alios aliosque noroinavit , tandem promiffis illeaus Oli- Mauritio Manargeum Provincialem, virum integerrimum, cujus virtus, fides, & vitae innocuse commendatio toti Italije B.lgioque erat per- fpeaa, cum Reaore Collegii Duacenfis inter alios reos egit. Geufii fabulae fucceffu laeti, eam denuntiationem, variis linguis editam per Europam fpargunt, atque Societatem ceu feaam fanguinariam ma- ligne traducunt^ Francifcus Co/lerus^ vir doarina &probitateconfpicuu5, tantam calumniam non diffimulandam ratus, libro in publicum edito famam Societatis Isfam egregie vindicavit, oftenfis ad oculum fexaginta aper- tis mendaciis, quge Geufiorum accaufationi erant inferca, itaque palam convicitjUt ipfi Batavi falfam criminationem agnofcerent, nec Lug- dunenfes, rei veritate perfpeaa, adduci pofiTent^^ut proceflum fuum judicialem, fcriptumque editum defenderent. ndaciis Et prefeao adeo inepte tota ftropha erat contexta, ut Cofteru* cuntexta. evolutam accufantium criminandi libidinem, accufatorum vero inno- cenciam perfpicue ob oclos poneret, Quid infuHus? Banneus in roajorihebdomadeconfeffionem pafchalem apud Provinciaiem Duaci depofuit, ejusqueMiflk interfuit, atquede Mauritii cxde egit; cum- tamen provincialistoto eotemporediuqueanteanec poft Duaci fue-- rit, nec Banneum unquam viderit. Banneus butyrumin Collegium Duacenfe portare coiifueverat,eaque occafione a Reaore ad ca-dem fuit impulfus, Sed Cofterus demonftravit, Banneum opificio vieto- rem nunqum butyrum in Collegium detulifte, ncque cum Reaore unquam locutum efle, fed eidem prorfus fuifle incognitum. Uxor, Jefaitis familiaris, marito fcelus perfuafit, Verum uxor Bannei nun- ^uam Jefuitisfuitfamiliaris, nec iis confeflariis ufa eft, neque con- ciones eorumaut collegium acceffit. Dein aperte illa eft proteftata, fibi nunquam eam remin mentem venifiTe, nec unquam cum ullo Je* fuita ea de re vel verbum contulifle : nec ullo tefte aut indicio probari id poterat Ejusdem farinae erant reliqua ;7. mendacia ae impofturae Geufiorum. AR- Art.II. Concilia Belgii Saeculo XVf. 737 ARTICULUS IL Status Ecclefiafticus per Concilia ordinatus in Belgio. QuiaantePhilippill. tempora nulli in Belgio erant ArchiepiTco- . patus, fedquatuortantumEpircopi, qui ad Colonienfeni, Leo- dienfemautRhemenfem Archidioecefes fpedabant 5 ideo etiam nul- lainBelgiocelebrataluntolim Conciiia Provincialia, fed Epifcopi a Metropolitanis evocati Concilia Archidioicefis frequentabant. Inve- fiio tamen pauca qusdam Dioecefana habita. Horum omnium primum eft UltrajeUenfey authoritate iS*. Wilk- 79- Irorrfz Epifcopi congregatum anno 697. Conclufum in eo, ut egregii CoiKiliuni ^ verbi Dei Prsdicatores, qui ex Anglia & Hibernia in eas Germaniae in-U^^"i^"*'^* feiioris partes advenerant, in finitimasgentiles provincias difcribue- rentur, ad populos Chriilianafideimbiiendos. Hos inter fuit Win- fridus facerdos, qui poftquam 13". annos in Ecclefia Trajeftenfi fuiflet Canonicus, Archiepifcopus Moguntinus confecratus eft , & BQnifa" iius appellatus. Inde poft obitum S. Willebrordi rediens, fecundus Trajeftenfis Epifcopus fuit ordinatus : ac poftquam 1 6. annos per Fri- Cam praedicaverat, martyrio cum fuis coronatus. Annoio25. cum quidam contra SS. Sacramenta varios errores Attrebaicn- fpargerent, Gerardus Cameracenfis & Attrebatenfis Epifcopus dioe-^^^' cefanam fynodum Abbatum, Canonicorum, & Parochorum convo- cavit: atqueinea 17, capita decrevit. In i. Baptifmi Sacramentum, aquibusdamnegatuin, alTeruit. In 2. veram ac realem Chrifti prae- fentiam in SS, Altaris Sacramento ex facra Scriptura, atque miracu- lismanifeftis demonftravit. In 3. templum tanquam Domum Del commendat. In 4. f. & 6, de facro Altari, thimiamate, & cara- panae figno traftat. In 7. de facris Ordinibu'?, acclericorum officiis, In 8. de facra Sepultura. In 9. & 10. de Pcenitentias Sacranrento In 10. de connubiis. In n. de ciiltu Sandorum. In 12. depfsllendi officio* in 13. de veneratione Dominica? crucis* In ir. becultu Iroaginum Chrifti& Sa-ftcrum. In 15. De Eccleliaftico Regimine lni6. defalfa haereticorum juftitia. In 17. fit brevisadhcrcatio prio- rumque repetitio. Atque haec omnia ex facrii Scriptura & primsBvss Ecel^^^fige ufti adeo luculente nb oculos ponuntur , ut habeant profe6>o Batavi, a n^ajor-jrr fidedevii, quo introfpic ant, quKncmjam ante tot fspcu- lafueric B IgarumReligio, cum hodierna ad amuffim confentanca. ParsFII, A aaaa Ube- 73B Part.Vn. Lib, IV. Cap. II. Uberios momerjtaprsecipuaConcilii recearerenJ, nifi ex a-liis Conci- . liis pluries illa attuliircin,* , . ^ f Anno dein 1097. in altera Attrebatenfi Synodo varia Mon*ft&-f riispdvilesiaconfirmata funt. Ide ii faaora in tertia anno 1098. « auarta iior. in quinta anno 1128. Monaaermm Monialibus male viventibus ademDtum traditum eH Mo^iachis, aiTentieute Innocentio H 5ummo PoRtifiee. Scsculo fequence edita funt gemma ftatuta fy- iiodalia Ecclefi^ Ukraieaenfis. In prioribus excommumc^ntur Is- denteslibertatem Ecclefiaftieam. In pofterioribusgraviter proinbe- lur, neiaborantes defeaunataliumadfacro5 ordines promoyeantur. §.L CondUum Cmemcmfe l mno 1565* DoHquam Epifcopatus CameraGenfis, ad Rhemenfem drchidiceoe^ 1 fin fpeaans ann^ Philippill. in Archiepiicopatum ereftos eft a Pado IV. MaxmMams a Berps , Arclnepifcopus & Dux Cameracenfis, S. R. L Princeps, comes-tanieracefnfexto poaan- 00 Conciliom Provinciale indixit, adreformandam difciphnam tccle. Ciaaicam, & I^abiliendam doarinam fidei adverfus li^reticos , «0 xempore undiaue circumfremeotes. Edita funt m hunc finem tinili . in piura capita fubdivifu ie epiltola encyclica, qua Archiepifcopus Synodum convocat, Te^rr, quam opportunum remedium morbis at^tujerint frequentiores fvnodl Quarum intermiffione maxima Eccleaa immineant maia In Dfo dein Coaeiiio laudata Tridentina Synodo, omniumqueobferva^ tionicommendata, emMTa «ft profedio fidei. Tum vero in 1 Titulo libris h^reticomn fufpms & vetitis, ftatuitur, nt ediaumCaroIi V. de non jsdendis aut importandis iibris ,^quorum catS approbatus,obfervetur. Etiam typograp^n & iibran Quot annis ex formula Tridentini emittantprofeflionera fidei. Libr^ Drecatorii ab omni fuperftitione purgencur. , ^ In z. De Uttioinbus Theologicis in capitulis 6? Monaftems^, prs.cipit indocendodiligentiam, ut Auditores non tantum doaiores fed etiam^probiores^ev^^^ an ^.^ ^^^^^ ^^^^^^^ ^ mala fuiffe fub- orta. Inurbibusigitur, oppidis & pagis reftaurandas fcholas, do; cenda fidei rudimenta. DiebusDominicis a clericis & ludimagiftris gratis inftituendam pauperem plebeculam credendi prmcipiis, In fcholis auaorcsprobatos prselegendos. ^ . . - -it In 4. De Seminario , commendatur ereaio pro |«V€ntutepie & doae inftituenda. Art. II. Concilia Belgii Saec. XVI. 739 lof. De DeStrina pradicatione verhi Dei man II. Concilia Belgii S^cc* XVL 741 & aliis morientiuin facramentis cos 5 qui hunc illumve .ex Divis CO'*' Juerint, aut certas precatiunoulas ^JIligenter recitaverint , aut qm propterea fecuritatem , certum optatumque eventumpromittunt, II*- Jud quoque reprobandum eife , fi ^qui certo numero , prsefcriptaque MifTarum forma aliqua , aut precum., affifmant^lJertas deDgnatasque animas e purgatorio femper liberari,, In 20 De Jmaginibus z\t , Chrifti ac divorum imsgtnes fecuH'- dum Synodi VII. traditionem , &Tridentin} fanftlones in templis ha^ bendasefre , eisque externahonoris cultusque figna exhibenda, cum in fjgnis prototypa veneremur» Sedne quid agaturprsepoftere ,ima-' jinesnuUas ftatuendas in templis, nifi Epjfcopi confenfu & judici0| fi quaepraefeferant quidquam,quod non deceat^aut prototypo non con- ;gruat, amovendas eife. Nullum cultum deferendum imagini propter materiam , aut formam , fed propter rem fignificatam , ad quam hic cul- tus & honos prascipue refertur; & hincanimum orantis aut veneran* tis in rem fignatam referendum , & non in fignum , quod nec audit, aiecvidet, necfentit» iraperitaeplebis caufa roasrnie pofitas efireima- ^ines , ut iHarum afpeftu dofti & moniti patrociniumOivorum implo- ferauSjUt pietas inChrifto confervetur ,& eorum vitam imitemur» Mi^ iraculis auHaro eiTe autoitatemfinejudicipEcclefiEe^ per Epifcopum declarato. In 21* De reliquiis annovatur Decretum Tridentirti ^de iisdem venerandis, cum non tantum fint monumenta, quibus Martyrumai: Divorum memoria renovatur ,ied fuerint viva CorporisChrifti mem^ bra ac templa Spiritus Sanfti , ad aeteruam gloriam excitanda. Verum ut omnis tollatur abufus , ne quis novas , aut i^notas reliquias popu- lo venerandas ofFerat, nifi priusabordinarioprobatse fuerint. In 2Z. De Jnduientiis ^ity ^juiaper indifcretas& nimias Indul- :centias claves Ecclefi» contemnuntur, & poenitentialis fatisfafilio «nervatur, nemini ilcerenovas aut ignotasindulgentiaspopulocora- mendare, nifi prius ab ordinario vifitatae fuerint & probatae. Praeci- pitque Parochis , ut populum fuum diligenteradmoneant, necircum' foraneis quibusdam ; aut etiam impreffis Jibellis temere fidem adhi^ beant, qui ex levibus , vanis & fuperftitiofis caufis exorbitantes in- dulgentias pollicentur, cum non nifi ex piis & rationalibus caufis concedi debeant» _ . ^ Interfuerunt& fubfcripferunt huic Conciho praeter Archiepifco- Dum Cameracenfem, Richardotus 5S. Theol. Doaor & Epifcopiis Attrebatenfis, qui pulcherimam inSynodoorationemhabuitde ca- lamitofo temporum ftatu ; Epifcopus Audomarenfis , Namurcenfis , (Tornacenfis Ecclefia vacabat; Ff»pofiti,D€cani>& GanoniciCa- Fart.VII. Lib.lV. CapJL thedrsles; muiti Abbates, & Abbatiflarum Procuratores , utictiaai Capitulorum Decani & ProcuratoreJ. 5. II. Concilhim Mechlmienfe anno I570» •DekicSsturbisjamin apertatn erumpentibus , & hajrefi in dies ma- ^ gis invalefcente, qusiitum fuit a Concilio Provinciah Mechhm. cnfi remedium. Indiaum illud fuit a Martino Rythovio Iprenfi Epifco- po, nomine Antonii Perrenotti Archiepilcopi Mechlmienfis, acBcl- siiPrimatis, qui ob caufas memoratas Belgio exceffsrat, & in Itaha tunc verfabatur. Et imprimis quidera Praeilde Rythovio Seniore com- provinciah recipitur a Synodo Concihum Tridentinumpleneacintc- are .atque omnia ftatuta,eidem contraria, decernit irrita. Deinde vero pro ftabilienda fidei doftrina, & reftauranda difciplina ftatuit cano- nes. Quorum haec eft fumma* ^ h De Sacrmentis. Ut Anabaptiftis, quorum hasrefis late ferplt, occurratur, ne infantes baptifmo fubtrahant, Synodus Magiftratus locorum hortatur, ne quam obf>etricem admittant, nifi a curato loci ceftimonmm ca- tholic£E f dei h>»beat, juretque, fmguris fabbatis fe denuntiaturam Pa- ftori puerperas, quibus adftiterit. Curati vero denuntient Epifco. po matres, qu$ proles fuas non fecerint baptizari, Parentes vero curent, utproles mox baptizentur in parochia. Patriniad fummuto fmt unus & una. In ufum revocetur probatiffimus ille mos, ut puer- peree ad purificationem poft partum ad Ecclefiam veniant, & bene- diaionem a facerdote fufcipiant. , ^ j- Confeflarii, quorum confefiiones m quadragefima audierunt, nominaannotent. Nec alii ad facramenta& fepulturam admittan- tur Confeflarii citra neceffitatem non abfolvant a cahbus Epilcopo refervatis, nifi fpecialem commilSonem habeant, Cafus autem m provinciaMeclilinienfiEpifcopisrefervatifunt; raptus, homicidjuin, Incendium voluntarium, fimonia, fodomia, haerefis, mceftus, forti- kgium, adulterium notorium, injeaio manuum m paremes cum )sEfione, & omnia deliaa, quae excommunicationem majorema taf- none vel ab homine latam habent annexam. Pro notorns icelen- bus poenitentla publsca rn ufum revocetur, II. De Ordinandls. NuUus ad minores admittatur absque teftifflonio parochi & m- giftri fchoiae. Admajores promovendus etiam teftimomum habetf Art. IL Concilia BeTgu Sxcuh XVL 74$ ie prsDmiflis procramationibiis, Ordinandi mature conipareant acf examen fuper setate, vita, doftrina, natalibus, titulo: qui fit fufiiV ciens, certus, non alknabilis, nifi d'e novo fufficiente fuerit. provi- fum. Poflint tamen Epifcopi ob Ecclefrse neceffitatefai quosdam ido- neos fine titulo ordinare» ea tamen conditione uc de titulo illia provideant. IIL De Sponfaliljus & Matrmomo. ParocFii non jungant coaftus vi aut metu. Proclamationes prae- mittantur in (poiifi & fponfae parochia. Paftores nullum alterius regniaut regionis, aut vagum & ignotum matrimonfo jungant, fme licentia Epifcopi fui in fcriptis obtenta, Si aliqui ex legitima & urgente caufa ab Epifcopo ad contrahendura tempore interdifto admictantur, abilineant a nuptiaJi convivio> choreis, aliisque , quae tempori non congruunt. iP^ De Offick & cultu Dmno^ Hortatur Synodus ad Officium Divinum ftatis herls fempef" mtegre, diftindle ac devote perfol\rendum. Pluraque ex Triden-* tino ftatuit de diftributionibus quotidianis pr^fentibus dandis. Pro pr^fentibus autem haberi vult omnes in Ecclefiae negotiis. occupa* tos, uc eos, qui capituli aut fabricae res traftant, aliosque, qui pro* pria pra;bendarum aut dignitatum luarum munera obeunt, aut Epi- lcopis, ordines cooferentibus, vificantibus, aut in aliis Epifcopatus Begotiis occupatis adfunt, vel aliquo ab eis mifli operam impen^ dunt: aut qui fub officio celebrare debent. Epiicopi expurgent, fi quid in officiis dic^cefanis propriis circa hiftorias &c. extet minuspium & decens. Abfitab E^clefiatempo- terei Divinae omnis levitas, profanuro coramercium, muficaiafciva aut militari?, forenfis proclamatio. Tabernae fint claufae, & prasfer* tim cauponp. Extra Ecclefiam, & ad Divinum tancum cultum dedf- cata oracoria, ab Epifcopisdefignanda & vifitanda, auc olim itade- fignata non celebretur M fia, Altaria portatilia, quantum fieri po- teft, abrogentur , confecratis altaribus fixis in locis facris. Dies fe- fti religiofe tranfigendi, absque nundinis & mercatu. S. Rumoldus Martyr Patronus Ecclefias Mechlinienfis per totam provinciam fefti- ve celebrandus. Praeter quadragefimale & quatuor temporum jeju* nium^ etiam vigiliae eodem confecrentur. De ImaginihuSy Indulgentiis &*c. Tollantur e locis facris omnes imagines procaces, gentilium fabulas referentes, & quae ad populi devotionemnon faciunt.Exdo- «ibus pariter & hortis Ecclefiafticorum eliminandae , praefertim la* Pm VIL B b b b b fciv»,, 74« P^rt. VIL Lib. IV. Cap. tl. fcivffi, & pudenda nuditate fcsndalofe» Ne circumforaneis quibus- dam, autetiam imprefiislibellis, qui ex levibUs & fuperflitiofis cau- fis incerti^que revelatianibus exorbitantes mdulgentias pollicentur, fides temere habeatur. Abfit procul omnis fuperftitio. lUum autem rerum ufum fuperftitiofum elTe dedatat Synodus, qui fine verbo Dei & Ecclefiaj doarina fit praefcriptis aliquibus ritibus & obfervantiis, quarum rationabilis caufa reddi non poteft, & fiducia in eis colloca- tur cerci aiicujus eventus, qui fine illis ritibus ex ianaorum Jnter- ceffione non fperaretur» . PL De Epifcopis & eorum Officto, Oui fciunt canonicum impedimentum quodcunque, quare ele- >aus,poftulatus, aut nominatusad Ecclefiam vacancem a^^^^ non debeat id ipfum Metropolitano, vel eo abfente feniori fuffragane© denuntient Oui etiam ^x officio inquirant, de vita, moribus, do- arina setate. gradu, aliisque praeficiendarum qualitatibus , de jure vel confuetudine requifitis. Quje oTnnia in inftrumentum relata un« cum profoiHone fidd ad Papam transmittanr. €pifcopi fepius m fuis Ecdefiis pie & religiofe celebrent, & quando per Epifcopalia munera licer, Divinis oificiis interfint. Et quoniam .praedicationi^ officium Epifcopis eft proprium^ illuai ttijm .per fe iplos , tum per alios idoneos exercesnt» . . Ouiaautem Epircopi difpenfationes, coTlationes, inltitutrones, r^lajrationes,aiiasque conceffiones faceredebent,occafionetamen figiU li^varia foleantexigi, Synodus eamconfuetudinem abrogat,reliaofo- lum modico fi'"pe idio pro officialibus , qui inftrumentum^onfecerunt^ aut circa iliiirf fuerunt occupati. r.^ - PU De Miniftris Ecclelja & RefidenUa. Circa examen, deleaum, & refidentiara perfonalem Miniftro^ rumSynodus fe refert ad Decreta Tridentini, ftridlamque obligatio- nemimponit, additque, fi ultra tres menfes, poftquam^ab ordmario mo^itifuerir t, perfonaliter refidere neglexerint, aut diftulerint, fru- rbus fuarum dignitatum aut beneficiorum pnvandos. Si vero quij p ivneg^umobten^ EP^^^opo exhibeat au eU^I vicario, ut cognofcat, an ex legitlma caufa concelFum. Secut effeaucareat, Regularesadproceffionespublicas vocati compareant. & dfgnSrem Cathedrali Capitulo locum concedant. Poft Decanum feauatur Archidiaconus, tum reliqui habentes d^nitatem , aut per- fonatum, denique reliqui canonici. EcclefiarumReaores nonadmit- tant vagim & ignotum faJSerdotum, fine litteris facerdotii, coromen. datitiis, (k teftimonialibus Epifcopi vel Vicanu ^ ^ Art. ir, Concilia Belgii Saeculo X VL 747 iJii De DecaniSy Pajloribusy & eorum officiis.. Epifcopi Reaoribus Ecclefiarum provideant decongrua, Deca- m rurales, feu Chriftianitatuni Archipresbyteri refideant intralimi- tes fui Decanatus. Pro traditione novi Ghrifmatis nihil accipiant^ Sumptus tamen propterea fa6^os pofTunt recipere. Chrifma, & reliqua facramentalia reverenter ac religiofe deferant , ac diftribuant. Cum m quibusdara diGecefibus propter nimiam facerdotum inopiam fervari non poffit ex integro difpofitio TridenCini circa examen promovendo- ruro , Epifcopi fe accommodent ,-quantum poflunt. Parochis defignen- turcertsB Urbisregiories : habeaBtque determimtum populum , cui paftorali cura diligenterinvigilent.. Catbechismus Tridentini in epito- men contraftus , & lingua vernacula edendus populo explicecur, Omnes ad aliam parochiam transferentes domicilium tellimonium vit^ ac fidei fecum ferent. Prohibetur facerdotibus , ne ftipulentur pro legenda Mifla , fedfponte oblatum ftipendiura accipiant. Neque pro exequiis, feptenariis, tricenariis anniverfasiis;, fed peraaisof- ficiis demura: recipiant*. IX^ Devifa! &'don0ate Ckricorim. Nullus aericus barbam* nutriat. Corona verticis fir pro gradu ordinis: veftis decora, & talaris in urbe, ruri ad talos promiflfa. Tabernis, comeflatione, mulierumfufpeaaconverfatioRe &cohabi- tatione, larvis, choreis^&c» omnino abftineant.. Permodum provi- fionis interitn , donec a S. Sede declaratio obtenta fuerit,, decerni- tur, utcapitulainfuos Clericos jurisdidlionem. tam in crimmalibus quam civilibusconcurrentem habeant, ita,- utEpifcopum praBvenire poflint, iistamentantumin cafibus,. in quibus hadenus eandera ha- buerunt, Epifcopi autem fine fcitu deputatorum capituli per folam ci^ tationem poflunt prajvenire & jurisdiaionem exercere.. X. D& Scholis. Ablnftitutioneinchoanda Chriftiana difciplina. Quare fcholae reftituantur. Non tamen novte inftituendag, nifi de confenfu Epifcopi:», Praeficiantur prseceptores probati y qui fidei fuae integram profeflionem fecerint. Prslegatur in fchola latina Defpauterii Gramatica, in in compendium contraaa. Habeantur etiam diligenter a Paftoribus fcholae Dominicales, feu catechcfes de fidei chriftianae principiis curentque Epifcopi quosdam libellos in hanc rem imprimi. Parentes liberos diligenter ad has inftitutiones chriftianasmittant. Necadmit- tantur ad facramenta , etiammatrimonii, nifi bene inftrufti. Magi- ftratuj pariter curam conferant, ut parentes libcros ad doarinanot 13 b b b b a chriftia- \ 748 Part. VII Lib. IV. Cap.il. chriftianam mittant ; cumhsBC res maximifit roomcnti , &adfeftitu- tionem religionis proximum gradiim faciat Epifcopi rationemineant, quain fingulis dioeceribus erigatur fesiinarium» .f^ X/, De UmombuSy & honis Ecclefia(lkis^ Beneficiorum uniones, & Mififarum reduiliones absqueneceffi- tate fieri non debent. Elocationes bonorum Ecclefiafticoram fuc- cefiTores non iigant. Nullse fiant ultra novem annos fine folennitaU- bus, qus dejure requiruntur ad alienationes» Beneficiati reditus tuos fuperiori fpeclficent^ Regiftrum autem un^m proventuum in Archivio Ecclefias afi£rvetur,alterum Epilcopo tradatun Litterieori- gin2les & inftrumenta, qus vetuftate confumuntur , in authenticaoi formamtransfumantur, & tribus clavibus cuftodiantur in quaJibet Ecclefia. Renovationes locacionum diligenter & authentice annoten» turineteroporum traftu condudoresproprietatem prastendant» XIL De ReguUribus, Rellgioforum conventus id funt in populo chrlilfsno , quodar- ces , militum praefidio bese inftru6lae in regione , hoftium incurfioni- bus expofita. Quare totius populi intereft , eorum difciplinam regu- larcm comprimis florere , per accuratam votorum obfervantiam. Pen- fiones vitales , autreditus perpetui nulli permittantur. Hofpites juxta regulam excipiantur* Claufura fit exa6ta. A profeflione abfitomnis fiffionia. Habitus Ot uniformis , quem etiam , dum foras prodeunt, retineant* XllL De Litteris Apoftolicis ^ Judicihus Detegatis^ Difpenfationes sd Beneficia incompatibilia Epifcopis pra?fenten- turexaminands. Nominat Synodus pro finguli^ DixEcefibus afiquot idoneos viros , quibus , prseter <3rdinarios iocorum, caufae Ecclefiafti' css in partibus delegandae a fua fanftitate commitantur. Eorumque nomina propterea Romam mittenda^ Si quis ex iftis ante proximam Synodum decedat , Epifcopus cum concilio capituli alium^sque ad Synodum fubftituat, idque fummo Pencifici fignificet^ XIP. Da Ufuris. <^uoniam ufura jure Divino & canonico omnibuschriftianisfub poena peccati mortalis int^rdicitur , neque facienda fiint mala, ut cveniant bona , Synodusftatuit , ne quis tutoraut curator fub prae- textu augmentandi patrimoniura pupiilorum, pecunias illorum fub certo luero, fingulis annis ultrafortemrecipiendo , mutuo dent,re- tenta facuUate repetendaefortis j quando ad majorem aetatem perve^ jierint, aut alias ad eorum arbitrium > declarando omnes hujusmodi Art II. Concilla Belgii Sa?ciiIo TVL 749 contraftus ururarios, & <:ontra mutuantes , tanquam ufurarios ai ixenas juris procedendum. X^* De Pifitatiomhus^ Caveant Epifcopi ,ne occafione vrfitationis cuiquam fintoneroii, fed frugali viftu contenti. Decani etiam chriftianitatis vifitent ubi-' que. Subfidiajudicio Epifcopiconftituantur. Subfcripferunt huicConcil o MartinusRitbovius Epifcopus Ip- renfis Praefes ; Francifcus Sonnius Epifcopus Antverpienfis ; Wilhei- mus Lindanus Epifcopus Ruremondanus;Corneiius Janfenfus Epifco- pus Gandavenfis ; Remigius Druitius Epifcopus Brugenfis ; Lauren- tius Methius Epifcopus Bufcoducenfis ; cum Vicario generali Cardi* lulis Granvellani Archiepifcopi Mechlinienfis. % IIL Concllium Cameracenfe lU anm provincias Cameracenfis Epifcopi iftud celebrarunt Montibus Flan. noniae Prasfidibus Bonhomio Nuntio Apoftolico & Berlaymontia ArchiepifcopoCameracenfi, S.R^L Principe^ 24« titulis coraplurei ^dici canone?^ It h L De Fide , Juxta formulam, a Pio IV. prsefcriptam , fideiprofe^onemfa- ciantomnes Profefibres, Concicnatores , ConfelTarii , Ludimagiftri, Typographi , Bibliopol», redeuntesad Ecclefiam , Ordinandi , Magi- ftnitum adeuntes. Libri cenfeantur , vifitentur. iVulIaj imagines info- litae ponantur in templo: belli injuriis direpxae reftaurentur. Superfti- •tio & abufus aboleatur. 11 De Do&rina, Conclonatores caveant a narrandis apocryphfs hiftoriis^ Vitia Bon homines carpant. Novasindulgentias ne propanantfinedecreto Epifcopi. Decani chriftianitatis referant ad Epifcopum negligentes, Clerici ipfi diligenter interfintcoticioni ,* & aliquoties inter feconve-« niaac, tra£baturi de rebus paftoralibus &c. Ilh De Officio Divino^ Ubi Cathedralis EcclefiaRomaniofRciiufum fufcepit, parochfa- les etiam Ecclefiae eundem recipiant^ Ubi vero cathedralis retineC ufum antiquum , Breviaria repurgentur. Ordinat deinde Synodus» quae ad facrificium Miflae cum decoro celebrandura ipeftant^ Bbbbb 3 Part.VII. Lib.IV. Cap.lL 1?^ De FeHonm culiu., Supplicandum Regiproremedio, ne tempore rei facra?, etiart pofl prandium fub vefperis fiant lufus,fpeaacula[udicra ,potatiGnes,, pifcationes, aliaque profana opera. Enumerantur plura alia , diebus feftis prohibenda uti chorea;,- mercatus , fubhaftationes , auaionei,. nundinaB» De Sacramenforum Admm(lratme, Omnes certse parochiae fint adfcripti , in qua Sacramenta perci- piant,- quseadminiftranturjuxta formam in Manuali Dioecefano prae- fcriptam* Poft facramentorum adminiftratiooem Id exigere poflunt„ quod fecundum laudabilem confuetudinem folet pendi. Poft aecep- tum novum oleum , vetusmfundatur lampadi , qus lucet ante venera- bile Sacramentum. Tempore peftis aliquotcapellani fintexpofiti^ PL De Baptifmo^. Fons baptifmalis fingulis annis Sahbato fanfto & vigilia Pentecd* Ses mundetur aSacerdote,. Pueri , haerfetici aut de h^refi fufpeftf^ nonfint patrini*. JNTonimponantur nomma paganorum , nec eorum,» qui ab Ecclefia pro fanftis non coluntur.. Faptifmus non conferatur Gonditionate , nificum re diligenter examinata dubium relinquitur de valore, fecuscommittiturfacrilegium , &incurEiturirregularitas. In* fantes vero expofiti conditionatefunt baptizandi , licet teftimonium pabtifroi collo appenfum habeant^ Obfl:etrices examinentur , & in? firuantur, quomodo in cafu necelfitatis baptifmus fit conferendus», flh De Confirmationei Confirmandi inftruantur de dignitate , vi & effeau hujus jSacras^ menti :pr£emittendaconfefljone,. fi annos difcretionis attigerint : de non iterando ob charafilrerem : patrino: qui fit jam confirmatus, talisque,quivelut patris fpiritualis vicein inftruendo monendoque fun» gi.poflit. Antefeptimura vel oftavum annum< nonfacileconfirmandi^ ^ULDeSS. Evchartftia- Memorat fynodus ea , quae ad reverentem Evchariftias afl^ervatio* nem , & ad sgros deportationem.fpe6):ant. Praecipit duas femper ho- ftias ad se^rum deferri,nepopulusin reditu inane vafculum adoret.Po- pulus frequens comitetur. Quare prius figno convocetur, Qui pr^- cepto communionis pafchalis non fatisfecerunt, poft Dominicam in albis Epifcopo denuntientur^ Stannei calices , quoad fieri poteft p aboleantur , & faltem cuppa fit argeatea. IX. Di ArtJI. Concilia Belgii Sxc, XVI. ^S^Sl /X De Pamtentia^ Sacerdotis duplex poteilas , orainis, & jurisdiflionis, ab Epi-- ifcopo fpecialiter conferenda cum approbatione ad audiendas confeflio» Jies fajcularium, etiam clericoruni. Gommutario votorum, quando «ft concefTa, non fiat in minus bonum, nec in praejudicium tertii. Medici ad sBgros vocati, antequam illorum curara fufpiciant^ eos moneantde advocando ConfeiTario, juxta falutarem conftitutioneta Innocentii IIL in Concilio generali Lateranenfi editam. Si «ger in- tra quatriduum non pareat, eum omnino deferant» ConfefTarii a iiliabus confeflionis votum caftitatis non exigant aut adroictant abi^ 4ueEpifcopicoaGliOj & a nimia familiaritate abflineant. X De Ordm^ Ordinandi teftimonia a Decanis ruralibus fubfcripta aff^erant; praemiflis proclaroationibus. TituH fint minimum 40» florenorum : quos alienare non pofiint. Omnes, qui OTdinantur, alicuiEccIefiae adfcribantur, fuasque fun£liones obeant. XL De Matrimonio^ iMatrimohium clandeftinum in iis locis, in quibus Concilinm Trideacinum eft promulgatum, eft irrituui. Parochus autem pro- prius eft, iibi ^ontrahentes doraicilium fixerunt» Unde ftudiofi noa cenfeanturquoad hunc effeauro elTe parochiani illius loci , in quo ^ tantum habent quafi domicilium. Ne fideles cum hsereticis nuptias contrahant. Adjungutiturxeliqua, in Concilio Tridpntino compre- henfa de proclamationibus, alienis parochianis, ignotis, facrato tem- pore, irapedimentis, doftrinachriftiana. libromatrimoniorum &c. Nota. SanUilfmus Domnus nofter Bmditlus XIV. declaravit pr§, Faderato Belgio , matrimonia non ejfe irrita, pro more gentis ibidem im- ta coram Magi/lrdtu fsculari^ vel Minifiro Acatholico: neque opus ejjt: pofi converfionemnovo confenfu coram Parocbo xatboUco: licet fortc Tridiri' Unum ibidem fit promulgatum, Xlh De Extrema uncfione, \ Parochus non exfpeftet, ut rogetur de hocSacraraetttoadmini-, ftrando, fedipfe faepius vifitans ^grotos, eos ad illud petendum co- hortetur* Signo campatis convoceturpopulus, ut oret pro asgroto: qui, quantum fieri potert, prius fit confefius, & Evchariftia munitus. Skenimfiel, ut hoc Sacramenium vimfuam &effeaummeliusope- Tetur. Necpueris, rationis ufum necdumadeptis, nec amentibus & furiofis, qui lucidum circa mortem non habent intervallum, nec iis, qui bene valent, etiamfi raortis periculo fe brevi exponere debeant, «onferendumt Nec fapius in una aegritudine, etiara ad piures men- Fart. VII. Lib.IV. Cap.IL' fes perdurante, Si pars ungi folita defit, urgatur proxima. In facer-- dote manus iii exteriore parte ungendae'. XUL De SepuUuris^ ^ ^ . Simoniaci publici, ufurarii, religiofi proprietarii, ha&retici, fchif* matici, venefici, fortilegl, fuicidjE, in duello mortui , in pafchate nonconfefli & cummunicati, ac pofteafubitamortepraeventi, Eccle*- fiaftica careant fepultura. Et, fi in templo fepeliantur, templum 6j cameterium, fi veroinhoc, iftud folummodo polluitur, Sepelienv tes autem excommunicantur. Aliis nullajurium prstextu fepulturatn paftores negent aut differant» Si quid ofFertur, fabric® cedat. N« fiant tumuli» Coemeteria claudantur, nec animal a ibi pafcantur. Hq* norarium aut ftipendium clero funus comitanti pro more primuni poft exequias diftribaatur. Xll', Be OUatiomhu^^ Becimis & portwne Canonka^ Obiationes de altari non tollantur, nifi finito ofEcio. Inno- Tatum decretum de folvendis fideliter&integre decimis. Renitente^ ab Epifcopo excommunicentur. Jubet fynodus pauperibus parochis^ fubveniri : ftatuitque taxam pro parocho in pago non minus quaitt 100. fiorenos, nec plus quara ifo, in urbibus non plus quam 200» nec minus quam i fo. (nempe pro ratione illius temporisj quo uno florenoplus emi poterat^ quam nunc duobus) Ad hanc fummam concurrant omnes, qui deci» mas coiligunt, fi ve elerici, five laici. Super executione autem requi- faturRex Catholicus propofita Ecclefiarum pavochialium neceflitate* 2>. he Adminijlratione bonorum Eccleftajlicorum. Cum contingat non raro, obtineri a fede Apoftolicadelegatio» nem ad interponendum decretum allenandi res Ecclefiafticas, fi in evidentem Ecclefiae utilitatam cedere deprehendatur, Judices delegati examinent dillgenter, qu^ in h'tteris Apoftolicis praBfcribuntur, aba* ^ue humano refpeau. Alienationes autera illegitime faft» declarenj turirritse: uti etiam locationes ad longius tempus fato, quamfacri canones permittanr* Venditiones ob anticipatam folutionem vilion pretio, quampareft, faaae, ufuram fapiunt. Terminus locationis agrorumfintnovemanoi, pratorumfex, deeimarum tres. Inventar% «m bonorum ad ordinarium roitlatur. Decernumur, relato decreto= Tridentini^. 22. II. gravespoenaein violatores jurium Ecclefialtfr corum: fitqueadmonitioadcaufarum piarumadminiftiatores, ut kil alienent contra intentionem fundatorum, XPh Be Clericis in genere, Merainerint, fe in fortem Domini vocatos, abftinenteya nego* •iationibus profanis,. condttftione alienoium agrorum auaBftufiacieifc Goncilia Belgii Sxc. XVI. di cairfa, famulatu dominorum- Privilegiura fari obfervent. Taber- nas, aleas, choreas etiam privatasevicent, Nec chirurgicam aut me- dfcam artem ad quaeftum exerceant, Barba a labio fiiperiore fit prajcifa. Tonfuram pro qualitate ordinis & gradus geftent, in facris conftituti, aut Beneficium obtinentes, ctiamhabitum clericalem de- centero, Annulum aureum aut argenteum ne ^eftent , nifi gradu , dignitate, vel eximia nobilitate fintconfpicui» Ne tranfeant ad ali- am Diaecefin absquecommendatitiis, Horas canonicas negligences frni^us noQ faciuac fuos. XP^h De Epi/copis, Verbo & exeroplo praeluceant. Pauperum & infirmorum curata habeant. Praedicationis officium fibi proprium exiftiment. Impediti viros doftos deputent Singuhsannis aut faltem bienniis totam dioece- fjn vifltent. Epifcopo de vita periclitante a capitulo ad vocetur vici* nus Epi(copus,qui vivo & mortuo aHiftat. Mum bis inannoconvocent. Inhisde morum &aburuu^icorreclione, de Tri- dentiniConcilii^ecretisreformationis^ de ftstutis fynodalibus^ iis- que, quae ab ordinariis commifla fuerint, tra^letur. JPanPIL Cccca JCaTo 754 Part. VIU LiK IV. Cap JI. XX. De Regularihiis^ Superiores feveritatem manfueLucrinetemperent. Theologia do- ceatur. Claururaaccuratefervetur. Religiofiad curara expoQtinoa revocentur fine caufa. Fundationibus fatisfaciant. Qua; contra vo- tum paupertatis irrepferunt, abrogent. VicVa&veftitu utancurcom- muni'. Pluraque alia pro claufars & difciplinae cuftodia fanemntuf)i etiamad fedem ADoftoiicam defcrenda. XX/. De Scholis & Semimrits^ NuUi libri pr8elegantur,qui in Indice librorum continentur.Scho- lae vilitentur. Dominicalesquoquepro pucritiaindoarinachnltiana inftituenda frequententur. Quotie^ autem parochus hoc neglexent, florcnum pro fabrica pendat. Duaci inftituacur femmarmm clenco- tum pro tota provinpia : cui Re6fcor pr8e6ci^tur. Exerceantur m Theologia, cer^moniis, cantu Gregoriano, computu Ecclefiaftico, concionibus, difputationibus. SurDptus ex Beneficiisdetrahantur. XXih De foro, jurisdi&iore & Immunitauone, ? Caufse verbales fummarie & de planobreviter expediantur abs-> quefcripto, Caufaeitem matrimoniales, Beneficiales, ahmentorum, dotis, correaionis, & aliae fimiles, quae accelerationem requirunt, prsecifis diiationibus conpludantur. Caula oronesmtra biennium ab- foivantur. Si gravamen per appellationem a definitiva (uti mdebit» incarcerationis) reparari nequit, appellationi ab mterlocutorm dete- rendum. Supplicandum Regi, ut provideat, neforum EccleGafticum' &civile feinvicemturbent, autimpediant. Si captus pnvilegmm ejteraptionis obcendat, tenexur nihtlominus comparere coram Judice, & ei privilegium exhibere , nifi illud fitnotorium,autinCorpore Juris claufum. Nejudiceslaicipraecipere audeantj, ut Ecclefiaftici cenfu- ras revocent; neque eopraetextubona illorum arreftare prafumant^> Requifiti fententias Ecclefiafticorum exequantur per captionem pig- norum &c. Neque impediant executionem ultimarum voluntatum cie- ricorum. Magiftratus faculares clericorumbonisnuilum contnbutio-, nemauttaxamimponantfme confenfu ordinum Ecclefiafticorum. XXllL De Ufuris. . . . Eos, qui cum ufurariis publicis communicant in Divmis, ex-: communicationem majorem incurrere, declarat fynodus, qui verom> aliis, minorem. Repetit deindetotidem ferme Concihi iVlechhnien- fisverbis, quoties ex mutuo aliquid prster fortem exigitur, autacciv pitur, cujuscunque ^eneris illud fit, modo pecunia aBftiman polttc, ufuramcommitti &c» XX/^ Differtatio de Uiuris. 7SS XXI De Symdis. Cum Tridentinumextgat,ut fmgulistrienniis Concilium provm- cfalc celcbretur,quando Metropolitanus illud indixerit , Epifcopi,capi. ti^]?,aliique , quibus de jure vel confuetudine competit,compareant , & quidem per fe ipfos , nifi procuratorem roitci neceflitas exigic. In iis aga. tur de extirpandis hEerefibus, abufibus , viciis & exceffibus, derefor- mandis monbus , componendis controverfiis. Prima die fiat folennis proceffio, convocato toto clero civitatis : tum Milla aMetropolita- no , ac fermo : prout etiam fequentibus dicbus sb Epifcopis. Ne- mo recedat. Omnes fubfcribant ; & acclamationibus faftis , m pacis ofculo difcedant. Dioecefanae fy nodi fmgulis annis mftituantur ; & m prima promulgentur decreta concilii Provinciaiis. Subfcripft runt Nuntius Apc ftoiicus , & Archiepifcopus Camcra- cenns, fjmulConciliiPrsefides, EpifcopusAttrebatenfis, & Namur- cenfis. Procuratores Ecclefiarum Tornacenfis , & Audoroarenfis,le- de vacante. Denique Philippus Rex decretum edidit fuper executio- ne horum ftatutoruro fynodaliom. § IV. Dijfertatio furidica de UJuris, COncil''um Mechlinienfe & Carocracenfe,utvidimus,titulopemilti 91. mo gravem declarationem edidit deufuris, Verumeaintelligen Uflua omnf iavideturdecafu, quo lucrum exigiturtituloipfiusmutui, auttah,jwre vema, qui fic mutuo innatus & intrinfecus, Nam cercum omnino eft , quod Juri Divino & humano fic contrarium, titulo folius mutui exigere ali- quid ultra fortem : cum juftitia contraftus mutui in hocverfetur , uC tantundemreftituacur, quantum fuft acceptiim , & per fe inordina- tumfit, exrealiena vellelucrari, atqueres fruaificet dommo fuo. Alia longe eft ratio cenfus Germanici, qui non ex titulomutui exi- ^^3^.5 gitur & fol vicur , fed ex aliis a jure non reprobacis , uci ciculo empcio- cenfus niscenfus, refervacionis partialis quafi ufusfriit\us &c. vel ex titulo Gcrfiianicus^ lucrf ceflantis , damni emergentis aut etiam periculi fortis; propcer quas caufas cenfus noftros /«^ere/e appellamus : deniqueeciam CiCulo translati ob bonum publicum a Principe & Republica dominii. Non' cnim tuncPrinceps ufuram propriediaam feu mere lucracoriam ex ci-^ . tulo mucui proveniencem , facic licicam , neque permittit titulo folius, irutui aliquid exigere uUra forrem, led occafione mutui bona fide ccn- tiafti trarsfert dominium au6lrtriimoderati feu cenfus iq mucuancem propter bonum publicum , ut hac ratione fuccuratur promptius-mulcis mdigentibus parata pecunia , atque etiam variis caufis pii? : cum in Ger- inaniauoDpaucaefintEcclefijt, Monafteria, hofpitalia, quaeferrae ex C c c c c 2 folis 756 Part. VII. Li&. IV. Cap.Jl. Et conftitu riones Iia^ pecii» foris hujusraodi cendbus vivmt , &alfas=ipfis.fitprohibitum, nefec». lares negotiatione& exerceanc^ Ac deii ique , ut CQnfulatur coraoier- ciis pro ratione dudum. in Gerrnania recepta. ^2. Igitur non tantum ]u$ civlle in Corpore ckufum permittft fti. |iTs civile puTationamejusmodi audarii moderati fGprafartem, ut patet ex totd moderstura titulo deufuris in Fandeais ^ Godice ^ & quidem: etiam pro cafu , (juo EeK^^ttiT au^^a^ttfesi^^^^^^^^o^^ai^^^^i^^enit^L i^f. ufiir. fed etiam Imperator ' cum Statibus Imperii anno 1,530 m Refomat. FgHl tit. 26. aft. recenfitis pluribus contra6l:ibus ufurariis^^ decrevit^ ut deincepsVao piu5 quam 5. pro 100. dentur &sccipiantur : prout ufitatum. Si quid uitra exigatur aut recipiatur ^ ufurarium id efle cenfendum* Idem decretum per Receffum Imperii^iL g. aano if3z.in Comitiii Ratisbo- cenfibus renovatum fuic &anno 1541. 