DISSERTATIO INAUGURALIS MEDICA, MEDIClNiE CUM GEOSOPHIA NEXU, QVAM AUSPICE DEO PROPITIO, - Et Confenfu atque Auttoritate Gratiofa Facultatis Medica-, IN ALMA REGIA FRIDERICIANA, DR D. MLCH AELE ALBE RTX, SACR. MAJEST. REG. BORUSSWS AULIGO ET CONSISTORII MAGDE- BURG. CONSILIARro,MEDlC.ET PHILOS. NATUR. PROFESSORE PUBLICO ORDINARIOj ETC. FAGULTATIS MEDIC& DECANO SPECTATISSIMQ, Domino Patrono, Prtccptore ac Promotore fuo omni bonoriscuhu profequendo* PRO GRADU DOCTORIS Summisque in Medicina Honoribm &lYwilegwBo&oralibmlegithneimpetrandk^ HORIS LOCOQVE CONSVETIS, ANNO MDCCXXV. D. SEPTEMBR. PUBLICAE AC PLACIDAE ERUDITORUM VENTILATIONt SUBIICtET AUTHOR ET RESPONDENS JQHANNES CHRISTQPHORUS HOMANN, NORIMBERGENSIS. -» PR^LOQUIUM/ EXtra omnium crcclo dubitatio- nem pofitum effe, arapliffimum Medicinae ftudium cum ceteris fcientiis id familiare habere,quod, curnipfiusjam quseque par- tes peculiari habitu & fyftemafe poffint comprehendi ,ejusdemunica tantum pars, fi adaliqualemperfedtionisgradum debeat evehi , noni nnius folum , fed plurimorum etiam ingenium <5c seta* tem jure meritoquerequirat. Hinc fane ereMedica ef- fet, eidemque fummopere ad fingnlaris incrementi cuitum expediret, fi> qui fe conferunt ad hanc Ma- chaonisartem, eamque nuidern univerfarn, ntorbo- rumque fanandorum rationem ftudiofe conquirunr, juxta hxc quisque pariter in particulari quadam ad Medicinam facienti difciplina omnem operam tem- pusque confuraat funm , obfervationesque in his vel illis cafibusfolideinftituat, easdemque fajpius exami- natas, quibusvis, quaecontigere, circumftantiis cum orbe erudito communicet. Hic eft unicus ille rrames, per quem paulatim in fcientiis ad xriagnum faftigium A poteft *ft8. ( s ) St§- poteft perveniri ; & quam qnam ofrlongam in Medicf- na expenentkrn brevi id tempore fieri nequeat, inven- titamen paffimfunt quoquo tempore praeftantis eru- ditionis yiri, qtii partium Medicina? fumma diligen- tia peculfarem elaborationem dedere ; Hinc Authores confpicere licetAnatomicos, Botanicos, Chymicos, Phyftcos, Phyfiologieos , Pathologicos , Pra&cos» quorum frequentes diverfarum rerum obfervationes proftant. Fuere prasterea, quidehujusmodidifcipli- nis y qtias non tam pro neceSario requifito, quarn po- tius pro ornamento & decoroexiftimaveris, fcripfere, earundemque cum Medicina coneurrentem nexum ufumque commonftraverunt. Huc fpe&ant Jatroma» /^^«,ideo olimficdT6i:i,quodcum Medicina Aftro- logram conjunxerunt. Vid. Conr. Introducl. m art. me* dic, cap. 2. Langium Lifa. K Epift.jf. Nexum alias ; quem haber cum Jurisprudentia Medicina, D. D t Vr&fes in Jumprud. Medka , ut & nexum Theologia* cum Medi- cina in Mcdicina Theologka proxime public^lueiemit- tenda , ejusque Prcefatione de Luca Medko oftendit, conftitutumqne habet, nexum difciplincS nioralis cum Rledicina ra "ftngulari quodam Tra&atu , quem Medicinam mojralem colleclam infcribet , afFerere. Sic Rbodius fcripfit Medictnam philofopbkam. " Zaluzanita & Scribonim Medicinam Logfca ad normam redegerunr. €rau(im in programmate quodam Matbefin medko neceffa* ) riamtk curiofitafem in Medicina latidandam aiTevera* Vit. Pitkarnio Elcmenpa medicin£ phy/ico-mathematica debe- xnus. Ufum Aftronomia in Medicina fpecialiflime decla- TdxxxxitfyhHaftfurtb 9 Virdungenfis, JacobusScbaU, ar* geminenfis", Come/ius Pkjerus atque alii plures. Pro- pius vero , quamquam non ita piene & exa&e, ad The- tfiaDiiTertationismea? accedum Hippocmes , auidcaere lccistf ^fragmenta nobis reliquie, ^uirinus R^inul tn Dijfertattone de morbis endemiis Excell.DtminusFrider* ioffmann. inBif.de morbk, quibusdam regionibus famili** ibus, & denique celeb. Violerius in oratiene quadam inau* gurali, demu/upimGeograp&iaufu ac pr&ftantia y Geneva? toabita, in qua haec potiffimum inferta ab eo funt: Medicorum quoqusfilii, liceteorumars intra Micrvcofmi can- ullos contineri videatur, Macrocofmifcientiam. y Geographiam xempe infalutatam baut pr&terire debent. Namque Macbao* ma qui doclus in arte, nojfe debetregionum temperaturas, (f quofubcmlodegunt, (f unde qu&hbet herbapotens ad&pemlra* dixque medendi utilis in tojo nafcitur orbe, ventf. Dumitaquenullaadhuc hujus obfervatfonis me« ditatio ex inftituto lueem adfpexit, ( quantum mihi in- notuit,) in qua proprio & peculiari videlicet ftudio agi- tur, qua ratione fcientia terrarum earundemque m- colarum diverfapro diverfitate regionum conftitutio in uf«s medicos reuoeari debeat,- Celeb. Medici or- dinis in Alma Norica Senior , mihique maxime fufpiciendus Fautor hujus felefti Thematis4nomtor fui.t perquam fcenevolus, cujus propofiti nervum & dignitatem D. D. Praefes fuo probavit calculo,quod quo magis illico mihi probabatur, eo magisoperam iter- vosque intendere debui , ut nexum Medicinas CUm Geofbphia pro meis qualibuscunque ingenii ^iribusdemojiftratumdem, ficquidem, ut pratipuas A 2 cer* •#3 ( 4 ) 5 certarum terrarumqualitates, quae fefe in Climatibus, aere> fru&ibus, potibus & vivendi genere, confuetudi- nibus & moribus