7^. Rurfusanno ij-^gjn Comitiis Auguflanis Reformm, Foti$. iit. 17.. g. ftatutum fuit^ut , cum cenfusredimibiles ubique in provincfis fint uOtati, capitaii centum fiorenorum non plusquam quinque florenQ- rum annui cenfus , prout ufitatum , emrpoflit* Additurque, pene& folum venditorem cenfus annui efTe pocen-atem eundem rediroendi, non autem penes emptorem. Quam fanftionem confuetudo deinceps in Germania mutavit, Anno i ^70. in R. I. Spirenft g^. juffi funt Ju- dex & AffelToresCamerae Imperialis circaufurarioscontraftus obferva- FO conititutiones Imperii. Cum autem dein Marquardus Epifcopus Spirenfis, Camerae tuncjudex, ejusqueaffeffores, infimulati, quod mitius contra ufurarios agerenc, ad Impcrii Deputatos Francofurtt congregatos anno 1577. fcripferunt, lucrum moderatum ex mutuo, quale effet penfio 5^ pro loo/ubiqueufitata, legibusimperii noneffe da mnatum , refponderunt Deputati , fibi non licere hicaliquidftatue- re, negotium ad Comitia Imperiireferendum, interea vero Camera n judicando inhaereat conftitutionibus Imperii^ Anno 1 600. in Receffu Deputatorum Imperii ab Imperatore con» firmato , cum quaftio proponeretur , an non in contra^lu mutui cer- tumaliquod auaarium, locointereffeatempore raorse fit ftatuendum, §,1^9. decretum fuit , ut , fi debicor fitinmora reftiCuendi pecuniam mucuam ; ab eo tempore (ex praefumptiune , quod creditor eb eo tem- poreex pecunia fua fs pro 100. licito modo habere potuiffet) intereffe prgeftareteneatur, S(Uh\ntig\tUT<\nQ \ Ordimmus igim aG mlumus^ u$ tak int erejfe a tempore mons praffetur , ac propterea ■ creditorj quinque flo' reni de centenis folvantur. Si tamen creditor quinque florenis annuis Dollet effe contentus, fed exiftimet, tam ex lucro ceffante quara damno emergente fibi plus deberi , poffe eum totum fuum interefle deducere, ac defuper judicalem fententiam exfpeftare, De« DifTerCatio de Ufurf*. JS7 Denique ann6 i (554. in noviffimo rmperii Receflu , podqu^m iii tribuscomitiorum Ratisbonenfium CoUegiis hac fuper re confultatum fuit , f ♦ 1 74, decretum eft , ut futuri cenfus & interefle , five ex con- traftu cenfuum redimibilium, five ex contraftu mutui oriantur, jux« ti tenorem conftitutionum Imperii , folvanturdeineeps infallibiltter fmgulis annis convento tempore, non tamen in majori quantitate, quams.pro 100. & in cafu mor» ad Iblam exhibitionem obligationif per paratam executionem adverfus debitorem procedatur. Ex his imperii conftitutionibus JurisconfultiGermaniae paffim col«. ligunt, etiam in contraftu mutui licitum efle quinque pro centum fti-. pulari« Neque verum videtur , quod ifti Receflius Imperii folummo- do loquantur de debitoribus , qui calamitate belli tricennalis fortunis lapfi funt. Nam priores conftitutiones nullam de hoc mentionem fa- ciunt. Etquamis in Inftrumento Pacis Ofnabrugenfis, sinno iC^S^ erefto Jrt. 8. 5* fuerit conventum de indaganda ahqua ratione, quaperfecutionesaftionumcontradebitores, ob bellicas calamitate» fortunis lapfos, aut nimio ufurarum curfu aggravatos terminari poflint. , Sexto tamen poft anno in ReceflTu Imperiali Ratisbonenfi 174. cit. abfolute & fine mentione belli calamitatum fancitum fuit , ut futuri cenfus & interefife , etiam ex mutuo , folvantur^ Imo in praeceden- te$, 17 aftumfuit de cenfibus praeteritis, necdum folutis ; quod fortaflis intelligi pofl^et de cenfuum debitis , belli fvecici tempore con- traftis (quamvis neque in eo fiat aliqua de hoc mentio) in pofterioro vero paragrapho iT^.aperte Comitia loquuntur de cenfuum debitis, infuturum contrahendis. De debitis cenfuum autem , jam prius con* tra6lis,priorej^, i73.1ongealiafaftaeft difpofitio» Undedicipoteft, diftam conftitutionem folummodo loqui de debitoribus, qui calamitate belli tricennalis fortunis lapfi funt. Sed nequeverum videtur,quodconftitutionesImperii tantum lo-« quantur decafu, quo debicor eftin morafolvendi tempore convento; nam licet Spirenfis Deputatorum conventus anno 1600. ftatuerit, ut In contraftu mutui , quando debitor in mora eft reftituendi pecuniam mutuam, adjudicenturcreditori s.proioo. loco interefle, nullusta-» menReceflTusImperii mentionem facitde mora, fed fimpliciter cen* fum annuum ad 5» pro centum reducunt. Additur quidem cenfus quincunces folvendos juxta tenorem conftitutionum Imperii ; verum hoc ideo videtur addi , ne quis exifti- inet, quincuncesufurasproprie di6tas, nempe ex folotitulo mutui, faflas eflje licitas. Ejusmodi enim ufuras feirper horruit Imperium* Unde caute addidit, quincunces cenfus tanquam interejje (hoc eft, iD quancum intereft crcditoris pecuniam non fuifle creditam^ folven-' Ccccc 3 dos 758 Paru VII. Lib. IV, Gap. II. dos efTs 5 ex pm/ltmptione lucri ceflantis aut damni emergei!tt:fS;*^Pr6- ptereaetiam noviffimuslmperii Receflus anno i6^s* adjunxit ; folt vendos quincunces juxta tenorem con/iitutmum, snempe ex praErufti-^ pttone, quod interea creditor per pecunias fuas tantam quantita*^ tem licite potuiflet lucrari. «5 Atque ita conftitutiones Imperii ipfe etiam ufus & confuetudof Germani3& declarat. Siquidem quincunces cenfus annui exigurrtur # fol vuntur, flve dein cu^pabiUs mora in reftituendo mutuo fit commifl»^ five non* Imo communiter nullum tempus ad reftituendam fortera praefigitur 5 fed creditorftipulaturcenfum, donecmutuum reftituatuil adebitore 5 vel etiam ,doneccreditorrepetat credituro ; ut adeo com«* fliuniter , nullo certo prsefixo tempore , cenfus ex utraque parte pro lubitu fint redimibiles. 1 Igitur conftitutiones Imperii, quas univerfalis quoque Germa* niac confuetudodeclarat, firmatque , concedunt hos cenfus quincunct» snnuGs , deteftantur vero pumuntque omnem ufuram proprie diftaro^ hoceft omne au6i:orium fuprafortem, ex folo titulomutui, autaIi-4 fuo, quiper fe fit mutuo intrinfecus, proveniens. Sed lmperatoj €um Ordinibus Imperii ex praefumptione generali lucri ceflantis aut. damniemergentisjubet folviinterefle, quod refpeftu centum flore^ Bcrum creditorum 2Efti,iiatur ab eodem quinque fiorenis annuis. Ex pra^fumptione igitur generali tanti interejje ftatutam efl^e le-» gem generalem exiftimant paflim Jurisconfulti Germani de cenfibui Germanicis, ut videlicet etiam Ecclefiaftici aliique,qui pecuniis nullamr exercentlucrofam negotiationem , fed pecuniam otfofam in aBrario re* Jinquerent, poflint ad cenfum annuum quinqueflorenorum pro cen* tenis eandem exponere* Quia iex fundata in prasfumptione generall lion ceflat pro ca^u particulari , licet pro eo ncn pugnet ratio particu4 laris. Sic lex irritans matrimonia clandeftina , & prohibens leftionetii Kbrorum haereticorum fundata in pr^fumptione generali periculoruifi con ceflat etiam pro cafu particulari, in quo nuHum fubeft periculuiaj Quia ratio legis non eft prsefumpcio particularis periculi , fed generali^ ieo communiter adefle foliti ; qu£B ratio legis generalis non ceflat^ Et ex hac pra^fumptione etiam lucri ceflantis & damni emergem tis, atque ©ftimatione ejus, quod creditoris intereft, Auguftiffimi Imji^ratfix & Regina noftra Maria Therefia i6, Aprilis anni 1751. faiuberrimam legemtulit, qua f2«m 6. decernit, annuum intereflb noo uUra 5. vel ad fummum^6,pro 100. geftimandum ; & fi quis plw ftipuletur, ufurarium contraftum eflfe. Prohibet etfeui fubgravibai poenis omnesufurarios contrafitus, quorum multos enumerat, uCl «catocif^nuoi } paAiini9]|Cichreticum,(.oncra£lum Mohatrae, plure$« DifTertatio de LTuris. 7Sf juealio», quos omnes tanquam ufurarios fapientiflinGe rejecit ac ^'^^lpfe etiam fanaiffimus Dominus nofterBenediaus XIV.Romt. fiusPontifexinlitteris encyciicis, anno 1745. ad Epifcopos Itali» iatis licet decernat fapientiffime, omne lucrum, parvum magnum- ve fit, quod quis titulo ipfiusmet mutui exigat ultra fortem, efle ufu- rarium, cum natura atque juftitia contraaus mutui in eo confiftat, ut tantundem reddatur, quantum fuit acceptum; nihilominus ramen iddit, per hoc nequaquam negari, pofte quandoque una cum mu- t\ii contraftu quosdam alios titulos, natura; mutui minime innatos tSt intrinfecos, concurrere, ex quibus jufta omnino legitimaque cau- fa confurgat, quiddam araplius fupra fortera , ex mutuo debitam, exigendi. Atque poftea Ipfemet etiam Sanftiffimus edifto publico re- duxit ufuras ad 4. pro 100. circa debita, tempore ultimi belli in ftatu Ecclefiaftico contrafta. Hos autem inter titulos plures non tantum Jurisconfulti fed etiam 1 heologi in Germania exiftimant efle legcm Principis, aut Reipublicae, poteftacem legislativam habentium, per quamnoh qui- dem ufuraro proprie talem faciat ("quod fieri non poteft, cum jure naturali& Divino fit prohibita) fed propter bonum publicum aufta- rii modcrati dominium occafionemutui, bona fide contracli, in cre- ditorem transferat, vi dominii alti, quod habet in bona fubditprum: fere ficut ( ut multa alia exempla praeteream) per prasfcriptionem transfert dominium in pofleflbrem. Nequedici poteft, vix pofl^e concipi, quid intendatur per tales -^. leges. Nam intenditur translatio dominii propter bonum publicum, Jj^jJ,^?"" ex praefumpcione lucri ceflantis aut damni emergentis* Deinde in *' quid tendunt leges Digeftorum & Codicis , quae ufuras moderatas conceduntj ac folvi jubent, a6tione etiam data? quale hic medium aptum, per quod incurratur talis obligatio ex juftitia coromutativa? qualemedium, quando ex contraftu intrinfece turpi, de jure inva- lido, aliquid folutumeft, pro cafu, quo dantis & accipientis turpi- tudo verfatur, e. g. quando de aflaffinio autfornicationepro merce- de coramitLendapacifcuntur? quis tunc transfert dominium pecunia: in accipientem, & quo medio, Inducente obligationem ex juftitia comrautativa? quod medium aptum transferendi dominium, quando folviturindebitum? aut quando judex fecundum allegata & probatt adjudicatrem Titio, quandoreipfaeft. Caji? aut quando filiusfami- lias interpofita exceptione S C M dominium irrevocabile mutui juxta multosacquirit? utique fola exceptio non eft medium aptum a^quirendi tale dominium» QuodnamiDedium> quando filiusfamilias poft 92, 76o Part.VII. Lib.1V. Cap. lt. pofl exceptionem nlhilominus reftituit oreditori mtJtuumf quome- dio inducente obligationem ex juftitia cOmmutativa creditor tuncac- quifit dominium irre/ocabile reftitut^ pecuni« ? quodnam raedium in Montibus pietatis, praefertim Mims 9 Denique in ipla etiam pr^fcriptione quale eft medium aptum transferendi dominium ? poiTeffio, inquit quidam doftiffimus Juris- confultus Ingolftadienfis. Verum polTeflio etian langa ac bona fide continuata planenoneftmedium translativum dominii, Si propte- rea dicatur, quod legislator effeftum transferendi dominium polfeffio- ni tribuat : videtur imprimis poiTeffio elTe medium prorfus impropor- tionatum, cui tribuatur virtus transferendi dominium praefertim ta- le medium, per quod, ut laudatus auQ:or €xigit, incurratur obli. f atio ex juftiria commutativa^ Deinde cur/ion poflint alit eodem vel majori jure dicere, me- diumperquod Princeps poteft transferre dorainium cenfus Germa* ci in creditorem, elTe folutionera & traditionem pecunisB, feucenfus, a debitorefaaam? certefoiutio & traditioeftinediummuitoaptius ad transferenduradominium, quampoBefllo; utpatetinfolutioneinde- bki, aliisqdeexemplis, paulo ante allatis. Cur igitur dici nequeat, polTe Principem ex alto, quod ha- t)et, dominio, atque ex caufa publica, & prajfumptione generall lucri ceffantis & damni emergentis^ occafione mutui transferre in ereditorem dominium cenfus quincuncis, immediate quidem per >ftatutum aut legem , tnediate vero per folutionem ac traditionem ejusmodi eenfus, a debitore fadlam? Non enim hoc modo licitam fa- cit uiuram ftrifte acceptam: cura non faciat licitum, ut creditor ex jpiomet mtituo aliquid ultra fottem exigat, absque jufto titulo ex- trinfeco : fed legem fert, per quam occafione mUtui ex caufa publica creditori jus tribuit, cenfum quincuncem exigendi, & debitori obli- gationem imponit, illum folvendi, fimuique per foiutionem in credi- torem transfert ejusdem dominium. Unde creditor non ex mutuo, ieu titulo mutui, fed occafione mutu! ex lege , & confuetudine ne- quae iundatur in confenfu Principis, cenfum Germanieum exigeret. .5^,5 Et hoc folum eft re ipfa (abftrahendoa modo loquendi ) quod ^PkWcii' fen- "P. Pichler voluit. Non enim voluit, quod Princeps poflit condere tentia vindi kgem, vi cujus creditor titulo folius mutui poflit aliquid ulrra for- ^'•atur. tem exigere; nam haBC eiTet iifura ftri6le ac proprie dida, quam ju- re Divino & naturali reprobatam ipfemet Pichlerus alTerit. Sed vo- iuit, quod Princeps ex caufapublica pofllt legera ferre , per quam occarione mutui adjudicenter creditoriquincunces cenfus tanquari feterefife, ita^ ut per ipfam legem mediante foluciojie Princeps do- miaiuiQ DifTertatio de Ufuris. 76t minium cenfus transferat m creditorem. Quos ccnfus, ita per ftatu- tum Principis creditori attributos , Pichlerus ufuram minus (IriUt iiSlam appellat: quia non exiguntur titulomutui, fedalioextrinfeco, nempe ftatuto Principis» Sicut propterea auaarium fupra fortem, ex titulo lucri ceflantis & damni emergentis, appellatur ufura minus ftrifte difta, nQm^Qcmpenfatoriay paffim admitti folita , aut cx mo- ra in reftituendo mutuo moratoria feu punitorla. Quae fane Pichleri doeVina non merebatur tot acerbis excla- ^^^^^^^3^^. tnationibus, convitiis, & execrationibus profcindi a P. Daniele nieiem Con- Concina; qui profefto in fuis libris non charitati Chriftianae, & ze-c,lia. lo fccundum fcientiam, fed animo fuo indulfilTe videtur* Verum adverfus virulentum hunc fcriptorem ftrenue ac folide propugnavit Pichlerum ejusque fententiam P. Francifcus Xaverius Zech C^noni- ftalngolftadienfis, DilTertatione fecunda de Migore moderatoy a fo« lio c>o. ubi Difcipulum quendam Pichleri cum P, Concina difputan- tem inducit Juvat breviflirae aliqua annorate, Principes, ait P» Concina, adminiftratores efle bonorumPrincipa- tus^necpofl^ecerta dominia transferre; cafuiftas& pfeudo poh'ticos, ut aures principum demulceant, altum eorum dominium exaggerare, Certe non polTe ipfis concedi, ut ufuras faciant licitas, utpote jure Jiaturah & Divino prohibitas : cum nDn poflit inferiorlegesfuperioris ibrogare, aut debilitare* Quid ergo poflit altum dominium adverfus altiflimum,adverfus jus Divinum & naturse ? Ignoraverit Deus,qiiid bo- no publicoPrincipatuum & Regnorurri expediat ? vel fuam de ufura na™ turalem & Divinam legem Principum fapientiae & direfilioni fubjece- fit ? an ex hominibus Dii efficiendit an lex Divina neceflaria ab ho- minibus pendeat ? Permiferit fane Deus Judsis ufuras exigere ab aiieni- genis: fedanomnialiceantPrincipibus, quseDeusutfupremusDomi- Dusoperatur? DeusiEgyptiGrumbonaHebrasisdonavJt,' ergo & Prin- ceps ? Polygamiam Deus conceflit : ergo concedet & Princeps ? ne ac- teflio ad mulierem fit fornicatio,poteftDeus efficere : ergo &Princeps? Neque efleparitatemcum homicidio,poteftatepublica,vel prone- ceflaria defenfionepatrato.-iilud lege licitum,imo juflum : ufuram prohi» bitam.Prsefcriptionem pariter nulla lege vetitam,bene vero ufuraro.Fu- tilem proin efle paritatem cum praefcriptione, jure gentium introdu6la: qua negligentia dominorum ple6latur. Vanam pariter efl!e Pichleri di- ftinftionem inter ufuram ftri^le, & minus ftrifteacceptam : nam fequi, quod Princeps fua lege ufuram ftri^te acceptam faciat lieitam* Adop- tari a Pichlero damfptas hasreticorum fententias. Pecuniae fterilitatero feroper certam fuiflTe catholicis : & adveriam fen tentiam haerefeos fulpe- ftam. Cur enim alias utroque jure vetita foret pecunia^ locatio ? fars VII, D d d d d Fru- -j^t Part. W Lib. IV. Cap. II. Frudra obtendi utilitatem Reipublica; : an propterea ^uaj Prln^ ceps uxores habeat, ne absque liberis moriatur?vanas pariter e(K^ iutx. les, abfurdas, blasohemas Pichleri hominismalirationesairas,evitatiQ,, nem litium, facilitatem obtinendi mutuura, fubfidiumex ufuris obye., niensEcclefiis, perfonis miferabriibus , tranquilhtatem CGnfcientia, rum^prajfumptionemgeneralemiufti tituii. Haec eniro Deum facer^ autignorantem, quafi iftas rationes non prsfciverit autin|uftui% eo quod eas non attenderit» Neque Papam polTe hic difpenfare, aut declarare, ufuram appro. batam a Principe eflTe liciiam. Pichlerum fentire contra Conc>hui« Viennenfe, Patre?, Pontifices, Canones: incurrere propofitione^. damnatas ab Alexandro VII. &lnnocentio XL Interpretationem le- gura Divinarum, Ecclefis ereptam , alto Principum dommio fubjw cere: iniiflefoeduscum hcereticis&c, . . r « Its enim vero modeftiflimus, jurisque natur» ac Divmi lemper tenaciiriraus hic fcriptor profcindit P. Vitum Pichler, virum fane nrobum: inouo dolus non erat, finceriqueacGermam peaoris, at- que de j urisp^udentia non tantum, fed etiam Ecdefiaadverfos hsre-» Scos publice defenia bene omnino mericum, & quidcm poft mortem t ubi fe defendere non ampiius poteft. n , . • Verumdeditilleinlibrisfuistum Juridicis tum Poiemicis, qu», funt Cgefaris, C^fari, & qus funt Dei, Deo. Verum eft, afl-eruit altutn Pnnclpnmaominitin^s Quod liabentinresfubditorurn ad ufum p^jbh- cum,vi cujusurgenteneceflitateadfeliitempubhcambona luoaitorum in ufus pubiicos polTunt convertere. Sed hanc a Deo & pqpulo acce. peruntpoteftatem,aquibusconftitutifunr, ad gubernandara Rempu- blicam in coramunem dvium felicitatem. Ipfe P. Concina ait, ad al- tumPrindpisdominiumpertinere, prsdpere pofle, ut rubditus velin- vitus domum fuam, fi id requirat ornatus publicus viarum, aut rehcia; autdemoliatur. At vetat jus Divinum &naturale rem ahenam contr^ aare Anproptereaipfedominium altifl^mum fubiicit aito ^ an aure* Principumdemulcet? an ieges Divinas it perditum? quid plus elt, propter folum ornatum pofl*e sdes dvlum evertere ; an ob publicara utilitatem ac necefiitatem modicam penfionem imponere, jam dudum ufuintroduaamabipfiscivibus? Ait, cafuiftasexaggerarealtum Prm- cipum dominium tyrannidis aemulum, ut auram popularem captenc. Quishgeccombinet? ka eft, ufura proprie ac fimpliciter accepta, hoc eft, lucrura prae^ cife ratione mutui exaaum, nulla poteftas facere^seft hcitum, bee hocP.Pichlernunquamafferuit. Exaliotitulo ahquodaufctarmra pe« tipofl*edixic, utifex lucro ceflante, damno emergente, penaulofori;i& Diflertatio de Ufuris. ftatuto PrincipiSjOb bonum pub]icum,volentibus ipfis (ubditiS,concep. to. An nihil exigitur ultra fortem a mutnatario in Montibus pietatis ? &quidcontingitin Mixtis?iprefummusPontifex,ran6lifliroe&rapi.-n- tiflime gubernans Ecclefiam,a(rerit , poflTe alios titulos cum mutuo con- currere,a mutuo diverfos^ex quibus jufte aliquid ultra fortem poflitexi- gi. Num & hoc damnabis ? Nota bene ; quod ex alio titulo exigitur , a mutuo extrinfeco , non eft ufura, prout lla malignum quid, ?i legi Divt- ns oppofitum lonat. Neque propterea quidquam de jure naturs mu- tatur, aut jurihumanofubiicitur» Ecce ! Votum , juramentum &c. jurenaturaliobligant. Ettamenlum- mus Pontifex in his difpenfarepoteft , imo etiam pater, & maritus il- la quandoqueirritare. Simoniajurenaturali acDivinoeft prohibita; K taraen difpenfatus Romge in Dataria aliquid folvif . Bona incerta ex delifto, quo DomirrLis fciri non poteft , jurenaturaBdiftribui debeiit in caufaspias ,• & tamen quibusdam in provinciis concediturBulla com- pofitionis , vi cujus permittuntur pofleflbres,data in ufum belli aut alias pias caufas modica quantitate, majorem quantitatem retinere. Mutuum jure naturah debet reftitui , ^ tamen S. C. M. inrerpofita exceptione fi- lium famiiias juxtaplurimorum fententiam ab hac obligatione abfolvit. Indebitefolutum ex erroredebetreftituif&tamen jura reftitutionemre- mittunt, quando utriusque turpitudo verfatur. Res fru6licat domino fuo,& tamen fecundum multorum fententiam leges abfolvunt poflTeflTo- rem bonae fidei a reftitutione fruftuum rei eveftae virtuahter tantum •xtantium. Contraflus pupilli , minoris , prodigi , donatio inter conjuges,re. nuntiatio paternaehasreditatis a filia fafta , fidejuflio mulieris , & quot alia , abftrahendo a jure pofitivo,valent , & quidem jure naturali ; & ta- men per leges humanas haec omnia aut irritantur,aut refcinduntur. Re- rum proprietas , fuppofita divifione,eft juris naturalis , cui repugnat re- tentio rei aliae ; & tamen Princeps per legespraefcriptionis agrum Titii transfert in dominium Caji. Pa6ta & contraftus naturaliter obligant; & tamen non folum Princeps eos irritat , aut refcindi frequenter jubet,led ipfi etiam contrahentes omnem obligationem fibi mutuo pofiTunt remit- tere. Contraftus matrimonii clandeftinus ante Concilium Triden- num vakbat jure Divino, ab eo vero eft irritatus, An propterea exclamandum : hoc eft , ex hominibus Deos efli- cere ! hoceft, jusD vinum hurrano, altiflimum alto fubiicere ! aures Principum demulcere ! legem inferiorem fuperiori praeferre ! an Deus ignoravit caufas , cur difpenfandum in voto ? cur relaxandum aut irri- tandum juramentum ? curpro difpenfationein Dataria aliquid folven- 4um?6ur dentineos bona iocerta ex deli&o partem ex concelfione fum-*^ D d d d d ;i mi- Part. VII. Ub. IV. Cap. IL n5iPonti6cisretinerepo(Et ? AnDeusigtioravitcaufas.curfilmsfami- !ias mutuum non teneatur reftituere?cur indeblEe folutum m certis cir-^ cumftanciis non debeat reddi t ati ignoravit caufas , cur contradus pu-. pilli , minoris , prodigi , confenfus uxoris in alienationem fundi dotalis, donatio inter conjuges , renuntiatio filiaj , fidejuffio mulieris, matrimo- nium clandeftinum , aiiaque pada , jure naturs valida,valere non debe- ant ? an ignoravit caufas , cur res Titii in Cajum per pr^fcriptionem fic transferenda ? an ignoravit,quid bono publico Prmcipatuum &Regno- «-umexpediat? velfuamquoadiftaomnia Divinam legem huraans fa* pientia; & direftioni fuppoluit ? an lex Di vina neceflaria ab homitiibug pendet 9 quae lege naturali prohibentur , natura fua funt mala:quomo- do erso homuncuii illa faciant iicitafquomodo adverfus jus Divmum « naturale altum dominium opponant? vah monftra&portenta doftnnael Fateor candide , quod fentio. Exclamationes ift« & admiratio- nes aut non funt viri doai , aut non fmceri. Ecce ! Reverende Paterl lex natura; fertur in objeaum fuum fub certa ratione fpecifica,- & quam^ diu manet ea ratio objeai,nihil poteft humana qualiscunquejurisdiaio. Non poteft facra poteftasfacere , ut votum aut juramentum non obli- get,fed quia adus voluntatis humanas eidem funt fubjeai , facere poteft perdifpenfationemautrelaxationem, ut votum aut juramentum no» ampHus habitualiter perfeveret, Undeperfecadit obligatio, radice fublata^Simonia eft gravit^ omni jure prohibita, vel partero iUiui^ Quam- DiflertatiQ de Vtmt. 767 Quamvii enim ufusfru^lus proprieconftituatur in rebasnonfungibi'* Ijbus, feuiis, qu« ufii non conrumuntur; cucn fit jus utenti fruen* di rc, falva iliius fubilainia. Veriim .Senatus cenfuit , ut mnium re- rumy quas in patrimmiio ejfe conflaret y ufusfru^us les^ari pogit, l, i» ie u/ufr. ear.rer, qua ufus confum. Unde etiam in fungibilibus , utl pecunia, ufusfru6tus vel quafi uf j fru£tus conditui poteft; pr^ftitt tamen caatione, finito quafi ufufruftu res ejusdetn quantitatis & qua- liucis reftituendi, /. 2^ eod, Vel fi etiam contraaus mntui celebretur, obligatio aliquid ultri fortem praeftandi credicori non oritur exmutuo, fedvel extitulolu- criceftantis, aut damnl, vel periculi forcis, aut ex ftatuto Principjs^ juftuai aliquem titulum praefumentis, aut^ ut quidim volunt, mode- ratum au^arium propter bonum publicum, evitationem iitium, le confcienciarum tranquiilitatem abfoiute decernentii* lifFe^lus denique ejusmodi legis, vel contraftus ordinantil, vel ex racione publica prsllatiGnem aliquam moderatam injungen- tis, eft facultas, non ex matuo, fed ex aliis juftis titults aliquid exigendi, & refpondens obligatio illud prsftandi, cum trandatio* ne dominii* Quamvis autem rudiores non fatis difcernant inter contractuf i^liosque titulos, quibus jufte jac licite peconia, qu» omnium fer- mererum, qua? in humano func commercio, vice fungitur, ad lucrumcoUocan poffit; nihiiominus tamen bona Bde mdrori, qm ficripoteft modo, eandem intendnnt coHotoe. Mirabar etiara, vi« rosquosdaai, in Jure civili beiJhe verfatos, in eam feiitentiam pro« ^pendere, quodex folo titulo mutul, autbeneficii mutuo intnnfeci, licear moderatum aliquod iucrum, e. g, ufuras quincuncesexigere. Ulura haec eft proprie difta, Jure naturali, Divino, & huma- no prohibita: quam facree litterae utriusque teftamenti, SS» Patres# Concilia Generalia acProvincialia, fummi Pontifices non tantum m facrisiCaiionibus, Corpori Juris Cononici infertis, fed etiaml m va-» riis aiiis Refcriptis toties funt deteftati , utiGregorius XIII. m re- fcriptd adGuiiielmumBavariaeDucemdato,- & nuper primum fan- aiffimusDoroinusnofter Benediaus XiV, in litteris fuis encyclicis, iibi interalia fapientiffime declarat, ad labem ufurariam purgan- dam nullum arceffiri pofle fubfidium, vel ex eo, quod id lucrum non excedens & nimium, fed moderatum, non magnum, led exi- euum fit; vel ex eo, quod is, a quo id lucrum folius caufa mutui deponitur, non pauper fed dives exiftat, nec datam fibi mutuo fum- mamotiofam* fed ad fortunas fuas amplificandas, vel novis coemen. y6B. Paft.VII. Lib.lV. Cap.II. Differtado de Ufuris. dispreediis, vel quaftuofis agitandis negotiis utiliffime fit iropenfu- Contra mutui fiquidem legem, qu« neceflario indatiatquered.' ditiaaualitate verfatur, illum agere, qui plus aliquid, vi mutui ipfius, cui perffqualejaro eft fatisfaftum, exigere adhuc non vere- tur: proindeque, fiacceperit, reftituendo obnoxium fcfFe , ex eju« obligationejuftiti®, quam commitativam appellanr, & cujus^eft m humanis contraftibu^ aequalitatem cujusque propriam & fanfte fer- vare, & non fervatum exaae reparare. ^ „ -c Dilieenter etiara notandum, quod idem fanftiffimus Pontifex caute monuit, falfofibi quenquam& non nifi temere perfuafurum, reperiri femper & prsfto ubique efle, vel una cum mutuo tituloa^ alioslegitimos, vel feclufo etiam mutuo contraaus aliosjuftos, quo- rum vel titulorum vel contraftuum prafidio, quotiescunque peeu- nia, f rumentum, aliudque id generis alteri cuicunque creditur, to- ties femper liceat auaarium moderatum, ultra fortera integrani falvam.que recipere. • .1. lcafi quis fenferit, non modo Divmis docuroentis, & catno- licsB Ecclefiae de ufura judicio, fed ipfi etiamhumano communi len» fui , ac ratiocfi naturali adverfaturum. Neminera enim id faltem la- tere poffe, quod multis in cafibus teneatur homo fimplici ac nudo mutuo alteri fuccurrere, ipfo prsBfertim Chrifto Domino edocente; volenti mutuari a te m avertaris : & quod fimiliter multis in circum- ftantijs, praeter unum mutuum, alteri nulli jufto contraaui locu$ sflb poflit. , , ^ . . Ex quo fane confequitur, quod, ubitanta eftproximi neceliitas ttqueindigentia, ut alium contraaum excludat, nec donatione aut krgaeleemofynaindigentiae fuccurratur, gratis omnino & absque omni auaario fupra fortem mutuum dari debeat, exigente id, quara proximo debemus, charitate. Nequead ejusmodi cafum tant« in- ^jgentix & neceflitatis ftatuta Principum de cenfu Germanico ie ex- tendunt: nequeego, quae haaenus dixi , ad ejusmodi cafus «ilatenus extenfa volo, fed omnia fanaae Ecclefi^e de Ufuris Judicio fubjeaa. LIBER Part. yil. Lib. V. Cap. T, StatvK Hifpan^ 769 L I B E R V. Status Ecclefiafttcus & Civflis Hifpaniae , Lufi- tani», Anglise, Scoti» & Hiberniae , Ssculo XVL S U M M A R 1 U M. C A P U T I. Status Hifpani^^ A R T 1 C U L U S L Ferdinandus Catholicus» 1, Bellufn Neapolitanum cmnGal- lig. Gonfalvi fortitudo.Gal- li pulfi» 1, IfabeUae mors, Teftamentnm. Joanna filia hsres Ferdinandus pater adroiniflrator Caftellse, Hujus nuptm & fosritts cuni Gallis , mdigaante Fhilippo Auilriaco. Diflenfiones proce- rum. 3, Conciiiatahnter foceFum &ge- nerum gratia. Articuli fcsderis. Novaa proceribus ja^la dTcor- diarum femina, AdventusPhi- lippi Regis inHifpaniaro. 4. Ferdinandus pacis amore abdi- cat Caftell» gubernationemy at- que in Aragoniam fuam dTfce- dit , ac inde Neapolim. Philip- pi L obitus, Elogium» Liberi. 5, Motus ingentes & calamitates^ HifpanisB. Procerum varia con- filia. Tutela Caroli Regis inter Caefarem & Ferdinandum liti- giofa. 6, Poft Savonenfecum Gallacol- loquium, Ferdinandus Caflell» adminiftrationem refumit,indi- gnante Caefare* 7. Fc&dus in Venetos. Lis de tute- la compofica. Bellum Italicum a Venetis in Gallos averfuro«. 8. Obitut' Ferdinandi. Teftamen^ tum, Elogium* Liberi» ARTICULUS II. C A R O L U S V. Ximenias a Ferdinando defig- natus Hifpaniae adminiftrator^ Carolus Hadrianum Belgam ad- jungit. Turb» inter Hifpanos & Belgas. 10. Ca* 77^ Part. Vll, Lib. V. lo* Carolus HiTpaniarn ingreffus eas componit. Sed eo ad Coro- nam Casfaream ^Xgx^^o recru- A R T I C P H I L I P t2. Phllippi 11. effigies. Ducit defeunt. Seditio adrerfus Bel- gas. Praelio inito fedata. II. Adrianus fitPontifex. CaroU V. abdicatio , U L U S III. P U S II. 17. Clalfis spparatus mors , iiberi. Mariam AngHae Reginam. ^ 13. Bellum cum Pontifice & Gal- iis , in Italia & Belgio. Efcuria« le aedificat. 14. Bellum BelgicumyGranatenfe, Africanum cumDragute pyrata. 15. Carolus Philippi Regis filius, ferox in patrem, traditurcufto- diae ; in quamoritur. Caufae. j[(5. Clalfis in Angliam deftinatae miferanda fata. Caufae. Marchio S. Crucis. Farnefii cGnfiiium. Stanlasi. Regis fententia. A T I C U L U S De Regno Navarrs* 21. Origo Regni Suprarbias, & Navarrse. 22. Navarra ad Comites Campa niae, Reges Galliae, Eboricenfes, Aragonios, Foxenfes , Albreta- nos, Borbonios, per feptem foe- minas translatum. A R T I C Mors San- flarrucii^ SufficiturSidonius in- expertU5^ Claffis ad Piimuthum. Pugna. Naves incendiariae; Tempeftates, Naufragium* \%. Reiiquiarum redici^s. Dam- num immane. Regis forti- tudo. 1 9. Seditio aragonica, Bellum Gal- licum contra Henricum IV. 20^ Obitus Philippi II. Eiogiura, Vituperia Proceftantium. Ejus conjuges, Liberj^ IV. 23. Ferdinandi Catholici de Na» varra confilia. Foftulata. Bel- lum Navsrrasum. Navarra ad Ferdinandum. Gallorum cona- tus irritus. 24* Navarra a Francifco I. occu- pata : mox a Carolo V. recepta^ U L U S V. Status Ecclefiafticus ordinatus per Concilia in Hiibania | Sffic. XVI. , I 28. Concilium Toletanum i^^f/ 29. Decretorum ferie» in trei a6tiones divifa^ 2f .ConciliumHifpalenfe An. i f 12. 2^* Summa 64. Canonum. 27.Conftitutiones Didaci deMen- do?a Archiepifcopi Hifpalenfis, CA- Status Hifpan* Lufitan. Angl, Scot. & Hibemiap* 771 C A P U T II. De Regno Lufitanias. ARTICULUS I. De Lufitania fub Regibus usque ad Sseculum XVI 30. Henricus Burgundus ab Al- phonfo Caftells Rege in dotem accipic Lufitaniam. Ejus filius Alphonfus L poft fuperatos quinque SaracenorumReges pri- iDus LufitaniJB Rex. Lifabonam & Eboraro occupat. Infignia. ji, Sanftius I. Ejus filius AJgar biam : Alphonfus 11, Alcafariara in regnoFefl[aB expugnat. Haec prima Chnftianorum urbs in A- frica. Sanftius 11. Regnum cum monafterio commutat. Fleftii fingularis ineum fidesin propu- gnanda Conimbrica. 32. Alphonfus IIL conjugem re- pudiat. Interdiftum 12. anno- rura. Dioiiyfius S. Elifabethse conjux Academiaro Conimb. fundat, Auh*ci perfidia punita. Alphonfi IV. & Petn Crudelis regnum^ A R T I c 39. Ferdinandus Regnura pen© evertic bello cumCaftellanis, & adulcerio, Joannis nothi re- gnum. Caedit Caftellanos. Se- pta ac Madera capta. Expeditio in Afrtcam infaufta. Filius Re- gis captus. 54. Alphonfus V^tutorera occi- dit. Cruciatam monetam pri- mus cudic. Tingin capit. Na- ptiae inter Lufitanos & Caftel- lanos frequentia bella pariunt* Joannae & Ifabellae de regno contentio. 35. Joannis II.Regnum feverum* Confpiratio procerum detefta. Trag(sdia. Navigationls indicae fundamentum jacit, usquead promontorium Bonae Spei pro- veftae. Prseterito fillb notho Emmanuelem foum patruelem regni haeredem declarat. L U S II. U De Rebus Lufitanise lasculo XVL 36» Emmanuelis regnum fauftifli mum. Res benegella in Africa- VafcusGama usque adMalabari am penetrat^AIbuquerquius Or- mum condit.Goam capit: Vene- lis aegre ferentibus novam navi- gationem. Alvarus CapralisBra- filiam occupat^ Lis Lufitanorum & Caftellanorum de navigatio- ne a Papa decifa^ Judaei puH5. MagnsB fpes EiJianuelis Hifpani- am cum Lufitania conjungendi fruftrats. Ejiis elogiura. Lib. 37, JoannislIL Regnuro^Religio- nem in India propagat , miffis viris apoftolicis. Regnum undi- que pacatum ac feliciffimum. Ejus elogium* Liberi^ ?arr. VfL LiK V. 98. Sebaftiani nepotis f egnum, Ejus virtutes. Indoles. Africana expeditio ei difluadetur. Tamen «ara fufcipit. Infeliciter pugnac^ Occiditur. Qades ingens Lxifita- nije. I^. Henricuspropatruus, Cardi- nalis^fit Rex* Regni coffipetito Tes convocat. Jura feptem com- petkorum. 40. Philippns n. Bifpaniae Lufita- niam conjungit Impoftores qua- tuor SebaftianumRegem fe fin- gentes^puniti. Antonius*nothu$ debellaius io Lufitania & Azori- bus.Stas:usEccieriafticusLufitan. C A P U T III Schema rerum Aoglicarum Saec. XVL A R T 1 C U L U S 1. Status Angli^ Civilis^ 41. J« I. Utgmm, Henrici Vlt §. 2^ Regmm Henrici VII L 42. Sex Henrici uxore^. Gathari- nae repudium^Annae Bolense efii' gies.Uxores casf^, Henrici belia, ad EuropJEseq^i^iibriumintenta. 43. Volfasi effigies. Homo ambi- tiofus* & verfatiMs in o/^ium Ca- roli trageediam orditur to- . ti AnglijE fatalem fuadendo Henrico uxoris repudium. Sed fibi ipfi laqueum contexurt. Mors Benrici raifera^ Primus Hi- berniae fe Regem creavit. Ejus teftamentum* Liberi. §. 5, Regmm Edimdi VI ^ Maria, 44. Edvardoi(^. tutores a patre attributi. At Seroeyrus ^"us a- vunculus totam gubernationem ad fetraxitj, & haerenn invexit. Mox capite plexus,Dudlteiope» ra, qui ei furrogatus , Joannam Grayam., nurum fuam throno imponere nititur. Obit Edvar- dus. 45-, Atmajor & fanior pars Mari- am Regioam dicit. Dudlaeus cum Graya pleftitur. Ope Reginal^i Poli Anglia adCathoIicam fidem reducitur.ObitusMari^Regrnaff. §; '^. Regmm EUJabethcB. 4^. Cur nuptias cum Philippo II- Hifpaniarurii Rege abjecerit: to- ta vica in Religionem Cstholi- cam , & in Hifpanos graflTatur , excitatis & prote^is rebellioni- bus. 47. Plures & magnos procos elu» dit. EiTexii amafu tremendus cafus. ARTICULUS II. Status Ecclefiafticus Angfe Sseculo XVL 4§. Origo chriftianse fidei in An« glia. Singularis ejudem cultus : perpetuo durans usque ad Hen ricum VIIL Ab eo tempore in- gens & calamitofa routatio^ 5tatus Hifpan* Lnfitan. Angl, ScGt. & Hiberm». 773 §#r. Ecdejie Jngikmja fiatus fuh Hmrico VIII 49. Inkia Hearicibona,adReligio- nis decus.Tum a fe ipfo defcivit^ Contraria ilJius ac Catharinse Conjugis indoJes. Volfeicon- fjiiis, & atnoris in^ania praecipi tatus. Acceffic Crameri & Leii prajvaricaticvBona ficclefiarum invadit.Caput Anglicanae eccle- fiae fe dicit. 50< Cromvelli^ Carmeri , & Aud- l^i impius triumviratus^No vum , obedientisSacramentum exigit. Fifcherus priraum lapfus, mox fraude animadverfa pGenitens* Thomas Morus deponic offi- ciumcancelJarii.Uterqueincar- \ cerem. Polus in exilium. Exerta tyrannis in Religiofas familias , detredantes impiuxn juramen- tum. fi. ThomsB Mori, acJaannisFi fcheriinviaa conftantia, & ^lo- riofa roors. Clemens VIL & Paulus IIL Buliam excommuni- cationis concipiunt, executio- nem caroen fufpendunt. Atille feipfo non meliorleges impias fert in Religiolos^ Eos fpoliat. PaulusIII. Builamexcommuni- j. cationis tandem pubiicat. f 2. Synodum celebrat. Sex cano- nes edit contra Lutheranos & Zwinglianos: ilios stque ac Ca- , tholicos perfequens : nullius re- ligionis. Provincia: armacorri- pientes mendacio diffipatXrom velura Vicarium fuum Genera- lem necat. Eeee 53. Impium dogma de matrimo- nio publicat., ut divortium fu. um a Ciivenfi excufet. Imroatnia indicit tributa^ Spoliat omnia Sacra. .^rariurarjihilominusva-^ cuum relinquit^ Mifere perit^ §. 2» Status Ans^licaneB Ecckfiie fuh Edvardo VI 54» Semeytus tutor Zwinglianus plenam portam haerefi aperit. Foedarehgionis imago. Navato- resacciti. Conciliabulum impi- um coUeftum ex haer£ticis. E- jus Canones. Sf^ Semeyri fupplicium, & impio- rum mutui in fe furores^xpo- nutitnr* Subita rerum mutatio^ §. 3. Stams Ecclefi(S Anglicam fub Maria^ f 5. Reftituta Reiigto. NorthKm- briEB Dux in morte converfus., Catholici Epifcopi ex carceribus hberati.Conftitutiones Ecclefia- fticsB fancitae. Supra 30000, has^ reticorum expulfa^ Ecclefiare- conciliata. 57. Regifla indicit Parlamentum» Hujus defcriptio, PJacita de ma- trimonio Reginse cum Phihppo* Aliquorum Pr^cerum confpirS' tio. 58. SulTolcii Ducis mirum fatuin. & fupplicium : uti etiamGilfor- di , & Grayae ejus uxoris ; deni- que etiatn Viati, ac Thomae Cra- meri. 59. Hsereticorum fraus probrofa» Nova confpiratio.Elifabetha ac- cufatacuftodicemandatur, ple? ftuntur plures proditores. Im« 6 3 po- Part. VII. Lib. V. poftor Edvardum VL fe fin. gens. ^o. ReginaeadEIifabetham horta* tio. Hujus juramentum de reli- gione Catholica confervanda. Obitus Maria?» 5^ 4. Status Ecckftce Anglkana fub Elifabetba, €1. Elifabetha? artes. Caput An- glicanas Ecclefise fe gerit. Papis- fa haec novos condit canones ; annatas fevere exigit. Catholi- camReligionem evercit: novam- que prorfusinducit^ Impiumju- ramentum prsefcribit. €x Comitia convocat. Fraude pluralitatem fufFragiorum obti- net^IndifTentientes tyrannicam perfecutionemexercet. Illam a- cuit Bulla excommunicationis, aPio V. publicata , & a Greg* XIII. & Sixto V. innovata. ^3. Nova ejus fefta. Dscreta in Catholicos impia,fanguino!enta. Suppliciorum forma ac roodus, plus quam barbarus, Unice propter fidem martyrio aff^efti plurimf. ^4. Praeftantes viri exulatum ab- eunt.Eriguntur feminaria. Sefilae Ang^icanae principales quatuor, Epifcopalium y Presbyteria- [ ARTICU DifTertatia Juridica:^an legltirnuin fuerit Henrici VIII Catharina Matrimonium? norum , Puritanorum , Enthu- fiaftaruro^ 6f^ Societas^ JESU in Angliam. Primi Perfonius & Campianus. Hujus litterfe ad fenatom Re- giuro cui ad difputationem fe ofi^ert^ Proditus ab Elioto apo- ftata Londinuro abducitur, obi tortus , publice cum miniftellis difputavit, Arundelio conver- fo. Examinatur de variis , fu- fpendio necatur. Ejus iibellus de decem rationibus, 65. JoannisNicolaicommenta de proditione. Multi,etiam nobilif fimt pro pterea crudeliter necatf. Reliqui in exilium ejiciuntur, \ 67. Perfonius in Gallia, Belgio, Hifpania, plura pro Anglis erigi curatfeminaria. Perfecutio pro- pterea in ipfum accenditur. Multi Sacerdotes gerempti. Nl^ hrlominus Elifabetha arguebat alios Principes crudelitatis^ quam prorfus immanero in fe i- pfa amavit: ufa Walfingamo, Cecilio, Toplifo &c* fuaevilB- mis tortoribus. 6S, Tanquam Anglise Papifla o» mnes frudus primi anni de o- mnibus Benefieiis exegit. Perit mifere. Deploranda AngliaB mi»- tatio. L U S IIT. cum $* j. Species fa^t, -^p. Henricus obtenta difpenfatio- ne Pontificia initmatrimoniumj illudque confummat. VoIfaBi praevaricatio. Campegius in An« gliam* Reginas exceptio contra Judi- Status Hifpan. Lufitan. AngU Scot & Hiberniae. 775 Judices, Caufa Romam avoca- tur. Henricus pendente du- cit Bolenianj, Qusritur, an va- lide ? §. 2» Rmionts dubitandi Proteflan" tium. lo^ Rationespetunturex Jurena- turall, pofitivo » s paritate , & gencium horrore. .9 Rationes decidmdi contYa PrO' ttfianles, 71. Nulla interceflitalfinitas, &fi interceffilFet, potuit difpenfari^ Quia nec eft impedimentum ju- ris naturalis, nec Divini* Exem. pla plura difpenfationfs. Acce- ditauftoritas, & ratio* J. 4* Sclvuntur argumenta Frote- ftantium. 72, Indecentia non afTurgit ad le- gera naturae. Abominatio aliter intelligenda, Non obftat lex ve- tus. Difparitas cum confangui- nitate. Neque ifta dirimit jure naturae in linea oblfqua; imo probabilius neque in iinea refta iiltra primumgradum. Quid de hoc fentiendum? quiddeaffini- tate in linea re£la 9 ARTICULUS .De Statu Hiberniae. IV. 73. Brevis HibernisedelineatioJ- nitium Chriftians fidei^ Henri- cus VIII. turbat. Miffio. Con- llantia Hibernorum. Vim vi re- pellunt. Elifabetha Hareticis coloniis infulam replet. 74 NebonaEcclefiallicainman- nus ha?reticorum venirent, No- bilibus funt concelTa cum onere alendi clerum. Ultonienfis pro- vincia llrenue refiftit pluresque reportat vi£lorias: aliisque pfo- vinciis preffis fuccurrit, Momo- nia pariter fortiterfe defendit; & Connacia.MoIofTorum de hse- reticis vifloria. 75. Perfecutio immanis. Multiglo- riofi martyres. Edmundi i^^Do- nati fortitudo. 76. Concilium Dublinenfe; ejas- que Canones^ C A P U T IV. Schema rerum Scotise Saec. XVI. 5. I. Status politicus. 77. Delineatio aliquaScotiae.MUi- taris natio^Pifti a Scotis fuperati^ Perpetuacum Anglisbella» 78» Baliolus Rex Sceu2 ab Anglis captus. Bruffius Anglos profli- gat.Baliolorum &Bruffiorum fa- roiliae domeflicis turbis interfe commifras, Stuartorupi Domui ad Regnum aditum aperiunt. 79* Jaco- Part. Vn. Lib, W 7^. Jacobus IV^ Ducit Margare- tham^rororem Henrici VIII, An- glfEB poftea Regis. So. Jacobus Ejus filia Maria Stuarta, in cumulum omnium calamjtatum genica» |i, EiifabethaBperfidaeartes. Mur- raeo aftore tragcsdiam adornat. Darlaeus MariaeReginaedefpon- detur. Vi6tus Murrseus in An« gliam fugit* %2, Tragoedias Protajts. Caefus in confpe6lu Reginae Riccius ejus fecretarius. Murraeus Rex decla- ratus. Darlaeus ReginEe conjugi conjurationem detegit, eique conciliatur. Fugit Regina* 13^ EpitbaJiS tragcedis, Murraei fraudeDarlaeus Rex aBotwelo occifus«. I4. Cmaliaris^Trodltomm inftin- au ReginanubitBotwelo.Mox accufantur caedis Regise. Fugit Botwelus in Daniam. Regina in carcerem datur. Sf. Cataftropbe. Reginam throno dejiciunt, Jacobum ejus filium Regem declarant, fub tutela & gubernatione Murraei protlito- ris. Regina ex carcere elapfa in Angliam fugit, Eiifabeth^frau- dibus invitata^ 16. Novae tragoedise pFasIudia* Stuarta in Anglia jufluElifabe- th»capitur,&in carceremcon- jicitur. Novae fraudes inftruun- tur.Murrseus caelus.FuroresEli- fabetbae. Stuarta aceulatur pro- ditionis & iofidlarum in caput Elifabethae, Damnatur ad mor- tem^ A carntfice perimitur. I. 3. Status Ecckfiafticus Scotia SdBc, Xi^% 87.PoftulatahasreticorU!n,ReginsB ex Gallia adventanti^ porrefta, au6lore Knoxio. Arma expedi- unt Jmmaniter in Sacra graffan- tur : omniafus deque vertunt» 8^. Knoxii incentoris effigies, & Buchanani. Novam fe^lam coa- dunt : hsec defcnbitur. Multum ab Anglica differt, 89.Perfonii deScotia & Anglia cou. vertenda confilia. Qufbus initio favebat Jacobus Rex. Sed a Cak vinidis captus, & pro libidine verfatusj^fficere nil poteraC. 5* Dijfertatio Juridica : anMaria ^Scotia Regimijtire fit mifa ? 50. Duo accufationiscapita, quod Darl^eum conjugem Gcciderir,5c Elifabethae iftlldias ftruxerit^ 51 . Vindicatar a prima accufatio- ncr q^se roeris alTertis ac fufpi» cionibus vanis nititur. Averfus ob caedem Riccii anirous plene conciliatus. Fiase adBotvelum litterae. DarF^i> quantum pote- rat, exequias celebravit* Cur Botvelo nfpferit : adigentibus nempe accufatoribus & prodito- ffibus^ Ser vi no n funt idonei te* ftes in hac caufa. Inauditum judicium, Judex,Reus, aftor, teftis, caufa, Nullasftruxitinfidias, dum verfa- baturin Gallta, Scotii, & An. glia 3 fed pafla eft* _ ^ ' ^ CAPUT .777 C A P U T I. Status Hilpaniae faeGuIo XVI. A R T 1 C U L US I. Status HiTpanias fub Ferdinando Cacholicov Ferdinandus devi£tis in Hifpania Mauris, Regnoque eorum Granatenfi everfo , ad Neapolitanum Regnum, quod Fride^ ricus ejus propinquus , Alphonfi V. nepos , ex parcu fpurio Neapplitr- nacus poffidebac, animum adjecit. Sed quia Gallise Rex antiqua"""^ Domus Andegavenfis in Neapolin fura pariter perfequebatuf , ea jnter utrumque Regem ratio eft inita , ut Apulia ^ Aprutium Hi- Ipano , reliqua Gallo cederent : gratuiante fibi Alexandro Pontificej quod duos potentiffimos EuropaeReges clientelari jurefibi obnoxios Da^us eflTer^ Verum |3on diu tenuit ea divifio*, Nam Friderico Regs in exi- lium ejefto , incaluit mox semulas inter gentes finium regundorum contentio : vifumque utrique, vicini pecus grandius uber habere* Neque inter verborum ac jurium diraicationes ftetitajmulatio, Ven^ tum ad arma ac cruenta beila ; eo tandem eventu finita , ut Galh* Gonfhlvo Magno de Corduba pluribus cladibus actriti toto Regno I^ea* politano pellerentur firmata Hifpanis pofTeflione* Vitare tamen per gefta forcia Gonfalvus non potuit , quo minus in aula Hi- fpana pateret invidiae ac crimjnationi , atque ipfius adeo Regis fu* Ipicionem & offenfionem incurreret; adempto in pofterum cam'- po militaris gloriae* Ferdinandum Neapoli potitum domefticus luftus & diraicatio excepit: quippe anno 1^04. defun^a Jfahella ejus conjux( aetatis irabelis^; anno 53.) Regnofum haeredem fcripfit Joannam fiiiam, unaque^ois. Pbilippum ejusdem virum, in Belgio tunc commorantes , ea adjeaa claufuia, ut, fi Joannanon poffet aut ncliet Regni coram fufcipe- re, ejus loco & nomine Ferdinandus Rex id procurarec, dum Ca« rolus nepos 20, annos efTet natus, Cavic praeterea, ne exteri ia fenatum legantur, aut urbes vel arces iis crederentur. Diitum ab- . qrdinibus Caftellse Sacramentum Joann^, ceu Regina? fuaj, ae Phi- Jippo conjugi , Ferdinando vero tanquam Adminiftratori. Panm Fffff Non: 77B J*art. VIT. Lib. V. Cap. 1. Art. I. Non defuere tamen exCaftellanis Proceribus, quibus ea regni frocuratio ad Ferdinanduradelatavehementer dirplicuic,majoremin Fhilippo Principe & juvene & munifico fpem reponencibus , quam in fenefijfpicaci, callido,& parco. Ipfe quoquePhilippus indignetulit, nudum conjugi ac fibi majeftatis nomenrelinqui> authontate penes focerum remanente. De Regnis etiam Neapoiitano & Granatenfi < •conjugii tempore communi fumptu & opera acquifitis difceptatum , .an Cartellee, an v^ro Arragonije fint annumeranda. Quo minos autem Joanna in Hifpaniam veniret, «t ex teftamento matris Ca- fellffi regimen fufciperet , obftitit mentis debiiitas & affliaa valetudo. Fhilippum vero abfque uxore venireFerdinandusSocernoluit. Qoi acerbius tulit , Phiiippum ejusque patrem Caefarem HagenoJB cum <}allo pepigiiTefoedus, atque fe infcio de nuptiis Caroli nepotis lui, de Ducatu Mediolanenfi aliisque maximis rebus efle tranfadum* Itaque Auftriacis infenfus Ferdinandus , nulla_tam araajafEnif tatis ratione habita , ad GallijeRegem fe applicuit,, ejusque neptem CermanamFuxenfem conjugemduxit, ea.lege, ut, fi Ferdinandus «x ^a triosfu&lperet, R^num Neapoiitanum ad eos pertineret. Secus Gallo jus fuum in Neapolin falvum maneret, Non modo Au- Hriacis , fed etiam Caftellanis res ea magnopere difplicuit , in difcri- menhoc pa6to vocari Monarchiam Hifpanicam , ne fufceptis ex no- va conjuge liberisnon folaNeapolis , fed & Arragonia cum Regnis illi innexis avellatur. eoc cum Gallo foedus, ac praefertim cura juvene puella con- nubium^ ceu liberis fuis fummopere periculofum tanto taedio Philip- pus averfabatur , ut datis in Hifpaniam litteris Caftellanos ad arral fecum adverfum Ferdinandum jungenda animaret» Nec deerant in- ter Proceres rerum novarum cupidi , qui eas difcordias alerent , ac Philippum ad capeifendum Caftellse regimen e Belgio in vitarent, Fa- aionis caput Villenius Dux , Ferdinando alioquin infenfus. Sed meliorum opera confilioque redintegrata focerum inter & generum gratia, Nam legati utriusque Salmantica in has focietatii & concordise leges convenerunt: DuoReges&Reginarerum inCa ftellae Regno pari poteftatemoderatores funto. Eorum fyngraphis ac nominelcges, edifta, diplomata, aftaque omnia promuiganton Cura Philippus & uxor in provinciara veaerint, populi eis Sacra« mentum dicunto tanquaraRegibus,Ferdinando tanquam moderato- ri, Carolo ut Prlncipi ac fucceflTori in Regno Caftella; , Legionis ac GranatfB. Regia veftigalia ex sequo utruraque inter Regem divi- Status Hifpan. fub Ferdinando Cathol. 77f duntor: ne exceptis quidem Ordinum MllitaFium redditibus, quos Poncifex Ferdinando addixerat. Urbium arciumque prasfeaos uter- que communi fuffragio legunto. Foederis bujus defenfore& implora^ ti Pontifex , Cajfar > Angliae ac Lufitaniae Reges. Verum minime diuturnam eam conventionem fmebant Froce- res, qui Philippi aulam verfabant, maxime Joannes Emroanuel To-^. . letanus, criminantes tripartitam illam regiminis divifionemf- Joan- ^^.i^^ na ob mentis infirmitatem ad regnanduminepta». admaritum devoivi. uxorio nomine rerum fummam, vecordiae eflfe dotali? Regni confbrtem pati: nomenRegiumcommunefore, regimen Ferdinando proprium», His flabelHs eventilatae faces grande Hifpaniae ©minabantur in- cendium. Nam Philippus Salmanticenfi transaaione poteftatem fuam accifamratus, certufque, folus CaftellaE; habenas capeffere validaclaiR'» armatisftipata , e Belgiofolvenscumconjuge,. vento- rum vi in Angliam appulfus, magnis honoribusa Rege exceptuselt,. InHifpaniam inde delarus, armatufque militari velutmoremcedens. vitabat congreffum cum Ferdinando focero,, Qui' cum cerneret^ Caftellanos Froceres plerofque a fe ad Philippum tranfire^ ne bellot civili atque domeftico Hifpania fe ipfara Jacerarec», CaftellaE' procu- rationem deponere ftacuic. Qua re nuntiat» > habitoque gemmo^ utriufque Regis colioquio , non tamen ea , qua perfonas tam pro- pinquas deceret , familiaritate & amicitia ^ Ferdinandus , ne qui- dem vifa Joanna fiiia , quam Philippus ceu mentis impotem ^ re 'P^^^^ji^^^tio^ 2elotypia laborantem , cuftodiebat, reliaa«genero Cafilella m avi* tum fuum Arragonise Regnum difceflit > ac brevi poft inde Neapo- lim, ubi Gonfalvi auftoritas ipfi non parum erat fufpeftat eo ma- xime , quod revocatus in Hifpaniara moras ex moris neaeret. In Caftellano autem Regno mox vari^ ortae funt turbs, quod Rex Philippus multos Germanos & Belgas adduxiffet , eofque ad con- filia, officia , ac prafefturas admoveret. Lividis etenim ocuhs afpi- ciebant Caftellani hanc exterorum in axila gratiam > atque ad Ferdi- nandum, quem velut Arragonium deferuerant, jam velut progna- tum ex Cafteir® Regibus relpicere coeperunt. Verum Phihppus ^^^^'^«s i ii^ Rex faclle huic malo paraffet remedium , nifi mors nimium matura ' eundera eripuiffet, anno ifo6. poffeffi regni i. setatis 28. Corpus ejusdem Joanna conjux diu fecum circumvexit, donec Granataefe- pultum eft. Certe excellecs indoles, eximia totius corporis orifque dighitas, animus ingens ac vere Regius, dotefque prsftantes fum- roa omnia promictebant. Molliores illecebras aliqui accufant , or- tamque inde Joannse zelotypiam u^que ad mcntis infirmitatem: fffffi qu» 7So Part. Vn. Ub. V. Cap. L Art. L quae aii£la eft poft mortem conjugis , quem effl dim aoTiaverat adeo quidem , ut poftea, obfoleta velle ioduta ho:i'inum confpe^lum fu. giens , fe ipfam vivam velut fepeiierit, Sex liberos ex ea fufcepit : Carolum & Frrdinandum, quantos Imperatoresl Eleonoram, priraum Emmanueli LufitaniseRegi, dein Francifco I. Gallias Regi defponfatam : Ifabellam, Chriftierno Daniae Regi, Mariam Ludovico IL HungariaB Regi , & Catharjnara Joanni IIL Lufitaniae Regi nuptas. 5. Di6lu incredibile, quanti motus & procellaf poft Pbflippi Re- Motus. gis obitum Caftdlam & inhasrentia eid^m regna exceperlnt^ Regni -quendam conventum indixerant optimates. Sed nihil in eo aduro ex .ordine. Privataequemque fpes & poftulationes in diverfa rapiebanc, Quidam ad Joannam Reginam rerum moiem deferebanc , fed facile ap- parebat, obinvaletudinem Sc mentis imbecillitatem eam fore impa-' rem. Carolum ejus fiJium ex Belgio evocari ahqui volebant ; fed .quis fexennis Principis partes ageret, conveDiri non poterat. Alii ad Maximilianum Casfarem Caroli avum paternum , ad quem tutela jure pertineret, .refp.exerunC. Sed nupero exemplo abfterriti, ex- teros Ijor^ebant ad clavum rerum admittere. Ad volubiie & flu- £luans Magnatum arbitrium Rempublicam interim , dum Carolus adolefceret , devolvi, intentis in bonum publicum fummo difcrimi- niproximumvidebatur. Necdeerant, qui in Ferdinandum, trien- nempuerum io Hifpania natum , & tunc ibidem prff fentem oculos refleflerent. Sed qu<> jure Carolo jus primogeniturse adimi poflic , non videbaat. Unus .fupererat Ferdinandus Caiholicus, auctorita- te , potentia, rerumufu, fagaei in omnes partes animo , ac regno^ jsm feliciter CGmrauni cum Ifabella conjuge opera per tot annos ge- fto praeceliens, Sed moderatorem jurium regni tenacem raulti ulur' patores reformidabant, multi injuriarum vindicem , atque ultorem defertionis. Plures modcftius e|us in Icalia abfentiam & incertum reditum excufabant^ Nihil in eo conventu prae turbis defioiri poterat ; quin eos in tu- multus ciebatur Hifpania , ut armatis undique cohortibus ftipati optimates mutuis fe fe injurils incurfarent, raperetque quilibec pro potentia & viribus. Ingens profeao rerum confuno, tantaque in pubhcum calamitas , quantamperplurafajcula non viderat Hifpania: quara m immenfum auxic annonae caritas & fames , atque fubfecuta Tutela M- giofa. Inter ipfum etiam Caefarem Maximilianum & Ferdinandum Re- gem non levis fervebat dilceptatio, ad quem eorum fpeaaret Ca- ftelise Statiis Hifpan, fub Ferdinando Cathol 7S1 ftellsadminiftratio» PrsBcipua fundaraenta, quibiisFerdinandicaufa nicebatur, ad tria capita revocantur. Patrem effe R*ginas, acpro- inde tutorem legumomnium praefcripto^ Id ipfum Reginae filia? pla- cere. Ac infuper Ifabellae Reginae teftamento id elTe fancitum, Cs- lar vero opponebat, Regina vaietudine impedita, res in Carolum filium translatas, in cujustutela nemo potior effbc avo paterno, Ini- to pofteriore conjugio Ferdinandum tutels jure sxcidiffe , praefer- tim fide data Ifabeils conjugi coelibatus perpetui r feciiS nunquam delegaturam Caftil procurationera> Denique non placere Proceribus eum Keftorem. OfFerebant autem Ccefarei legaci Neapoli prEefentes Ferdinando tertiam circiter adminiftracionis & proventuum regiorum partem : arces autem omnes Caifaris nomine 8: Sacramento pro Ca- rolo tenerentur. Tranfigi igiCurnil poterat , quin Lufitanias etiam & NavarraeReges, Ferdinandi potentiam veriti , Caftellanos hortaban. tur, ne vid Ferdinandum adiTiiniftrationem deferrent. Atille, compofitis Regni Neapoirtani rebus , abduiSo fecum Gonfalvo M. quem & Julius PonCifex & Veneci arroorum Ducem expetiverant , Savonamad Ludovicum GailiasRegem, qui Genuenfes domuerat, navigavit. Ubi celebre iJlud coUoquium fuit ha^bitum* Gallus fummis honoribus Hifpanum excepit, acqnearce eidem con- ceiTa, ipfe in Epifcopi sedes diverCit. Prima die Regina, Ferdinan- diconjux, apud Ludovicum avunculum CGsnavic : altero die Gallus cumRege Gonfalvum ad coenam invitavit, etiam in hofte vircutem jBftimans. CrediCur eo in congrelTudecrecum bellum Venetum. Poftquam ampiis amicitiaB fignis Regem inter utrumque & Pro- ceres utriusque nationis prolixe certacum eft , Ferdinandus Catho- licus refumpca navigacione in Hifpaniam clalTem appulic. Reditu autem ejus nunciato , Caftell^ motus quieverunt, Cumque Cafteilae Regnum intraiTet, toto i:inere Epifcopi & Proceres falutatum ac- ceciebant, quidam metu , alii per adulationem , plerique, ne aliis euncibus ipfi fubfifterenc, feftinacione ftudences priores ofFenfasce- gere. Miranda fane rerum converfio; quem ance pene ejecerant, ablentem refpuerant, jam redeuntem obfequiis ac iubmiffione pren- fare certabant: Tolerano praefertim annitente Archi - prsefule , Fran- cifco Ximenio, qui Romanae propterea purpuraj honorem reporta- vit. Invific mox F. rdinandus Rex ad Joannam filiam , quae paterno amplexumlrifice eftrecreata. , Ferdinandus Cafteilae adminiftrator receptus, Ansgari Duce , &Admfn!fira* Lemohi Comite, qui cl ^mentiae Regis contumaciam opponebant , ^^-l^"^ caftigacis , Joannem Eraanueiem, priorum turbarum tubam, Regno^"'^"* F£fff3 exe- 7. Fcedus in Veneios. Part. Vil. e&. V. Cap. I. Arc. h cxegit, bonis ejus, quae ampla a Philippo Rege acceper at , fifcoili latis. Tum vero ad curanda Regni vulnera converfus, feveritati mifcens clementiam, velut aceto oleum, publicam rem in ordinem fuum, quoad fieri poterat , repofuit. Illud vitio datum, quodAl- phonfum Fonfecam, juvenem praefervidum , ac moribus non fatis probatis, Gompoftellanas Ecclefiae praefeceritj & qujdem , contra canonum placita , in patris locum fuffeftum^ BEeticae Proceres acerbe tulerant , nullam fui rationem a Fer- dinando fuiife habitam , cum in Hifpaniam rediit : &qui Caftellae Ma- gnates magno redemiflet , nihil ipfis , qui neque potentia neque opibus ilhs concederent, a fene parco efle datum. Prs casteris tu- multum concitavit Ferdinandus Corduba marchio,Gonial vi iVl. nepos, Expeditionem itaque militarem in Bseticam Rex fufcepit atque fedi» tione pacata Cordubam fupplicem, bonis privatum in exilium egit, indignante Gonfalvo, nullas preces , nulla Majorum agnatorumque merita habuilfe locum. Verum ea feveritate op,us videbatur Regi, ne indulgentiaaliorum confirmetur audacia. Ferdinandus Rex Catholicus, quafi exaltifSmafpf^^tila in omneft partes profpiciens, univerfam Chriftianam rerapublicam animo ac providentia comple6tebatur. Quare Dynaftls Hifpaniaj qua feve- ritate, qua clementia, ne quid turbarent, conftri^lis, in Africam etiam adverfus Mauros curas extendit, miffaque clafle jam proprio marte maris oras eisdem eripuit , jam Lufitanis in eundem finem mifit auxilia ; utque poft fata etiam fua Hifpania& confuleret , Ca« rolum nepotem ex Belgio evocavit, Hifpanis moribus imbuendum, exhibendumque populis Principem , quem Regem deinceps fuum adorarent. Verum Maximiiianus Ccefar, in eujus poteftate erat Carolus, infenfus haud Jeviter Ferdinando, quod lite necdum di- fcuflTa Caftelloe procurationena^lnvaferit , negaVit itineris copiam, ni- fi rerum adminiftratione fecum communicata , & regiorum ve6liga- Jium parte concefla» Quin Gallum a Ferdinando ad fe traducere omni ope contendebat, Ntediolanl confirmatione velut efca oblata. Jamque Caefar cum Gallo in fffidus ibat , exclufo Ferdinando, cum Pontificis opera quadruplex fccdus Cameraci in Venetos iftura eft,- quod in Germanise & Galliae Hiftoria uberius defcripfi. Sum- ma foederis haec erat : quatuor fociis bellum commune advcrfus Venetos efto, donec finguli ereptas fibi urbes & oppida recipiant. Qui prior fua obtinuerit, alios nihilominus focios juvato, donec & ipfi fis partis & voti fint fafili compotes. Controverfia inter Caefa- rem & Regem Catholicum ne foedus difturbaret , cautum eft , ut Judi* Status Hifpan. fubFerdinando CathoL 7SI Judices defignentur, qui ex sequo & bono eam litem dirimerent, cum primum bello Veiieto finis elTet impofitus. Additum praterea, invitandos, ad commune foedus Sabaudum , Cypri , a Venetis oc- eupatae, injeda fpe, Ferrarienfem , & Mantuanum , ut & ipfi ere- pca recipiant- Duo armatorum millia Ferdinandus ex Hifpania mifit , conjun» genda cum tribus millibus Neapoli» Sed Proregis inertia lente res ibat. Territi tamen Veneti clade Gerradenfi , a Gallis infliaa , Brundufium , Hydruntum , Tranum , Molam , Polignanum continuo dediderunt Ferdinando, ne defenfione quidem tentata, ut fcilicet Ferdinandum conciliarent. Et certe minus ardenter Hifpani focia- le iliud beilum gefferunt, Quia autem Hifpani aliqui Proceres , Ferdinandi adminiftratio- nem Caftellani Regni , velut nimium feveram & avaram accufantes , Caefarem accerfebant, inftabatille , ut lis de CaftellaB procuratione Lis de tutela fecundum foederis Cameracenfis pJacita per arbitros compromiflarios finiatur. Deledli utriusque parusconfenfu Ludovicus RexGaIIiaB& Cardinalis Rothomagenfis, Pronuntiarunt illi in hanc fententiam : CaftellaE procuratio penes Ferdinandum , dum vixerit, propria efto* Si mafcula forteproles exGermana Reginanafcatur, decerta nihil- ominus in Caftellae Regno fucceflione Carolo caveto. Populi juran- to , Carolum ejus regni hasredem fcre. Ferdinanduspariter reftam regni adminiftrationem jurato, plura dein pecuniarum fubfidia Cae- far pro fe , & pro nepote Carolo padlus eft. Aliqua Ferdinandus addixit. Atque hoc pafto tandem lis molefta fuit compofita. Alif ^qui aucem magnates a Ferdinando averfi in Belgium ad Caroli aulam conceirere. Bellum contra Venetos minori ardore ducebatur, quamvis Tar- vifinum, Forojulium, & Aquileja ex foedere Cameracenfi expu-"®j[J^ gnandse fuperant , Patavinum vero ad Venetos redierat. Julius aperce a foedere defecit: Gallo off^enfus, quod Ferrarienfem prote- geret. Ex quo fonte profluxit ingens ilia difcordiarum moles , ac magna in Italia mutatio, quam alias defcripfi. Aufta eft ofFenfio Ludovici , cura Pontifex Neapolitanum Regnum integrum ( contra ac Alexander VL fecerat ) Ferdinando ejusque fucceflbribus ( etiam in cafum, quo ex Germana nullos liberos fufciperet) in perpe* tuum confirmavit, beneficiario jure poflidendum. Majori fe injuria aflfeftum Ludovicus putabat, ubi iftum ad- verfum fe foedus Pontificeminter, Ferdinandum , & Venetos intei* lexit» 784 ^^att. VII. Lib. V. Cap. I. Art. !. lexit, ac belium fii>i inferri vidit , Cardonio Neapolls Prorege fu* prerao Duce deiignato. Ingens initio Gallis belli fortiina , Raven Benii maxirae vidtoria coronata*. At brevi tergum iis vertit, ca-i dente Foxio, viftores haud aliter, ac fi vicli eflent, ubique in an* guftias conjefli , oraoia in Italia amiferunt. Quamvis inico deia cum Venetis fosdere eorum rurfusarma per Infubriam fint circum- kta. Cseterum Rex Catholicus tempore belii lcalici etiam Navar- ram fubegit, pluresque, ut poftea dicam , palmas perAfriGammef* fuit. Taridemque meritorum plenus obiit anfio 1516 stat. 63* re- gni 37^amatorio , uC fertur, poculo ab uxore Germana, ut iibe- ros ex eo fufciperet, prsbito extin6lus. Rex vere Catholicus , Re- ligionis zelo , prudentias laude , animique praeftaotia excelientioc: omnibus , qui ante eum in Hifpania exftiterunt exhibens virtutis ideam , in quam pofteri oculos figant. Teftamento joannam filiam hsBredem ^ Carolum adminiftrato-^ rem fcripfit. Caroio abfente rebus Aragoniis Csefarauguftanum Praefu- lero praefecit , Caftellas vero Francircura Ximenium , ATchiepifcopum Toletanum, Hifpanias Cardinalem. Ferdinando Arcividuci nepotifuo m regno Neapolitano Tarentum aliasqae urbes, ac praeterea annua quinquaginta aureorummillia legavic,. ex ejusprovinciffi regiis ve6ti# galibus , usque dum in eadem Principatum aliquem a Carolo fratre ac- cipiat^ Calabrias Ducem Friderici expulfi filium, quem hadenus in hi* fpania cuftodiverat, liberCati reddi voIuit, & Principatuprovideri. Hac ultima voluntate concepta omnibus ffiorienxium praefidiis: ad ultimam expeditionem manitus deeefiit ; feliciflimus fane Frin- eipum ,K qu5 Regnum fuum per orbem terrarum late extendit. In; Europa quidem jure hsgreditario folam Aragoniam, cum innexis ei; dem ^egnis , Valenti?B , GatalauniK , Balearidbm , Sicilias , & Sar- diniae pofledit. Regnum Caftells, & adhajrentia eidem Regna, Leo- nis, Galliciae, Afturiae, Bifcajs, ExtremadurjE, Andaiufiae, & Murciae Ifabella conjux eidem attulit. Atque dein Ferdinandus & Ifabella Regss Catbolici funt appellati.. Regnum Granatenfe, quod ultimum in Hifpania habebant,.. Saracenis eripuit, NeapoliLanum paricer Regnum armis fibi afieruit^ Adjunxit Regnum Navarrae , & Rufcioonenfem comitatum, Adhaec per Columbum & Americum Vefputium in Americam , novuro orr bem , Hifpaniam protendit. Atque , ut a barbaris Mauris Iberia ef- fetfecura, varia in Africse oris munimenta , totidentveiuti clauftra,, expugnavit^ Religioni vera utconfuleret, facram Inquifitionera ia- tr.odu>- Status Hifpan. fub Ferdinando Cathot «rgf Crodoxic, Judsorura & Mahometanorum multa millia expulit : Cch tbolici Regis propterea Citulo renovato* Ex Germana Fuxfa fecunda conjuge nuHos Ferdinandus liberoSLibcst fufcepit: ex Ilabella vera priraa quinque ; Joannem videlicet, cum Margfarith»> Maximiliani Caefaris filia defponfatum, fed matura ni- mis mortepraerepturo, nec nifi eroortna in matris utero prole foecun- dum: & quatuor filias. Quarum prima Ifabella, Alphonfo Lufita- niae Principi nupta i eoque pratcoci morte defunfto , Emmanueli Re* gi : ex quo Michaelem fufcepit , Hifpaniarum futurum hsredem » fed altero vitae anno matris obitum fequentero» Altera Joanna Phi- hppo Archiduci defponfa , Caroh & Ferdinandi I. Csfarum ma- ter. Dc qua hadenus plura. Tertia Maria eidem Emmanueli, Lu- fitanis Regi coUocata r ex qua ftemma Portugallise Regum propaga- tum. Quarca Catharina primum ArturOi tum ejtts fratri Henri* co VIII. in calamitatum abyfium data» ARTICULUS n, Status Hi^aniae fub Carolo. V. ^ "pErdinandus Catholicus propenfiore animo ferebatur in nepotenj **■ Ferdinandum»^ quem eximia indole florentem in aula fua edu» cabat. Quare teftamento anno ifis* fcripto eundem Hiipaniaf rum hseredem defignabat«. Verum perpendens animo , quantum inde turbarum bellorumque immineret , fi juniorem tratrem fenio^ ri praeferret, mutata voluntate tedamentum , quodpaulo ante me^ mini , condidic Quam vis autem in ifto Joannam filiam haeredem dixiflTet, CaroUim ^ vero adminiftratorcm Caftellae , regnorumque eidem inhaerentiura , xin\eSu& quia tamen is in Belgio tunc erat abfens, neque setate tantis tQbus matura, Francii<:um Ximenium eidero Vicarium conflituit. is e Divi Francifci familia, Ifabellae primum confcientiam dirigebat , Cum regio confilio adhibitus , mox Archiepifeopus Toletanus, fubin Car^linalis, denique Prorex Hifpanise ; vir integritate , fide , religio- ne , prudentia , virtute fummus , a Bibliis etiam Complutenfibus ^ magno opere & pretio editis, celeberrimus.n Ad clavom igitur rerum vir tantus adrootus, au£loritate& ih« duflria fua efFecit, ut Hifpani, qui in Ferdlnandum apud fe natum & eiiucatum, cujiisque excellentes dotes in oculis habebant, pronio- res, CarolurapoftJoannammatremRegemiuum agnofcerent, Verum Pars VIL G g g g g Caro- Paft, VIL Lib. V. Cap, I. Art. IL Alriaflus, Carolus Hadriamm Forentium Belgam , foum o'im inoderatoren) , Ximenio adjonxit, mulcosque Belgas ia Hifpanlam mifit. Turbas ea res haud modicas excitavit, duoi Hifpani Ximenio, Belgae Ha- drian-o adhaererent, & altera gms aiteri eOet invifa. Secuenti igitur anno 15^7* Carolus in Hifpaniam profeaus fcotus compcfuit, circumveausque per provincias paffim civitates & Dynaftas in verha jurantes Sacramento adegit, Ximenium ve- ro omni admioiftratlonis rounere abdicavit. Qci paulo poft 0^0- cenarius obiic , de rdigione ^ virtute optime meritus» Altero poft Ijjjjq /- j^i^^) mortuo Maxlmiliano Caefare Carolus a Septemviris fuffeftus , ad Imperii eoronam capefiendam ia Germaniam abfceffit , reliflis haud paucis Hjfpaiais, in feditionem inclinatis : tum qiua Ximenio Hadrianus erat fubrogatus, exterus indigens: tum quia aiiis etiam Belgis ofiicia & Pra;feeturaB erant diftributa : tum deai- que, quia ad iter Germaoicum adeo Ion|,inquum, fuftinendamf que pro «^ecore dignitatem Caefaream* in illis pra?fertim initiis necef- feerat, per magna tributa ioipGfita pecuaias colligere. Has au- tem potiifimu^ coUigebant Belgse, Ceurio maxime, qui civitates inufitatis avariti® commentis expilavit^ ^gerrime Hilpanos ea res babuit, ipfumque etiam Hadrianumj virum rooderatum re6tique tenacem. Jamque civitates paffim re- "bellionem fpirabant, vim vi repellere armis accinaae, atque conju* ratione publica firmatge, non quidem in ipfum Regem Carolum f fedtamen in Magiftratus, praefertira Belgas ab ipfo deIe6los.: nolle fe proteftatse, fervitutis turpiffimse compedes diucius perferre, quas avariffimi & ini*quiffimi homines adoiefcentls Regis Prsfides, nihil tale cxfpedtantibus innexuilfent, Nec mora ; ipfi fibi judices delege* runt, quorum fententise etiam Nobiies ac Dynafts ftarent^ Csefar cognita tredecim civitatum defeftione, & Adriani fuga, falubri confilio duos furftmae, dignitatis ac vircutis viros regendae Hi- fpaniae prseficit, V^lafcum magiftrum equituts, & Henriquium. tna- Tis praefefilum. Hi coafitis undique copiis, adverfus populares ar- mati procedunt ; Ventumque ad confli6tum , quo provinciales , a Regiis vifti, ac duces eorum .capti, mortis fupplicio aflfefti lunt, Gompofita. Adjuverunt ftrenue partes Regias confluences undiqueNobiles, quos plebeji tribunali fatrfobjicere conati fuerant. Inita pax , ac fedi- tiofi adverfus Gallos, qui Navarram invaferant, edufti, culpam rebeUionis infigni vifitoria, atque Navarra recuperata, expunxerunt. Mor- Sedhio. Status Hifpaniae fub Carolo V. 787 Mortuo dein LeoneX. Pontifice, cum Cardinales in conclavi diu certafiTent, tandem Hadrianum, in Hifpania abfentem , elegerunt, Adrianus Pa/ Cardinale potiffimum Medicseo annitente. Carolus V. vero Ca;IarPa. eo nuntio fummopere Istus anno ifu^ in Hifpaniam rediit, eam- queita pacavit, ut deinceps fub ejus imperio penitus acquiefceret, Quae vero magnus hic Imperator gelTit in Germania , Gallia , Italia, Belgie, Africa, alibi jam memorata funt ( in Gemanicis, Cal}^ dJ, Belgicis ) Ejus aulpiciis anno 1520. Cortefius Mexicum , & Pizarrus Peruam occupavit. _ Anno if5f. Joannam matrem, protraftaeo usquemifera vita, ^^dicjtiQ amifit. Alcero poft anno Hifpaniarum Monarchiam, cum Sardinia, caroli, Sicilia, Neapoli, Mediolano, Burgiindia, feptemdecim Belgii pro- vinciis, atque America in Philippum filium tranftulit, Impenum vero cum Auftriacis in Germania provinciis Ferdinando fratri reli- quit» Tum vero tanto onere levatus expeditior in Hifpaniam profe- ftus, in monafterio S. Jufti biennio pientiftime exaao anno 1 5^8^ Mors. poftquam fibi ipfi exequias celebravit, obiit, aetatis anno sgy regni Hifpanici 40. Ejuselogium vide pan, 3. 4- i?4. / Ex Ifabella conjuge, Emmanuelis Lufitaniae Regis fiha, tres Ji- Liberi. beros genuit: Philippum, Joannam Lufitaniae Principi nuptam, & Mariam , Maximiliani II. Casfaris conjugem. Margaretham vero , primura Alexandro Medicso, dein Oaavio Farnefio derponf^m > & Joannem Auftriacum, ccelebs fufcepit; illam ex Vangeftia, hunc ex Blombergia. ARTICULUS III. Status Hifpanias fub Philippo 11. \4Agnus hic Monarcha mundo natus eft anno 1527. utrfitni- i^f lis patri reli^ione , magnanimitate , virtute, ita diflimilis genio, vivendique" ufu. Carolus erat popularis, atque omnium velut nationum civis, orbem terrarum itineribus & expeditiom- bus emenfus. Philippus fevero vultu, gravitate, indole, ac mo- ribus Hifpanis, ex alta velut fpecuia in orbem univerfum profpe. ftabat, euraque eminus moderabatur. Paternis Regnis atque Provm- ciis Lufitaniam adjecic, cum immenfis in Oriente & Occidente pro*- vinciis, atque in Europaro , Afiara, Africam, & Americam expor- ret^us , orbem oranera fub unum colleaurus imperium videbatur. ^ ^ Id certe diaum veriffime, folem illi nunquam occidere. G g g g g 2 Nec 788 tm. Vll Lib'. V. Cap, 1. Art, III. BeUum Itt< Itoum Necprocui aberat, quin etiam Angtiam, Scotiam, & Hiber- iiiam, valliflimo corpori uniret, quintae velut monarchiae idcam prseferenti. Nam poftquam Maria joannis III. Lufilani^ Regis fiUa, prima ejus uxer, ex qua Caroiura fufcepit, anno 154^. defunaa, eft , aUerisnuptiis fibi defpondit Mariam Anglise Reginam acno iss^ Verum cum omnes boni prolem optarent, foiita Auftriacis regnorum parens foecunditas regalem thalamura deftituit: Maria qaarto poft anno maturo , heu t nimium faco fublata* Philippus igitur in Hifpaniam reverfus , bellum Gallicura eft profecutus. Occafionem huic dederant geminae florentilTimae in Re- gno Neapolitano famiiiaB, Cvlumnenjtum 6c Carafamm^ Nam Pau- lus IV» ex domo CarafFa anno iff7* anachematis fulmen in Co- iumnenfes vibravit^ Iftorum caufam tuebatur Phiiippus, Pontificis & Caraffarum Henricus IL Rex Galliae: iile per Albanum, hic per Cuifium, celeberrimos ea tempeftate Duces* initium belli in Italia Galiis favit, finis Hifpanis. ( vide Gallica.^ fcGaUicum- At veiiementior procelia incubuit Belgio, majori pariter Hifpa- norum fortuna, Nam csefi ad S. Quintinum & Gravelingam Galll ad pacem refpexerunt» Quae contra^la eft haud procui Cameraco anno r f59. Philippus pro tribus urbibus reftitutis, 198- urbes, op- pida auc caftella accepit. Qux omnia m Gallicis & Belgicis rebui uberiu^ narravi. Cum Hifpani S. Quintini munimcntum oppugna- rent, Ecclefia & monafterio S. Laurentii in fuburbio pro fuggeftu tormentorum ufi funt. Quam ob caufam Philippus haud procul Ma- drito Scoriaci maguificam S. Laurentio bafilicam & monafterium pro ifo. Monachis S. Hieronymi a?dificavit, Efiuriale appeilatum. Stupendumiioc opus, 22* annis exftruftum , viginti , ut fertur , roillionum fumptu, nooo» feneftris fplendidum , odavum orbis miraculumab Hifpanis cenfetur. Rex & Reginai in eo fua habent conclavia, in Ecclefia vero Monafterii Regale mabfolaeum fubterra- neumin facello, quodPantheon appellant. Inftru6liflima etiam Bi- biiotheca ibidem vifitur* Verum anno id^i. fuperbum hoc sedifi- cium magnas ruinas incendio accepit : a Carolo II. reparatas* ij. Fa£la cum Gallis pace, ordinatisque Belgii rebus, Philippus Bellura Bel Rex in Hifpaniam abiit, At ingentes mox turbae Belgium excepe- gicum. runt, bellum(|ue 90« prope annorum, Hifpanis, Germanis, Gal« lis, Anglis, Scotis, Hibernis, Italis, in partes venientibus. Arf no 1579. feptem provinciae foedus inter fe percuflTerunt , atque e%. •0 enata eft potentiiTima Batavqrum Respublica : quae tra6l!s ad fe Ant* ffcunale. Status Hffpaniae fub Philippo II, 789 Antverptanis commerciis veiut Amphytriten fibidefponfafle videtuj. C yide Bzlgka. ) Prout autem Rex Philippus poftpofitis omnibus humanis ratio* nibus Religionem Catholicam in Belgio confervatam voluit , ita ctiam in Hiipania, Unde cura in Granatenfi Regno, quod Ferdi- Granatenft, nandus Catholicus Saracenis eripuerat , adhuc multi eflTent, qui lin- gua duntaxat Chriftum confitebantur, in corde autem Mahometem gerebant abfconditum , ieveras eis leges ac poenas pofuit : quibus irritati anno if68. a Marochii Rege auxiJia petierunt, ac impetra- , runt. Verum intra bienniura fubafti, aut iolum vertere, aut ve- ram catholicam Rehgionem ampledi legesque Ecclefiafticas , pro iis latas, fervare coa6ti funt» Nec minus Religionis zelum adverfus exteros Mahometanos & Afncanunis. Turcas explicuit. Ferdinandus Catholicus jam anno i5io«Regnum Iripolitanum iisdera eripuerat : Carolus V. vero illud Equitum Meh'tenfiura tutelae commifit. Sed anno ijfu Dragutes Turcicus pirata illud occupavit. Phihppus II. anno 1560. validam claflem mi'* fii, 42. navibus, & 18000. hominibus conftantem. Verum ea a Mahometanis ita eft excepta, ut pauci incolumes redirent« Quum dein anno 1566, Turcae Melitain-~Qbfiderent , Hifpani eis vices reddiderunt, aoooo. eorum csfis, quoX inter ipfe Df agutes pirata, qui multo tempore omnia infpfta reddid^rat maria. ^ Has partim clades , part^m vidlorias domefticus dolor excepit» Carolus unicus, quem tunc PhiMppus habuit , filius ita fe gelTit, ut if. pater eum arfts cuftodias tradiderit, in qua mortuus eft« Caufa > Caroiut, quanto incertior obfcuriorquei tanto avidius a fcriptoribus invefti- gata. Fcrox ac violentum Principi ingenium : idque ftatimapueri» tia obfervatum. Lenta ferarum palpitantium laniena recreari foli« tus. Cum eum Carolus avus vidic , ingemuifie dicitur. Pater mul- tis in ea cura nequidquam pertentatis, cum Joanne Auftriaco & Alexandro Farnefio illum Complutum mifit, ut in illa Academise lu« ce, ut corpus coeli mutatione, fic animus nova hominum do£loruni confuetudine illuftretur. Sed Carolus alibi magis quam alius fuit. Cafus auxit intemperiem. Nam e fcalis alte prolapfus, Isfo non le* viter cerebro , a medicis prope deponitur : cum allato in morientis cubiculum B. Didaci corpore, vovente Philippo, fe apud Pontificeia de ejusdem apotheofi enixe a^turum , repente convaluit. Sed non ideo mores mutavit. Quo fiebat, ut & pater prardurius illum ac« ^iperet» & filius nihil haberet patris afpe^lu moleftius. Ggg g g I Part. VIU Lib. V. Cap* K Art. III. uem. Feroxin pa- Crevit cum aetate diffidium, cum ofFenfus quotidie magis diffifus que ejus moribus Rex conjugium filiae Maximiiiani CaBfaris , Caro- lodeftinatge, fine fine difFerret, eumque ab rerum publicarum cu- ra procul haberet, licet 22. annos jam eflet natus. Hinc odium ejus in familiares & continuos patris, a quibus obfervari fe, omnia- que ad eum referri putabat : ftudium contra in eos , quos patri in- fenfos fciret: in Belgas prscipue, quorum legatos, Marchfonem Bergenfem atque Moncinium complexus loilieite, clam evocare ad fe, eorumque caufam ardentius tueri ferebatur, quam par erat : pollicitus iis, iturum fe in Belgium ad componendos eorum motus. Certe, cum Albanus in Belgium difcellurus, Caroli manura ofculatum. iffet, attinuit illum minaci afpeftu Princeps , negavitque, alium prar- ter fe illuc abiturum : prompto pugione iftum intentans, quem Al- banus declinavic^ Ex eo tempore decrevit , vel invito patre ire ia Belgium, atque inde ad fponfam in Germaniam. Rem eam joannes Auftriacus fibi a Carolo communicatam ad Regem detulit : qui etiam admonitus a Raymundo de Taxis , regio tabeljariorum curforumquePrssfeftOy defugEBconfilio &p€titis equis» per omnia urbis templa peces imperavit. Veritus igrtur Rex esem» plum fu^se, qua Ludovicus a patre Carolo Vil. Gallise Rege in Bur* gundiam fe proripuit , non ultra deliberandum ratus , Epolitand rrincipe, & Feriano Duce, aliisqueduobus comitantibus^ profun- da nodle conciave filii dormientis ingreditur : ereptoque, qui fub pulvino latebat, giadio, furgere illum confeftim jubet: increpitum- ^ue quod patrem lenibus toties fruftratum remediis ad afperiora c0mpelkt,certis hominibus cuftodiendum tradit. Qua in cuftodia extin- ^tus eft poft fex menfes, ezpiatfs ante apudconfeirarium animas noxis, Scribunt aliqui excitum ab eoMaurorum tumulturo ; (ollicitatum per Micbefium Judasum Turcam, adjutam conjuratorum in Belgio fa- dtionem , eaque occafione transmifta ab haereticis in Hifpaniam plu- ra libellorum miliia : alii loquuutur amores & familiaritatem niraiam cum Ifabella noverca : fponfa illi antea defignata , & a patre prs- repta : qua? brevi poft Carolum obiit, Alii denique , agitatum ab €0 de patre necando confiliuro ; atque ob has caufas a Patre jufilim interfici. Opmerum in Belgio in hanc rem illud Ovidianum tanquam chtonofticon appIicaflTe : jilius ante diem patrios inquirit in amos, Quo annus I56g. in quem Caroli obitus incidit, defignatur. Magnum haec filii fata Regi totique Regno attulerant dolorem : Clamsinvin-fednon minorem claffis ftupendae, in Angliam deftinata, quam in^ tfaditar cs* itodiat. Obitus. eaufs. 16, vincibilem vocabant^ miferanda calamitas. Multa nempe Regis ca- tholi- Status Hifpatiiae fub Philippo IL 79% tholici indignationem ftfmulabant adverfus Elifabetham Anglis Regi. nam, tanto quidem acriori fenfu, quanto magis pro Beneficiis , proque ipCi vita , quam ei bis terque fe dedifle Rex affirroabat , dum confpirationum infinialatam , e carcere capitalique judicio liberave- rat, ailias fuper alias accepilfe fe indefinenter injurias recordabatur. Viderat ftatim ab initio Orangium ac Belgarum populos , confiiiOjCaii/». pecunia, milite, ad defediGneir. ab illa concitatos : Indiarucn pro- vincias a Draco, a Conditio, ab aliis ejus emiflariis vexatas ac di- reptas : regiam pscunitm interverfam , ac naves in Anglia retentas : Antonium pro Rege Lufitanias habitum, atque in Hifpanos armatum : Alenfonium fpenuptiariimin Angliam alle6lum,atqaeindein Selgium ad capiendam Brabantis coronam inftruftum» Sufceptum dein, cum Parmenfis plcrasque provincias ad obfequium reduxerat, ab Elifabetha rebelliam patrodnium, & tanquam denuntiato palam bello, immifV lum magnis cum exereitibus Leiceftrium , ac populos in defeftione conturaaciaque firmalos^ Statuit proin Philippus feeminae infolentiam compefcere ; acce- dente prefertim adhortatione Sixti Pontificis , ut ilex Catholicus publicas Religionis injurias ultum iret. Greato in Regis gratlam Cardinale Guilieimo Alano Anglo, decies centena aurcorum millia foluturum fe promifit, quamprimum regius miles pedem in Anglia pofuiflTet, Rex igitur firmato in bellum animo , ante omnes Par- menCt confilium aperit, eumqtie terreftris in Anglia belli Ducem fu- premum conftituit, addito, qui rem maritimam €um imperio^rege- ret, Alvaro BaflTano fmU(B Crucis Marcbimey cujus in bello Marchio $. fitanores gefts erant in oculis. Erat enim prsfeaus oceani , ae^*^"^»*' nuper ad Tertias Infulas navali pugna adverfus Antonium Lufitanum, magnis Gallorum Anglorumque viribus bella reparantem, bis viftor. Huic Rex comparandae per Hifpaniam Lufitaniamque claflis , Par- menfi vero cogendi in Belgio exercitus, quem ope Hifpanas claffi§ in Angliam trajiceret , partes attribuit : filentio , ne confilium ema- narec, utrique impofito. Laudavit Jlexander apprime confilium, circa modum tamen - tanta; expeditionis Regi expendendum refcripfit : Britannicum mare foed's horrendisque tempeftatibus obnoxium : caecisque fyrtibus infi- diofum eflTe; atque adeo temere in haec difcrimina claflem {mmitti,Confihuia fi non prius receptus in portum aliquem ftatuatur : atqui nullum ef-^^'"^"^* fe in regiis provinciis tantae claflis capacem , praeter Fh[fmgam^ Huc igitur primum vertenda arma : atque hoc portu in poteftatem reda- do, adverfus tempeftatum ventorumque minas, prompto dafli per Part. VII, Lib. V. Cap. I/Art. 10. perfogio prudenter ac tuto navigandum. Cui deinde feGtentia? tan. to 6rmius inhaefit , quanto poft captam Slufam facilius Fiiflingam expugtiatum iri credebat, Rogavit proin Regem , ut fpatium ad hoc fibi permittatur, multo quam Slufa celerius fe portu illo poci- turum. 5perabat nempe, FlilTinga recepta fe Regi perfuafurum, ut ope Hifpanae claflis Bataviam prius expugnet : unde Anglia Hol- landise munimento nudata certius adiri poffet, Nempe , quod faepe incaflum petierat a Rege, ut conatura lemel omnem perdomando Belgio adhiberet : eum nunc adhibitum, fed in Angliam deftina. tum, detorquere in Belgium fatagebat. In eandem ferme fententiam ibat San6lacrucius clafljs praefeflus, videlicet portum prius fecurum in Hollandiaj aut Selandia provi- dendum, ut claflis, qua Hifpanise vires veherentur , tefta a tergo Stanlsi* foret. Stanlaeus Anglus, qui tradita Regi Daventria in Hifpaniara abierat, vetus miles confilio adhibitus, cenfebat , Hiberniam pri* mo petendam, Quindecira annos fe ibidem militafTe, rerum omni» Hlbernia. gnarum^ Incolas plerosque Carbolicae Religionis perquam reti- nentes, Anglorumque imperii pertgefos, facile partibus adjungendos. Si veteranorum fexmilia, arma, annona in tres menfes fibi tribu- antur, fe in regias manus infulam sddufturum^ Habituras in, ea Hifpanas clafl^es , portuum commodaf alimenta, equites , pedites nunquam fex millibus pauciores, egregie omnes exercitos, atque adverfus nationem Anglicam imprimis animatos. Indeque haud ope- Tofe ipfam Angliam petendam fore« Plitus vero Scotiam primo tentandam dixitt Fermento illam difcordiarum agitari ,* glifcere confpirattones in Elifabetham ; multos Scoda. nobiles occafionem exfpedtare , qua iras fuas & confilia in eandem expromant : Regem ipfum Jacobum facile in ultionem matris perem* ptae adduftum iri : eo dein ex regno terra marique promptum in An» gliam iter fore* At Rex morae omnis impatiens lentum fore nego- Regis fen. tium duxit, fi prius in Batavia, Hibernia, aut Scotia portus eflet lemia. quaerendus. Absque ambagibus re^ta in Angliam tendendum. Gal- los in fe ipfos nunc efle armatos, Turcarum vires alio averfas^ Noii ^ indulgendum hofti fpatium, auxilia ex Germania & Septentrione evocandi. Ideoque Farnefium & Sanftacrucium admonuit, ut om- ni mora abrupta inftarent operi , ne nimia circumfpeftione opportu^ nitatem corrumpant. Trajeftionis autera modum ad Farnefium Rex perfcribens, juf^ fit, ut audito, folvi e Lufitania clafl^em, inftruftum ipfe fuccia- fturo- / Scatus Hifpan. fub Philippo IT. 795 aumque inBelgio exerdciim habeat, utque Sanaacrucio in confpe- ftu Angliae claffera continente, ipfe milites fuos paratis jara ratibus imporjtos feftinato transmitteret» Interim Sanaacrucii partes fore, claire in omnem belli occafionem intenta, trajicientes e Belgio eo Lsque defendere, dum illos ab hoftili , quae fe opponeret, chfle tutos appuifosque confpiceret, Tanti mox ubiqucdele6tus fiunt , ut Farnefius 40000. pedrtutn, 3000» equitum haberet inBelgio. Ex his 50000, peditura, & iSoOt ClafTi?» equitum felegit , fecum navigaturos in Arjgliam. Tota quoque Hi- Ipanfa parandae claffi infudabat. Europa univerfa in exfpefilationera tanti apparatus ereaa. Et fane nec Hifpania operofius quidquam in maritimis expeditionibus elaboraffe unquam, uec fuperbius Ocea- nus vidifTe ferebatur. Conftabat claflJs beHicis navibus magnis i3f* his impofitse Hifpanorum legiones quinque, quae i88f7«^iiitum com- plefiebantur* Adhaec nautae 744^^. Dynaft® Proceresque Hifpani 220. milites voluntarii cum famulis ferme loco.ex Religiofis familiis facerdotes 669. qui omnes fimul 28253. perfonas conficiebant. Verum dum undique opusfervet, trifti omine Sanctacrucius eX' UovsM&K' tinguitur. Dum enim longo ufu edofilus , bellique navalis peritiffi- chionis, mus Dux, clafTemcaute & circumfpe6le inftrueret, minus fefdna- re vifum Rex iratus alloquitur ; male tu quidem pro benevolentia in te men mibi gratiam rependis, Quibus verbis animo;?, tot adverHs hoftium telis impenetrabilis , iclus, moerore contracto concidit^ Alii claffis pr^fe6luram ab eo detre^tatam fcribunt, ac propterea Regis gratia excidilTe. Jam parem orbae ciaffi gubernatorera nec promptnm erat Re- gi invenire , nec diu per otium quaerere permittebat neceffitas fefti- nandi, Igitur Alphonfum Perefium Gufmanum Medina Sidonia Du' Sidonius. eem , militias quidera haud ita peritum , fed clarHm genere divitiis- que praepo lentem Rex fubftituit, claffe non afpernante, ferreo Du* ci aureum lubftitutum. Vix ex portu Oliffiponenfi ciaffis folverat, cum horribili tem- peftate jaftata, atque difperfa , aegre Corunna?, OallaEciaE; portu, fe collegit. Inde meliori vento, fed majori fpe inflata claffis Armori- cae feu Britanniae minoris cornu prstervefta, Anglorum fpeculato- ribus videndam fe praebuit. Speciem ingentis urbis oceano inambu- lantis objedam fibi retulere» Britannicum inde mare ingrefla , i» ^ confprftum Anglicarum navium venit, quae tunc fe ad Ptofta, Plimutfe. extieraae AngliJE portum, colligebant; ducibus Hovardo , Draco^ Hhhhh Cen- ^ 794 ' Part. VII Lib. V, Cap. 1. Art. III. Cenfuere plefique HiTpani Duces , tnvaden in Divinorum judiciorum abyflbm referenda. Ingens tota Hifpania luaus. Splus Philippi animus , rebus humanis faperior, eredlus ftabat, Nuntiantt decumanam clademre- Reglsanl-i. fpondifle fertur: Ego vero Divincs Majeftati ex animo gratias flgo , mus. cujus liberali manu tantum potentics vniumque mibi circumdatum Hhhhh2 dio. 796 Part. VIL Lib. V. Cap. L Art, IIL deo , ut aliam mrfus inmare claffm -educmnon duhie pojjlm, Nequi multum referre arbitror , quod aqua decurrens aliqimndo imercipiatur , dum modo fons , ex quo fluxerit , Jit falvus, His ditWs calamum refur mit , coepcaraque epiftolam eadem vultus tranquiilitate , acfi nihil amififlet, profequitur : alias quafi joco dixiflTe raemoratur, fe non adverfus tempeftates emififle claflTem: altior certe multo fortior- que, dum viftus eft , quara fi viciflet; longeque diffimilis Au* gufto CsBfarl , qui ad nuntium Varians cladis , capite parieti im- pafto, altum ejulafle fcribitur. Feli^ fane Chriftiana fortitudo atque magnanimicas ; infelix contra Anglia atque Batavia , quod viceric (fitamen vicit) quod viftoria fint abufse ad flabiiiendam hsrefin , ac perennem fui rumam : haud aliter ac Saraceni & Turcae ingentes adverfus Cbriftianos ar- morum prOgrefl^us verterunt in sBternam fuara perniciem. Saginan- tur deftinatae macello vifilimse. Expeditionem iftam navalem haud multo poft, anno videlicet 1592. exceperunt tumultus Aragonici^ Res ita fe habet» Joannes Seditlo Efcovedus; Joannem Auftrjacum , cui a fecretis erat , comitatus Aragoni' in Belgium , vifus eft eundem in ambitiofa & inquieta confiliacon- ca, citare. Quare ab Auftriaco miflus in Hifpaniam ad petendam pe- cuniam aliumque belli apparatura , cura jufto liberius loqueretur, a ficario peremptus eft^ Infimulatus caedis aud:or Antomus Perezius , Regis Philippi fecrecarius, daturin cuftodiam, & quaeftioni fubjici- tur. Verum fugain Aragoniam elapfos, atque Cafarauguftas a Re- gio gubernatore per milites apprehenfus, fecundum Regis manda* tum Madritum remittendus , vi armata raulcis miiitum cajfis ac vul- neratis, eidem eripitur ab Aragoniis, quiritancibus , fua in hacre privilegia & jurisdiftionem isedi ; caufam adfupremumfuum juftitise tribunal pertinere* Perezius Aragoniorum ope in Gailiam evafit. Rex vero miffb Cafteliano exercica , domicis Aragoniis, mulcos , incer quos magni proceres , & fupremus Msgiftracus , Aragonum jtifiitia appellatus, ultimo fuppiicio affecic : gentisque privilegia circumcidit : lublato etiam tribunali , quod ipfis quoque Regibus jus dicebat. Scribunt plures , Efcovedura Regis raandato a Pere-' 2io clam efle caefum : orta autem deinde eum inter & Regem ob Principem Ebolitanam sraulationecragosdiam iilam in Perezium eflTe inftruftam* Quod camen a canto Rege videtur valde alienum, Bellum Ance vicae finem cercium belium Gallicum Vernina pace abfol» OiUicum. vit» Nam occifo anno ijg^» Henrico liL Regnum GaJIise filise fuae Clarge IfabeUae Eugeniee ( cujus macer erat Henrici foror ) deberi exifti* - Statiis Hifpan» fub Philippo IT. 797 cxirtiraanSjLigam catholicampecunia ac milite fuftcntavit, adverfus Henricum IV. qui anno 1^95» cathoiica facra amplexus , regnofir- inaCD, catholico Regibellum indixit anno 1594, P^^e Vervlna anno 1597* finiturai VideGallicaS Belgica^ Quaeporrobella Philippus adver- (us rebelles Belgasgeflerit.diaium eftfuo loco. Quoroodo Lufitaniam, Tunetum , & Phiiippinas occuparit , dicetur poftea. Anno Tfo8. jctat.yi. regni 42. obiit Philippus^Rex vere Magnus, ta. rec nomine folummodo, fed reipfa Catholicus: Religione fiquidemObitLis» nihil prius habuic : ab ipfo etiam Clemente VIIL fummo PontiOce Defmfor fidei appellatus ,* dicere folicus , (i proprius fuus filius in hje- refin inciderit, fe ligna comportaturum ad eum comburendum ^giQgj^jjj^ nunquam paflus Divinum honorem, religionis decus , au£ facerdo. tium impune laedi. Tridentinum Concilium , fuperatis magnis diffi. cultatibus, toto regno promulgavit. Sacramlnquiritionempotenter coluicdefendicque, ejusque ope irrumpentes haerefes , fepoffitis o- mnibus humanis rationibus, nulloloco eft paflus condftere. Jufti. tiae pariter cultor inflexibilis,* nullohominum refpe^u habito ,* inju- riarura omnium , nifi fibi iliatarum , vindex acerrimus : vafta pror- fus mente , & magnanimitate incredibili , nuUis rebus fecundis ela- tus, nuilis adverfis dejeftus, fui ipfius pofifeflbr immobilis. Hanc mentis infraftae conftantiam , uti vita univerfa , ita ultimus praefer- tim morbus , vehementi dolore fgevus » comprobavlt , nullo un- quara Isniense fenfu expreflx) fufpirio» Proteftantici fcriptores in Magnum hunc Regem, utpote ap-vitupena priroe Catholicum, calamum , felle amaro cinflum , vehementer Proteftao* acuunt : Hibnerus maxime , quinon tantum fummis Pontificibus,tium, fed aliis etiam roagnis Principibus Cacholicis , eCiam Regibus , etiam Imperatoribus , varia affingic fcelera , eosque infulfis & fcurrilibus fabeliis deridendos conatur proponere» Quafiveroiftis fcriptoribus lolis omnia liceant: aliis vero nec hifcere* Quatuor conjuges habuit» Ex prima , Maria Joannis III. Lu- Coajiigcs Ccaniae Regis filia, genuit Carolum in carcere dein morcuum : ex fecunda, Maria Henrici VIII. Angliae Regis filia, ntillam prolem fulcepit. ( Falfo Hibernus fcribit , fuifle patrueles ) Tertia , quam duxit, Ifabella, Henrici IL GallivBRegisfilia, peperitipfi Ciaram I Liberf, fabellam Eugeniam, Alberto Archiduci nuptam , cui Beigium in dotem attulit : & Catharinam, Carolo Emmanueli Sabaudia; Duci dcfponfam. Ex quarta denique , Maximiliani li- Caefaris filia y fufcepin Philippum IIL faum in Regno fucceffbrem , paternarum virtutum infignem ffimulatorem. Hhhhha ARTI- 798 Part. VII, Lib. V. Cap, Art. IV. A R T I C U L U S IV De Regno Navarrse^ QUamvis in traftatione de rebus HifpaniEe foperiorum tempo. rum, etiam de Navarrse regno fepius fit facla raentio ; quia ' tamen faeculo XVL magna in eo facla ert mutatio, juvat 21, hic peculiariter aliqua de illo annotare^ Cum Chriftiani a Mauris Ong» pulfi latebras qussrerent, ad PyrEeneos montes inquadam Suprarbise fylva eremita.quidam facellum conftruxiffe fertur, ad quod poft ejus mortem multr Chriftiani religionis caufa eonfiuxerant^ Hi j ^ditis fecuodis in Afturia adverfus Saracenos progreOibus , & fibi sliquid tentaodan) rati , in onum populom coHe6ti , XimeniumGar* Suprar. fiam^ nobilem Gothum , fjbi Regem eligunt. Quia auterfi hic Ain» biffi^ fae in Suprarbia, Macris erepta , fedem vix:erac, Regmm Suprarhm initio di6ium eft. ( flwio 730. ) San6lio Garfia, pronepote Xfmenii> anno 85 2> a Saracenis in- terfe6lo , poft decennale in Suprarbia mtQvvQgmm Ennicus Arifia ^ Aragoni8& Comes , eleflus eft^ Quo paflo Suprarbia & Aragonia conjun6iae funt. Ennici nepoS iS^^intoi-y^^aKca Saracenis Pampela. Kavarrae. nam in Navarra eripuit. Ex quo teropore non amplius Suprarbise^ fed Navarra Regnum aut Fafconum eft appellatum* Idem ^anaius etiam primus Jragomcs Rex eft di€tus , cum prhis comitum dunta- xat noroen praeferrcnt. Hujus San6lii Abarca abnepos SanUius Major uxorio nomine etiam Regnum Caftilise cum Navarra & Aragonia conjunxic, anno 1000. filius ejus primogenitus Garfias ia divifione Navarrte regnum accepit. Sed hujus filio a fratre perempto , Regni ordines San61ium Regem Aragonia elegerunt, Quo riirfns utrumqae Regnum coa- 4uit (anno mS/. ) Verumnon ultra 60, annos hsec unio tenuit; nam Alphonfo 1«. improli defunSlo , Navarr^i Regem elegerunt Garfiam IV. ex San^ii Majorisprogenie. Hiijus nepos Santtim VIU qui praelio ad Ubedam , in quo 200000. Maurorum caefa dicuntur, in- terfuit : ultimus is fuit regum indigenarum. Cum enim prolera iiullam relinqueret , Blanca eius foror dotale regnum attulitTbep- baldo^ CampaniaB in GalJia Comiti (1234.) De Regno Navarrse, 799 Dignumque obfervatu efl: , fepties omnino Navarrae Regnum per foeminas Principes ad exreras famiiias fuiffe translatum : &Ad 'comi- primo quidem pcr banc \pUm Blancam ad Campanite Comites , quo- tes Cam- rum tres regnarunt, Tiieobaldus J. Blincce filius, Theobaldus IL pamae. qui cum Ludovico focero fuo in Palaeftinam profettus in itinere improlis obiit. Succedit frater Henricus. Cujus filia Joama, ?hU Keges lippoPuIchro nupta , Navarram ad Reges Gallia? detulit(^j;2na 1 328.) Galiiae. Quatuor ex iliisregraruDt, PhilippUc; Pulcher , & tres ejus i:li;i, Lvi- dovicus fluttinus, Philippus Longus, & Carolus Pulcher j ulti- mus Capetingse ftirpis. ^volutum tunc Regnura ad yoannam Ludovici Huttini fi- liam, quam prius duo patrui Philippus & Carolus excluferant^ Ha£c . Phiiippo EbQricen/i Rcgii in Gallia fanguinis Principi nupta, tertiam f^g^^^^ Regum estci-oratn ftirpem eft aufpicata anm Comitatum Campani?3 verb Philippus Vallefius abftraxit. Tres ex Eboricenfi- bus regnum pofl*ederunt , Philippus Joanns maritus; qui ad Al- geziram a Mauris occifus, haeredem fub tutela matris reliquit Caro- lura Malum , hoc cognomen aniroi ferocia & libidinis fceditate pro- meritum. Dignam is vitamortera fubiit, linteo infutus, flamma- que correptns, toto corpore ambuftus^ Succeflic filius Carolus lil» feliciter ac pie a patre degener, Filia illius Blanca ad quartam Domum nempe Aragmicam anno Aragoni- 1420. transtulit Regnum , nupta joanni IL Aragoniee Regj\ Qui ex os. ea duos liberos genuit , Carolum Vianse Principem , & Eleonoram. Caroius jam a Carolo IIL avo fuo materno fucceflbr erat declsratos, ea condicione, ut heereditarius Navarrs deinceps femper appeUetur Vianoi Princeps ^ ficuC in Caftilia paulo ante invaluit, ut primogeni- tus dicer^tur Princeps JJiuria, Mortua anno 1441. Blanca Matre , Carolus ViansB Princeps h«rcditatem fuam maternaro, Regnum vi- ,delicet Navarra? petiit. Negavic Joannes pater , ad mortem usque fuam illud retenturus, Cafolus morcB ac privatse fortis impatiens , belium patri movit : verum anno 1451. captus , anno 1461. ant(5 patremobiit, nullarelifta prole , retinuitque paterNavarram usquo ad mortem , qux conttgit anno 1479. Quamvisautem Joannes fiiium relinqueret Ferdinandum Catho- licum , quia tamen isex Caftilienfi matrenatus erat, fecunda Joannis conjuge , Navarraei eo rejefto Francifcum PboBbum Regem declara- . ^ runt. Defcendit is ex avia paterna Ekonora, Joannis & Blancae ^^^" Navarrae Reginse filia; atque inde jus haereditarium. Haec Eleon-o- ra 800 Part. VIL Lib, V. Cap^i.Art. IV* ra Gadoni FoxioGallico Coraiti nupta, eidem peperitfilium, Fran- cifd Phoebi patrem* Atque bac ratione Navarram quinta& extern^ fa- milise, nempe Foxiorum , Eleonora intulic» Verum Phoebus Eleo- norsB oepos quarto Regni (quod perCardinalem Foxium patruum fuum adminiftraverat) i6* aecads anno deceffit , 1483» Tum vero fexta jam vice Regnum Navarrse ad foeminam devo» Albreta- lutum eft, ad Catbannam nempe FranciPci Phoebi fororem : qu£e nu. nos. pta ^oami Aibretam^ ad quem Albretum & Bearnia cis Pyrenaeos in Gailia fpeftabat, in Domum Alhretanam Navarram tranftulit, Joannes igicur, uxorio nomine Rex Navarrse, minus gratus erat fubditis, quia plures Gallos induxerat, iisque praecipua Rcgnimu- nera conferebac. Unde provinciates ia faftiones fciffi muUum negotli eidem faceffebant. Ferdioandas Catholicus vigill oculo in eos tumultus erac ifi- tentus , atque Bellomontanaj faiSbioni fuccumbenti bona inArago- nia sttribuit, refervato fibi jure in bona,, qu^ exules in Navarra relinqaere coa6li fuerant , ut fic firmum in hocregnopedem figat; ulterius animo prorpiciens , occafionemque rei gerendie operiens* Hancei ofFerebat bellum Italicum, qucd Julius ll. cum Ludovico XII, gerebat : in quo Ferdinandus Pontificis partes tuebatur. Jo» anni vero Albretano Navarrae Regi amicitia cum Gallo exitialis fuit , id qua ratione contigerit , paulo pluribus explicardura ve- nit, ex Joanne Marisna, Hiftorico Hifpano. Cognito Pontifex , Navarrse Regem Ecclefiae hoilibus favere, 53. atque Pifani Conciliabuli Prasfules, fuos hoftes, compIe61:i exani- Ferdinari. fjj^ ^ j.g gyjjj Cardinalium fenatu communicata , ad illud extremum acque ultimum decurrit, quod adverfus rel^eiles Principes fanitate defperata remedium ufurpati confuevit.. Rex & Regina Navarras anathemate fulminati ditione omni fpoliantur, ad communem pr»- dam aliis Principibus invitatis, Sufpefta Ferdinandi Regis frau$ erat, & paulatim in plures ccEpit manare rumor, eo annitente, feveram adeo fententiam prodiilie. Conjeftura probabili?; quoniam diu penes fe iddipIcmaPontificium occultavit: dum variae cogita» tiones ejus fubierunt animum, quid fama locutura eflet, fananc^^ Navarrse Regem rationem mitiorem inftituere fatagit. Anno igitur 1512. Legatum ad eum roittit, quiofficH admo- neret , ne rationes fuas cum Gallo mifceat, neve fuis & Ecclefiae foftulats. hoftibus porro faveat, aut per Regnum fuum tranfitum eis perm t- tat, In fecuritatem rei utriusque Henricum filium in Caftellampi* gnus De Regna Navara. gnus mittefct. Poftulsta IwecNavarrus repulit, Gallico frctns^ auxi» lio , rjquid incideret adverfu Quin Ferdinando fludectibus roo- kftus elTe: novos in dies habere deleflus: neque celTare, quamvi» a Ribera limitis Pra;fefto roonitus. Belli igitur caufas qtarere vi- fii5 Ferdinandus> cum filium fidei obCdeni dare Joannes recuf&flet» fex arces pignoris loco ab ea petiit* Dururo id quoque Vafconi vi- debatur, pollicito, absque iis vinculis aNavarrae Regno tutosfore fines Flifpianise. Denunciatumigitur illi: e duobugalterum eKgeretr aucaneutra parteftaret, fed medium fegereretinterdifceptantesraut fiexiisditionibus, qusin Galliapoffideret, Regem Gallum ^varet ^ Navarrae opes in auxilium Hifpani focialisque exercitus conferret* Navarro Ferdinandi felicitas erat fufpeaa, ne fublato m Italia Gaflone Foxio, Germans conjugis fratre, regnum Navarrs quali dotsle occuparet, Adverfus eas fufpiciones Gallus orator , fi id con- tingeret , Galliai vire^ univerfss venturas auxilio polliceri : quin Heni icQ filio nupturam minorem Ludovici filiam* Inanes poHiGi* tationes, rebus vacuae, eredulum Prindpem egere prajcipitem, Hifpano deferto fe Gallo focium adjungeret. Ferdinandus igitur deleau in Caftella habito idoneum exercr- tum confiavit Albana fummo du6tore^ Utque Aquitaniam , Anglo feederato adjutore, tutius invaderet» Navarram, in quaro ocalos inaxime direxcrat, primo impeti juffit,, eo prajtextu ut iji GaHia belUturus, omnia a tergo tuta relinquat, majoremque eommeatu» opportunitatem habeat: indignante ob eas moras Anglo focio , qul in Aquitania Bifpanum exfpeaabat , utcommuni ibidem opera ad- verfus Galium ex condiao bellum gsreretvr. Ferdinan^s^ cui meta,, ad qu^^ collimabat, crat Navsrra , B^llum Duci Albano dat in mandatis, ut ante ommB P^inplcmm Regm ^ caput invadat ^ ea capta , prona fore reliqua. llle nihircunaatus» colleao exercitu , motisque continuo caflris, adNavarr^finesper» venit. Periculo cognito Joannes Rex Regina uxore cum filio in Be- arniam dimifljs , Pampelonam tueri conftituit^ Verum mhectWm dum eflfent vires , opinione faciliora omnia Albano exftiterunt. De» dita Pampetona, reliqua protinus fecutura funt vifa. Joannes eon^ filn inops AlbaDO nuntiat, faaurum fe, quscunque eient impera- ta. Refponfura , exfpeaandum a Ferdinando Rege mandatum. Miffi Legati acerbas conditiones retuJerunt : Regnum Navar^ pas! traderet univerfum y in poteftate Ferdinandi futurum Pays VIL liiii ^Qjg^ Navarra Ferdinan- dmn. I^allomm £onatus« g05 Part. VH. Lib. Cap. h Art. IV, rltibn^i omnes Ecclefiae fe conforment Metropolitanae» I Commendatur diligentia , devotio , modeftia in choro fub ho* ris canonicis^ Tempore MiflTaBMajoris non celebreturaliaMiC^ fa, nec colligatur eleeraofyna. 14» Tempore Interdi£li obfervetur cop. alma maur de fent. excomm^ in 6. Miffae & Divina afficia celebrentur januis claufis ; exce- ptis diebus Nativitatis, Refurreft* Pentecoft» Afcens. Corporis Clirifti cura fua oftava* Baptifmus omnibus conferatur , item poenitentia : euchariftia tantum aegrotis. Extrema un^io nulli^ Sponfalia permittuntur , non autem matrimonium. Sacra fe- pultura folis clericis non conjugatis, quinon fuerintviolatores Interdifti. . i;. Parochi poflunt fungi fuisofficiis etiam feda vacante, & abfol- vere a cafibus refervatis fibi antea conceffis, fine nova facultate^ 16. In legendis MifBs defundlorum voluntas impleatur. 17. Sacerdotes nuUum paftum aut conventionem faciant de appli«« candis Miffis, exequiis &c. fed iis peraftis detur confueta elee* mofyna , ex juftitia debita. E^^tra Eccleflam Mifla nonfacile celebranda.. III. De Officiis Divinis. liiii i So6 Part. VII. Lib. V. Cap. T, Art. V. lo. Ac proin nullus Sacerdos celebret inportatili, nifi privilegium aPapa obtentum ordinarius examinaverit, an mn fit ob ► vel fubreptitie obtentutn. Matricnonia celebrentur in Ecclefia parochialL 21* Abolentur reprsrentationes myfteriorum, NativitatiP^^amo. nis y Refurreftionis Domini » propter abufum' & fcandalum in- firmorum, ^ ^ - • 2:^, Puifus adfalutationem Angelicara fiat poft occafum folis m oraiw- bus Ecclefiis fimu! , prgeeunte Ecclefia principali* IV. De vita & hoiieftace clericoruiD. a«j, Devita& fioneffatecIeFlcorunj, praifcribitur modeftus veflituj, pallium &coIIare ampluray corona, capillus brevis , barbara- fa. Vetaetur veftes fericae , violaceae^^ virides , faltus, can- tiones profan^ ,, caupon^. Nec accedanc ad locum, in quo corrunt tauri , fub poena 20 regalium. 24^ Clericiin Sacris conilituti f^ltem in Nativicate Dominf , Pa» fchate, & Pentecofte confiteantur & communicent, PGflrunt eiigere confeffarium , qui poteft eos ab omtiibus abfolvere ca- fibus Epifcopaiibus , exceptis^ per faltum ordinatis , aut fine li- centiaPrsBlati , violatoribus Ecclefiae , fortilegis perjuris &'C^ 2f. A fortiori Sacetdotes pofTunt eligere confefTariuTn. Coneubinas dimittant intra novem dies i alias incarcerentur, & tertiam partem fru6tuum amitcanir^ 27^ Clerici non fint prasfenCes baptifmo , matrimonio , auC exequiis fuorum filiarum^ filiarum , aut nepotum , nec illos (ecum du- cant - nec legatum auc dominatioliem faciantulli muliert quaro pra eoncubina habuerant. «8; Clerici fe non immifceanc negoCiationi fseculari aut raercimonia* 29. Farochi quolibetanno mittant ad ordinariun:! informationem de vica & moribus^ clericorum fuae Parochia?.. 30; Praecipicur Beneficiacis refidentia. ^iv Cum plures Religiofi relifti^ monafferifs &abfCura clericomm fas- cularium induti involent in Beneficia Ecclefiafl:ica , nulli eo- rum deinceps conferancur i nec admiccancur ad celebraCfonem Miffaj, nifi gefi:eathabitum fui ordinis;,. Quoniam per inCerceflionem magnatum plures indigni funt OP» dinaci, deinceps i|h*, qui interceflionem ejusmodi procuraat , ad ordines decernuntur inhabiles^ Ordinandi diligenter exami* nen« Concilia Hifpania Ssec. XVI. nentur. NuHi dentur Dimiflbriales , nifi praefens fit examina' tus , nec nifi ad unum tantum ordinem facrum> 3?. Pro ordinibus nihil folvatur , nec procharta, autrationefigilli, vel fubfcriptionis. Alias reftituendum cura altero tanto. V. De Matrimonio 6cc. j4. Graviter probibentur matrimonia cianoeuiua, — communicationis & muldta pecuniaria. 55. Peregrini ignotine junganturmatrimonio finefacultate ordmaru* 3<$! Prater cenfuras ftatuuntur aliae pcsnss in contrahentes cum im- pedimento, J7. Uti etiam inpolygamos, 33. Et blafphemos. (^Staiuta . Conficiendus liber authenticus omnium bonorum, pofll^flionum/ jurium, ad Ecclefias fpe^lantium. Quia fsepius inftrumenta contraftuqm , fundationum perierunt, 5©. Evchariftia , chryfma , oleum facrum aifert^entur loco decenti & bene cuftodito. Singulis o^iduis renovetur SS. Sacramen- tum. Corporalia &c. qaolibet menfe laventur. f}, Ecclefiarum ornamenta ad alienos ufus ne extrahantur» Qui rem Ecclefisalienaveric, eandera reftituat , & infuper in quadruplum conderanetur. fj» Ecclefiae ne muniantur inftar srcis , caftelli , aut munimenti, Vlll. De Immunirate Ecclefiaftica. 54» Qui Ecclefiafticum comprehenderit , occupaverit decimas ^ut alios reditus Ecclefiafticos , vel impediverit , fequeftraverit vel aliquo modo violaverit eorum jura , fiveadhocdederit confi* lium , auxilium &c* ultra posnas in jureftatutas, privetur ingref- fuEccIefisB, &,CantepraEftitam^atisfaaionem decefl^erit, prive- tur Ecclefiaftica fepultura. Locus autem , in quero prsedifla bo- na devenerint, Ecclefiaftico fubjiciantur Interdifto, donecin- tegram praftiterint fatisfaftionem. 55. Canon ita habet : Statuimusy ut in pofterum nullus Dominus in tmporatibuf^ mc alia perfona , mjusvis Jlatus aut conditionis exiflat , Concilia Hirpanise Sxc, XVF, txiflat 9 - • - faciat ftatuta ^ aut ordinationes , nec ponat ediCtd f vel probibitiones j contra Ubertatem ^ immimitatem Ecclefiafiicam f direhe vel indireCte, faciat contribuere^ nec folvere impofitiones , ve6ligalia EccleJtaSy ^ Monafleria^ aut perfonas Ecclefiaflicas ; quodque fuper hoc non committant , vel committi permittant fraudem oliquam , ut indirecte compeHantiir ad contribuendum ,• alias perfonts particulares , qiia fuerint culpabiles in aliquo ex pmmiffis , volumus 6f ftatuimus , ut ipfo faSlo incurrant fententiam excommunicationis, Civitas veroy oppidum^ ^ locus, quifuerint culpabiles^ ^ in qui^ bus prafatiy vel aliqui eorum refederint, fubjiciantur Eccleflaflico Jn» terdiCto. Quas fententias minime relaxari volumus , donec fatisfecerirA^ Haec ftatuca funt in Hifpania tempore Ferdinandi Cattiolici. VIII. De Judiciis. f Judices Ecclefiallici caufas celeriter expediant, mane & vefperf fedendo» 57. In caufis levioris momenti non reeipiantur fcripturas , fed expe- diantur breviter & fummarie; in aliis vero caufis non plures recipiantur a qualibet parte quam duse, Exceptiones fori de* clinatoriae aut alis dijatoriae intra 06I0 dies probentur* 5*8. Curo caufie matrimoniales fint magnimomenti ^ tra6lari non de* bentnifi a peritis SS. Canonum; neque debentfubd^iegari, fed^ ab ipfis Judicibus delegatis decicii. Neque receptio & examen teftium debet aliis coramitti. 59. Provifores & Officiales generales nori concedant Htteras excom« municatorias propter rem levis momenti. 60. Judices nulla reeipiant munera , nec retributiones* Alioquin, ukra poenas a jure ftatutas , duplo plus reftituant, quam acce- perunt. €1. Notarii, & alii miniftri tribunalium , nonplus exigant, autre- eipiant , quam jure antiquo & confuetudine efl: taxatum* Hiec taxa in tabula defcripta publice in curia dependeat» 62. Poenas in quatuor partes funt dividend^, Prima cedat FabricaB Ecclefiae Cathedralis , altera Fabricse Ecclefias , in qua delin- quens eft Beneficiatus, aut Parochianus : tertia denuntianti, eique, qui caufam profecutus fueritusquead fententiam; quar-' ta cperibus piis pro judicio Epifcopi^ (^3. Conftituiiones iftse fynodalesin fingulis Ecclefiis defcriptse cu^ ftodiantufv 0 Part. VII. Lib^ V. Cap. I. Art. V. <54. Approbantur & confirmantur Conftitutiones, editaB a Cardina- le Didaco Hurtado de Mendoza, Arcbiepircopo Hifpalenfi, iie celebratione.MilFaruni, & Sacramentorum adminiftracione. Conftitutiones Didaci de Men 5, Pr^cipitur nitor corporaltum , linteorum , & orna» mentorum altaris» 6. In facrario afiervandse hoftia; rotund^ , fingu- lis 15. diebus renovandae^ 7. Symboluro in Mjila cantetur incegrum* g. Cierici interfint Horis & Offida mm fuperpelliceis , canlent de- voce &c* 9^ Pervigilis in Ecclefii^ propter abufum tolluntor» 10. Cum plures clerici indecenti habitu incedunt , cum capillis cffufis , barba prolixa , paMiis brevibus 6c apertis , fine blretis , & ali- quandoeumyellibus fsecularibus , thoracibusfericis, cingulis aur^^is & argenteis, annulis, calceis rubris ; hsc bmnia prohibita furito* ii^ Baptifmus ordinarie conferatur per immerfioneni j non vero peir afperfionem, la. Quia aliqui educantur absque patre, roatre & confangui» neis , & aliquando dubium efi; , an finc baptizati , cumque fcire opor- ^eat ajtatem , & an legitimi fint , prsecipue vero. fi ad ordines vel roa» trimonium adfpirent, undeetiam impedimentaconfanguinitatis, affi- nitatis, cognationis fpiritualis, fcire oportet &c» id^o prascipiturpa- rbchis fubpcena excommunicatiGnis , ut librum baptizatorum intra 30» dies conficiant, inquo fcribac bapcizansfuumnomen, baptizati, parentum j patrinorum* Patrini nonplures admittantur quam qua- tuor , fub poena excommunicationis* 13. In denuntiationibus matrimonii ne difpenfetur* 14. MilTa ante diluculum ne celebretur. 15» Ne afiximantur capellani , nifi fint examinati, &approbati» i^* Pluralicas Beneficiorum vetatur* 17* Difl:ributio fiat tantum praefentibus» 1 8. Unus facerdos femper fit prsfens in looo» 19. Sacrifia omries Mifias , quae leguntur, annotet, 2u^ Dum«§Iebratur Mifia folennis, facrum viaticura non deferatur ad agrotum, nifi incafu vera; &certaenecefiitatis. 21. In fingulis parochiis proHet tabella^ io qua fcripti fint excommunicati , ac fingu- Concilia Hifpaniaj Sxc, XVI. lis Dominicis eos Parochus ex hac tabelli populo publice denun- tiec. 22. Abfolutus ad recidentiam fi reincidac, rurfus denuntietur^ 23. Violantes claufuram Monialiuni excofflmunlcantur^ 24, Ne quis lu6lus caufa deferat pralixam barbam uitra duos menfes: quia hic mos eft Mahometanorum , a quibus difcerni non poflent ejus- modi barbati. Concilium Toletanum anno 1^565. 1;)0fl: abfolutam Tridentinam Synodum ex ejusdem prKfcripto hoc" Provinciale Toletanum Concilium indixit Chriflophorus Rogius de Sandoval , Epifcopus Cordubenfis , feoior inter Comproviucia- les Epifcopos , Concilii Prsefes: qui in pra^via oratione ad Patres affliftum ob irruentes hagrefes Ecclefiai fl:atum defcribit, ac Tri. dentinam Synodum laudat, omnesque ad eandem acceptandam fer- vandamque hortatur. In tres aucem JUiones tota Decretorum fe-- ries dividitur.- A£li aut ante (inem difcedunt. Capitu- Concilia Hifpaniae Sac. XVI. «13 Capitulonim conventus bis tantum in hebdomade habeantur , ne Divina officia negligantur. Qui vocem non habent in capitulo , non admittantur. Quibus cura paftoralis commifla eft , non avo- centur officio Judicis ordinarii vel delegati univerfalis appellatio- nura. Laici choro clericorum pfallentium abelTe lubentur. Eccle- fiae indigentes ex decimis reparentur: falva tamen confuetudine , fi pop^Ius concurrere foleat» Clerici ne fint laicorum ceconomi, autin foro civili procurato- res, fub poBaa fufpenfionis a Beneficio & officio ad fex menfes: nili pietas aliud exigat- Decernuntur poenae in clericos concubinarios , ufque ad privationem Beneficiorum* Nec domi liberos illegitimos habeant, ne prseteritae incontinenti» memoriam exeitent. Quando ordinarius aliquem ab officio vel Beneficio fufpendit , non polFunc Canonici vel alii ei negotia capitu/i deraandare , vel de men(a capi- tulari ei fubvenire» Beneficiati, etiam fimplices teneantur tempore quadragefim», & quandoob indulgentias eft affluxas populi , parochum juvarein au- diendis confeffionibus. Alioquin abordinariis puniantur. Ludima- giftri & alii prxceptores diligenter inftituant pueritiam dodrina Chriftiana. Qui ftudiorum caufa abfentes fruftus Beneficii voluntpercipere , ab Ep fcopo prius exarainentur , an fint idonei : nec ultra annum fint abfentes, nifi Epifcopus, vifis teftimoniis , eis tempus proroget. Quando ex prsecepto facra communio eft fumenda, a parocho, aut ab alio ipfius parochi aut ordinarii licentiaiilam fufcipiat* Com- mendatur majorem in raodum claufura monialium. Cum fpeftacula, in quibusaplebe in foro vel in circo tauriagi* tarifolent, nequaquam fub votum cadere poffint, etiam totius po« puli confenfu edita declarantur irrita , eaque deinceps fieri fub ex- com.municatione prohibetur. Nec ullus clericus id genus fpeftacu- lis interfit. CoramendaturSerainarii erigendi cura, Quia ad corrigendos excefl!us, reformandos raores, ac reftau- randara , fi collapfa fortaflTe alicubi fit , Ecclefiafticam difciplinam fa- erae fynodi more majorum atque ex Tridentini prasfcripto fint infti- tuendae , defignare oportet pro qualibet Dioecefi viros do£los , qui inquirant , quse corre^bione indigeant , eaque ad concilium referant. Defignati per fingulas Dioecefes tales inquifitores. Denique fubfcripferunt Epifcopus Cordubenfis Senior , ac Con- cilii Pf aefes , Zpifcopus Seguntinus^Segobienfis, Paletinus, Conchen* Kkkkk3 fis. ti4 ParuVIT. Lib. V. Cap. n. Art. I. fis , Oxamenris , Abbas de AlcalaRegali, & Valdefius Cordubenfis provifor, Concilii Secretarius* * Henricus 'Spondanus Apamienfis Epifcopus in annalibus fuis- Ecclefiafticlsadannum I f 65. memorat, pretter Toletanum , quataor ! alia Concilia Provincialiain Hifpaniafuiirecelebrata , videlicet, Sal- , manticenfe, Bracarenfe , C^far- Auguftanum, & yalentiniim,- qao-^J rum tamen a6ta juris publici necdum funt fada. Hinc Gptandum • foret, ut obfervat Philippus Labbeus , ut rev^ivifceret aliquis Garfias Loaifa , qui Hifpanica Concilia a tempore Pelagii Regis,. ex Biblio» thecis , & Bibliopoliis diligenter edufla , publicaret. C A P U T II De Regno Lulitania?, TTlfpanias olim provincia fuit Lufitania; eademque ciim illa ha- i I buit fata , fub Celtis, Cartiiaginenfibus , Romanis, Vanda- lis , Gothis , ac Mauris , qt!i ultimi 400. annis eandem polTe-; derunt jT quamvis Chriftiani Legionis Reges faeculo VIIL IX. & X^. magHopere fint conati , eandera fervituti fubtrahere. Felicioribus^ aufpiciis res afla eft faBcuIo XI. quippe Ferdinandus L. Cafteilse & Legionis^ Resr anno 1040. Vifeum ipfis & Conimbricam eripuit^ Cumque multi exteri , Galli priefertim , Chriftianis veoireot auxilio,, atque ad urbem Portum navibus exlcenderent , tota provincia dici cmpit Protugallia,. flenncus Hos inter nobiles peregrinos erat Henricus y Burgundi^ Ducis- Bufgundus. frater, Roberti GaliisB Regis pronepos , ac Hugonis Capeti abnepo?*. Huic Alphonfus VL Ferdinandi I. qxiera dixi filius ob i5raeclaram adyerfus Mauros navatam operam Therefiam filiam fuam, impari quidem thoro natam , fed per fubfequens matrimonium natalibus reftitutam defpondit y cura dote earum urbium , quas in Lufitania 4 Saracenis vindic^verat. Hifpani fiduciario duntaxat jure concef- las fcribunt , direfto dominio penes Legionis Reges remanente* Sed Lufitani id inficiantur , atque ab omni elientelas nexu jam tum fuiflTe liberas contendunr. Atque ex tenuibus iftis initiis furrexit regnum in extrema ad Gcciduas plagas Europa , non quidera admodum fpatio amplum, fed folifertilitate, urbiumfrequehtia, portubus, Tagi, Durii, Guadianse,, Munda?, Minii,,aliorumque fluminura opportunitate , comprimis no- bile. De Lufacana fub Regg. usque ad Saec. XVU 8 i 5 bile. Prselongo icraftu a SepCentrione Gallseciam, ab Ortu Legio- nera, Caftellam , Extremaduram, & Andalufiam accingit, ab Occi- dente vero & Meridie Oceanum allambit, aufpicatis navigationibus in omnes quatuor orbis partes fe dilFufurum. Quamvis autem de hoc regno in fuperioribus fparfim fit fafila nientio , placet tamen liic fchema aliquod coUi^ere* ARTICULUS I. De Lufitaniafub Regibus usque ad faeculum XVI. 'tlenricus Burgundus , acceptis in dotem iis Lufitanise urbibus , 31. quse eo usque in Chriftianorum poteftatem venerant , Co- Alphonfus I, nimbrica videiicet, Vifeo, Bracara ,Portu, Lameca&c» expeditio- I^ex. nem facram pofl: mortem Bullionii in Palseftinam fufcepit. Inde- que redux obiit anno 1112. Filius ejus -^/p&ow/w^ /. comprimis me« morabilis, usque ad annumii39» Comitis titulo patris exemplo ufus, vitricum fuum matremque, turaultum molientes, acie vi6lo5, carcere coercuit : repreifo Caftellano , qui iliis auxilio venerat^ Tnm vero in Mauros converfus , qui pleraque Lufitanis adhuc tenebant, licetnon plures, quam laooo. fub fignis haberee, quinque eorutB « . Reges, exercitum 400000* milicum adducentes ^ingenti prselio pro- ' fligavit (^anno 11 39.) Rex propterea acclamatuusa viftore exercitu, a quinque devitlis Regibus novi Regni infignia haufit , quinque fcutis c ypeo Cccruleo impreflis* Anno 1147. jpfam Olyjftpponem , urbem Lufitaniie principem> ope claifis in Palseftinam tendentis, Saraceniseripuit , futuram dein- ceps fedem regiam, ac florendflimum commerciorum emporium: PdtriarchatLi, Archiepifcopatu, & Academia^hodiecelebrem (anm - 1 166, ) Accefllc Ebora; quam per fe ipfam confpicuam, Archiepifco- "patus deinceps & Academia amplius nobilitavit. Cum aucem Pa- cem Auguftam tencaret, aLegionis Rege captus, liberque dimifllus fub conditione clientelaris obfequii, anno iigu Felicius iterumin Mauros irruit, reportata infigni ab Hifpalis Rege vi6loria. Plenus- que tandem uti annis ita adoreis obiit anno iiSy. aetatis 91* regi- minis 73^ Santtius L ejus filius anno 11 88. rurfus auxilio claflis cruciatae San6liusl. in Palffiftinam tranfetntis Sylvas expugnavit, J^lgarbiae Regni tunc teroporisprimariam urbem. Geminasejusfiliae, aiteranupta Alphon- fo IX. 8i(S Part. VII. Lib. V. Cap. If. Art. 1. fo IX. Legionis , altera Henrico 1. CaftelJse Regi , faao propter con- fanguinitatis impedimentum Pontificis voluntate divorcio ,> monafte- riumingreflaB fuat, ObntSanaiusanno 1212. aet, 58. regnia^.^/pibfl». Alphonfus jj^^ji Cra/ai,propterabdomenita appellatus, anno 1217. adjuvan- Alcsraria. Cfiriftiana clalTe rurfus e BeJgio per fretum Gaditanum in OrieQ* tem navlgante Alcafariam in Regno FelTae expugnavit. Eftque hsc prima «rbs, quam Lufitani occuparunt in Africa , femen velut pal- iDarum , in ea orbis parte metendarum. Alpbonfus anno 1223. defun- ftus aetat. 58. reg. I2» duos reliquit filios : primum San£tium IL qut turbarumpercasfuspoftyigefimumregniannum, abdicata coronater- reftri, monafterium Toleti ingrelTus eft , ut cGeleftera fecurius inveni- ret : alterum Alphonfum IIL quem Lufitani , regnance adbuc Sanftio fratre , quem inertem judicabant , Regem declarari ab Innocentio IV. Lugduni tunc commorante, milfa legatione petierunt. Verum ut Sanfitio Regnum adimeretur ^ impetrari non potuit, Id folummodo conceflTum eft , ut Alphonfus ejus nomine,. dum viveret , Rempubli- eam adminiftraret. Exftanc de hac re ipfius Innocentii litters ad Pro- ceres LufitaDi£B : quas eft capit^grandi 2. defupplend. negiig,, Pralat^ in 6^ f It^E fides^ Verum non omnium Lufitanorum eadem erat mens* Conimbric» "^praBfertim fe oppofuit f cuj,us Gubernator Martinus Fiefilius a multi« fcriptoribus^ celebratum edidit fpecimen inviftae fidei; nam urbem ad extremam licet inopiamreda6tam y dedere tamen Alphonfo recu- favit ; morteetiam Sandii, cui fidero juraverat, nunciata. Cogni» turus enim veritatem Toletum eundi veniam ab \AIphonfo petiit, Dat ille, fufpenfa interim oppugnatione. Fiefiius Toletum delatus, aperto Regis defunfili fepuIchrOyConimbricenfis urbis ciavesffianlbus ejus inferit his verbis : quamdiu Rex vivere te judicavi , extrema oraniafum perpeflus. Coriis famem toleravi ^ fitim lotio^ Alphon- . fo fratri tuo neamplius refiftant cives , quosha6tenus continui » te eoncedente auftor ero. Rediit ConimbriGam , eamque cradidit. 3«- Alphonfus Mathildem coti]ngtm i\^2im TQ^ndvMi y dusitque Al- iiiterdiaiin). p^Qufi X. CaftellzB Regis filiam nacuralem , cura dote Jlgarbia , eo« inter prius controverfae. Monitus at) Alexandro IV. ut ad primum conjugiom redeat ^ fed parere recufans diris devovetur,, rotumque Regnum Interdifto fubjicitur : quo i2..annos permanfit illigatum. Dumneque Rexmutat, nequePontificescedunt ,innocente popula Principis fui improbitatem & contumaciam luente. Scribitur ^ eui» ex priori uxore fufcepil^ filium Robertum i ex quo defcendens Ca" ttoina Medicsea Reg,ina Gallia anno 15S0. Lufitaniae coronam pra&- teixdit«. De Lufitania fub Regg* usque ad S^c, XVL Sf^ tendi% Obiit Alphonfus, Algarbia ex Maurorum manibus extra- fta, anno 1279, aet. 69. reg, 35^ Succeflit Dionyflus y ex fecunda conjuge fufceptus ; qui anno .33*^ 1290. ctleberrinjaro Conimbricse Academiarafundavit: cives artibus, ^'o^^y® pa^nos agricultura, omnes laboribus ita aflbefecit , ut toto regno "^^2"""* nemo mendicaret. Conjugem habuit Elijabetham^ Petri III. Ara- goni* Regis filiam, pecuniis in rofas , aqua in vinum converfa, fanatis segris , aliisque prodigiis claram. Aulicus alterum de nimia familiaritate curo ea apud Regem criminabatur. Rex jubet calcario primum ex aula ad fe venturum in fornacem calcariam injicere: ac- cufatus raiflus in via Miflam audic : accufator avidus accurrit, correptusque a calcario in fornacem ardentem injicitur. Obiit Dionyfius optime de regno meritus anno 13^5» seC. 64. reg. 4(5. ex concubina reliquit Sandtium Comitem Jlbu^uerquitm : ex legiti- lao vero choro ei natus efl:. Aiphonfus /r. quianno 1340. pars magna fuit ingentis prselii, ad Tariflfam cum Saracenis commiffi , quo 200000» Barbarorum caefa dicuntur. Difcordias eum inter & focerum Caftellge regem exortas S. Elifabetha mater pacavit. Obiitanno i357» aet» 6j. reg. 52. Multas ei moleftias intulit filius Petrus Crudelis, qui patre in- Petri ^ fcio fibi nuptiali foedere junxit Agnetemde Caftro, egynecaeo puel» "udell?. lam. Hac patris juflu a iicariis perempta, aftus in furorem filius arma in patrem parabat» De caetero cum laude rexit , Crudelis co- gnominatus ob rigorem juftitisB. ubi obfervatu dignum, tres eodem tempore Fetros in Lufitania, Caftella, & Aragonia regnafle , omnes- que tres , ex diverfis licet ciuf\s y crudeles cognominatos* Obiit 1367. £et, 47. TQg, 10. Rellquit ex Laurentia concubina Joannem nothum , magnam deinceps turbarum fementem: Ex jufto vero matrimonio Ferdinandum , qui florentiflimum Ferdinaaff Regnuin pene evertir^ Nam defunflo Petro Crudeli Caftells? Rege absque legitimis liberis , jure materno Regnum illud ad fe pertine- re arbitratus , gravifljmum belluro geflit cum Caftellanis , qui armis & fortuna fuperiores ipfam etiam Olyffiponem obfederunt* Adhaec lellefiain Acunio marito rapuit, & ex eo adulterio genuit Beatricem^ quae Joanni h Caftellse Regi ea conditione nuptui eft data, ut li- beri ex eo Ojatnmonio nafcituri Caftellani & Lufitani Regni hs- redes effent. Ex quo faflum , ut dum Ferdinandus haftenus Ca- ftellam fibi v.ndicaffet , deinceps Cafteilanus vice verfa Lufita' niam fit vindicaturus. Lllll gig Part. Vn^ Lib. V, Cap. II. Arc. 11. Nam Ferdinando (flnno 1583.«^- 44» i^O nrortuo absque legititnis liberis, Beatrix ejusque tnaricus Joannes L Lufitaniam pe- tebant, tum fanguini debitara, tum paais dotalibus fibi promiflam. At totis viribus fe oppofueruntl-ufitani : Beatricemex adulterio ef- fe conceptam, ac proin juris hsreditarii incapacem: paftis vero nuptialibus non aliud efle traosaaum, quam ut liberi ex Beatrice & Joanne nafcituri in Lufitania fuccederent : nullos vero ex eo matrlmonio natos elTe liberos Cuti nec pofteanatifunc.) Elegerunt ieitur Lufitani fibi Regem Joanmm Ferdinandi fratrem nothum , ex i^um Laurentia concubina a Pecro Crudeli fufceptum. Igitur Caftellanu» cum Ca. ajmis jus fuum perfecuturus , cum exercitu in Lufitaniam irrupit fleUanis, ^^^^ i^tS' & OlylTiponero, at incaflum obfedit. Anno vero fe- Quenti memorabili pra?lio fufus , fugatusque eft ex Lufitania. Imo anno 1387. Lufitani Anglisjunai ia Caftellanum Regnum irruentes, eas in tinguftias Regem conjecerunt , ut anno 1388. abdicacis fui* jaribus Joannem nothum Lufitaniae Regem agnOfceret, pace eacon- cfitione impetrata* Atque hac.ratione mucuae vices funt redhibitar^ Henricus notbus Lufitanos a Caftella; throno , & Joannes nochus Caftelianos a Lufitaniae corona exclufit. ^ 34. Atque hoc pafto Jomies L Lufitaniae Regnum adeptus, ftre* nue illud gubernkvit, Beiio cum Caftelianis recrudefcente per indu- ciaspacato, in Mauros feliciusarma vertit, eisqueanno 1415* Septam (Ciutam^ per filios fuos eripuit. Ex his unus Hmricusy roathema- ticis difclplinis probe imbutus, ac navigationibus afiTvecus anno 1420. Madei-a. Maderm infulam in mari Atlantico detexit, Obiit Joannes L anm 1433 (St. 76, reg. 48. Reliquit fex filios , Eduardum , Petruni , Henricum, Joaanem , Ferdinandum , ex jufto thoro , ex fe- quiore Jlpbonfum Bragantia Ducem ^ cujus poften thronum aiw quando conlcendent. , Edmrdus quinque tantum annos regnavit , calamitatibus ube< res Nara quinque ejuj fratres , magno animo Principes, cum Lu- fitans anguftise eorum fpes non implerent , prolaturi m Africam imperiuro , cum cruce fignatis , quibus Eugenius IV. peccatoruui veniam conceflTerat, anno 1437. expeditionem fufcipiunt; (ed pla- ne infauftara. Nam6ooo. militum navibus impofitis Septaai appulfi> Bxpedltlo Tingim (Tanger ) ad fretum Herculeum urbem , a qua ohm Feif» Africana & Maroccii regnum Mauritania Tmgitana eft appellatum, oppugna- ipfaufta. re decetnunt. Veram Phutenfis & iVIaroccius Reges aliique Afn- cani Principes cum innumerabili Barbarorum multicudine auxilia accurrunt, confertoque praelio Lufitanos ad pacem flagitandam co* De Lufitania fub Regg. ufque ad Scec, XVJ. 8if funt At illi pacem negant, nifi Septa reddita, tota Afric» dece* datur Grave id erat, neque in eoruni poteftate ; pollicentur ta* men /modo incolumibus abire liceat. Dati obfides , ipfe Ferdinan- dus Princeps, aliique viri prin^arii. Dimiffi reliqui in Lufitaniam redierunt Rex Eduardus ratas habere eas ccnditiones noluit ; lue- rent obndes, quse inconfulto tentalFent, & temerarie promififfent* Reliai igitur in carcere, In quo Ferdinandus illuvie contabuit an- Eo 1112 fexto captivitatis* Sepulchrura ejus FelTas loco fuMimi monltratur ; ereftum de gente Chriftiana trophasum. Adhaec peftis atrox per Lufitanjam graffata ipfum eliam Eduardum Gorripuit m. ''^^^FiHum^rd^u^it^unicum Alphonfwn V. fexennem puerum ( quem jam antea Prmipm Pomgallw ^.^W^xx voluit ) fub ptela macris Eieonorse Verum provinciales ea domum remiira, Petrum AlFhon- fi patruum tutorem conftituunt. Qui decem aonos eo munere gna- viter funftus, Alphonfo, fexdecim tunc annos nato, & Regnum , & filiam fuara uxorem tradidit. Sed remotus a gubernaculo, atque Conimbric® privat® vit® (e dedens, malorum bomraum fuggeftio- Bibus a Rege, & cliente, & nepote, & genero, mfidias paflus , cum 0!vffiponem occupaturus militem duceret, certamme com* miiro interfeaus eft ( amo 1449. ) Negata diu mortuo fepultura. Anno fequente pariter Ifabella Petri filia , Regis conjux mGerpre haud dubie ob necem paternam extinfta eft. Jacobus Petri fthus in prajlio capcus, Roraamque raiflus, purpura donatus eft. Diuturna in LuOtania pax has torbas excepit ; nam Alphon^' Alpbooi fus atate confirmata fapienter rempublicam geffit : bello pofteafus V. Maurico felicior quara Caftellano. Nam cura Calixtas V. ad expe- ditionemin Turcas adornandam eum efl*et cohortatus, huic operi immortuus eft ; malueruntque complures Chriftiani Principes ad- verfum fe ipfos, quam Chriftian» fidei hoftes, beila gerere. AI- phonfus tamen milites, quos ad bellum facrum conduxerat (cufa tunc etiara primum moneta cruciata ) m Africara dusit , atque Tm-Tmgis, gira, fruftra alias tentatara, Saracenis eripuit Qanno 1458.) Graviffimo dein setate j^m devexa bello jmplicitus cura Ca- ftellanis ( quod paru 6. in Cal^ellanis retuli ) nam Joanna ejus foror nupta fuerat Henrico IV. Caftells Regi. Hoc roortuo ingens de regno contentio. Pepererat Joanna filiam , qua: pariter Joama cft diaa- quam raulti HenriCo Regi, quem impotentera credebant , fuppofitam exiftimabant : atque Ifahllamy ejusdem Henrici fororem gto Parr. VII, Lib. V. Cap. 11. Art. I. haeredem regni declarabant. Oppofuit fe pro nepte fua Alpbonfos V. Rex Lufitaniae , belloque Caftellanis illato viftus receflic ,• fru- (Iraque appellato de auxiliis Ludovico XL Galliae Rege anno r^go, pacetn iniit : qua Caftellam Ifabellae & Ferdinando Cachoiico li- beram reliquic, defponfa taraen Ifab^IIa, eorum primogenica cutn. Alphonfi ex filio nepote, Qui taraen nono aetatis anno mortu- us , fpes Lufitaaiae deftituit. Obiit Aiphonfus V. anno poft pacera initam proximo i^gr* ast. 49. reg. 45. praecipua animi pietate, captivis liberandis, qui vinfti in Africa detinebantur , magnam veaigaliura partem im- pendit : manfueta atque pacata praeditus indoie , aulicorum ta- men flu£libus obnoxia^ mg^ Lufitanise regnum Joannes II a morte patris fufcepit , ab a- toannes Tilml praeftantia & rerum, geftarum gloria cognomento Aiagnus, U, Graves fimultates cum Cafteiiae Regibus per totam vitam,, quas pater fimplicius , ipfe callidius eoque implacabilius , exercuit» Odium in Proceres vertit, quos Caftellae rebus favere fufpicaba- tur. Judiciorum feveritas , in ditionibus etiam Regulorum per liftores in fontes exercita , adeo multorum animos a Rege alie* naverat, ut armis vindicanda privilegia, majorum meritis data , decernerent. Faflionis iftiusfeditiofae capita erant FerdinandusDax Brigantinus, & Jacobus Vifei Dominus, Regii fanguinis Principes: eonfpira- quos multi ex primariis familiis Proceres , Ecclefiaftici eciam ordi- doaete jjjg ^ fequebantur. Atrocis confpirationis indicium hac occafione faflum» Conven- tus Regni omnino frequentes Rex Eborae celebrabat» Procerum in iis libertas conftrifta lege. Querebatur Brigantinus, Excutiuntur tabulae, Regumque Diplomata , Brigaatinis Ducibus data. Inveni- untur in iis inftrumenta ac confilia, cum Rege CaftelltB initia, Rei- publicae exitialia : atque ad Regem deferuntur. Rex Brigantino amice exprobrat , coodonatque. Negat ille facinus. Sifalleret, dira caput fuum imprecatione execratur. Omnia ad fimulationem compofita. Animum Ducis non mutat Regis benevolentia; qui te- ftes perfidiae litteras clam habebat^ Novo indicio deteguntur vetera tragcedia. cotifilia cum Caftellas Rege repecita. Conftringicur vinculis Brigan- tinus , atque prolatis tabulis majeftatis damnaCus, capitis fupplicium fubiit , (^anno 1^83.^ cum fex aliis nobilibus Lufitanis, conforci- bus fceleris^ Fratres ac filii Birgantini in Cafteilam fugiunt^ Sed necdum iedata perfi^ia» Licet enim Vifei dux propter i^tateni teaeram fit donatus veaia, aoimi camen conjuratorum nec priO"» De Lufitania fub Regg, usque ad Ssec^ XVU 8ai priori feveritate, nec recenti clementia moventur. Sed clanculum carus agentes , temporum condicionem acerbe conqueruntur , fer-» vicuti proximam : paucorum dominante potentia , reliquos vulgus eflc fine au6ioritate. Brigantinum , quoniam eam indigmtatem fe- rendam non putaflet, capite luiffe: ejus exemplum ad finguios pof- fe recidere ,* caedem caede expiandam. Rege aUtem fublato , Re- gnum Vifeo decernunt. Ac dum tempus rei perficiendse ex(pe6la- tur, Regi conjuratio detegitur. impii Regem templo egreflum pe- rimere parabant, At iile vltato periculo , Vifeum ad fe accerfitum pugione confoditj iilud roodo fatus: ito, Brigantino renuntia exi- tum conjurationis, ab ipfo inchoatse. Erat Vifeus 20. annorum ju- venis , Emmanuelis, qui pcftea regnum efl:adeptus, fraterfeoior: cui Rex omnia perempci fratris bona attribuit. Ex conjuratis aliis nonnulJi capti. Eborse Epifcopus cum aliis in Caftellara aafugit. Ea merces ac finis tetra? ccnfpirationis. Exules poltea ab Emmanuele Rege funt patn> & fortunis fuis redditi. Joannes , fupplicio de fontibus fumpto , magna cum laude Re- gnum geflit, ac fundamenturo jecit quaeftuofis in Indiam navigatio- nibus , itinere usque ad Promontorium Bom Spei aperto , ut poftea Promo6v prolixius memorabitur. Ut tamen Italico bello adverfus Franciam torium fe implicaret, nulla Ferdinandi Catholici hortatione adduci poterat, amicitiam a multis annis cum Galloftabilem excufans. Et eratPon-^**" tifici fubiratus : a quo iropetrare non potuerat, ut Georgium ejus ex impare thoro filium diceret Jegitimuro* Deliberatum fiquidem ha- bebat, prsteritis legitimis patruelibus , eundem ex aflTe haeredena fcribere » Cum autem facile profpiceret animo, quantos ea resmo- tus eflet coBcitatura , mutata fententia , Emmanuelem patruelem fuum, perempti Vifei fratrem, teftamento defignavit, fubftitutp Ge- orgio fiJio , fi eum contingeret fine prole decedere. Interim vero eundem Emmanueli commendatum ConirabricEe Ducem nominavic, His ultima voluntate difpofitis obiit anno 1495. at. 40. reg* I4.cleroentia, pietate, feveritate in fontes , ingenio fubiiroi ac prae- ftanti, tenaci ac fidell merooria, caeteros fua aetate Reges exsequa- vit , plures etiam fuperavit. Symbolum ejus erat Pelicanus, fan- guine prolefto pullos nutriens , cum Lemate : ^ro lege ^ grege» Sacerdotii cultor eratexiroius: roanus eas veneratus, quae & abfor lutioncm a peccatis^ & Chrifti corpu$ Gbi ioopercirent» AKTh Saa Part^ Vn. Lib. V. Cap. 11, Art. II, ARTICULUS II. ^ De Rebus Lufitanise faeculo XVI. ^ Joanne IX magno bonorum luftu extinto , aliqua de fucceflio- , ne erat contentio, Alphonfus filius nono getads anno decefle- rat quas. tempore confliaus obiit, morte tamen ejus clam habita, Cum Re- ge Sebaftiano tota nobiiitas, quae ex totaLufitmia aderatpraecipua, totusque ferme exercitus, aut in acie cecidit, aut captus eft, aut fuga ^^^^^^^ ^^^^^ cladem a fua origine pafla nunquara eft Lufita». nia; florens ante longa pace, divitiis affiuens, nobiii fanguine pr»* fulgens, Regum indigenarum majeftate fuperba; jam ubique la- chrymse, luaus, ejulatio. Solymae defoiatae, mcsrore contea», ac lamentantis prophet» fpecies praeferri vifa. Henricus Cardinatis 39. Sebaftianipropatruus, Emanuelis filius, Joannis III. frater, unusex Henricus ftirpe Regia, 65. annorum fenex, fupererat^ Is in tam trifti rerum Rex. ^ facie. De Luriiania Saec. XVI ^27 cie , Unguente licet atque morbofo eflet corpore , regnum affiiaum capeflivit. Cernensque,tum ob flatum tum ob effcetam lEtateaj, oronem ftemma propagandi fpem fibi ademptam , ne poft morccm fuam omnia mifcerentur, omnes Olyfliponem evocavit, qui jus ali- quod in Lufltaniara fibi vindicnrcnr. Septem omnino erant compe- titores. i Philippns II, Rex Hifpania?, ob matrem fuam Ifabellam Competi, Henrici fororem primogenitam. 2. Emraanuel Pliilibertus Dux Sa- toies. baudise, ob matrem fuam Beatricem, Henri<^i fororem fecundo geni- tam 3. Rainutius Dux Parmenfs Alexandri Farnefii filius , ob ma- trem fuam Mariarti, ex Eduardo Duce Vimarino (Guw^rmes) Uen- rici fratre natam, 4. Catharina Joanni Duci Brigantmo nupta ob patrem fuum Eduardum Henrici fratrem. Antonius , ob patrem fuum Ludovicum, Henrici fratrem ; cujus haud dubie jus fujflet certum, nifl ex concubina fuiiret natus. Et hi quidem omnes ex Rege Emanuele avo idefcendebanc. Henrici Cardinalis , ultimi Re- gis nepotes aut neptes , excepto Rainucio, qui uno gradu erat re- inotior, jus tamen reprcefentationis fibi vindicabat^ 5exto loco competiit Catharina Medicaea Regina Gallias , qu» aflTerebat, fe folam ex AlphonfoIIL per Robertum ejus primcgeni- tum legitimis natalibus defcendere. Ctim enim idem Alphonfus Mathildim primam uxoremlegitimam repudiarec, Dicnyfium ex con- cubinaortumefle, omnesque ejus pofleros Reges, exclufa Roberti legitima ftirpe, per ufurpationem Regnum occupaflTe. Septimo de- niqueRegniordines, extinda mafculina ftirpejus eligendi novum Regem fibi arrogabant. . j i- Si Regni haeredicas ex jure communi Romano judicio familis ercifcund^fuiflet dividenda, duo Henrici nepotes, Philippus &^erwfl^ Philibertus Emmanuel, atque ejusdem Henrici neptis, Cacharina Brigantina , cunc in vivis exifl:entes , fuccefliflent in capita , & qui- demfoli, nullo ex Thiis fuperrtite , tanquam gradu proximi ultiroo poflTeirori, Ncvell, 118. cnp.^^infn. Ubi deciditur, quod jus re- prsefentationisultrafratrumautfororum fiiios&fiiias ron porrigatur. Et^. 4. deUgxt. agnnt, fucceff. iibi habetur , quod, fi fraterx-sut foror defunai non fint fuperftites, hjereditatem non in ftirpes , fed in capita efie djvidendam, ita, ut nepotes & neptes squali jure pa- truo 61 avuncuio fuccedant, Hocautem nufquam invenitur corrc6tum* Sed quia alia in Regnis individuis eft fuccedendi ratio , «xciufo Philiberto, utpoce exfecunda Henrici fororc genito, & Rajrmtio , graduuno remotiore, ad Phiiippura IL & Catharinam Br/gantinam devoiuta eft praecipoa controverfia, an videlicetPhiiippus Henrid Mmramm z |2» Part.Vn. Lib.V. Cap. II. Art. ll, 49. PJiilippuS IropoftO' res. Antonms. ex forore feniore nepos , an vero Catharina ejusdem Henrici ex ju- niorefratre neptis, potii>s jus habeat. Philippus jure Senioratus f Catharina jure reprtEfentationis, tanquam reprsefentans patrem fu- ^ vm Eduardum Henrici fratrem , caufam ffjam toebatur. Fetita a variis Europae Academiis refponfa, qim tamen caofam magis im- plicabant. Pliilrppus II. Hifpaniarum Rex, negans, juri reprefenta- tionis locum elTe , quandofoli fratris, ac fororisliberi exftant, mor^ tuo anno 1580, Henrico («tatis 6S- regni altero) avunculo fuo fuc- ceflic, jurefenioratus .-non tamen omnino pacifice; nam Regnioi'- dines , ex veter i a Caftellanis , omnibusque exteris , averfione , y^fiJo- mum nothum fibi Regem depofcebant : allegantes exemplum Joan- nis I. ante loo^annos ad coronam promoti, licecpollutis ortus fuif- fec natalibus* Verum Philippus; & jure, ut exiftimabat , & armis omnjbus competitorihuspotentior, mi^Tocum exercituDuce Albano in Lufi- taniam , altero menfe totum Regnum occupavit , accepto a Proceri- bus ac Provincialibus homagio. Quamvis autem Fhihppus Rex follicite fatagebat , gentis ftudia & amorem demereri , profeauspro- pterm Lufitaniam, atque integro triennio ibidem commoratus , eorum habitum ac mores indutus,' monopolium Indici commercii ilhsrehnqueret, atque judicia non nifi OJyffipone exerceret, firoul- que proraitteret, non aiium nifi Regii fanguinis Proregem fe miffu- rum,- nihilominus taroen ad propriae nationis regem adfpipances, compofito duntaxat ad fimulationem obfeouio parebant : in omnem occafionem intenti, qua votis fuis potirentur» Quare haud pauci faciles aures debant quatuor irapoftoribus qui Kegem Sebailianum fingebant ; priraus anno 1585. opificis^fili- iis, ad triremes ab Alberto Frorege propterea damnaius. Hunc al- ter brevi fecutus ereraitje habitu , fune elifo^gutcure , mendacium luit. Tertius, vilispariter condltionis Iiomo, anno if5f, ob im- poftoram periit. Quartus anno if^g. Venetiis Sebaftianura men. titus, vuitu, voce, ftaturaeidem fimills, fatebatur, fe in Africano infelici prslio ante annos 20. captum , fed tandem Di vina ope libera- tum iJtotquearcanaprodidit, utLufitani, qui Venetiis verfabantui- eum pro vero fuo Rege haberent. Sed petente Oratore Hifpano a Ienatutanquam impoftorreIegatus,FIorentiamabiit ; ubi ab Hifba- niscaptus,primumNeapoIim, dein in Hifpaniara abduaus, adper- petuumcarceremeftcondemnatu5, in quo contabuitanno k^oi Nonparumturbarumimpoftores ifii, attraais ad fe Lufitano- rum pluribus, concicarunt. Sed multo plus negotii Philippo Regi facie^ 1 De Lufitania SaecuL XVL i29 faciebat Princeps yJntonius , quem impari licet thoro natum Lufita- ni Regem declaraverant, Et armatnm fe oftentabat : fed ab Albano fuperatus, atque Lufitania eje6lus, in Azoresinfulasprofugit, easque Gallorum ope, quos Strozzio Florentino duftore Catharina Regina mifcrat, propugnareconftituit, fed navali praelio a San^lacrucio Hif- ^ ' panae claflis praefefto vi(Slus , inde quoque aufugit (anno if83-y at- quein Angiiam delatus, novam ab Elifabetha, Hifpanis rebus ubi- que adverfa, impetravir. Sed irrito conatu tentavit Lufitaniam (anm 1589.) Tandera in Galliam exulatum abiit : ibidemque obiic anno 159$-. Atque hac ratione Lufitania Philippo IL confirmata ^o. annis ejusfamiliaeadhsefit, adPhilippum III. & IV. propagata, ad annuni ufque 1^40. quo Lufitani , excufib Hifpanorumlmperio , Rcgem fibi ele^erunt Joannem Ducem Bragantinum, ex Catharina Joannis IIL & Henrici neptelegitime defcendentem : in cujus gloriofa ftirpe hodiedum Lufitaniae corona floret eximie. Quamvis autem in Lufitania nuHa inveniam celebrata Concilia, status Fcdc* Religio nihilominus iflilla apprimein hanc ufquediem floret, Re-fiafiicus, gum au6loritate, Epifcoporum ac totiusCIeri vigilantia, & facras Inquifitionis, ibidem, uti in Hifpania , ereftas, feveritate perpetuo confervata. Quomodo autem eadem per utramque Indiam fit pro- pagata , ingenti prorfus EccIefisB incremento, ad Sajculum XVII. re- cenfendum refervo ; cum alias traftatio de rebus Sa?culi XVI. in majorem, quam voluerim , roolem excreverit. Deftatu tamen Ci- vili & Ecclcfiaftico Angli® & Scotiae per modum appendicis diffe- rendumjudico, ne rerum fchema ad S^culum ufqueXVI. dedu- £tum, in ultimisSseculisdeficiat- Quamvis in Regnis iliis ob per- - turbationem Reipublica? , dominatesque hcerefes nulla amplius \^gw tima celebrari potuerint Concilia* Schema Rerum Anglicarum fseculo XVI; Clcut in reliquis Europas Regnis ingentes Sajculum XVI. muta- tiones attulit , ita etiam in Anglia , non in civilibus duntaxat r^bus, fed quam maxime in Ecclejla^ci;* lllas primo^ has fe« cundo Aiticuio perfequemur« G A P U III. Part. Vn, Lib.V. Cap. III. Arc. 1. A R T i C U L U S I. 'Mk Status Angliae Civilis. ^ A NgHa nuptiali federe a Normannls ad Domiim Andegavenfei translata, ultra 300. annos in eadem grsviffimos inter tumu tus, quod prioribus feculis memoratum, efT, jaaata ; maxime poftquam Eduardus Ili. anno 1377. inter tres filios fuos haredii tatem ita divifit , ut primus Regnuai confequeretur , alter LancaftriaB t^rtiusEboraci Dux crearetur. Tres enim hse familise, ftirpis eju^ demrami, tam obftinato interfeodio decercarunt, ut altera alte ramthrono dejiceret, &Anglia frequenti Regum, Regiorumqui Principum fanguine redundarec. J §. I. Henricus PIL Tandum vero Henricus Richemondia Comes^ ex familia Tuda ria, anteafatisobfcura,natus, exorfus & ipfe Regnum a Principum fanguine, Domum Lancaftrienfem & Eboracenfem, internecinis diC- cordiis jam diu laceratas,in feipfo coadunavit, dum ex roatre Lan*' caftrenfi defcendens> Elifabetham Eboracenfem matrimoniofibijun. xit* Neque tamen regni fecurum fe credidit , donec anno 1499V Eduardum comitem Varvicenfem, ultimum ex Eboracenfi ftirpe furculum fuccidit. Nec defuere duo tmpoftores, quorum unul hunc comitem Warvicenfem, alter EduardumlV. Regem fimular^ti multoque milite in Scotia & Hibernia collefto in Angliam irruerenc Sed praelio vi6li , alter occifus , alter ad infimam conditionem reda- ftus eft, Poftea hic novus ex ftirpe Tudoria Rex Henricus VII. (Riche^ tBontius antea Gomes; tranquilla in pace, ac prcecellenci . fapienti* commendatione regnavit, uc adeo Angli^ Salomon , & ipfe atqii# LudovicusXI, & Ferdinandus Catholicus, coaevi , irgj Magi Occiden' tales dicerentur. Extra Angliara bellum un icum , nec magnum nec diu- turnum, geffit cum Carolo VIII. Gallia? Rege/ Cum enim is An- nam Britannam Maximiliani Csefaris fponfam rapuiflet, foedere cuffl hoc ifiito Picardiaminvafic, &Bononiamobfedit.Sedbrevipacecoin- poficain Angliam fuam receffic^ Ibiqueobiitanno i ^09. set ji.reg. 24» Avus ejus erat Owenus Tudor ex infima WailisB nobiHtate| lis taraen corporis & animi dotibus praeditus , uc Catharina , Caroli VtGallisB Regisfilia j HenriciV. Anglise Regis vidua , fecundis eum nuptiis conjugem adoptaret. Inde familise fplendor- Nam E^drauii* dus Tudor 9 his parentibus natus , di6tus eft Richmondias Comes , nsH StatJS Anglia; civilis Sa^c* XVl* 85^ ' aus in conjugium Margaretham ex Lancaftrenfi Regia Domo, quac iofi peperit Henricum VII. IsexEHfabetha, DomusRegice Eboracenfis hsrede, quatuor liberosgenuic, i.Arthuram, cum Catharina Ferdmandi Cathohci filiadefponfum, fedjaa.i^. atatis anno "^5>™' , VIIL de quo mox plura. 3. Margaritham, JacoboIV. Scoti^Regi tiuptam. Quo titulo poftea Anglia Scoti» jundU eft. 4. Manam Ludovici XII. Gallia Regis conjugem. §.2» Henricus PIIL Succeflit Hc«rto K///. filius: qui brevi ingentes thefauros oecuniaB, quos pater cum indignationa popuh* collegerat, luxu per-Sexejusux«, didit Sex uxores (fi tamen omnes uxores) habuit. i. CatbanmmTQs. Ferdinanandi Catholici fiiiam natu minimam, Arthuri fratns primo coniugii anno viduam ; quam duxit, quamprimum Regnum adeptus elt, annovidelicet if09. eamtamen poft 20. conjugii annos, poft- quam quinque hberos, tre^iiios & duas filias, ex ea fufceperat, repudiavit, flagranti fn Annam KoleDam amore mfaniens , id nc- fando confiho caufs prstexens, matrimonium cum Catharina fuift fe invalidum, eo quod prius Arthuro fuerit nupta, hcet Fontitex JuUusII. in eo impedimento difpenfarit. Catharina anno 153 1. re* pudiata, quinque annos extra aulam fupprvixit. 2. Jnnam Bolenam, propriam, ut plures, etiam Proteftantes , fcribunt, fiham, ex uxore Thomse Boleni, quem in Galliam lega- tum miferat, fufceptam. Ajuntque, Regi interroganti, quantum fo- ret piaculum, fi quis poft matrem cognofceret fihara, quendam ex aulaeparafitisreipondiire, nonmajusfore, ac fi quis poft galhnam pullum comederet. In Galha educata corporis proftituti infami» laborabat, In Angliam redux fultando primum Regem fafcmavit. Deinmatrisfuggeftione,quaeoptime Regem noverat, pudicitis fir mulationeomneextramatrimonium carnale commercmm negansr nuptiastandem facrilegas impetravit anno 1533. Vehementer fe op?- pofuerantEcclefiaftici&Politici ordinis faomines nuptns, taro adul^ terinis, & tam imparibus; nec ceflfabant fornicarios ejusdem foemi- nsB, adulterinos concubitus proponere* Fruftra omnia, corde Rey gis jam faicinato ac dementato. Neque contrafto jam adultermo matrimonioexemplaevagantisfideiconjugalisj in hac pellice deei* rant. Qux tamen omnia Rex amore captus obtreftationes reputa- bat: donec Bolena Rege infpeaante cuidam nobih*, in quodam fpe- ftaculo fudanti, ftrophiolum projiceret. Tum enim vero Rex ira «ftuans, fevera quaeftione habita, Bolenam de pluriljysadulternsj Qum «32 Part.Vn. Lib. V. Cap. lII. Art. L j| cum Norrifio, Weftono, Breretono, Sraetono mufico, ipfoqueeju» fratre Georgio, comiffis conviflam, fecuri percuti juflit. Ec qui- dera ipfe pater, Annae Thomas Bollenus, quem Rex ad fummas di- gnitatesev^exerat,feralem mortis fententiam in filiam ac filium ceu judicii prsBfes ferre debuit^ (anno 1 53(50 3, Joamam Semeriam, five Semeyram, quara altero mox die Reginam dixit, Sed vertente anno in partu obiit. (15374) 4, An-^ nam Clivenfemf quam ex Germania addu6lam, cum eftypon pulchrius ' eiTet prototypo, mox repudiavic: ThomaCromvelle EirexiaeCorai- te, qui has ei nuptias perfuaferat, capite plexo {anno ijr^oO 5. Catbarinam Hovardam ; quam Rex eo praetextu, quod non invenerit vir-« ginem, altero anno publice occidi juffit. 6. Catbarinam Parrasam quae duos jara ante maritos habuerat, & pofl: Regis mortem quarta uupta eft. Quamvis autem volupCatibus, commefTationibus, luxui, crude* litati, totus indulgeret, immani tyrannf6e faeviret, ac facra omnia, feeaputEccIefisefFerens, profanis, ut poftea dicetur, mifceret, An*. gliam tamen utcunque in pace continuit, qua metu , qua largitioni- bus, & Ecclefiafticis fpoiiis in canum riaus, ne latrarent, ingeftis* Abdomen fafciis geftabat adeo enorme, ut pedibusincedere nonam- plius pofifet, foresque cubilium ampliari oportuerit. Bella cum externis inchoavic potius, quam geffit. Ut Europa ftateram in sequilibrio confervaret, Carolum V. inter & Francifcuat vu hmn^ L medius, id cavebat, ne alterutrius potentia nimium crefceret; *ps0siis. jjjjj^, pjyj.g a^^erfus Q^\\os bella orfus, nullum perfecit. Sed ubi Auftriacas vires lancem alceram fuperabant, ipfe, pondere fuo fiib-- trado, aequilibrium reftituere fatagebat^ perpetuis interira eoruru- difcordiis bellisque tutusj quin imo ab utraque parte fummis offi4 ciis cultus, ut in armorum focietacem pertrahatur. Et quidem anno 1511, cum LudovieusXII. potentiam fuam pef itaiiam nimium extendere videretur, cum Julio II, Maximiliano CsEfare, & Ferdinando Catholico, focero fuo, foedus adverfus eun- deminiit, & anno in Belgio Tervanam & Tornacum occupa- vit. Verum cum lances ad stqualitatem erantreduftae, anno 1514; & pacem, & fororem fuam Ludovico conjugem dedit. Carolo ad Impefium evefto focius acceffit adverfus Francifcuml. fubinitiis Regnifui in Italia rurfus dominantem ; fed ubi eo viSo, & capto, atque Gallis Itaiia ejeflis maxima rei gerendae erat opportunitas , Gi alteri iterura lanci injecit, ac pondus addidit, ne Caroli V. nimiuia «xcrefccrent vires^ ilnn# Status Anglias Civilis Ssec. XVI, / 8J3 Anno if-tfi CaroloV.denuojunaus, Francifcuml.inPicardia «»,X eft Sed dum Angli lentam in obfidione Bononiffimoram^ u\hunS levis om,Jnoexpe^ditionisfruausfuit. Cum Scoc,=e et.am rS comL , viaoriam retulit : ut fuo loco dicetur ^ Pracbunm rerum adminiftrum habuit Tbomam mfaum, m-y ,f,„,. finits^JmbiS ^irum , qui & Regnum & Regem diu impotenterre- S Tc DTcSat Hic novus homo, lanionis hlius, abfolutis Crum ftS Ecclef.afticum cpmplexus ft.«'>anum au- cum aMbat- anno i si 3. ad Epifcopatum Tornacenfem in Belgio pro- Sum Eboracenfem. Mox Cardinalis diaus, & Cancel arms An- Sfs adfummumquoquePontificatum vehementer ad pirabat, ac ^ron^rea DMtes Caroli V. adverfus Francifcum I. omnibus viribus rrXveb^tTragrviciffimhonoribusabeovelutip^^^^^^^ ^ Verum cumanno is^x. mortuo Leon, X- Hadr"n« ™ Duondam Moderatoreiusdem commendatione fubrogaretur, Volisus, 2oncepto in Carolum odio , ftudium omne in Francifcum cjus ismu- lurconvertit , Angn ejus partesinclinavit, fraterpropterw aTSoRegeappellatus : omnibusque honorum officns demulfus. atoue , ut odiura in Csefarem omnibus viis expromeret, tragced^m nrfuseft toti Aiigliiefatalem. Eam nempe Regi cogitationem ingeflii, uf f lo cum cfiharina (CaroliV. matertera) divortio , Margare- ?ham Francifci I. Gallis Regis fororem ducat Nam Pr^«f lo^ ita «tiam Eegeni Hiberniae;* Eduardus VI. & Maria. VjAtussx joanna Semeria ( alij Semeyrm fcribunt ) decimo «ta- ^ tis atitio fucoeiit Patri," quamvis autem 16. tutoreseifuerant attributi a patre., nihilominus tamen Eduardus Smeyms^ Dux S(h merfeti ejus avunculus rerum fummam Angiiae Proteftoris nomine ad fe traxit^ Cogitabat is quidem Eduardum Regem nepotem fuuni cum Maria Scotiae Regina connubio jungere. Sedilla a Gallis prae- repta Francifco II/tuncDelphino nupfit. Nihil perniciofiiis Regno maligno hocProte^ore, qui& Regem& Regnumpenitus mhsreiia praecipitavit* , Oppofuit Status AngliaeCivilis fec. XVI. 83S Oppofuit fe Ducis hujus Somerretani arrogatae poteftati Joames Dudlsuj< Dudlaus Dux Nonbumbria ^ eo usque, utjudicio condemnatus anno 1552. capite minutus fuerft. Igitur Dudlseus in locum Somerfetani furrogatus Eduardum Regem ita in poteftate habuit, ut eidem per- fuaderet, fororesfuasadRegnum efle inhabiles, utpote primam ex inceftu , alteram ex adulterio natam: eoque adolefcentem adduxit,ut fororibus teftamento exclufis , Joamam Grayam , Henrici VII. ex filiaproneptein, haereden fcriberet. Hancvero, ut palara appare-Graya. ret, quoejus confilia colHmarent, filio fuo defpondic, anno 1553« ObiitpaulopoftEduardusRexeodem anno, set. i6.reg. 6.Dud- 4f- laeus mox produxit ejus teftamentum , & Joannam proclamavit Regi- ^a"»' nam. At major & fanior pars Marics adhaerens , eandem in folio col- locavit. Maria igitur , quam matris fata maxime tangebant , ex aerumnofa vita, quam haflenus ducebat , & exilio ad regnum evefta, DudlaEum , cum|Joanna Graya ejusque patre Suifolciee Duce a Senatu tanquamperduelles admortisfuppliciumcondemnaripermifit» Tum ad reparandas Religionis ruinas converfa, ope Reginaldi Poli Cardi- nalis , totum Regnum ad Catholicam Reli^^ionem reduxit : feveritate etiam in pervicaces exprompta. Erat autem Polus oriundus ex Regia Eboracenfi familia ; cujus Polus* avusmaternus Georgius Eduardi IV. Regis frater exftitit^ Propter hancautem cognationenl , quam Domus Tudoria extinftam volebat, in exiliousque ad MariaeRegnum vitam agebat. Nec nullam omnino fpem habuiflTe dicitur, ineundi raatrimoinum cumMaria Regina, ut omnia Domus Eboracenfis &Tudori'ce juraconfolidarentur. Sed Phi- lippus 11. Caroli V. filius has fpes fuccidit , & Mariam Reginam conju- gem eft fortitus. (anno 1551.J) Verum fummo omnium bonorum do- iore thorus , tanta exfpeitatione orbem fufpendens , remanfit fterilis. Quamvis autem pa^lis nuptialibus conditionem eam Maria appo-- fuerit, nebellis mariti externis fe mifcere debeat, anno tamen 1557. eidem , inPicardiam irruenti opem tulit : haud exiguo Anglissdamno ; nam anno fequenti Caleci portum, quemuItraaoo.annospoflTederat, amifit, a Francifco Guifio poft dadem Sanquintinam expugnatum^ Dum autem Regiae copise in Galliam erant averfae, complures Angli, Hifpanae nationis odio feditionem concitarunt , auftore 1 homa Staf- fordiae Duce ; qui culpam capite luit. Verum moxtriftior multo turbo Angliam concufllt per mortem MariaeReginae, anno 1558- fummo Religionis, quam plenereftitue- rat, detrimento, extinaam, ast. 42» reg. 5. arcano Dei judicio ita ordinante, utbrevem faepe bonis, longajvam malis vitamindulgeat; Nnnnn z credo. NuptUs re piidiar. 836 Part. VII. Lib. V. Cap. ilL Art. L credo, ut illlis coelutn, his terram largiatur: illorum prxmim ac celtTet horum p®nam pro clemenaa fua retardet. 5. IIL Elifibetha. POft luauofam Mariae mortem, mox Elipihetba, e]\is foror Hen- rici VIII. ex Anna Bolena filia, non attento nataliumjvitio throno imponitur. Cui nuptias obtulit Philippus , qui plunes eam mora eripuerat,- fed repulfam tulit , ea excufatione praetexta , non pofie eam inter & fororis inx maritum connubium fubfiftere, nec polie Pontificem ulia difpenfatione legitimum reddere. Hac quippe ratione natales fuos legitimare nitebatur , quod eam ob caufam matnmonium Henrici cum Catharina irritum fuerit. At aliter judicavit non tan- tum EccleOa, eiusque fupremus Antiftes, fed ipfe etiam Rex Henri- cusantemortem, imotoiaAnglia,dum ^^"f^.^^^^^^^-^^f. P^;.^^?^^^ runt in deferendo Regno. Quod nunquam fmfient faauri , fi illani illegitime, hanc legitime natam credidiflenc Norant quippe, judi- ciales veteris tabulae leges chriftianam non llgare Ecclefiam Elifabetha autem odio Romanae Ecclefiae,cujus doarina ipfa ex ad. uiterio nata iudicabatur, immani mox tyrannideinReligionem grafiata, novum prorfus & ante eam diem inauditum ryftema mvexit, retentis antiquis ritibusac ceremoniis, inmultis Calvinum feSabatur: unde ingens religionis confafio, & feaarura colluvies orca efi, Verum & nifpino8.hlcpofteauberiusvenientdefcribenda; uti etiam, quam }mfjc^ barb^e Mariara Scotis Reginam , ad quam jure h^reditario Anglia: Reanum pertinebat, per carnificem publico lutheatroocciderit, un« cum Norfolcis Duce, ac plurimis Sacerdotibus , immam prorfus la- niena. Hifpan® claffis hiftoriam fupra narravi. Hjfpaniaj Regem, cui toties vitam confervatam debuit , tota vita efi: perlecuta. Hmc rebeilesBelgasomni ope fuftentabat: Alenfonium, Cafirairum, Lei- ceftrium immifit. Antonium nothumLufitaniae throno imponere omm virium contentione laborabat: miflis in Amencam claffibus portuj, infulas, provincias Hifpanis rapuit, aurum& argentum Indicum m- tercepit; Francifco Draco fedulo invigilante, non ad cuftodiendos auriferosHefperidumhortos, fed diripieados ; & ubiubi fe dabat occafio , Hifpanos infeftavit. Ut In religio- nem grafla- tur. Statiis Angliae Civilis Sac. XVI. 837 Ut sutem oftenderet, fe oeminem rebeUium praetermittere, «mern non c"nt?a Principem fuum adjuvaret , etiam Hugonotis m, Ga ma "al"da mifit atuilia , erepto anno , f 6z. Portu Grati*. Nu b«e nunauam ferio voluit, utamoresfuoshaberethberof tquarnvis Dux Alenfonius, loannes Auflriacus, Dux Andegavenfis , Comes Leiceftrius &c Sed vaga femina omnes deluCt. Nemm. tamen Dfelicius verterunt, qnam Roberto Cmiti Effmo intmtB Soni^ miniftro. quo nullus Regin* potentior . "ffitCec.l.um aliosQue aulicos gratis invidia. Ut ergo hunc amafium fterne- «nt.expedi onibus longinquis eum prafici curarunt. Ac pnmo qu.; dem anno . f 95 cum claae milFus Gades occupavit , fed mox ma,ori cZ dedecoJlrurfus amifit eemulorum fraude. Tum vero H.bern.a ei decreta pro vincia (anno 1^99-) ut tumultns .b.dem ortos, coinpone. ret • redire vetitus . nifi Regin* mandato. Redi.t tamen : & cum «- dem in cubili luperveniret necdum fucatae & compta, tota grat.a e»- cidens, primo in carcerem conjeaus eft, de.n cap.te pl^us. '1? fatum plures ejus amafios excepit. Hinc negant al.qm , eam fepten. trional^ America! provinciam , quam in Canada ad »are Boreaie An- glianno ifSs. Elifabeths aufpiciisoccuparunt, in ejushonorembe. ne appellatam elTe yirgimm. . Obiit tandem Elifabetha, quam velot Deam immenfis laud.bu» in cffilum toUunt pennae Froteftantium anno 1603. st.70. re^44; de re Anglis politica nonmale merita, de rel.gione autempeffimet Uti mox fubjiciam. ARTICULUS 11. Status Angliae Ecclefiafticus faeculo XVI. A Nalia tot olim Sanftos protulit, aliisque per urbem gentibus " dedic Apoftolos, ut non tam ab Anglis, Saxoniae populo , quam ab Angelorum patria nomen traxiOe videatur. Ruraequi- dem de illius tam civili quam politico ftatu m fuperionbus parti- bus difterui. Aliqua nihilominus hic velut in pugnum conftringam, ut ex antithefi luculentius patefcat, quantum a feipfa, mfelici reli- cionis mutatione, faeculo XVL degenerarit, _ . Velut obfcurae paflim funt prim» rerum origmes , ita anceps fer- vet difceptatio , quo texnpore & a quibus primo in Angliam mtrodufta N n n nn } 83« Part. VII, Lib. V. Cap. III. An, II fjtchnftianaReligio. AWi ^Gfephumah Arimathia primum illius Apo* ftolum faciunt, Alif primum fa^culo IL inclinante illuxiire fidei lumen putant per Fugatium & Damianum , quos Lucius Rex ab Eleutberio Papa impetrarat^ Cum autem Angli gentiles inBritanniam delati jafta feliciter femina in tenella illa Ecclefia magnam partem fuffocalTent Cregorius M, fub finem fasculi Vh Jugu{iinum & Melitum {\Lbmmt\ ab Ethelberto benigne fufceptos , qui Doro verniaf (qu^ poftea Can- tBaria difta eft ; ftabilem eis fedem allignavit , ubi Apoftolicis labori- bus intenti, multos chriftian® vit« principiis imbutos baptizarunt(; atqueinter hosipfura etfam Regem Ethelbertum , accedente horta- tione uxoris chriftianae. Mox igitur delubra in Dei templa converfs, erefta altaria , cultusque facer inftitutus ad quem ampJificandum ipfe etiamS^Gregorius facra altarium & facrisoperantium ornamenta Roraatransmific, cum fanflorum Martyrum reliquiis, religiofe afler* vandisr proutipfe Pakerus, licet Acatholicus, in Amiq. Britan. fol. 35, fatetun Sed redarguit Gregorium & Auguftinum tanquara inventores hujus cultus, Verum Pakerum nervofe refutat Alfor dus in^nnal Ecclef. Angla- Sax,pag, ixx.uht erudite oftendit, jam fub finem faeculi II. tempore LuciiRegis eos ritus in Anglia obtinnifte. Sfnfnlari» Ab eo deiaceps tempore furamopere viguit cultus is atque Reli* cultusr gio, quam hodiedum tenet ac profitetur Catholice Ecclefia, cum peculiari in fedem Apoftolicam plerorumque Regum obfervantia;quam plures ad eandem datse epiftolae hodiedura loquuntur , & quidem eo iisque, utRegnumfuumeidemveaigalefacerent, indiao per fingu- las domos nummo : continuato usque ad Henricuro VIII. ut Polydorus obfervat, pio more. Per plures igitur quam mille annos Cftriftiana Religio , Romano- r Catholica , viridi in fiore ad fingulare Regni decus , & rotius EccIefiEe ' ornamentum , bonorumque omnium folatium , jugitereft confervata: ot adeo ad initium faeculi XVI. in Anglia tantura duo quidem effent Archiepifcopatus, Cantuarienfis, & Eboracenfis, ea tamen ampli- tudine, ut illi 23. Epifcopatus comprovinciales eflent inferti. In quibus 5284» Parochiales Ecclefiae. At vero, poftquam Henricus VIII. fseculo XVI, libidinisindo- initse impetu facratamatrimonii vincula perfregit,& ab Ecclefise unione fefeparavit, heu ! quanta mutatio ! fanguineis lachrimis nunquara fatisdeflenda, fqualida, deferta, abjefta jacebat religio , cultoribus vacua,- proianatatempla, fpoliata facra afceteria , facerdotes ejeai, curfitabant liftores , fcatebant ergaftula , gemebant cataft^, ftride- bantcatense, furebantfecureSf cnfes, rotae, pacibula; dira,f2Bva, bar*< Statos Angliae Ecdefiafl;. Saec. XVI. 839 barbara undique tyrannis circumfremuit ; ea crudelitate, iisquead- inventis novis atque inauditis tormentorum fuppliciis, ut priftina aentUium perfecutiones ludus videri potuerint. Juvat preflae atque depreflae Anglicanae Eccl^fiae ruinas^ atquecalamiutestrementehow roribus penna i^reviter jdefcfibere« Ecdefxsc Anglicanae ftatus fub Henrico VIII» pOflquam Religio in Anglia millenos & ultra annos ad omnium bo- . . ^ norum folatium ac voluptatem quam fpeaatiffime floruit , iinius ^f^jljjj Principis indomita libido eandem miferrimedevaftavit. Henricus Vli J. is erat , initio Regnl iK)n maius ; imo etiam bene de EccJefia meritus^ Nam Julii 11. quem caput totius Ecelefiae Chriftianse venerabatur , partes fecutus., Conciliabulum Pilanum eft execratus , & Rejgni fui Epiicopos ad ConciJium Lateranenfe V, dimifit. Addidit fingulareCacholicaepietatis decus, cumadverfus Lu-» therum-, m Gemama tunc infanientem., Jibrumde facramentis fcri- pfit, iacya .do'itTiBa & eruiditioiie adeo «onfpicuum, ut « LeoneX Vefenfbr Bdei merito fit appella;tus. Verum quanto melior ^erat , tantoturpiusa fe ipfo liberatuin itU Decreta 84© part. VII. Lib. V, Cap. III. Art. II* 1 Amons iiv lania. 9i Lejus. 9m^ Bcclse CapurEc- 50. Triumvira- tus. DecretaigiturmGalliaslcgatio, cujus ipfe Volfaeus princeps. AtvixCaletum pervenerat, curo arcana a Rege mandata accipit , ^ ut cstera quidem exequeretur, de matrimonio autem eum Regis forore ineundo altum fileret. Jam enim Henricus irapotentr amore tenebaturAnnajBolenae, Quae matris, Regis indolem optime perno- fcentjs, mftruaioneerudita, meretriciumanimumlarva quadam pu- doris obtegebat , negavitque, fe corporis copiam uUi faduram , nifi eoniugali fcedere fecum fociato. Repulfa non iram , fed flammam in Henrico excitavit. Statuit proin fecum, ut libidinem expleret, feanc mulierculam, perruptis omnibus legum Divinarum repagulis , uxorem ducere. En pulchram Anglicae reformationis epocham » Obierat fub id tempus Varanus Cantuarienfis Antiftes, vir ad- modumprobus; cujusinlocumutHenricusfubrogarethominem fibi obnoxium, & in vota fua verfatilem , defignavit Tbmam Grammt' rum* cuius religio & difciplina ad mentem Regis erat compofita, Simiiisfarina^ adulator&aulae parafitus erat Lejus Eboracenfis Archi- Prsfui His Qeri in Anglia principibus in vota fua iniquaflexis,^ cumPoatifexindivortium nolletconfentire, Rex bona Ecclefiaftica univerfa caderein commijrum, ac regio arario inferenda decrevjt ; Quod Pontificis Romani auaoritatem eontra regia mandata clerici propugnarent Clerus omni deftitutus patrocinio, cum uterque Ar- chiepifcopusinimpiampetitionem confentiret, 40000 aureorumob. tulic, ad obtinendam, ut ajebat , culp«veniaro, fijpplicans , ut re- KquamfibipcEnamcondonaret, proea, quam in Clerum aeque ac Uicos fummam haberet poteftatem. Atque hxc Ecclefiaftici ordmis: praevaricatio primam Regi cogitationem mjecit, ut Ecclefias fe An* clicana; caput diceret. . Ex ijs iniquitatis principus tetnorem tempeftatem praBvtdens Tbomas Morus, vir integerrimus , poft Volfa?i cafum ad cancella- rii munus eveaus, officium depofuit. SufFeausque eft Audla^us , vilis fortunae homo , cui ad augendum fplendorem monafterjum locuples Londini Rex attribuit, Canonicis Regularibus ad alia coe- nobia dimiffis. C!emens autem VIL fub anathematis poena vetuit , pe lite pendente novum iniret conjugiuro. Sed ille jam datus m fenfum reprobum, ruptis vinculis Bolenam clam uxorem duxit, nuptiis affiftente ante folis ortum Rolando presbytero quodam, mox- que in gratiam pellicis Thomam Cromvelium , Lutheran» faaioms hominem acclero infcnfum, una cum Crammtro & j^udUso ad re- rum clavumevexit, ut ex tmpii hujus triumviratus , ad omne ne- f» audendum projeai, fententia res publica gubernetur. Status Angliae Ecclefiafl;. Saec* XVL 841 Ab his Regi perfuafum , ut in comitiis Regni ab omnibus Eccle- fiadicis novura facramentum exigat, quo eandem , quam alias Pon- tifici Romano, obedientiam rbi jurarent, in caufis cciam. Ecclefia- fticis & fpiritualibus. Iropuilus omnium priraus Joanaes Fifcherus rmim Epifcopus Roffenfis , fumma apud omnes probitatis & eruditionis laude celebrarus, deceptus juravit, ea taimen adjecia cautella (quan- twnper Deiverhum Ikeret). Hac columna concuffa reliqui facile fc- Quebantur. Ab eo igitur tempore Henricus caput Anglicana? Ec- clefiae aperte fe extulit, Cromvello homine laico , imo hajretico Vi- cario fuo in fpiritualibus generali diclo. Qui vero hoc portentum probare detre(5labant , aut confugium cumBolenarefutabant, in carceres funt detrufj, Quos inier J^- fcherus damnans nuperam fuam juramenti facilitatem , & Thomas Morus, cumaoo. fratribus Minoribus , duobus exordineS. Benedi- fti , & aliquibus ex clero faeculari* In Comitiis vero anni 1534 per- duelles declarati funt, qui Romani Pontificis primatum jurisdidio- nis Ecdefiafticce alTererent, Simulque Ecclefia? Anglican^ fummum & unicum caput Rex declaratur. Cui eo nomine omnium Sacerdo- tiorum annatse ac decimae ^ffent perfolvendas, Nomen Papas erafum & in lytaniis impia haec verba fubftituta : Epifcopi Romani tyran* nide & dete/iandis enormitatibus libera nos Domine. JulTi conciona- tores novam hanc Regis Ecclefiafticam auaoritatem publice ad po- pulum laudare , ac fcriptis etiam libris tueri. Rc^inaldum Polum^ conlanguineum fuum , Richardi III. Re- gis ex fratre pronepotem, prohum h eruditum in paucis Principero, ^fcaiTum impulit , ut facrilegis fuis conatibus pennam commodare^. Qijin im.c animofefe oppofuit, editis qustuorjjibris de unione Ec- cletial^ica Rcgi infcriptis. Quibus iram Regis ita in f^ concivit, ut parriae proditor , reufque Isefae maieflatis fit condemnatus ; vita ip- fiusm-iltis ?entuum exegit : de xenodocbiis qupque, SemlQariis, Collegiis, Ecclefifs, eorumquc cenfibus ple* na djfpofttione fibi actributa. Nihilominus tamen poft tantas dire- ptiones, prsdas, fpolia, rapinas, exaaiones, & fur,ta facriicga, «^arium ^uit inane vacuum : prout paOtm contingit , quando fae- eula^es ex bpnis Eccleriafticis, aut itnprobis tributis volunt dite- fcere, in morbum tsndem^fatajleHa delapfus de reconciliatione cuia . i^omana Ecclefia co^itavit , fatis agnofcens, quam turpitcr abberra- v^rjt;. Eamque rci^ cam EpM^opis aonn^iiis comulit. Sed praeva- luit ■Stattis Angli^ Eoclefiaft. S«c. X Vi. ^47 luit adulantiuin turba , v^rita , ne fpolia Ecclefiarura ac monafte- riorum reftituere cogatur» Ante roortem tamen Ecclefiam , qu» S. Francifci fodaliura fuerat, jiiilit expiari, & in parochiam erigi , Miflamque in ea celebrari. Diviniffimum Evchariftiaj racF^mentura maximo feroper cultu eft veneratus : illud<|ue Aib una f|)ecie, Cur» gens e lefto , bumique abje6lus , fiDgulari cum rever^ntia, fufcepiC, i,itteris & ipfe cultus fuit, & litteratos coluit. Epifcopos (prae- ter Crammerum, quem, ut libidiai fu« inferviat & ambitioni , Cantuarienfi fedi prsfecit) noiriinavitnequeindo6los neque omnino malo5* Sed quor^im plures poftea fub Eduardo & Elifabetha \in-^ cula & carceres pro Religione funt perpefli» Sed prasclaras aliquas doteslibidine, ambitione, avaritiat crudei|t^te« tetro lchifmai^ Princaps infelix penitus obfcuravit^ Ecclefia? Anglicanse ftatqs fub Eduardo VI; EXtinQo in fchlfmate Henrico , tempora meliora fperabat Anglt* cana Ecclefia , nam ex tutoribus, quos pater filio tefta^ mento dederat, plerique erant Catholici. Verum in majores iDulto calamitates , imo totalem ferme ruinara eft prolapfa^ Caufa exitii Rduardus Smeyrus (quidam Semerum, aut Semerium fcri- bunt)HerfordiaepriraumComes, dein Somerfeti Dux, Eduardi Re^ gis avunculus, qui non modo hunc nepotem tuum Regem Angliae& Hibernise promulgavic, fed etiam ceiput EcclefitSy novennem nemf pe puerum , qui nec fe ipfum per aetatem pupiilarem regere poterat, Semeyrus igitur, Zwinglianae faftionis homo, ut contutores S4» ' everteret,folufquegubernafldi poteftatepotiretur,quos hserefi infedos Semcynw Boverat, praeeipuis regni provinciis aq dignitatibus auxit, eorum?! que favore fe folum tutorem , ac Regni Proteftorem dixit^ Uni^ yerfum igitur Regnumipfefolus, & tutor, ^ Proteftor, &Fro- rex, & Propapa, quo volebat, verfabat» Hujus igitur bominif potentiaZwingliani ac Lutherani, quos Heqricus nunquam tolera-? vit, plenis valvis in Angliam irruperunt, iifque adminiftris hserefis iibique capBt in altum extulit , juvante non parum Crammero im- pio illo ac fpurio Cantuariae Praefule. Catholici vero Sacerdotes fevero edifto funt vetiti, ne ad populum dicerent, aut Catholicae £cclefis do&rinam prQponefeat , fQlis haeretlGis peraiiTa coQcionaa* ^ potcftatei fait. Vil. Lib. V. Cap. III. Art.II. Utautem haerefis citiusdilatetur, ademptaelunt CatbolicisfcM larum cathedree, datae haereticis ; prorcripta Theologia Scholailica, exaut^orati SS. Patres, facrorum Bibliorum Codices foede interpo- iati. Perri Lombardi, S. Thomae , Scoti aliorumque libri ignibus exufti. Adempta Catholicis , qu« Henricus reliquerat , templa : ex omnibus fuggedis auditus clamor haBreticus : oviculae ad lupos accedere coafta?. MTfla abrogata. Ecclefiarum thefauri , quibus faror & avaritia ante pepercerat,in fifcum importati.Communio fub utraque fpecie imperata. Novi Sacramentorum ritus conftituti, Haeretici vifitatores inftituti , quiomnia catholicas Rehgionis monumenta, cruCes, imagines, aras everterent. Rexpuer, ut infanire difceret, traditus praeceptoribus hsereticis Richardo Coxo uxorato Sacerdoti apoftatae , & Joanni Checo laico, Et quafi h^ peftes non fufficerent, Crammerus jam palam fcorco pro uxore utens, Catechifmum, hTrefibus fcaten- tem, eidem Regi infcribit, O praeclarum cuftodem ovium ! dig- num enira vero i qui primam in Anglia Rpifcopalem fedem OGcupet! Sed necdum fatis humani generis hoftis provifum fibi putabat^ Exciti ex Germania Martinus Bucerus, Petrus Martyr feu Vermi- lius, BernardinusOchinus, tres ex tribus Rehgiofis ordinibus uxo- rati apoftatee. Bucerus Cantsbrigienfi academiae prasfeftus, Ver- milius Oxonienfi. Protedlor Zwinglium fe6i:ahatur, Crammerus Lutherum. Bucerus plus Juda;i quam Chriftiani habere vifus , cer- te ia fide protheus. Vermilius aliter verminabat in Anglia , aliter m Germania, aliterin Helvetia. Ochini adeo folida erat doarina, ut tandem in Arianum evaferit. His Docloribus Anglia ita profecit, ut anno 1^47* in (yno- dum co]je6ta novam religionisformam conceperit, ex variisfe^larum centonibus conf?rc!natam. Summa canonum vanerabilis hujus con'.. cilii, ex militaribns hor^^inibus & miniftellis conflati, haec erat : omnes res Ecclefiartick Regis proprige funto, Ordinationum & fa- crameritorura novosritus efto, abolito veteri. Cruces & imagi- nes, fi qusB fuperfint, tolluntor. Regis infignia furrogantor. Mif- fa abrogator» Coena f ib utraque fpecie fumitor» Sacra vulgari lingfjaperaguntor. Atque, ut defertam etiam a paftoribus prodi- tamque religionem intelligas , abominationes iftas Epifcopi, nepro- ventibus fuis priventur , fubfcriptione fua firmarunt. Atque ut per provincias publicentur , imperatum. Verfio Bibliorum , quam Henricus VIII. adignes damnaverat, a Proteftore Semeyro tan- quaro authentica recepta , ac p;ublice propofita. Sacerdotibus , Epifcopis s & Monachis nonifolum perraiiTae^ fed oblruiis meretrices. ,1 Scatus Anglise Ecclefiafl:. Saeculo XVI. 849 Renitentes in carceres abjefti : fufFeftique haeretici in eorum fedes. Arma quidem ad arcendam tyranidera variis in provinciis furopfe- rant Catliolici, fed praevaluit furor hEereticus» Et haftenus quidem Catholicorum corio lufum eft. Verum s, ut iniquietareseft hcercfis, iis fub jugum miffis, injCQipfamconverfa; proprio aere fanguineas tragoediasinPiruxit* EratOuardo Semeyro Protedori frater Tbomas Semeyrus y cujus uxor Catharina Partteapoena Ss- Henrico VIII. nupta fuerat. Orta igitur inter utriusque fratris uxo meyri. res ambitione ac lite de pra?cedendi jure , Prote^lor fratrem fuum Germanum , per miniftrum quendam haTeticum perduellionis falfo accufatum, capitali fupplicio confecit. Sed & Proteftor Eduardus tot fcelerum reus & furendi & vi- vendi finem facere brevi coaftus eft* Nam cum Galli Anglos in Picardia, in qua Bononiam habebant, viciiTent, Joannes Dudlaus Varvicenfis comes , ac Dux poftea NorthumbriEe , l^rote^lorem perfi- diae accufavit. Fugit is airumpco fecum Rege in arcem. Sed cum videret, fe ab omnibus deftitui , illofqueeciam , quospromoverat, pedera referre , fe dedidit , & depofita protedoris dignitate , per Dud- laeum datus eft in cuftodiamanno 1548. & poft quatuor menfium fqualorem fecuri percuiTus interiit , qui tot alios carceri & fecuri fub- jecit. Sed prout in naturalibus corruptio unius dicitur eflTe generatio alterius , ita omnino in hac ferum Anglicarum viciiTitudine evenifle dicendum eft. Interitus Semeyri pluriumque ejusdem faftionis pro- motio fuit Dudlaei ad clavum rerum : alio turbine & ipfe brevi de- jioendus ac periturus. Vanse profefto funtartes falfae poh*tices, Evehuncin altum authorem iuum, fed mox cafu srraviore roitiirum. Joannes Dudlajus , haerefi & ipfe infeclus, ubi Nobiles prGrr»jir2S& oilentatis novis Dynafiiisin partes fuas pertraxit, Cstholicis fidem dedit, fplen iorem Ecclefiae veteris a fe reftituciim iri, fi adverfus Proteilorem fibi afljfterent. Verum gubernaculo admotus fidens fe- fellit : Semeyro vix melior. Is advertens, Eduardum Regem morbolo corpore hau diu Re- gno fruicurum, familiaEilludfuse, praeteritibEduardi fororibusjftabf ^ li nexu inferre fatagebat. Quare collato cum Henrico Grayo Dud- laeo propinqnofuo, Dorceftri« primum machione, dein Suftolcise Duce confiiio, filium fuum Gilfordum cum ejosdem filia Joanna Graya (cujus avia paterna erat Henrici VIII» foror^ defpondit, ui cx hoc conjugio Angliae corona propagaretur. Nec parum huic confilio favebat Noallius Orator GallicuSj metuens, neadMariarii, Pars VII P P P P P Hen- 8so Part. VII. Lib. V. Cap. III. Art. 11. Henrici VIL ex Catharina fiHam , Caroli C^farijs confobrinam , fce- ptrum devolvatur. Eoque conatus iniquus deduaus eft , ut Eduar- dus Rex hanc Joannam Grayam Regni h^redem teftamento fcribe- ret. Moritur Eduardus ; Graya proclamatur Regina ; magnifice Londini excipi|lr, Miniftri hsretici eandem velut Pailadem ex fug- geftibus in coeMfn laudibus extollunt, Magni Proceres hanc cau- fam fequantur, atque ipfe etiam RexGalliae , quemredditaBononia fibi ardius Dudl^us adflrinxerac. In Carolo Ca^fare parum fpei» gravinimo bello a Gailo & Mauritio Saxone tunc oppugnato. Ma- ria deferta, ac ne vita? quidem fecura , celeri fuga fe proripit. Ja- cent jura: triumphat iniquitas. Verum vacai fimt raortalium conatus adverfus ^ternx mentis confilia. Verfa mox rerum vice Maria a Norfolciae Duce & SulTexiaj Coniite proclamatur Regina, Fit ingens ad eam optimatum popu- lorumqua confluxus , ea tamen conditione , ne extero nubat, aut prs- fentem Religionfs ftatum TBUtet, Cum exercitu reda Londinum pergit. DudlESUs copias fuas opponere nititur, Sed ab iis , ad Mariam confluentibus, defertus, magna & ipfe acclamatione, fefti vam Isetitiam praefeferens , eandem Reginam falutat, decimo die, poft- quam Grayam Londini promulgaverat* Londinenfes eandem Gray- am chrono deje6tam una cum patre Suflfolcio carceri mandant. IIL Status Ecclefiae Anglicanae fub Maria. Dadlsiu H/l Aria ad Anglis folium^omni jure fibi debitum, elevata, Judi- cpnverfus. ^^^" ces , Norfolcio Praefide , Dudleeum Northumbri^ Ducem per- duellionis reum capitis daranarunt. Cui ea in hac vitae calamitate felicitas obtlgitj utabjeaisZwinglii Calvinique erroribus, Catholi- cam Religionem publiceprofiteretur , quam fola ftiraulante ambitione lereliquiflTe falTus eft, ut h^reticorura prajvalentium opeadRegni gubernationem evehatur. Ita nempe non raro aperiuntur oculi, cum mors illos parat claudere* Damnati cum patre filii,- quibus tamen Regina vitae gratiam fecit. Epifcopos , facerdotes , ac nobiles , fub patre& fratrecarceribusconclufos, libertate donavit. Firmato Regno ad Religionem inftaUrandam curas convertit. Abdicatus, quem pater fraterque ufurpaverant , Primatus titulus. Perduellionis fententia , in Cardinalem Polum lata inique ab Henrico, refcilfa. Revocatus ia Angliam , atque a Julio IIL miffas Legatus a latere, Status AngliK- Ecclefiaft. S«c. XVL 85 ^ Yxtere, fupplices Ordines, Regnumque totum aSchifmate abfolvit, ac Sedi Apoftolicffi reconciliavic anno if r4. Mifli Rornam Oratores, Reeinse ac Ordinum nomine Pontifici obedientiam exhibicuvi. i-a» boratumdeindeaPololegato ftrenue, in cleri popuI:que djfcip ma priftino nitori reftituenda. Reformata^ Academi^, ac reiiqu^- fcho. \x ' Petro Soto locolPetri Martyris acciio I heoiogo. Reduai anti- Quiritus,inftituta, confuetudines, fynodi , Canones. EpifcopiCa^ tholici, tempore Schifmatis creati , una cum fex Epifcopatibus , al> Ilenrico VIII. ereai, funt confirmati. Matrimonia, cum impedi- mentojuris Ecdefiaftici contrafta, faaa difpenfacione, validata, Ereaa ac reftaurata teropla, altaria, coilegia, coenobia, ^ Oaoniam vero haud modica diiiicultas reconciliationi objioev haturab ik, qui bonaEcclefiaftica, abHenrieo VIIL abftraaa, pol- fidebant, legatusamofe pacis & unitatis a poena & cenf^ins Cano- nicis in perpetuura eo5 abfolvit. Decimas vero & primitias frueta nm' abHenrico&Eduardofifcoaddians. dero deinceps folvenda- cr'etum GravilTimum tributum , ab Eduardo impofitum , populo remifluin Atque ha?c omnia ut fapienter conftituta Paulus IV. ra- ta habuit Denique oranes exteri, qm iiec publicam perfonam gere- rpnt nec civitate donati eflent , ad certuin diem plures facerdotio imtjati , « facra docinni probeirabuti, in Angllam' redibant ; ac h^^refes opugnabant. Ux tempore Elifabethae in quatuor potiflimuro clalTes , qusrum quaevis alteram daranabac, erant mea^, Prima eraC Reginae religio , «eii^ea» EpifcopaUs, 4i quafi nationalis Angliae, cujus fundamenta Henn- cus VIII. jeccrat : & Elifabetha promovit. Atquehaec Reg'nampro Ecclefise Anglicansecapite habuit, iretencatamen Epifcoporumdigm- Ute, multisque externis ceremon/is ac ritibus : in feHquw ferme Calvini dogmaca feftabatur : eo quod dicerent , Religionem Papifti- f^P^»^«?«- camnimispinguera elTe, Calvinianam vero nimis macrara, fe vero mediam, & ex utraque mixtam tenere, atque hoc ipfo optimam, quia ex ucraque, vitatis extremis vitiofis, optima quaque elFent le- letta, Ubitamenilludcontigitmemorabile,quod, cum Henrico VIIL legem rogance Parlamentum (latuiiTet, ut Epifcopus more veteri a tribus Epifcopis confecraretur , follicite indagarint Epifcopum Catho- licum, quieoscoriiecraret^ interpellato etiam Archiepifcopo Arma- chano Hiberniae Metripolitano , qui eo tempore in carcere Londinenfi detinebacur : probe gnari , conrecrari non polTe EpifcopuJn nifi a vero ^^'^^AkeraSeaanorumclaflis erant Prsshytmam, Epifcopalibus op-^^^^^.^J^^*^^ poCti^ quod eos non difterre ab aliis dicerent, eo quod in primiCiva Ecclefia Pr«Z>:yfm fuerint feniores, quo nomine absque difcretione cam Epifcopi , quam alii Miniftri Ecclefise fuerint comprehenfi , acque aequales , absque hiearchia Ecclefiaftica , qua alii fint majores , aln mi- nores. Adhaec externos ritus Elifabechaerejiciebant, uti organorum, aitarium, certihabitus. Negabantque, polfe Praelatum Eccletjart:- cum in Comitiis Regni feflionem & votum habere. DilTidebanC eii&m in doftrina praedeftinationis,iredemptionis generis humani &c. In Scotia praevalenc: in Anglia autem Epifcopales. _ Pnntsn; Tertiam Settam conficiunt Furitani ^ut Confifloriales y quunhs- rentes Genevenfi Calvini & Bezs confeflioni ad ejus normam omnsa exigebanc, rejeftis ceremoniis ac ritibusEcclefiae Anglicanae, quos fuperftitiofos , & Papifmum olentes cenfebant. Et hinc Epifcopales vocitibsLnt Calvinianos PapiHas, aut etiam Parlamentarios ; quia fci- licet Regina legem rogante Parlamentum Epifcopalem feftam mtro- duserat. Triamaxime eorumin AngHafe hujus haerefis efferebanc capita; Compingerus, qui pater mifericordiaB dici voluit : Ardento- Qqqqq? ^ f 6a Part. VII. Lib. V, Cap. III. Art. II. nus junitfaB & isltionis praeconem fe ferebat : Harquelotus , qui Chriftl imaginen) fe ja6labar» Imhufiafl». Qiiartam conftituebant Brownite aliique Eiithufiaflas , qui fa* milia amoris appellari volebant. Hi omnes mutuo odio & infeaacione canquam hoereticos fe fe infeftabantur. St6l3e autem iftse in alias rurfus fetlas fubdivifse funt ; & ex iis nata poftmodum humerofano. varum colluvies ,• quolibet videlicet luxuriante cerebro facras fcriptu- ras pro libidine , & ad phantafticam fuam ideam , in mente coftce- ptam, interpretante , & abutente : documento certe dilucido , ad quam confufionem deveniatur, fmegleaa Ccclefia ejusque interpre- tione cujuslibet arbitrio permittantur Divinl oracula. gj^. Quamvisautem diverfae hsrefes religioni, a Regina intrcdu6la 5ocietss iu le opponerent, ejusque primatum & confticutos ab ea Epifcopos, /ingiiara. ritusque abjicerent, attamen adverfus folam Religionem Gatholicam extirpandam tota incubuit* Jamque dudumMartyrum fanguine de- color Thamefis rubore fuffufus decurrerat ; cum anno i sSo. Societas Jefufuo inftituto adfalutem animarum nata, poftquam jara multos , Anglos in feminariis educatos in patriae commoda pramiferat, &ipfa in defolatum hoc regnum concedendum fibi putavit. Quamvis mi- nime eam lateret, quantoEIifabetha; fit odio : dum & Turcamfolli- citavit, ne ullum huic hominumgeneri inprovinciisfuis locumcon- cedat (Gallicotamen oratoreejusconatibus obtinente^ & 38. ejus- dem profeffionis viros , in Brafiliam ad Evangelium prasdicandum na* vigantes per fuos piratas in mare praecipitavit. J^erfoniuf. Primi ex hac Societate Anglias Apoftoli erant Robertus Perfo- nius, & Edmundus Campianus, Angli, a GregorioXIII^ & Pr«- pofito fuo Generali Mercuriano mifli, cumfratre coadjutore Rudol. pho Emerfono. In itinere Mediolanum delati oftiduo detenti funt a S. Carolo Borroma?o. Geneva tranfeuntes cum Beza cojigreffi ia- borabant eum in viam reducere» Audomarum ubi attigerunt, in- telligunt, eorum in Angliam trajiciendi confilium per exploratores jam conftare in Anglia : portus omnes obfideri : ipfas eorum effigies jam haberi depiilas , in certam eos mortem ruere. Cui autem bono Angliae futurum , ex portu in carcerem , ex hoc ad furcam raptari ? Perfonius reperpenfa, ne omnes in difcriufendaret, ipfe*prior folus, ceuMiffioDis fuperior, trajeftus aleam tentavit , Campiano Audomari certiora exfpeftare juffo. Itaque militarem ducem toto corporis habitu praeferens Caleto folvit, &cumDubrimapplicuiffet, Gubernatorem ultro adit, ac veiut diu ante doraefticus rogat, ne jnercatorem Patricium nomine (Campianum nempe) altera die mo- retjur, Status Anglias Ecclefiafl:. Sasculo XVL 8<^J retur, faaenim interefle» ut quamprimum Londini adfit prgelens. Quod ipium Canapiano per navem reducem nuntiat^ Lond num fe- licicerdelatusmoxcuftodiamadit, inquaThomasPondo, abiennio; dum eflet in vinculis , Societati aufloratus, dctinebatur : a quo Per- fonius Gilberto commendabatur , viro nobiii , a Puritanorum fe^a ad Religionem noftram transgreflx)» Supervenit mox , caucius licet Dubrenfl portu cuftodito , C«m- Campiaausi pianus cum fratre Emerfono , ingenti Catholicorum laetitia : quibus conteftati funt, feunice propter animarum falutera veniflfe in An- gliam , politico regimini & radoni ftatus fe nullatenus immifturos» inter alia decretum, non licere Catholicis conciones &myfteria h£E- reticorum frequentare. Poftquam dein Campianus in privatis aedi- bus faepius ad Catholicos dixifl^et , pluriumque nobiles converfioneg eflJentfaftse, notitia de eorumadventu in aulam eft perlata. Statu- unt proin ad vitandas, quas ubique tendebantur , infidias Londino tantisper difcedere. Quod antequam facerent , Campianus ad Re- giumSenatum litteras dedic, in quibus adventus fui caufam expofuic, pluraquediluic, quse contra Societatem & Anglica feminsria erant fparfa, fimulque fe ofiMert ad difputationem coram Regmainftituendam; tandem rogat , ut fibi munere facerdotis, ad quod miflTus eflTet, li- ceat fungi^ Multis interea Catholicis nobilibus ad eumconfluentibus, vefti- bus, fsepiusmutandis, neagnofceretur, &equisinftru6):us,aliquam- diu exploratores oculos fefellit : donec ab Elioto proditus in manus apparitorura incidit» Hic homo, prius Catholicus, capitalis crimi- nis reus , a Valfinghamo Reginae Secretario vitae veniam impetrave- rat, ca conditione, ut Campianum fifteret. Igitur admilTus in do- mumnobilem extraLondinum, in quaCampianus praedicando, con- feflionibus audiendis , &SS.Evcharifti3e facramento conferendo oc- cupabatur , hic Judas apparatoribus , qui in propinquo fubftiterant, indicium fecit. Quian domum irrumpentes , excuffis omnibus late- Proditui, bris Campianum tandem deprehenderunt, & capdvum perduxerunt Londinum* Ubi immaniter tortus & diftentus , nihilominis cura ha?reticis difputationem iniit, quatuor continenter diebus , horisante &po- meridianis , variis miniftellis , dum priores laflfarentur, recenti robore fibi fuccedendbus. Ouibus omnibus par Campianus , Catholieaj Re- Difputat. ligionisveritatemtamdilucide acnervofeob oculos pofuit , ut viai receflerint, & Philippus Comes Arundelius » qui p.raefens aderat, aox fidem Catbolicam fit profelTus» Cuni %64 ^^^* VII, Lib. V. Cap. IIL Art^ II. Cum nec tormenta nec verborum contentiones Athletam viiii* cerent, criminaleni ei aftionem intentarunt, quod Rhemis ac Rom« \ de nece Regin^ inferenda confpirarit , ac propterea nuncin Angliarn venerit , ut armis Papae , Hifpani , & Florentini viam paret, Nega- vit, id fecinusfibi unquam in mentem veniffe, nulia id ratione nec prudenti conje6lura probari polTe , non alio fine fe mifium in Angliaro, quam , ut absque omni proditione & tumultu fidem praedicet , & SS. Sacramenta fidelibus diftribuat, Quod exteri quidam Principes arma adverfus Angliam parent , id fibi prorfus elFe incognitum : nul- lam certe in eo partem ad fe pertinere* Wtmmum. ^At frequenter, inquiunt, veftes commutafti, jam nobilem, jam militem , )am mercatorem mentitus. Quid facerdoti cum gla- dio , fericis veftibus^, criftato pileo , phaleraco equo ? nunquid ? pro- ditorem tegere volebas ? qui male sgit , fugit lucem. Refpondit Campianus, nullius proditionis id efie indicium, fed eo folo fine faftum, ut faluti animarum vitam fuam refervet, exemplo virorum Apoft:olicorum complurium. Sed litteras fcripfifti, replicant, ThomaePondo, quibus afleve* ras, te in eqnuleo tortumnihilfecretorum, quae a Papiftis audieras, revelafle, nec revelaturum unquara. Qusenam hsec aliafecreta,ni(i proditionis molitiof Refpondic Campisnus , hoftes quosdam male- volos de fe fparfifle , quod in catafta tortus manifeftarit fecreta , . qux in facra confeffione audierit: fcripfifle proin , ad tantum fcelus a fe amoliendum , nihil eorum a fe manifeftatum : cum absque gra- viflima Divinae ac naturalis legis praevaricatione id fieri non poflet. Inftantrurfusaccufatores, quodjurarenolueric, Reginaro caput efleAnglicanae EccIefiiE, & interrogatus, quam vim habeat Buila, a Papa Romano adverfus Reginam edita, & utrum excommunica- tionisfententia fitlegitima, nullum refponfum dederit. Pauci dies funt , repofuit Campianus , ex quo Regina ipfa ex me quaefivit , aa Regiam in fe poteftatem agnofcam ? refpondi , agnofcere me illam legitimam Reginam ac Dominam totius Regni* Cumque ulterius quaereret , an Papa a fidelium communione eam feparare poflic, re* fpondi , me non efl^e idoneum arbitrum inter fuam Majeftatem & Pontificem, necpofl^ede eorum controverfiis judicare* Sed Judices Pharifaeis comparafti, objiciunt, qui occafionem quae- rebant occidendiChriftum , quasrendo, an liceattributum dare Caefari* Interrogatus, inquit, an Papa Reginam excommunicare pofllt, & an SulU iUius fic valida , reipondi , hsis eflfe verfutas & Pharifaicas inter* rogatio? Status Anglite Ecdefian:. Sseculo XVI. 865 rogationes , me Reginam agnofcere , ejusque Regiam dignitatem ac po- tellatem ,* csteras qua^ftiones me fcholis ac Theologis relinqucre* Producunt teftem Cradocum, qui depofuit, fe praRfentem in quodam coetu audiviire fermonem mifcen de quodam fo^dere, inter Pontificem & ducentos Anglicanos facerdotes inito pro reducenda in Angliam Religione Pontificia, Interogavit Campianus, quis- uam fuerit ille ccetus : otiof:ram fortaflis & loquacium hominum incaupona, qui facile effutiunt, quod temcrefufpicantur, aut gar- riendi levitas fuggerit, & quodnam piaculum, veram Chrifti fidera ve|Ie introducere ; Sed quidq.iid fic de hoc foedere, Cradocumpro- bare non pofle nec tellari, fe in eofuifle comprehenium. Denique introdu6ius ILliocus proditor , qui teftabatur, in ul- tima fua concione Campiaium ingemuilT^.' propter haerefes Anglig? , folatum tamen elfe auditores fuos Catholicos fpe, venturum brevi diem, Catholcis optatum, ha?reticis terribilem. Jurejurando aP- feveravit Cnmpianus, fe per eum diem non inteliexiils alium, quam ultimum Divini j.udicii diem. 'rum ad Duodecimviros converfus , veflrum jam eft , inquir, judicare, num vel fufpicio proditionis fubeiTe poliic. S?d cogitate, Divinum Judicem in illa die de veftro judicio diftrifte judicatuium. Sufpiciones proditionis vanae funt , praTumptiones profus kviflirr^a? , nullo inamum qui Reginee a iecretis erat , immanes Catholicorum tof' tores accedit, fateturque, falfa eiTe, quaj detulifieC. A neutro auditus, arcisPrsefeao, & Sacerdoti captivo fraudem fuam aperit : atque ex Anglia profugus , Rothomagi in Gallia comprehenfus ;to- tam mendaciorum ftropham retexuit : hxc praecipue faffus : conft. ftum a le fuifle: . ~ r» • Roms in Anglorum Seminario confultari, quomodo Regina fit tollenda e medio : Papam, Cardinales , & univei;fum Clerura Catholicum graviffimorum fcelerum a fe accufatos Londini. Catho- licjE religionis ftudium fimulatum , cum Proteftantium partibi^is ex animo effet addiaus, En Argumentum hsreticse perfidi® ! quom- nuraeri mortales , quos innocentia abfolverat , ad carceres & fur- cas iniquiffime funt condemnati :vlato etiam a fuprema Regni curia cdi6lo fanguineo, .« . c „ Nam hac caufa, nunquam legitime evifta, jfed penitus confi- Piopter aa, prster Sacerdotes ac Reiigiofos innumeros , hacfraudeperem. quod m^^^^ pti funt Dux Northumbriae, Arundeliae comes, Ducis Norfolci«fi;tinecau. lius, Laburnus, Felconus, Storeus, aliique ex nobihliimis fami- liis, oao Comices, decemlBarones, 26. Proceres, plusquam 350. Nobiles, 110 foemins, inter quasilluftriffim^matronas. Florimun- dus Rcemundus perfecutionibus iftis coaevus ait, quod fi quisomma quae in Anglia adverfus Cathoiicos crudeliter afta funt , recenfere velit, vix finem (tantam efle multitudinem) vix fidem (tantam ef. fe atrocicatero) reperturum, Enumerat deinde Londinenfes carce- res, catholicis congeftos. carnificinas, lanienas, cquuieos, cata. ftas, inftrumenta crudelitatis, immanitate barbara, Ouia vero Regni fenatus animadvertit, etiam hic fanguinera Martyrum femen efle Chriftianorum , tantaque crudelitate multo. ^ rum ex indigenis, & praefertim apud exteros animos off^endi, cle- mentia quadam , licet ipfa morte acerbiore uti ftatuit, roultis ex carceribus extraftis, miflifque in exilium. 9""^^^^^^'"*^*^^^^^^^^^^ fent imponendi ; interceflit faevo ediao Gafpar Hayvodusy e Socie.Exiliuni tate lEfu, qui ipfe etiam erat inter relegatos, omnium nominepa^ lam queftus , fine caula , fine crimine, fine judicio , ac plane m- demnatos, fe non debere patria eiici : rogatqufe, ut judicio fiftan- tur, abfolvendi, aut aliorum exemplo ad mortcm condemnandi. Rrr rr 2 ^*^"* 858 Part. VII. Lib. V. Cap. m. Ait. rr, Nihil profeaum. Taiiquam perduellionis rei in GalHam funt de- portati, acplerique Rhemis ab Alano excepti ; cui ufque in Gal- hani Valfingatnus infidias ftrnxit per fuos eminarios, fontes Semi- narii Rhenienfis veneno conatus inficere. PcfonL ,„„i-.'*R"!Jr5^iif 'PP'"'' jwatufque Cathohcorum hoflis , e.igitSe. appetnt Robertum Perfonium, quem cum Carepiano io Aneiiam ffiinsiia. ^JV^'^'"^ dixirous. Is enim perduellionis reus cum publice a Reeina fuiflet proclamatus , & ubique in eum per exploratores & appatritSre» inquireretur , ne Catholicis , apud quos diverfabatur , calamitafem accerferet, Regno exceflit, & fundandis pluribusin locis Anelorum Semmanis opersm intendic, ut inftituta in iis Catholica iuventus. m patriam redux fidcm profeminet, vel doflrina ac Sacerdotali ob- fequio , vel certe martyrio. Et imprimis Augii in Normannia Guifii liberalitate Seminarium pro Anghs.nftituit: Rothomagenfe, & Rhemenfe auxit Ve um his poftea Hugonotorum furore difturbatis, Regem Catholicum permovit, ut Duaci & Audomari Gallicorum foco pro S fi.hn'^r'«'V '"'/"'"»'«1"''^ « ii» Anglis defert^ Sacerlo! tum fubfidia, atque hoe ea liberalitate, uc Audomarenfe ad een- rpir"* ht"-- '^°"^''"^"= Perfonius, Phlippam f^^Sem & H.fpania. Magnates eo infuper adduxit, ut in ip.l Hi- fpama . Vailifolet. ac fj.fpali pro cadem gente feminaria conftrue- l^^nlJ rT T renovabant, repeten- tfjR^ t? Tr'''^'''°''''"' P""^' «jufquejavandse &fiopus, pro fide fundend. (angninis. Quapropter magna eos veneratione Hi- fpanifuntprolecuti, velut Martyrii Canditaros. «"«"tionen. Et profeao fapientum omnium fenfu vel unis his Semmariis ftatuendis pius Anglis profuit Perfonius, quam fi ad mortem ufaue Apoftolicis laboribus in eadem defudaflet. Veque ignorabaT Ehfa! betha. quantum antidoti adverfns hsrsfeos L v4nenum in hi, plantariis pararetur ; quare non folum feveriflimis eS vetuit ne quis defuis fubditis in ejusmodi collegiis fed ner Ce c.hum & Valfingamum , confueta iniquitltis inftrumenta . effecic ut Perfonius ab aliquibus Catholicis Angli* NobiZus. & Se! minariftis Romanis, confpiratione inita , ad Srium XIII & poftea Sixtum V delatus, calamitatum in AngliaTJZus ince^ nJntVrfJ; ^""'"" «^*"'"' «tholico?, qu mdTu non 1 garentur eidem manus, prohiberetur librosedere SpminW homimbus onmis m Angliam adicus prohibe«ur, VerSm fapientif- fimos Status AngHsB Ecciefiaih Saec/ XVI» gg^ fimo5 Pontifices facile advertit, qulbus aij6loribus a credula & im- provida juventute ifta fpargerentur. EfleciLque Perfonius, ut tan- to plures exfociis in Angliam, deinceps mitterentur ; perquosma- gnara partem EccleCa illa conftitit , ne penitus fubverteretur. Hos inter fuere Robertus Sothuellus, & Henricus Walpolus J. uterquc illuftri genere natus. Ule a puella, quam inftituerat , prodrtus, captufque ac tortus eft, atque ultra triennium fquali- dinimo carcere emaciatus anno 1 595. raajeftatis iniquiflime darana- tus , martyrii lauream eft confecutus. Neqne enim aliam ob cau- fam quam propter religionem occifus eft. Eodem adhuc anno fecu- tus eft Walpolus, cum multis aliis, per acerbiflima tormentorura gencra ad coelum evolantes. In his Thomas Cottamus S. J, in ip- fo In ula; ingreflu captus a Prffifefto , clam Catholico, iiber dimiflus eft : fed cum Prsefeftus propterea periclitaretur, Cottamus fe ul- tro ftitit Judicibus , a quibusatrociflime tortus, ut proditionem & infidiasReginsB ftru6lasdetegeret, conftanter negavit, fe uliius pro- ditionis aut infidiarum confcium ; & licet nullum prorfus eiTet indi- cium, tamen, quia Elifabetham Ecciefiaj Anglicanai caput noIebaC agnofcere, perduellionis damnatus , in viminea crate per urbem ad Tiburnum raptus : morejam confueto peremptus eft. Dumque ad lanienam nudatur, cilicitim apparuit, intimo corpori apprefllim. Non enim crudeliflimis equulei tormentis, extrema inedia , & pcr- pecuis duorum annorum carceris aerumnis fatiabatur ingens ani- mus, nifi fanfto fui ipfius odio feipfum quoque torqueret. Hosjjfecuti funt Thomas Mettamus , i^.annorum carcerem,vi* vum veluti fepulcrum , paflTus. Joannes Cornelius, RogeriusFil- kocklus, Francifcus Pagius, cura aliis quam plurirois facerdotibus ; qui gloriantes pro Chrifto pati , aaimo, fupra res humanas erefl:©, plenique folatio in tormenta, & mortem ibant, fugentes mel de petra, oleumque de faxo duriflimo. Tantum vero aberat , uc Re- gina, tot Martyrum fanguine fatiaretur , ut laflata tantifper Ceci- lii, Valfingami, Toplifi, & Jongi, qui pra?cipui eranc crudeh'tatig adminiftri, fieva tyrannide , exprobrareiis inertiam auditafit, &ex- clamare : quamdiu nullus facrificulus ad furcam ! Caeterum Eiifabetha, quod in fe ipfa probabat , in aliis dam- navit : conqueftade Rege Catholico, & Chriftianiffimo , quod il- le Geufios in Belgio , hic Hugonoros in GaMia perfequeretur : ac Cardinali Caftillonio infami apoftata? , in Angli? Condaei & Hugo- notorum caufam agenti plus honoris habuit , quam Fenelonio , Re- gi8 Oratori. Et cum gaedem Parifienfem Calviniftarum intellexif- Rrrrrs fet, 68. Angliae Pa. piiTa Anna* tas exegit. AntitheHs Anglia:. 870 Part. VII. Lib. V. Cap, IIL Art. II. fet, graviterofFenracrudelitatem Regis accufavit, feftucam in ocu- la alieno redarguens , trabem in fuo comprobans. Permifit tarren poftea, ut, facris Catholicis toto Regno fevere prohibitis , Gallicus orator iisdem domi fuae interelTet.Qua occafione plures facerdotes Mif- faefacrificium offerebanr,multitudineCacholica quotidie eoconflaente. Duo adhuc annotalfe non fuerit fupervacuum : primura eil:, Proteflantes non raro de Joanna quadam PapifTa, quamvis mere confifta, varie garrire , & nefcio quod monftrum RomanaB Ecde- fjae inde affingere ,* cum tamen ipfi Elifahetbam Jnglia Papiffam etiam juramento fint venerati. Alterum eft, qaodiidera inPoDti- fices Romanos acerbe invehantur, quod annam tx\gznt : cum eo- rum Papifla eafdem exegerit , & quidem multo majores , intcgros nempe de omnibus & fingulis Berieficiis reditus primi anni, omnes- que coenobiorum poflTeffiones. Arguunt porro Pontifices , quod qUorundamiBeneficiorum collationem fibi refervent. Eorumvera FapiflTa omnia omnino fibi ac fupremse fuae potefl:ati refervavit : lau- dibus nihilominus fuper fydera eflTerenda^ Sed aliud de hac Prin- cipe melioriseft orbisjudicium. Aliud defeipfa tulit, ubi fiften- damfe vidit tribunali vivi DEF, Nam mortem defperationis ple- nam fuifl^e Camdenus ipfe , Hiftoricus licet hsreticus, fatis indi- cat, narrans, illius clamores ultimos fu fle : Va mifera \ fe defti* tutam defertamque ab omriibus : gulam fibi elidi querentis. £t hic fuit lamentabilis Sasculo XVI. Ecclefia? Anglicanse fta- tus : heu ! quantum mutatus ab illo, qui fuerat quondam ! quid Anglia olim fanfilius ? duo intra faecula 50. fuereReges & Reginse, quiabjeflo regno in lolitudines evafere : Reges 15. monachos pro- feffi : Reginae II. moniales : pra^ter martyres , lo.in albumfanao- rum confeflbrum infcripti : reliquorum ex omni hominum conditio- ne fanftorum infinitus propemodum numerus. Sed , O Anglia , Angelorum quondam patria ! quo abiifti ? quomodo obfcuratum cft aurum , mutatus eft color optimus ! difperfi funt facerdotes tui lapides fanftuarii : ludibria & verbera experti, infuper& vincula & carceres : lapidati funt, fefti funt, diftenti funt, tentati funt , egentes, anguftiati, aftliai: infolitudinibus errantes, in montibus, & fpeluncis, & in cavernis terra?, teftimonio fideiprobati : quibu* dignus non erat mundus. ' Alii vero , qui nutriebantur in crocds , dum laroiffi nudave- runt mammam , amplexati (unt ftercora, Candidiores erant nive ; fed denigrata eft fuper carbones facies eorum. Erraverunt csci. Poliuti funt in fanguine* 0 AngUa } prophetae^tui viderunt tibi Status Angli® Ecdefiafl:. Skc. XVL 871 falfa & ftulta ; aperuerunt fjpcr te os fu-um : fibifaverunt, &fre- muerunt dentibus : & dixerunt : devorabimus : en ifta eft die» , quam efpeftabamus : invenimus : vidimus» O vere magna eft contritio tua ! quis medebitur tui ? ARTICULUS IIL DifTermtioJuridica, anlegitimum fuerit Hcnrici VlII. ctam Catharina Matrimonium. TAm lamentabili , quam haftenus vidiraus, mutationi initium 4f\s dedit Henrici VIII. cum Catharina divortium* Ex eo enim OTODis fecuta deinceps aboroinatio defolationis. Operae igitur pretium fuerit , ea de re prolixius aliquantum in hoc eruditioni* apparatu diiTerere» §. I. Spedes fafti. ARthurus Henrici VIl. Angliae Regis primo genitus filius anno ij-oi. conjugem fibi elegit Catharinam , Ferdinandi Cathohci I & Ifabella Hifpaniae Regum filiam. At is morbo, quo dudum jam laboraverat, quinto conjugii menle extinaus obiit , anno atatis 16. conlummato necdum , ut fertur , matrimonio. Henricus V II. pater, 'virtute, dote, & tanta affinitate motus Catharinam alten fiho iuo i Henrico anno i f 04. defpondet , duodecim tunc annorum adolefcen- I ti petenti ac volenti, poftquam Julius II. Pontifexin impedimen- Difpcnfati^ i topublics honeftatis, & etiam, in cafum fecuta copulae carnalis ' cum Arthuro, in iropedimento affinitatis difpenfavit. IVIortuo fu- I bin patre, Henricus VIII. jam Rex, anno iros. ipftim matrimo. nium cum Catharina , fratris fui relifta vidua, miit m facie Ec. clefijE munitusdifpenfationePontificia, Regnioptimatibus,Epifco- t pis , totoque fenatu ac populo approbantibus , contradicente pror- jfusnwnme»^ matrimonio^ quod fummo omnium applaufu celebra- Itum fuerat, natifunt deinceps Henrico Regi quinque hben , tres ' filii & duse fili». Sed reliquis matura morte abreptis, fola Maria, i anno 1514. nata , fuperftes manfit , WalliaB Princeps a patre de* ! clarata , ac tanquam legitima regni haeres a pr^cipuis Lurop» Prin- ' cipibus in fponfam expetita. Adeo nempe nemo per orbem de va- lorc illius matrimonii dubitabat : donec Hyincus, m ^xerrantem ' atque f 4 tio.. Campegius. Exccptio Kegins. Caufa "Ro- i^nam ayo* cata. Regis atten taturo. 1 Fart. VII. Lib. V. Gap. III. Art, 111, atque indomitara libidinem defluens , conjugem faftidire, formarum venatores oculos alio circumferre, Bolenam , pudicit?2B ftudium mentientem, perdite deperire , de divortio cogicare, ut eam pof- fit ducere. ^ Volfaeus Catbarin^ odio e{usque nepotis Caroli Csefaris matri- monium primus irritum declarat. Seq.uuntur plures, aula? parafiti quinon, quod verum, fed quod Principi placitum , loquuntur! Gardinerus J. C, Romam mittitur ad Clementem VII. qui mapnis promiOis tentatur, ut conjugium, a Julio II. temere approbaium , irritum declaret. Petuntur Judices hujus caufje Volfseus & Camne- gius ; adje6lo mendacio , quod Citharina ipfa , vitse roonaftica ftudio, divordumexpetac, a Pontifice impetrati. Mittitur iPirur Laurentius Campegius Cardinahs in Angliam. Urget Rex cum Vol- fso. Deterret Regina cum Ca?fare. Pontifex jubet Campegiura lente procedere, nihii pronuntiare. Quotamen ob coliatum Epifco- pacum Sarisburienfem propenfiore in vota Regis Catharina adver- fum Judices excipiens, ad fummum Pontificem appellat caufam eam non in Anglia judicandam diftitans ; fed Rom^, Difputatur refpondetur, replicatur :Jhinc Regis, illinc Reginae procuratoribus caufam agentibus, Qum hbris etiam ultro citroque in lucem fparfis certatum. ^ Cum igitur Campegius quafcunque poOet , dilationes Pontificis jufTunegotio-interponereC, eaufus excufatione, inretanti ponderis,, in quam oculi univerfce Europa^ effent converfi, praepropero »ftu nihil pra?cipitandum,Pontifex veroReginie appellationi deferret,caufamque cumCampegioPvOmamavocaret, Rex quidem indignatus,TheoIogos tamen fuos , & jurisperitos cumCrammero Romam mifit:interea tamen tentatisauropluribusacademiis, & perLang^um G illum , vajnalium quorundam theologorum fententiis emptis, cum Roma? lis penderec libidinis impetientia Bolens fe conjungit, Rolando presbytero, ut afliftat iacrifqiie operetur , indie^o per mendacium, caufam Roma fecundum Regis voluntatem fuiflTe conclufam. Crammerus vero divortium cum Catharina , novafque cum Anna nuptias pubhce poftea promulgavit, tanquam neceflarias, legitimas, & Regis con- fcientiae confentaneas. Jam vero quaeftio Catholicos inter & Proteftantes oritur, an matrimonium cum Catharina fuerit validum, & confequenter di- yortium irritum, proutdefendunt Catholici ? an vero matrimonium fucrit irritum , & divortium validuro , quod multi ex Proteftantibus, contendunt, l Differt* an legitim. rieiir. VIII. cum Cathar, fuerit matrim. 873 §.2. Rationes Dubitandi Proteftantium. I 0£nricus Rex roatrimoniam iniit cum Catharina Arthuri fra- 70. *ri ^ris fui vidua, probabilius ab ea jam cognita. Atqui hocEx jme na- illicitum eft atque irritum ipfo jure naturaii : quod execratur con-t»'^»- nubia perfonas inter tam propinquas. Et hinc Deus conjugia m gradibus prohibitis » LeviE. 1 g. reeenfitis, contraaa ( inter qupj etiam eftconiugiumcumuxorefratris) vocat abominationes fcelera , a gentibus commiflTa. Peccarunt igitur gentiies contra legem naturae ; namleges Judicialespofitivae folos Hebrseos ftringebant, eorumque profelytos. Rationem addit facra pagina, ne reveletur turpitudo per- fonse, gradu tam propinquo conjuneiae. Quo naturalis indecentia, jurenatura& vetita, infinuatur. l. n Quam ob caufam Joannes Herodem increpuit; non licet tibi ba- bere uxorem fratris tui ; manitefto argumento , Herodem peccafle contra legem naturs? quia Judicialibus Hebraeorum legibus Mofai- Gis , cum effet gentilts , non tenebatur. imo dici poteft , leges ma- trimoniales, Lmr. ig* compreheDfas, non efie raere judiciales ac ceremoniales; fed vere rooralcs , jure naturali obligantes^j uti jpli quoque Romani Pontifices cenfebane. Nam Innocentias IIL cep, litteras 13. de re^it. /pol ait, jn gradi- bus lege Divina prohibitis difpenfari non pofle. Et cap, gmdemus rfe divort. afferit, Infideles, in fecondo vel tertio gradu conjunaos, non efle feparandos poft converfionem, Ergo fupponit , feparando* effe, ft in primo gradu fueriQt conjun6ki, Hoc autem non alia ex caufa, nifi quod tale conjsiglaB! jure naturali fit irritum : nam impe- diraentis, quae funt juris mere Ecclefiaftici , infideles non ligantur» Idem Pontifex c. de wfidelihui 4, de confmgm, affin, refcribtt , in- fideles fecundum veterii legis injiituta conjunftos , non efle feparan* dos poft converfionera, licet in gradibus a Jure Canonico prohibi- tisfuerint conjunai. Ergo fupponit, fore feparandos, fi ingradu veteri lege prohibito contraxiftent : quia fcilicet jure naturae talia conjugia funt irrita. , . ^ ^ 2. Henrici Vllf. connubium cura uxore fratrisfui, in pnmoPofitlY». affinitatis gradu libi conjun6la , jure etiam pofitivo Divino erat irri- tum. Siquidem Levit, 18. i^- expfeiTim dicitur ; turpitudinem iixoris fratris tui non revelabis ; quia turpitudo fratris tui eff. Et Levit. 10, V. zu Qni duxerit uxorem fratris fui , rem facit illici" Pars VIU S s s s s ^ tam^ 874 Part. VII. Lib. V. Cap. IIL Art. IIL tam ; turpUudimm fratris fui rmJavit. Divino ergo sc naturali jure erac vetitum atque invalidum. Nuila proin ac irrita fuit Ju- !ii IL difpenfauo ; cum advarfus jus Divinura ac naturale nulla humana poteftas difpenfare poflit; imo neque Deusipfein lege na- turali, Cum igitur matrimonium Henrici primum fuerit irritum, falva confcientia perfiftere in eo non potuit , vali/iumque fuit al- terum, cam Anna Bolena initum: confequenter illegitimis orta ell Maria nataiibus , Elifabetha legitimis. s pai:!. 3* Impedimenta matrimonii dirimentiareliqua, Levit. ig. & 26. ftatuta, funt Juris naturalis , uti matrimonium in primogradu con- fanguinitatis lineae vqQltq , puta patris cum fiiia , aut matris cum filio : imo etiam in fecundo & ulterioribus gradibus Hneie re^lae in infini- c^m , ut avi cum nepte pariter jure naturali funt irrita matri-. monia in primo & fecundo gradu confanguinitatis in Unea coliate- rali ) uti fratriscum forore, patrui cum nepte^ Ergo etiam eodem iiaturali irritum eft matrimonium in gradu primo affinitatis lineas tranfverfae, uti cum vidua fratris. Et confirraatur magis ex eo, quod affinitas in primo gradu linese reftas jure naturs obftet ma^ trimonio e. g. novercae cum prtvigno^ Ergo etiara in linea tranfverfa. ©eatcftr 4« Omnes gentes cultiores ob reverentiam fanguinis ipfa natura abhorrent ab ejusmodi matrlmoniis cum perfonis adeo propinquis, eaque tanquam^nceftus deteftantur^ Quod argumento eft, ea eife ^ontra re6lam rationem ac legem naturalem* §. 3- Rationes Decidendi contra Proteftantes. Y^Ertum imprimis eft, inter Henricum & Catharinam nullum in- £ani. terceffiffe impedimentum confanguinitatis ^ quod fit juris natura- ' lis aut Divini ; neque de hoc ullam motam fuifle controverfiam. Certum eft fecundo , neque impedimentum affimtatis ullum adfuiffe, fi matrimonium cum Arthuro non fuit copula carnali confumma- tum. Atqui non fuit ita confummatum. Quum Arthurus quinde- cim vix aniiorum adolefcens , corpore morbofo atque infirmo quin- que illis raenfib.us , qui a contraflo matrimonio fuperfuerant , cum morte jam fit collu£tatus ; & pater Henrlcus VIL eos interim fepa- ratos cuftodierit : quia in tam tenera & morbida setate prolem fa- nam exfpeflare non poterat. Adeoque inter Henricum & Cathari<« nam sas, DifTevt. anlegitim. Henr. VIII. cumCathar. fueritmatrim^ 875 nam prfficife incerceflit impedimentufn puhliccs boneflatis, ortum ex mitrimonio rato: oiiodmanifefte Jure dunr.axat Canonico eft intro» dudum, ac proin per difpenfationem Sedis Apoftolicae auferribile. Sed demus, maLrimonium fu:fle conlummatum. inquahypo- thefi deincepsdifputabimus. Nego, impedimentum affinitatis in li» nea collateraii juri naturali fubjacere, etiam in primo gradu. Tum . . quia hoc evinci nuilafolida ratione poteft. Tum quia utriufque terta- ^on fmt li? menti pag.ina contrarium demonftrat. Jacob Patriarchafanaus duas "^^^^"'^ in uxores forores y Liam & Rachelem , Labani filiaf accepit Gen, 29* • Judas Thamarem viduam primogeniti fui mortui dedit alteri filio fuo , & hoc pariter mortuo , tertio filio eam promifit^ Neque propte- rea in fcriptura reprehenduntur^ Imo Lex Mofaica Dsuter, 25, uni- venlra prsecipit , ut frater ducat uxorem fratris fui, fi hic fine libe* ris deceirerit, ut fufcitet ei femen. Atqui haec fieri nuUatenus po- tuiflent, fi uxorem fratris fui defundi ducere prohibitum foret ju- r^naturali, quod efl: necefl^arium , immutabile , & indifpenfabile, ut part. 2» eft demonflraturo* Sed neque lege E vangelica ejufmodi matrimoniuffl , in primo af- Nec pofitl* finitatis gradu lineae coUateralis contra6lum , invenitur prohibitum vo, aut irritatum, Et tum doftrina tura praxis Ecclefise ofl:endit oppo- fitum. Nam imprimis Jus Ecclefiafticum cap, fin^ de divort, ftatuit , non eflTe feparandum pofl: converfionem , qui antea infideiis conju» gium iniit cum forore uxoris fuae defunftae: concedimuSi ut matri" monHs contra^is cum rdi^is fratrum utantur^ A^qui feparandi omnino fuilfent , fi conjugia eiusmodi jure naturali aut Div|no tuiflTenc irri- ta: nec ullatenus concedi potuiflTet , ut talibus matrimomis litan* tur , cum fuiflent forniearii aut inceftuofi concubitus» Et quoties etiam alias Ecclefia difpenfavit in eodem gradu pri- Ejj^emplfe mo affinitatis lineae transverfae l Emmanuel Rex Lufitaniae primam conjugera h^buit Ifabellam Ferdinandi Catholici fih*am , atque ex fufcepit Michaelem filium: ea vero defunfta duxit ejus fororera Ma- riam , mulcarum prolium matrem , quae & ftemma Regium in Lu* fitania propagarunt , & fummis per Europam Princfpibus funt colloca- t2B. Exi/a/?e/iaEmmanueIis & Mari^ primog.enita, Carolo V. Im- peratori nupca , defcendunt furami ex Domo Auftriaca Imperatores atque Arcbiduces, H fpaniae ac Galliae Reges, cum aliis praecipuis Principilm Fam-liis. Quis adeo impudens & effrons fit, ul dicere fuftine^t, prolesex eo matrimonio Emmani^elis cum fecunda uxore, prioris forore, eflfefpurias? aut tot Regaks familias ex vitiataftiE- Sss ss 2 pe 875 Part. VIL Lib. V. Cap. Ilf, Art. III. pe foifTepropagatas? N^?rao, netno prudens unquam dubitavit, ma- trimonium illud , ex difpenfatione Alexandri VL fuiffe validum , licet in primo aSinitatls gradu contra6^um , omnesque proles inde natas Kegitimas* Similiter Clemens VIII* difpenfavit cum Joanne Cafimiro Po- loniae Rege ad ducendam viduam fratris fui Uladislai« Atque ut alia Magnorum Frincipum exempla diffimulem , Rainutius II. Far^ nefius Parm® & Placentiae Dux duas forores ex Famiiia Eftenfi uxo» reshabuit, Ifabellam&Mariam , Francifci Mutinas Ducis fiUas, at- que ex utraque iiberos genuit. Exemplum patris fecutus filius Fran- cifcus, qui Dorotbeam Sophiam PaUtini Eleaoris filiam, Odoardi IL fratris fui reliftam viduara duxit in uxorera, licet jam Elifabe* tham , Hifpanias poftea Reginara , Odoardo peperilTet* Auaorbs. . t)e ipfo etiam Henrici VIH, <:um Cacharina Hifpana , fratris fui vidua, contradlo matrimonio nemo dubitaffet, nifi indomita la- fcivientis Regis libido facrata conjugii vincula rurapere attentalfet» Sed neque tunc pii ac dofti vid dubitarunt. Non dubitarunt fum- mi Pontifices Ciemens ViU Paulus lil. Pius V, Sixtus V. Cle- mens VIII. non dubitarunt Epifcopi ac Clerus Anglicanus, nondu- bitavit magnus ille Angli» Cancellarius Thomas Morus, nondubi- tarunt celeberrimse orbis Academix, Theologi ac Jureconfulti me- liores. Non ipfo jure nulla. 8. Clericis ludentibus ad pilam pedalem mulfla pecuniaria injun- gitur. 9. Imponentes onera laicalia & exaftiones plebis Eoclefiae fmt excommunicarJ, regia poteftate excepra. 10. Definit Conciliura, omnes procuratiooes, intcr iimernos ra- tione vifitatfonis debjtas, perfolvendas Epifcopo, aliisque omnibus , quibus debentur ; atque ad id per cenfuram Ec« clefiafticam efle compellendos. C A P U T IV. Schema Rerum Scotiae faeculo XVI. Status politicus, Scotia, mari undique circumdata , ea duntaxat parte Auftrali ejr- 97» . cepta, qua Angliam contingit, Tavo flumine induas partes di- ^elineatb viditur, feptentrionalera, quam olim iycoi^^&meridionalem, An- gliae obverfam , quam Ptdl^ incolebant. In bac urbes inter eminet Edenburgum^ fedes ohra Regia> arce praemunita & Academia nobi* )is; & Glafccvia^ Archiepifcopatu, Academia, & amoenitate fua vifenda. A prBeftantibus etiam Ducibus memorabilis, Hamiltonum & Daglaffiorum* In Boreali primas tenent Brechinium,Perthum, Caledonia , a qua mari nomen. Albania ad fontes Tavi Scotorum montenfium eft pa^ria; quorum in Hiftoria Scotise efl nomen cele- bre. Adhaec Aberdonia , Chanoricum, Dornocum &c, Eo pertinent 44.Hebride' Innals, verfus Occidentem fita?, quseproprium habent Epifcopum, Glafcovienfi fubje6lum. Orcades Inful» ad Septentrio- nem protenra?, plures qiisrr> 20* non tamen omnes habitatae. Suus etiam iis ell Epi(ccpuf?. Denique fex InfuIaeSchetlandicge , i6.Glet farioe. UUeriores ad Regem Daniae pertinenc* Regni.mhoc, portubu^ 61 urbibus frequens, parte Auftrali aquis MiUtas«iB ftagnantibiis &pa)udibi!?, boreali D:ontibus horrens, quamvis gle- btB fertilitare nou fit comparandum Angliae, itapecoruro paflu, & Pars VIL Vuuutt , »iU- Bgo Part. VIL Lib. V. Cap. IV. §. L 78. Balioli U Brufiii. 79« . Margaretha^ 80. Jacobus y. militum feleftu praeftat. Quamobrem ipfis Romanis tanto erant ter- rori, iit Adrianus Imperator ingentem eos interSc Britanniara mu- rum exftrueret. Namperpetuis cumBritoriibusbellis erancimpiiciti: donec in feiplbs collifj, Scoti Pidos fuperarent, & toti regioni no- men imponerent. (Sceculo IX^) Sed non poftea frequentia cum Anglis bella ceflarunt, variante vidoria^ plerumque tamen magis ad iftos 'ncHnante/ Quare Scotiae Reges ipfis faepius fa5ti funt vedigales, qum aliqui coxx^tn capti ; libertatem tamen rurfus adepti* Cum anno 1295^ BaltoLus ^coi\\s Rex promilTum liomagium uegaret, Eduardus I. acie fu^eratum captumque Londinenfi carceri inclofit , Scoi-iamque fubeglt.^ Yerum Rohertus Bruffius Rex ele^tus Anglos ingenti pr^lio viaos ex Scotia rurfus profligavit,- moriens- que Scotis fuis id confilii dediffe fertur, ut frequentibus cum Anglis bellis fe exercerent, nunquam tamen totius Regoi vires dsfcrimini ofFerrent. Orta fubin inter Bruifios & Baliolos de Regno conten- tione Eduardus 111. Rex Anglige Scotiam rurfus occupavit, Davide Rege Bruflii filio in carcerem detrufo, (anno 1:^46.} Foi): Baliolorum^ & Brujfiorum familias, materno fanguine an- tiquisRegibus innexas, fuccefiit anno 1370. Stuartmim Domus: & quidem primus exeaRobertus III. cujos mater erat Roberti Brufni filia. Jacobus L ejus iilius , pollquam diu in Londinenfi carcere de- lituit, Regnum tandem adeptus , a cognato fuo aliisque conjuratis interemptus eil* Jacobus IL & Ili. filius ejusdem & nepos, violen- taparitermanuperierunt: illein obfidione Rosburgi ab Anglis, iiic a propriis fubditis occifus. (^j™ 1488.) yacohus IV, Margaretham Henrici VIL AngliaeRegis filiam anno if03. fibi defpondit. Quo titulo Jacobus VI. poft centum annos thronum Angliae fcandet. t^um anno 1 5- 1 3 , Henricus VIIL Angliae Rex cum Galiis bello eflet implicitus , Jscobus IV. in Angliam ir* ruptionem tentavit. Verum cum exercitu in prselio cecidit^ Jacobus V, biennio ante pstris mortem natus , fub tutela matris MargarethEe educabatur, donec ad fecundas illa cum Duglaifio nuptias tranfiit. Anno i^-^^^cum Henrico VlfL Anglise Rege belio commif- fus, cum res non fuccederent ex voto, eodem anno obiit , aet. 30. reg. 28* Conjuges duas, quamvis Carolus V. ipfj alias oflPerret, ex Gallia ha- buit, primo Magdalenam Francifci Lfiliam,- poftea Mariam Claudii Guifii filiam , Francifci Guifii & Caroli Cardinalis Lotharingi fororem» Ex hac in humanarum calamitatum cumulum nata eft Maria Stmrtai dequa, utpoteScQtias haeredejduo magni proci certabant, Eduar- Status Scotiee politicus. S91 FauardusVI Rex Anali^e, & Francifcus II. Galliae Delphinus : cm S eftlnno ,558 fjefunaa eodem anno Maria Regnum Anglis , propter aviam pacernam , Henric. V ' • forore^^^^ fibi debitum vindicabat. Quare , f, ex Francifco II. ^'^^'l;^^'^^'^ , fet, is Gallis, Anglis, Hiberniffi , & Soot.ffi futurus taffet Sed Ansli Elifabetham , licet ex adulterio natam, Pf.«t«'fr"°'' Francifcus II. altero conjugii anno mortuus improlis fpes omnes abru^t. MariEe jurium, fimulata amicitia, quam Sj' etiam l gatfne'^ littfris eft conte^ata re ipfa extremo e.m oc^o E f^e.h. perfequebatur : ac velut intra fiparium !ate_ns omn.om .deinceps tra. p^^_ goediarum princeps auSor fuic , em.ffis .n theatruffl ^a 's aaor.bus , qui omnia involverent. Acque .mpr.tn.s a^verfus Ca liol.cos Pnn cipes , ne Mariffi poffent atEftere, fubd.cos reben.onem conc - tavit, in Gallia & Belgio, promotami.s, uc. ecwm .n "P^ S"3ti'' quancum poterat, hffiref.: quam fat.s noverat ad regna & pro^^^^^^ cias in turbas & feditiones commovenda , mach.nam effe P»r«^^- Ouare id ouoaue feduio per emiiTanos fuos curabat, uc .n scoua &iiraro?is, officia^publica ac pr.feaur* Calviniftis deman- dentur Praecipuo vero aaore & inftrumento ufa eft jacobo Mux. ™ rao feu' MwiKia comite , iWaria; fratre fpuno. ,«,iainne Cum igitnr iMaria intelligeret , m Regno iuo depreiTa relig one, tumultibus omnia concuti , rel.aa Gallia .n Scot.am ab. t , fn.ftra Elifabetha per clafTes £uas , ut eam .nterc.peret , tendente ml,d.as In Scocia a Cacholicis omni oJEc.orum obfequ.o exeepca, Calv.m- ftas dominancesinvenic, & in exc.d.um ^^^'.^''^'''^f^-Jr^^; nis capuc Murraeus; ejus & Eiifabeth» opera 'nR^^g"' ^Pf" ^'^!,'^^ Maria , ut infolentiam compefcereC , pocentem ahquem P"n=ipem '« thori & regiminis communionem afofcendum P»3!";- Darte.. banc Regni ordines, ne excero nubat. Ig.Cur ^nn ^ ^(««r^ Darte««, Lenoxii Comicis filium , longa agnat.one «"^P' «f '* 1°" nexum, maritum elegic ; qui commun. cum Reg.na confiUo rem ^ ^"''iTofenTonem id fuam pertinere Murr.us exiftimans vit. jna.Mar- novi Reeis infidiacus eft clam primo , tum et.am correptis armis'^ aperto beUo Sed acie viaus in Angliam , rebellium Scotorum afy- lum profueit. Deliberatum ibidem , quonam potiir.mum modo Kex & Repina finc dandi in exicium, PlacuiCque per conjuraC.onesCal- viniftarum , & occulcas inhdias rem tentandam ; atque "np['™s «>: ter ipfum Regem & Reginam feminandas difcordias, & fidei v.platge ' Uuuuua «92& Part. VII. Lib. V. Cap. IV. §. 1. '82. fufpidones, Alii apud RegemcriminabantarReginam, acri omnem Tragoedis gabernationem ad fe efleC traftura, ipfo defpeao & abjeao. Alii initium, apu(j Reginam hoc de Rege enuntiabant. Praefercim vero Reginam infiraulabant nlmlx cum Bavide Ric- c xi' I^edemontano , familiaritatis . cujus, viri prudencis, confiiiis ciifs o^^P^ ufaeft; atqueeoufquefalfisfuggeftionibus fufpicacem Darl^ei Regis aniraum occuparunt, ut pofl ceenam in aulam conjurati, ejus jufTu, cum Duglaffio Comite Mortoiso aiiisqueirrumpeffites , in Regi* nas confpe6m Riccium int^remerlnt^ Ipfa vero Regina in ardam cu- Murrsus ftodiam eft data* Quibus auditis iVlurrsus cum aiiis proditoribus Rex decla- iHico ex Anglia rediit : atque confiiio & auxilio KnQxii apoibtiE in ratus. conventu Caiviniilarum Rex Scotiss eft declaratus. Reginam vero capitis condemnari petiit, adulterii cum Riccio commiffi falfo ac- cufatam- Cum nulia criminis probctio fuerit allata^ & ipfa tum dignitas Reginae & vita integre a6la , tum Riccii fenedus & corpo- ris deformitas , eandem abfolverenc. Diplomat* non amplius no- mineRegins, aututriosque, fedfoIiusRegisDarlasifcribebanCur. Rex, prseteritorum pudore fufFufus , adReginamcapCarainvifit, aftorumque veniain rogavic^ ilia inter lachrymas & gemitus eidera amice tamen , exprobravit , quod falfis fufpicionibus & ambicione du£lus , fe deferta & abjed:a , ad utriufque ac Regni totius conju- ratos hoftes fe contulerit^ MeminilFet , quod eura pree omnibus aliis a fe libere eledlum , ad fuum conjugium, & a privata fortuna ad Kegaiem dignitatem, rerumque omnium comraunionem extulerit, Perpenderet fane immane facinus , in confpedu fuo inRiccio, Secre- tario fuo , viro innoxio , patratum^ Non celTaturos Calviniftas alios- que proditores , donec cura religione regiam etiam farailiam exfcin* dant,- nifi confilio & opera conjundta impiis ac perfidis machinatio- l^^arlauspro. nibus eant obviara. Quid thori conjugalis & regni confortera ilmoneiTi fyi tam amantem, uterum gerentem, & partui proxiraara , tanto ciliatur Re-°^^^P conjugi , animo & corpore a?gr£e, giiiif. atque cum extremis calamitatibus ludtanti j nollet parcere , parceret faltem proli fuaj propri^, propediem, fi per fflrumnas matrispoffit, nafciturae. Rex perfidise conlcientia attoiritus , reique indignitate motus, rogata iterura culpae venia , totam proditionis feriem Re- gins aperuit : promiiTa conftantiore in fucurum fide. Fugit Regi-S Rex ea ratione conciliatus, a proditoribus, quideejus necede- Ba. liberabant, tandem smpetravic, ut, cum Regina morbo periculofo laboret, proximafaitemnoaeRegipermiccacur ; ftacuendum die al- C«fO, quidporro fieri oporceac, Ac Regiaa, cuftodia amoca incer no^is Status Scotise politicus. 893 fioftis tenebras clam a conjuge edufta, atque, ut furori conJuratCM rum lubcrahatur , Dombarium munitam in arcem eft dedufta» Con- jurati hocnuncio accepto , primum indignari ac frendere ob prsedam unguibus ereptam , tumaudito, comices Huntleium, Bothwelura, & Acaoium, qui , cum Ricciusoccideretur, perfeneitram evaferanC, cum .voco. mili.ium in auxilium Regmae imminere , perculfi terrore in Angliam aufugerunt. Regina vero edito diplomate a crimine caefi Riccii Regem abiolvit» At vero , dum aliorura rogatu MurrEBum , in gratiam receptum, 85. bonisque fuis& muneribus reftitutum, regni arcanis adhibuit, con- i» Hlium eara prudens deftituit. Inde enim omnes deinceps calamita'^^^'^*"*^» tes funt enatffi» Nam Murrjeus jam fui fecurus , concepto In Regem odio, quod, conjuracis defertis , conlpiracionem in Regmae , atque ad- haerentium iili Procerum necem, ejdem detexiflet, in Regis jam exi- tiura cum aliis proditoribus fua vertit confjlia. Id ubi Darlaeo (ubo- iuit, prceveniendum ratus, Murrsinecem decrevit, Verumiscal- lidior raulto tecliorque , licet id confilium Regis refciflet , omnia tamen familiaritatis obfequia , animo fimulato, praefetulit, viperam- que in corde gerens abfconditam morfum tandem lethalera & Regi & Reginae defixit. Nam imprimis evicit, ut fugitivi proditores, focii fui, gratia g^, conciliata, revocarentur in Scotiam* Quorum primus dein Iabor£pithafi« fuit , no vas cum Murrao proditiones excoquere ; ut fubftru^iionibus "ag«di«. fuis cruentis optatum finem imponerent* Conveniunt Botbwelum comitem, quem confiliis fuis ha6lenas adverfum, ac Reginse fidum gratumque noverant. Multa de Rege Darlajo quefti, Riccii csedis, omniuraque, quas paflTa eflet Regina , moleftiarum illum , zelotypia furentem, au6lorem faciunt^ Si Regina hoc homine Iiberaretur,nemi- ni nupturam, nifi ipfi Bothwelo. Id fe eff^ecluros facramento fpondent. Bothwelus ea fpe & ambitione in calfes traclus, recipit , ea con- p ditione Regem fua manu periturum» Certam igitur domum , iii quam Regem eiicuerant, fuppofico jam ante fulphure & pulvere py- ° rio , accendunt, eumqueinter ruinas excufifaj in altum domus fepe- liunt» Bothwelus, tanquam facinoris au6tor, apopulocoraprehen- dicur, &judicio fiftitur. Sed parura eratproditoribus, quierant ju- dices , hunc condemnare. Ulterior erat meta, ad quam coilimabant, Abfolvuntigitur Bochwelum, & ad Reginam, moerore lufluque ob 85. amiflum conjugem afilictam , ingrefli , triftitiam vultu geftuque pr£B- Gataftafis» ferentes, patris calamitates, turbas, dififenfiones nobilium inter fe ipfos, difficuUuces, cjuibusviduaeReginae fintexpofit», intamturbi- U U u U u i dp 894 ^art. VII, Lib. V. Cap. IV. de praefertim ftatu Regni , & aerarii publici penuria, ex ordine pro* ponunt ; nihil Reginse , nihil Regno conducibilius fore aflerentes , quam fi nuberet viro toti Scoticae nationi grato. Talem autem fore Botbwelum^ pra&eipua nobilitate ornatum, magnis clienteh's fuccinfilum, totius Scotici maris PrsBfeflum : magnis infuper in Regnum & Re- ginam meritis , atque eximiis corporis animique dotibus prEecellen- tem. Hoc connubiaH foedere Scotise turbas tandem finitum in\ . Botwelus. Infelix Princeps capta , & quo fe verteret , nefcia, in eorum tan- dem , ut quietem regno reduceret, poftulata confenfic, atque Both- welo junfta eft. Vix eam fcenam proditores egerant , cum undi- que populum ad arma vocant in ultionemcsdis Regi^, a Bothwelo ' Cataftrophe. ReginsB juiru patrat^. Immanis parricidii praBmium effe matrimo- nium com latrone initum. Reginacapta, per fummam ignominiam jumento impofita Edenburgum abducitur, prsela^to vexillo, in quo per- emptus Rex Darlseus , ejusque filiolus Jacobus , quafi vindiaam ex- petens, vifebatur. Edenburgi conjurati palatium regium occupant, Reginam vero in domum li6lons abducunt, erefl:o, quoddixi, prjB foribus vexillo. IndeinarcemquandamMorra?icaptivaabdu6laeftv Dubiifycopbants?, quamfabulaBCatailrophenimponerent, con- filio habito ex Elifabetbse Anglicae fententia decernunt, Regina ab omni gubernaculo deje6la, Jacobumejus filium Regem promulgan- dum fub tutela Murrsei Proregis ; tit hac ratione Jacobus in hsereii educatus votorum deinceps faceret compotes. Elifabetha perfida ^ mulier, licet haecomnia ex ejus confilio fluerent, dedit tamen ad Mariamcaptam Htceras, humanitatis & ofiJcii plenas. Indoluit ejus acerbae forti ; indignata ejus au6loribus. Obtulitauxilia: quin ipfam fe ad eam liberandam cum valido exercitu in Scotiam ituram fpopon- dit* Adjecit^ nuntium ad fe perlatum j necem ei parari , nifi regno fe abdicet^ Proditores interea , ut etiam Bothwelum caperent , atque inter» ficerent, quaqua verfum apparitores ac li6lores emiferant^ At ille in Daniam fugaevaferat. Ubi a Scotis mercatoribus proditus , atque parricidii accufatus , inGarcerem detrufuseft, in quo poft decem an- nosmiferam vitamfiniit: adhucpaulo ante mortem conftanter cofl* teftatus coram teftibus, necem Darfsei Regis ad fe & conjuratos, nulla vero rgtione ad Reginam pertinere , utpote totius confpira- tionis penitus ignaram. Regina in ar6la cuftodia detenta a Murraeo, impio ac perfido . fratre^ tuncpervioIentiamRegni Cjubernatore, opeduorum Comi- tum Status Scotiae politicus. ^ ^p^* tum ex familia Duglaffia die quodam , quo convivium in arce cel e br?.bstur, virili habitu induta elapfa eft. Multi ex Nobilibus , pras- fertim Catholici, cum tota familia Hamiltonia , qus erat amplillima , adReginam confluunt. Murrseus cum proditoribuspariterdeleaus ^ ^ habet. Inftruitur utiinque exercitus. Vincitur Regina, &in An- ^^f,"!!^ gliam ad Elifabecham, quam amicam putabat, fugit. At ubi Carhllam ^"Y^ *™ pervenit , jufiu Ehfabethae capta, & in cuftodiara eft data: atque in- deBolconam transiata. (f?77«o 15^90 Scotorummulti cumHuntlejo, Crafurto, Argilio, Egiitonio , Comitibus, totaque DomoHaffiilto- Mox:capta. nia , 6l Ogilbea, lei indignitate cominoti , arma corripiunt, Verum Elifabetha , a Murrao certior fada , Mariae Reginae praBcipit , ut fcd- ptis in Scotiam iitteris arma ponere jubeat , fe propediem ad Regnum fuum reverfurara. Quid faceret colomba ^ unguibus accipitris com- prehenfa ? paret, Catholici arma ponunt. Murraeus prsefcriptionibus, direptionibus , csdibiis in eob i velut majeftatis damnatos , f^vit. Incredibile di6lu , quot deinceps machinae fint admotse, ut inno- centia damnaretur , ita tamen , uc ex ufu & jure adum videretur* Comitia in Scotia & Angiia coada ; Regina adulterii & parricidii accufata. Knoxius & Buchananus apoftats libros integros adver- fus illam fcripferunt , ut exteris quoque nationibus imponerent. Et quamvis Senatus Anglicanus , perfpe6la accufationis infirmitate, re- ftituendam cenferet, ea conditione, ut Juri in Angliae Regaum re- nuntiet; Scotos diifidentes in gratiam recipiat; Anglicano Principi nubat. Verum non fatis atrox Eiifabethae hasc erat fententia ; €um certum haberet , hanc praedam non amplius dimittere. Quin redar- guit Murraeum & Mortonum, conjuratorum capita, quod caufam minus apte inftruerent. ^ IgiturMurraeus, cum fabula necdum fatis videretur intricata, ^^^^ ^^^^^ ad novos dolos converfus , novamque telam texendam arbitrarus, ^jgg ^^.^ TbumcB Hovarto^ Diici NortfolcicB nuptias cum capta Regina propo- yj^Tragcc. nit , eo pafto omnes turbas iri compofitum* In fe nihil opis defutu- dia^ rum, quo id negotium conficiatur. Dux, nihil fraudis fufpicatus, poftquam condixit, Murraeum veteratorem per epiftolam interpel- lavit , ut conjugii caufam urgeat. At ille has litteras Elifabethae trans- inifit. Quae Ducem, quia Catholicus erat, fibique invifus, capitis publice damnavit: prsetextu attentati cum Maria capta conjugii ; cum tamen manifefte conftaret, ex ipfis etiam litteris , totamftro- pham a Murraeo fuifle contextam. Verum haud lento pede fecuta eft coeleftis ultio* JNam Mur* rseus 896 Part. VIL Lib. V. Cap. IV. §. I, / raeus prsecipuus Elifabethae tn fanguineo hocperfidige theatro a£tor, cum Edenburgum ad AnglicuiTslegatumRegis infiar magno cum co mitatu pergeret, ab Hamiltono Calvinifta,in aedibus latirante, fclo po manuali petito? interiit, hsreticus , vel potios Atheifta, Quem ta men Calviniftae Martyrologio fuo & Calendario inleruerun^ Hamil- tonus, qui facinus patrarat in vindiftam tot ex familia fua a Murraeo peremptorum, sutprofcriptorum , nusquam inveniri poterat. Ne autem Regina aut alii Catholici in Scotia ex morte hujus proditoris patriae Isetitiam caperent , Elifabetha , miflb cum exercitu in Scotiam Suffexio Comite, obvia omnia devaftavit, multis arci- bus datisin cineres , iisque praefertim , qui Reginse adhaerebant, fpo- liatis. Tum vero Marise ad fpeciem cblata eft aliqua reconcihatio, ea lege, ut Elifabethae fubjeftam fe fateatur, magnam ScotiEepar- tem cum filio (ho Jacubo eidem tradat. Cautionem idoneam pr?B- ftet , nullum externorum Principura imploratum iri : Catholicse fidei renuntiet, & Anglicanam ampleftatur. Ne autem Elifabetha his iatolerabilibus licet conditionibus pa- cem concedat, & M^riam liberam dimittat, hseretici novo commen- Stuarta accu- to finxerunt , Scotiae Reginam AngiiEe Reginse infidiari (nempe ovem fata infidia- iupgej Licet autem in mulierem, ardla cuftodia undique circuro fe- pas» ptam , nulla eju^modi cadere potuerit fufpicio , nec ullum haberetur indicium, Anglicus tamen Senatusdecretum edidit^ quo afferebat , domi forisque varia cufa efFe coofilia adverfus Elifabetham, & An- gliae tr^nquiilitatem : quicunque talfa deinceps attentaverit , eum ad judices deferendum* Varios etiam in exteras regiooes explorato- res Walfinghamus Elifabeth® Secretarios mifit. Hos inter erat Gil« bertus GifFordus, in Romano & Rhemenfi Seminario edycatus , ac facerdosordinatus: qni, poftquam a Religione in Anglsa rurfus defecit , per impofturas & mendacia varias epiftolas impetra vit , & ad Walfinghamum detulit. , BamiMta ad autem nihil ex illis adverfus Reginara , qua? omni ferme mortera. famulatu fpoliata ab uno in alium carcerem abdu6la fuerat , evinci pofi^et, Elirabetha48. judices delegavit, quieam examinarent Sed nulla afi^crri poterat probatio ullius criminis. Nihilominus , poft- quara infelix R^gina 20. annos per varios carceres inter infinicas serumnas erattradu^a, Elifabetha roortis in eam fententiam tuht: eamque per Sarisburium eidera denuntiavit. Sed interventii Gal- lici legati per tres adhuc menfes executionem diftulit: quod tem- pus illa diligenti ad raortem prseparatione tranfegit, Nullas tamen Murrsus Status Ecclefiafl:. Scotlx Sasc* XVf. ad eam facerdos admifTus eft. Sacram igicur Evchariftiam, quam fecum retinere Romani-is Pontifex pecuUari privilegio illi conceife- rat, ex propria manu fumpfit^ Heroica dein forcitudine atqoe conftantia ficut fententiam mor- tis accepit , ita mortem ipfara fuftinuit,- ac tertio idtu a carnifice fecuri perculTa , furoris ac inhumar se tyrannidis vi6\ima ceciditpenmitur. Maria Stuarta , Regls ScoUcc njici, Ucgic Gaiiico gnae Britanniasmater, Reginaipfa Scotise , nulli humanse in politicis poteftati fubje6la, (anno 1587« at,4f, reg, 4$-,) Corpus defunflse ignobiliter traftatum abjeClumque, tempore Jacobil. ejus filii, Angliee Regis, i^ondinum translatura, & ere^lo maufolseo in capella Regia conditura eft, cum hac infcriptione : Incomparabili Heoidi y ' Maria Stuarta, Scotorum Regina ; qucs qua cou' ftantia vicennaiem carcerem tulit , eadem impia fecuri Regiam cervicem feriendam dedit^ Mirum videri poftet , Scotiam , & prffifertim Jacobum Regem, Marice filium , tunc jam gubernationi admoEum, nihil moviife, nt matrem liberet, aut iniquiffimam ejus necem vindicet. Verum confjderanti, quod is inminori aetate, plurimos interScotias tumul- tus , fub variis tutoribus & curatoribus cum toto Regno fuerit ia-< ftatus, & fub Buchanani impiilTimi apoftatae difciplina hserefi imbu- tus , & in manibushaereticorum, iis totus obnoKius , fic verfatus, incredibile non videbitur , eum fuggeftione eorum nihil admodura movifi^e. Intelle^la tamen matris indigna morte, ultionem para- bat, & cum anno fequentePhilippus II. Hifpaniarum Rex expeditio- nem in Angliam adornafl^et, focium eidem Jacobus fe addixit. Sed ab Elifabetha, obje6la Anglici Regni promiflione , fuaviter de- mulfus , omnes fuas raCiones deinceps cum Anglia conjunxit,donec Elifabetha extindla Magnae Britannia? Rex eft renuntiatus , triplex Regnura , quod nemini ante eumobtigit, jure compiexus. Status Ecclefiafticus Scotiae faeculo XVI. TLJic quidem tunc erat perturbatus Reipublicse in Scotia ftatus: ^y. ^ Religionis multo deterior. Anno 1559 antequam Maria Re- gina e Galliis erat reverfa , fynodus Epifcoporura erat habita , utpofluiata tot exortis in Religione turbis remedium quaererctur: cujus taraenhjeretico- afta non amplius exftant. Vix autem Regina in Scotiam venerat,tura' Pars FII, X X x X X quum 89» Part. Vll Lib, V. Cap. IV. §. IL quumProcerum quidamfupplicem libellum, erroribus&calumnifsin fideracatholicam plenum , eidem obtulerunt: primos reformationis articulos in eo comprehenfos dixerunt : petebantque , ut cultus Di- vinus lingua vuigari peragatur, utque populo Epifcopos & Paftore» eligendi fieret poteftas: mul:aque aiia extorquere conabantur, Knoxius infamis apoftata turbarum erat au6lor, ha?refis Cal*» Vinianae foscundua profcminator. Rcgina non inod(7 negavlcpoilula" ta, verum etiam Knoxium , & alios feditiofos concionales homi- nes ad dicendam caufam evocavit. Ac licet Magnatura nonnuili pro eis intercederent , Regina tamen aperte eft contcftata, efFeftu- ram fe , ut horum exemplo territi alii a nefariis confiliis & regno perturbando abftinerent. Arma* profundius malum invaluerat , quam utfiBcili manu fx- nari poflet. Hseretici , cum Regina non ftatim infolentibus Gorum poftulatis annueret, correptis armis tumultuari , vaftare ccenobia, fpoliare templa, Ecclefiafticorum bona diripere , Carthufianorura, Francifcanorum , Carmelitarum monafteria folo aquare ; Religiofi, qui barbarorum manus evaferant, ad Reginae pedes advolviy jufti- tiam implorare* Sed fruftra : Murraso ( (eu Moravio ) rebellibus fe adjungente, & cum exercitu haeretico Edenburgo imminente. Qui mox in urbem a civibus , partim haereticis ♦ partim timore perter- ritis , admifllis pro Ilbidine graflabaturv Epifcopi aedibus fuis ejefti, bonisque omnibus exuti. DejeftaB confraftaeque facrse imagines : ho- ftia Evchariftica patibulo affixa , & fcloporuro glandibus petita» Ca- tholicorum bona in ftipendium militibus data. Sacerdotes immani- ter vexati. S«. Regina , dum rebellium armis omnia perftreperent, celeriter Knoxius. Edenburgo Dombarum fugit. Knoxius vero omnia furfuradeorfuro volvebat. Hic homo ( quem Scotiae Apoftolum Calviniftae appeUant ) tefte Raemundo , abjedlo cucuUo Genevae Calvino operam dederat librumque ediderat , quo Anglos ad Mariae Reginae fuae caedem fti- mulabat» Una uxore non contentus , thorum paternum polluit t inceftu sum noverca commiflb,* eara ob caufam in Angliam profu* gus. Inde reverfus tres puellas fecum duxit : quibus mox quartam addidit, veneficio incantatam. Dignus enim vero Apoftolus tali, q\2od prasdicabat, Evangelio. Ejusdem furfuris erat Buchanams ^ monafterii pariter defertor , Knoxii in pervertenda Scotia impiger ad jutor : litteratura politiore , & poetica maxime imbutus , primo Murrseo » ipurio Reginae fratri , tum Jacobo VI» ejus filio informa? tor Novt fecta. Status Ecclefiaft Scotie Ssc. XVI, 899 tor datus, occafionera naaus eft oportunam , venenum , quotur- cebac, exfpuendi, & commifTos Qbi Principes inficiendi. * Hi autem novi S:o£i» Apoftoli , adverfus Mariam , leg't>«"« ReRinam, & Dominamfuam rebelles , re gionis lyftema. ab An- glico multum diverfum, induxerunt. Dies feftosn"" '^»^"^,^ Que ab Anelis ridencur: Scotos continuo laborare, Anglis camen rtto effeVau ertores. NuUum integrum templum aut imagmem ullam apud eos reperias. Epifcopi nomen quidem & provencus ali- quaSdlS rctinuerunt, donec cum aliis P'"';Lm'nrfftin funt, obfiftencelicet Jacobo VI. Rege, ""bram faltem pr.thm fplendoris retineat. Quare Epifcoporum quidam md.gnat , in An- gliam fecefTerunt. ubi Epifcopi non ita f'!nV"''""/'f,''^Lli, erMt tem prsds Epifcopalis venit nobiliys, Ordmum (qu.fpolu erant coufortes) accedente confenfu. PfalmosScoticarmguademurmurant. Infantes baptizandi ad •»;o,r> tMiWirP ropantur , quam ob caulam in eo loco conuudiu. TumimSm mam ft^^^ ^ •''''''"lT\ZTSr^ pop^lo petunt: quxipQs conceditur. Ub, ?dultenum a mm^^^^ Fta eft vlndicatuit?, civilis quoque mag,ftratus m eos an.madvertit. Quamvis autem ElifabethaRegina Angliffi P^^P'^»™^ tix reiimen moderabatur, &quo volebat, volvebat, obtinere ta- «In aSs Calviniftis non potuit, ut Anglicam Rej'g'°n',^./°^- mam affumerenc, Genevenf, Calvini & Bezs ricui ac dogmat.s po- Sum tanixi Atque ita a Calvinianis Miniftris nobile hoc regnum, £a mnininos Cacholica Religione florens . miffisque ad ex eras e am Nationes convertendas Apoftolis celebratum , fn hsrefmfuitprscipitatum, Boreali ea parte excepta, qua-" Sso- t?MonteSres iScolunt; quorum multi Catbolica facra conftancer ,n hanc usque diem retinent. . . ^ .. tg- Equidem Robertus Perfonius agitare confilia coepit , de ocotia p^^i^^^j. Catholics veritati vindicanda. Quod , fi luccederet, certa Ipes j_^^fj„, affuleere videbatur, Angliam quoque ad eam reduftumir,. «-am 90O Part. VII. Lib, V. Cap, IV, m. enim Jacobus VI. ScotisRex, Marise Stuart» filius Elifabethse coe- libiin Anglire regno fucceirurus enet(uci poftea re ipfa contigit^ Pnncipe eo in parentum Majorunaque fide confervato , ingens oftentabatur compendium , Anglos, qui Regis fui religfoneml eo usque fequifolebant(utinacGeptandareIigfoneHenrid Vin Eduar di VLMari», & Elifabeths obfervatum; haec Regna ad priftinam Ecclefiae unitatem reducendi, jacobus Augebat eam fpem , quodjacobus Rex juvenis, qui cum Ja- feduaus. ae materno Catholicam Reiigionem irabiberat, Calvinifmo tinaus podus, quam imbutus crederetur, eoque haud operofereconciiian- dus avitis facris. IgiturPerfonius iis fpebus plenus per fecretifiimos internuntios agere cum Rege coepit; atque ejusdem refponfione cle- roentiffima mire recreatus, re cum Pontifice, & Claudio Aquaviva Prspofito fuo Generali communicat , iter in Scotiam apparavit QuippejamliberumPatribus in Scotiam accelTum , preffisque in An- glia Sacerdotibus afylum apud fe concefFerat. Verum Calviniftae ex- pioratoribus ad omnia oculis intenci, fpes iftas ampliffimas in femiae fucciderunt, Rege per immane fcelus capto, & in poteftatem fuam redaao, regnique adminiftratione prolibidine fjbi aiTerta VigilaC nempegenerishumani hoftis; ne respublica fua detrimentum patia- tur: etFeaumque, ut MariaRegina, Cacholic^ Religioni impenfe addiaa, percarnificem iacerempta, tnumpharet poceftas tenebra- rum. Differtatio Juridica : an Maria Stuarta Regina Sco^ tis3 jure fit occifa, go. QJoniam Proteftantici fcriptores paffim, his etiam noftris tem- Duocapl.^ P^>^l^«S3 Mariam Scotiae Regfnam, velut nefariam , Hravium- ta accufa. que criminum ream mfeaantur , ac jure cfefam pronuntiant , oper^ tioms. pretiiim daxi, brevi diftertatione ejusdem innocentiam vindicare utpaiam appareat, quanta rabie h^refis non modo in privatorum' vicam , led m coronata etiam Regum capita grafletur. Ad duo autem capitatotam accufationem pertinere video • quod &D.rla.um conjugem fuum ccciderit, & Elifabeth^ Angli^ Reaf nas ftruxerit infidias. Magnum , fateor , utrumque crimen. sfd qui- Diff, an Maria Stuarta Scot. Reg. jure fit occifa? 901 quibus teftibus, quibusve tabulis id comprobatur? Aufpicemur di- fceptationem a primo» Quibus igitur argumentis accufatores evin- cunt, occifum a Regina fuilTe conjugem? Tam ab eo tempore, inquiunt, Regina alieno & hoftili animo Qnodma- fuitinRegem conjugem, quo hic Riccium ejus fecretarium occidi ^'.^^'ni/^c^ ^uffit : tum enim verfis in Bothwelum adulterinis amoribus , necem ^^«^«"t* mariti machinariccepit. Teftes in hanc rem habentur litterae , pro- pria Reginas manu exaratae atque in ejus ciftula aurea repertae. Unde patrata Regis cxde nullum doloris fenfum praefetulit, nec raortuum luxit, imo ncc decentibus exequiis ei jufta perfolvit. Imo ludus debiti & confaeti loco mox ad nuptias provolavit cum Bothwelo proco,Regis parricida. Additum, haberi teftimonia, e fervisBoth- weli, dum qujeftioni fubjicerentur , exprefla, aliorumque, quicaj- disfuiflentparcicipes. Ex quibus fane conflci, Darlsum Regem a BothNx elo fuifl^e occifum, fi non juflu Reginae, confcia faltem illa & comprobante. Verum fi fingere & aflerere crimina fufficeret , nulla amplius tuta foretin orbe innocentia. Hsec omnia inficiendo eliduntur^ Ve« Vindka- rum equidem eft , vehementer doluifl^e Regjnse, csefum in fuo con-tur inno. fpeftu Riccium , confiliarium fuum in paucis fidum ( quem tamen centia. ipfa vita probe afta, setas fenilis, & deformis corporis habitudo ab omni fceleris fufpicione abfolverant ) Atoptime perfpeaum erat Reginae, maritum fuum , quero tenero &fincero aff^eftu dihgebat , non fua voluntate , fed Murrsi teftis confiliis aliorumque haeretico- rum, qui nihilaliud qua^rebant, quam Reginam Regemque perde- re , in eorum partes fuifle abreptum , juvenili adhuc ^tate confir- mata necdum prudentia^ Et hinc conjugem , veniam rogantem , amantiffime etiam inter lachrymas, amoristeftes, excepit, condonata omni, fi quae com- miflfaeflet, culp^ venia: quin publice eum excufavit, & a fcele- re perempti Riccii innocentem pronuntiavit. Cum dein Rex Glafci aeger decumberet , Mariaillico veredis equiseodelata, omnia amo- ris conjugalis officia eidem exhibuit. Inde vero Edenburgum eun- demcomitata, amiciffime eidem convixit , fafta invicem arcano- rum omniumcommunicatione; nam & Rex aperuit ei omnem con' fpirationum feriem , magnam propterea incurrens off^enfionem apud Murreeum & complices : Regina vero cumeo communi ftudio con- Van» ru. tulit omnes rationes gerends Reipublic» , illamque adverfus moli- iP»ciones. tiones feditioforum defendendi. Ipfe uterus , quem tunc gerebat, X XX XX 3 ^^^^^ joft Part. VII. Lib. V. Cap.IV. §,IIL fatis loquebatur, concepta ex marito prole, Jacobo, totius poftea Britannise Rege. Si quis vero haec omnia gratise mutuo reconciliatae ofBcia merara limulationem fuifle diceret, is profefto nefcit vitae humanae , perlo- ms inter tam arfto nexu adftriftas, vivendi regulas. Quafi vero dilTenfiones, quae conjuges inter tacile oriri folent, debeant elfe perpetuffi ; & ex difcordia , aliquando orta , arguere liceat , om- nem amicitiam amoremque reconciliatum efle mendacium. Male profeftoaflum eflfet dehumanarepublica, fi hsec ethica & argutan- di ratio vim aliquam obtineret. Dein fi Regina maritum pereroptum voluit, quid opus tanto ftrepitu illudperficerepublice? curnonfe- creto? an venenum defuit ? an fervi , aut famulae? mille mortis viae , fi perfonae tantopere connexae obftinarint eflfe nefariae. Sed quid hasc moror ? non aflertis , ab hominibus leviculis prolatis , non fufpicionibus aut vanis praefumptionibus , nuUo fundamento nixis, agenda eft hsec caufa, ubi de Regio capite decernendum. Sed fide conjugali frafta , inquiunc, Bothwelo fe proftituit, c«dem mariti pafta, ut novum hunc procum in thorum conjuga- lem poflit fubftituere. Ingens profefto crimen, RegiaB impa£turo majeftati? a quibus? a Murraso, Regnum ambiente, & Calvi- nianis ininiftellis , Knoxio maxime & Buchanano, ad omne nefas projeftis: qui, ut matrem cum prole, quam £ub corde geftabat, una opera extinguerent , feditiones movere & graviflima in eam fcelera fpargere non horrebant. Quo autem tefte? nullo. Aclit* teras in cifta Reginae inventas aflferitis , ad Bothwelum fcriptas. Nempe quas ipfimet ciftse immififtis ( Regina capta) perduelles fal* farii, fine infcriptione , finenomine& fubfcriptione, finedie&con. llt fule, fine figillo. Neque novum hocerac, ut Murraeus cum afl«e- clis Reginae manum imitati litteras confingerent ; prout in caufa capti Huntlei comitis aperte eft demonftratum. Ec quid Regina ad Both- welum fcriberetlitteras, quem in aula praefentem habebat ; epiftola eft abfentis cumabfentecoHoquium. Et quam male undique cohae- ret fabula ! li ttersB, a Regina ad Bothwelum datae, potius inBoth- weli fcriniis , quam in Reginge cifta deprehendi debuiffent. Et quidtandem in illis continebatur litteris? joci amatorii» De infi» di s auc confpirationein Darlaei mortem nec verbum. Denique Re- gina Deum in teftem invocavit, litteras illas nunquam a fe fuifle fcrif>tas. Afll^rit fpurius toties perfidiae reus Mu^raeus quidam; ne* gat Regia Majeftas, etiam Sacramento* At DiflC an IVfaria Stuarta Scoti© Reg. jure fit occifa f 90 j At viro occifo luftu nullo parentavit : negavit exequias. Hsec Regf pi- enimvero accufatio palam exliibet , quanta fit accufantium proter- rentavic. via, ut et etiam, qusein folis luce funt expofita, impudenter ne- gare non perliorrefcant. Vidit tota aula fufas Reginae lachrymas , ubi caedis nuntius ad eam eH: perlatus » audivit gemitus , condltum ejus juflli balfamo corpus, pollin6lum odoribus : prsefente Nobilita- te illatum fepulchro Regio , in quo Majores Reginae & ipfe pareng Jacobus V. erat repofitus» Quid ultra pofcitis ? an ut crinej fibi evellatt ut unguibus faciem laceret 1 utfurentis inftar difcurrat? haec fi fecilTet , diceretmalignitas, ideofafta, ut parricidii fufpicionem a fe amoliatur. Eft haec petulantis linguae nefaria indoles. Agas hoc , rodit : agas aliud , carpit: agas quidcunque , maligna interpretatione profcindit: & fi faftum non poteft, facientis mentem accufat. Si vero non maxi- ma fortaffe pompa corpus eft illatum tumulo, minorique, quam decuiffet, Nobilium frequentia, cui, qu«fo 1 id imputandum t an Reginae ,• an accufatoribus eorumque fymmiftis ; quid faceret in urbe hsretica ? ritu Catholico conjugem Catholicum tumulari vo- luit. R.denti fibilo explofiftis facras ceremonias^ Vix erant, qui operam commodarent. Jam vero, quod veftra culpa folennitati defuit, Reginae impingitis. Veniamus modo ad criminationem omnium graviffimam , qua Cur Ba«. caedis patratas ream Reginam arguunt. Maritum non luxit , ^f^, fedmox ad nuptiales laetitias converfa, ad pollutum maritali fangui ne thalamum mariti latronem admifit. Verum enim vero quinam funt illi, qui itaaccufant ? illi ipfi fane, qui totam hancftropham adornarunt. Poft celebratas , quoad in loco haeretico fieri poterat, mariti exequias , pullata vefte induta domi ie conclufit , indulgens luftui. De nuptiis nulla tunc illi cogitatio. Vos accufatores , vos eftis, quiperturbare omnia volentes, hanc fcenam adornaftis. Vos Bothwelum fpe Regii conjugii propofita ad caedem Darlaei incitaftis. V08 eum ad veftrum tunc judicium delatum abfolviftis ; quia nec- dum fatis intricata vobis videbatur tragoedia^ Parum erat Bothwe- lum, invifum licet vobis hominem , quia Catholicum, perdere; ni- fi etiam Reginam cum ipfo peraeretis. Hinc inftruda nuptiarum cataftafis ; ut apud Elifabethara , non tantumin Anglia , fed in Scotia quoquefuo nutuomnia moderantem, utrumque conjugem patratae caedjs reum poffitis agere. Conveniftis Reginam ; propofuiftis calamitolum Regni ftatum , in faftiones & turbas fcififum : unicum rei publics effe remcdium, fi Bothwelum in 904 Part. VII. Lib. V. Cap, IV, §. HI. in thori & throni confortem admitteret: hac conditione regno pacando veflram addixiftis operam ; roinas intentaftis , fj feais faceret: fuafiftis, impuliftis, coegiftis. Quid faceret Regina, qus in vearam poteftatem fe videbac redaaami veflris minis perter- rita, fpebus oblatis impulfa ? Annuit taodem poilulatis veliris reipublic^ quietand^ gratia* Exhibitse funt Anglis, quos Ehfabe- tha in hac caufa judices in Scotiam miferat, Murrai , aaoris pri- marii aHorumque proditorum litterse , quibus confntuebanc int^r fe, cogendam Reginam ad ineundum cura Bothwelo conjugium. Exhibitus contraaus nuptiah"s, veftra roanu fubfcriptus. Both- welum infontem ca?dis iterum iterumque pronuntiaftis, Ratum habuerunt , quod vos contexuiftis matrimonium , Scotiee Epifco- pi: quorum tamen maxirae fuerat , criminis iEipedimentum , ii quod fubverfatum fuiflet , nuptiis objicere. Contraet^funtigitur vobis authoribus & impulforibus nuptise. Attigiftis votorum metam. Involuta fatis videbatur , quamlufjftis! trag(Edia , ut diu pr^meditatam cataftrophen poftetis imponere CGilunftis cum EhTabetha. Petiftis ab ea judices. Faai eftis ac- cufatores. Aaionem criminalem intentaftis Reginse veftr», prodi. tores perfidi , juriumque naturas ac gentium pr^varicatores impro- bi, Collufjonis cum Bothwelo, &caedis Regiae dixiftis ream. Aaio- nis nefarise bafjs efle debebac hocipfum, quod obtruferatis , cum Regis parricida , ut loquebamini, conjugium. Argumentum ve- Itrum; de caede conftat: Bothwelus manura , Regina confilium prse- buit: connubium quffifjtum finis incentus^ pra?raium fceieris. Ec- ce ! machinationum pulchram congeriem , a fpiritu ambitionis & hxreiis foecundo parente prognatam / Sed videamus ultimum ad fubruendam innocentiam arietem. bervi Bothweli , ad qusftionem vocati , in equuleo &cataftafafli lunt, Regmam csdis conjugalis fuiffe participem* Jam non difpu- to oe ancjpiti veritatem exprimendi per tormenta remedio : ubi f$pe dolor extorquet, quod confcientia abhorrec. Hoc qusero : qumam fuerint judices^ fervorum carnificinie moderatores? jurati hoftes Reginae , illius exitio omni conatu intenti. Hi movebanc quaeftionis machinas. Hi fervorum linguasimponebant verba, quz i- gnobile ac venale hominum genus loqueretur. Hi chartsB commi- lerunt, quae perfidia & proditio fuggerebant. Sed unde norant fervi Bothweli , Regin» confilio csedem efTe patratam? an Regina ipfis manifeltavit ? quis credar ? Non folent profeao magni Pnncipes arcana fua , fummi prafertim momenti , vilium Differt, an Maria Stuarta Scotiae Reg. jure ^t ocaTa. ^05 viliUTj fervorum, maxime fi alieni fint, loquacitati fijbjicere; Priva- tus paterfamilias id non facit, quid dicsm rrincep.s ciijus ratio ftatus inagnam partem conftat arcanorum filentio ? An Botlnvelus Regi- na? mandatum aut confilium caedis fervis enuntiavit ? Servi etiam in equuleo torti de hoc nihil. Neque credibile, Bothv elum, qui ob con- nubii fpem Reginam volebar aniiciffimam, fervulis manifeftaflfe con* filium ReginsB m fummura ejusdem prajudicium. Cur non dixiP» fet pocius, hanc efle voluntatem ( ficut re ipfa erat ) Murraei , Mortoni , aliorumque Procernm , qui pro iibidine regnum ea tem* peftate veriabant ? Cur in quaeftionis hujus negotio omifta funt nomina ejusdem Murraei , Mortoni , & aliorum , quorum confi- lio & opera casdes Darlaei fuerat patrata ? Denique Bothwelus ipfe, qui in Dania exulabat, & decennali carcere erat detentus , conftanter aftt^veravit etiam in ipfo mortis articulo, Reginam in csede Darlaei nullam habuifte partem , eaque prorfus infcia fuifle patratam. Quod teftimonium viri , eo tempore depofitum , quo nec timori nec fpei fupererat amplius locus, Rex Danise Princi- pibus Europag communicavit. Volvite , revolvite annales mundi : tale judicium , quod in Scotia adverfus Mariam Stuartam Reginam fuit habitum a Calvi- riftis, nulla unquam vidit aitas, nulla finxit mythologia. Pro- duxit quidem omnibus faeculis mundi hujus inftabilis ac perfidi theatrum ftupendas tragoedias» Sed huic tot proditionibus , & iniquis machinationibus involutam invenietis nullam fimilem. Taceo , in facie Reginae crudeliter obtruncatum fidifliroum ejus Miniftrum : Reginam adulterii infimulatam a fubditis fiiis , argumento nullo : confiftas in eam rem ab iisdem litteras, & in fi:rinias Reginse captse depofitas : captam eandem faepius, & indi- gniflime habitam. Hoc novum atque inauditum, apud politiores pretfertim nationes, Reginam, omnium virtutum fplendore orna- tam, in fuo regno, a pro[^riis fubditis perduellibus ac perfidis criminaliter accufari de caede , ab ipfis patrata , fumpto argu* inaudjtum mento ex connubio, ad quod ipfi coegerunt^ produftis in caput judicium, Reginas fervulis alienis, homunculis viliflimis ; & quidem inau- ditum hoc judicium exerceri in Scotia, a judice prorfus incom- petente, in foro alieno, ab Anglis, quibus tunc nulla in Sco- tiam jurisdidio, quid dicaro in i lius Reginam, fuprema, abfo- Fars VIL Y y y y y luta. 9o5 f art* VIL Lib. V. Cap. IV, §, IIL luta , & independente omni poteftate imperantem ? aut quod tandem jus Angliae Reginas in Reginam Scoti^? Iliam huic fubjp- aam novi, quia Stuartae etiam Angliae regnum debebatur, h^red - tatis titulo, fanguinis proximi impolluti jure : Scotia Elifabecha; nullo modo, Heu ! quot infanabiles judicii nullitates / quot in^ auditse in uno judicio injuftitiae / judicio ? in uno parricidali la- trocinio, In privatum civem fic nulla ratione agi poterat, etiam praedonem, etiam latronem. Quid dicam in Reginam ? fubditf aftores ,* Regina rea ! exterus judex / vah portentum ! quid ma- gis mirer ? An accufatores ? An ream ? An judicem ? An cau* famf Sacra apud omnes gentes Regum Majeftas efl:, Vel ver- bo eos violare immane fcelus, NuIIi in humanis terrens pote- ftati fubjeai, foli Deo fui rationem reddunt. Fingite ( hbera cnim funt cogitationes ) fingite , Reginam Scotise Darheum quem ex privata vita extra6lum ad Regium thorum evexerat ob Riccii caedem propria manu obtruncafle : confperfas recenti cruore manus coram afpici , fatentem Reginam , commiflam a fe casdem. Quid haec omnia ad Reginam Anglise ? Quis eam in hac caufa judicem conftituit ? An fe ipfam ? Quo jure ? Sco- ti evocarunt: Scoti judices delegatos ab Elifabetha petierunt : Scoti jurisdiftionem ei prorogarunt in Reginam Scotise. Para- doxam fane jurisprudenti^ fynthefin , atque ad eam ufque diem inauditam ! itane vero 9 jurisdi6lionem prorogarunt in Reginam Scoti^ ? Nec in fe ipfos adverfus Reginam fuam rebelles proroga- re potertnt ; quomodo adverfus Reginam ac Dominam fuam ? Male profe£l:o foret provifum humanis per orbem potefta- tibus , fi fubditis , qui facile cum jugo fuo , etiam miti , ri- xari folent , illudque conantur excutere , integrum eflet , exteros in regnum evocare, qui de fummi imperantis capite decernant. Armate hoc gladio fubditi infolefcentis tumultuantisque auda- ciam : quid jam aliud futurum putemus, nifi ut civis in Princi- pem infurgat , exteris in regno tribunal erfgat, peflTundec inviola- bile coronae decus, fummam imperantis poteftatem precariam fa- ciat, & libidini fuae fubjiciat, fortunas, caput , vitam Principis pro arbicfio in maau verfet i ac denique evertancur penitus regnai auc DifTert. an Maria Stuarta Scotias Reg» jure fit occifa, po/ aut neqiiiffimus quisque per proftratum Principem fibi gradum ad folium fternat» Ut igitur comple6lar paucis omnia ; fi ream fpeftem, Re« gina ell , nullius terrenas poteftati fubjeaa : fanftum igitur , illi- batum, invioiabile demillb obfequio colatur JVlajeftatis decus. Si accufatores confiderem , funt fubditi > funt proditores, funt re^ belles , fanguinarii , perduelles , funt laefae Majeftatis rei ; caput Regina? fuas petunt. Venerationis caufa humanis etiam legibus ctutum eft , ne filius in patrero, libertus in patronum, fervus aut vafallus in dominum, accufatorem autteftem agat : reclamante etiam ipfa natu- ra ; quanto indignius , quanto fceleratius fubditus, fide, obfequio, homagio, facramento fubjedus, inRegem, PrincipeRv, Dominum, Patronum , imo Patrem oranium impia accufatione graffatur , eumque ad necem depofcit 1 an Spartaci illius more agendum ? aa L^pitharum in Regno vivimus ? quamvis nulla fit barbaries, quae non humanius, & in Principes fuos reverentius egerit^ Si in judices oculos conjicio , video illos exteros , peregri* nos homines, ex Anglia in Scotiam milTos ad condemnandam Reginam , quibus nec in privatum Scotiee civem ulla eft juris» di^lio, jus aut poteftas ; quanto minus in Principem fupremam, abfolutam, independentem , Monarchicse Majeftatis fupereminentt msgnitudine in Regno fuo fulgentem ! Excepit Regina contra hoc forum , tribunal , judicem , iniquilTima , fanguinaria , ac violen- ta ulurpatione obtrufum, contra jura naturae, gentium, ac hu- manas orbis univerfi fanftiones in alieno Regno advertus hujus Regiiiam nefarie ereftum. Heu l quem mundum effemus habi- turi, quae regna , quantam rerum omnium publicarum confufio- nem, invafiones, turbas, tumultus, fi haec agendi ratio locum obdneret. Denique fi caufam ipfam infpiciamus^ Quam aftionem ifl'» tentatis acculatores ? Quam injuriam veftram perfequimini ? An aliquera veftrura Regina laefit ? Altum de hoc filentium. Opti- ma Regina non intulit injurias, fed pafta eft, magnas , multas* Ex lege Cornelia de Sicariis agunt adverfus Reginam manfueti & modefti homines» Casdis patratae arguunt ; ad vindiftam publi- cam aguat; fanguinem pro fanguine repetunt. Huc ergo reci- y y y y y * dit 9c8 Part. Vn Lib. V. Cap. IV, §, III. dit tota accufatio. Jam demus tantifper, quod a veritate abhoy' rens, quod ficotjcT RegnJini retinere non Poflet OuU EtluV fi in cL "Eliftb"«!r l^^^^n"^"" --hLat^n , r ' c ea!""^,l!.liftbethaB feciflet iiifidias , prodita ac de- fi" cia cremdiffef"''''^ ^"^"'"•J ^^"^ ^^^-^^^ Igitur in Anglia inlidias contigifle necefle (it. Ita eft Sed ISditf TverTii arao-carcere iatebat ^,r, V !>' iniperavit, omnesque vias ri- mata eft , qurbus Regmam innocentem opprimeret ? Rei feriem ?hr'n,ff 7m- ^}"\'r S^""'' '■"'■^ dire vexata , ab Enfabf- l,,,«'.f r fi"",»bfcondebat, amiciflimis litteris , in qui. bus eamfororem appellavit, & liberalibus promiflis illeaa, fugit m Difiert. an Maria Stuarta iScotise Reg.jure fir occifa. 911 in Angliam velut in afylunn At , nefas ; vix fines cum nnodico fanAilorum cotr.itatu ingrelfa , jufTu Elifabethaj comprehendicur, in carcerera abducitur , fpohatur famulatu, pccunia, cymeliis, fu- pelleftili» Per diverfos carceres raptatur , arfiliffime cuflodi- tur , ab Amia Pauleto carceris praefetlo inhumane traftatur : de- nique poft 20, annorum carcerem immani fcelere obtruncatur. Deuro immortalem / quis alteri llruxit infidias ? an coluniba accipitri , aguus lupo, mufculus catae? an illa , quae nec, fj voluif. fet, potuit, an vero illa , qux potoit, & voluit ? R^s ipfa lcqui- tur» Sed littera? funt interceptae, Quis fcripfit ? an MarraP ne- quaquam. Quid ergo ad iliam ? amicus ad amicum fcripfit litte- ras. Ergo inermis armataj , captiva plena iibertate Jafcivienti, omnium inops pctentia , fateilitio , opibus , omniumque rerum aflluentia terra marique circumvaliata? , fecit infidia^ Quae haje coniecutio Sed quid continebant «se lictera ? an Mariam machinationis infidiofae aut proditionis alicujus arguunt ? nullo modo* In rationem inquiri nuntiant , qua Maria Stuarta ex diuturno & serumnofo carcere liberari queat^ Principes exteros de ea liberanda efle follicicos. Hoc Babingtonus in equulep faf fus eft« O nervofum argumentum / habemus fcelus* Convi6U eft Regina. Infidiata eft vitae Eiifabetha?. - Intellextitf pulcliram argutandi viam ? SoUidti fuernnt ali- qui , ut Regina e carcere liberetur, Ergo feeit infjdias. Ergo in vitam Elifabechae machinata eft. Ergo pereat. Novam pro. fefto jurisprudentiam ! inauditam dialeaicenl Chriftiani erant fol- liciti , ut Petrus liberetur e carcere. ErgoPetrus Herodi ftruxit infidias. Paulus per feneftram Sporta dimiftus eft^ Ergo machi- natus eft in mortera Damafci Praefidis. Negat Regina , datas a fe vel acceptas de fua liberatione literas : nec ullo indicio id conftat, Negat , Babingtonum Cbi unquam cognitum , aut con- filii quidquam cum illo collatum^ Quid ergo ad illam perti- nenc data? ad iftum litterae ? Sed liberales fimus. Permittamus , faftum , quod nunquam faftum eft, Demus, Mariam, in carcerem iniquilTime conjeftam & diuturni fqualoris pertaefam , ad varios fcripfifle litteras , ro- gafle auxilium , impIoraflTe opem , ut tandem ex tot aerumnis li- Z z z z z 2 bere- ^ iz f art. VIL Lib. Cap. IV, Ilt beretur ^ vitamque Terv-et^ Concedamus y CatholiGGs ejusque' amicos folHcitatos omni fludio contendifTe , ut captivam clam e carcere eripiant. Plus dieo, Gedamus & illud , exteros Princi» pes , ejus precibus motos, vi etiam armata ejus liberatiGnem ex- torfifle. iin propterea Eiifabethae infidias feciife dicenda foret? jure fuo egiflet^ Necefi^riam fui defenfionem adverfus iniquum aggrelTorem & leges humanse , & Diyinse , & natura ipfa con» cedunt. Fugere Jicuiffet fi potuifret,- cur facere nequeat , ut poffic 9 Vim injudam etiam vi licet repellere lervata inculpa- tae tutelsB moderatione* Non facit infidias , qui fe vitamque fuam jofte defeodit^ Etiam jufte detentus in carcere , fugit, fi poffit , ^ uc poffit y latagic^ An idcirco Principi vel Judici ftruit infidfas l quanto minus Maria , licet opem flagitalTeC ut ex injufto carcere liberetur ? Licitum fibi putavit Elifabetha, Re- ginam Scoti©, in quara jus nuUum habebat,. inridiarum prffitesta occidere^. Quid Eegina? Scotiae licitura fuiflet ad averteadas veras^ infadias , ut vitam fervec > jam noa eft necelTe dicere*. Id unumego probandum afTumpfi , nulias a Maria fa£las Elifa» feethae infidias : idque fatis evi6lum exiftimo* Nihil eft machi- nata , dum vixit in Gailia ; nihil , dum in Scotia cum fubditis fui? luftabatur ; nihil , dum contra fidem ab Elifabetha datam , con- tra jura hofpilii , contra naturae ac gentium jura perfide fiiitcom* prehenia , & in carcere detenta. NuUum indicium , nuUa proba- tio. Licterse , ab aliis fcriptas , ad eam non pertinent, Nec illae^ infidiarum > fed liberationis duntaxat mentionem faciunt. Sufpi- cionibus folummodo & prsefumptionibus, iisque leviffimis totaac- cufatio nititur» At fcelera nOn praefumuntur ,. in tanta' prsefertim Principe. Male profe^la ageretur cum humano genere , ii levibus prffifumptionibus vita ftaret. Et hinc leges etiam ad privatum civem capitis condemnandum probationes luce meridiana clario- les exigunt^ Ut dicam , quod res^ eftV Satis peripeftum Elifabetlis , & lenatui Anglicano fuerat , nullas oranino faftas infidias , imo nec fieri potuiffe*, NoveraC tamen Mariae in Regnum Anglicanum ju- ra. Sciebat a Galliae Rege promulgataro. Hoc urebat. Non fa- tis firmum diadema putavit, quamdiu in vivis effec StuarCa. Et fortaflTe hanc fe ipU metieiis cogitavit ^ qpid eflTet faftura , fi ioeo Difl: an Maria Stuarta Scotia^Reg. jure fit occifa. p 13 o co Marise foret. Hinc omtiia pertufbanda : Hifpano in Belgio & America , Gallo in ipfa Francia qucerendus iioftjs faceflendura- que negotium. Scoti adverfus Reginam fuara concitandi. Illa ban- ditiis , promiflis , fraudibus in calTes trahenda, carcen mancipan- da enecanda. Jura fua perdiderunt miferam Principem, Alienos animi male fibi confcii timores luit. Secura fuiifet , fi minus ju- ris habuiffec» Flus viginti anriis ea lufa tragcsdia. Involuta fraudibus ac perfidia turbata omnia : nec tamen exitus fpeaabatttr : quia cau^ ft^nulla fanguinarias fententis inveniebatur. Fingends itaque mfi- diae, molitiones, machinationes , uc fucu5 faltem injuftitiam fum- mamque iniquitatera obtegeret. Cadere igitur debuit infami carni- ficis manu Princeps innocua , alieni tiraoris & ambicionis viaima. DecufTus coronacus vertex, & purpura Regalis infefta fangume. Ouantumcunque autem crudelis & fanguinaria fuerit Elifabe- tha , nunquam tamen ad extremura illud fcelus prOlapfuram fuiffe exiftimo , nifi ab hsreticis in illud fuilTet propulfa. Quura enira illi tiraerent^ ne alterius Marise Anglise Rcgin» redtrent tempora , & fuos & Elifabethse timores in imraenfiira auxerunc; atque m {e£tu fuas firma ac ftabili fede communirenc , bene femerltos putabant, fi nefcio quas Stuartae adverfus Reginam roachinationes confinge- rent Qua de caufa etiam tot aliae caedes innumersj patratas, perduellionis titulo : omnes enim Chrifti Martyres proditionis & infidiarum rei elfe debebant. Quag tamen omnia tion AnglicaB Natioiiis vitio , utpote nobilis & ereftae , fed haerefis fpiritu, optimam etiam gentem depravantis , confefla fiint. Deteftatus eft olim orbis Neapolitana theatra , Regio fangiii- ne horrentia. Et tamen Conradinus cum arraato exercitu accelfit Italiara : hoftis erat, dejecturus Carolura Regni ab ipfo Pontifice confirmati pofleffione. Maria Stuarta Regina Scotia? acceflit An- gliam non cura arraatis copiis , non hoftis , non privatura Elifabe- thara Regno , fed auxiliorum promiffis illefta , in locura refugii 9 fidei Elifabethae fe committens , agnofcens ipfam Reginara , necjus aliquodin Angliam fibi tribuens , ipfa aut ejus pofteritatevivente. Tanta nihilominus excitata tragojdia , auftore potilTimum hsrefu Zzzzz 3 Illu4 914 VII. L. V.C.iV.§. IIU DifnanMar. Stuart.&cf' ^ Illud fane mirandum , Proteftanticos fcriptores totis fn id viribus mcumbere , ut Mariam Stuartam Scotise Reginam velut adulteram, parricidam, & Elifabeths inndiatricem , aliisque (ce- leribus contammatam , ac carnificis manu dignam ■ proponant blirabethara vero velut heroidem incomparabilem , omnique vir' tutum genere ornatam orbi proponant; cum tamen ex Elifabe- tha nullus mortaiium , ex Maria vero Stuarta multi ex praeci. puis Europae familiis , inter quos ipfe etfam eft modernus Au- gultiffimus Imperator , defcendant. Neque alio jure h^reditario 11, qui hoc feculo , quo vivimus , Angli^ clavum tenent, ni- fi ex Maria Stuarta ad fe derivato , niti poffint. Si igitur rei yeritas & innocentia ilJius nullo apud Proteftantium pennas efi: Joco , refpeaus tamen tot Principum Catholicorum & Acatholi- corum eos coercere deberet,. ne ftirpem cam vitiofam & abo- minandam eis obtrudant, Verum iftis folis omnia lieent. Catholica fuit Maria , Elifabetha nuilius fidei,, certe Acatholica,. Hoq fufficit^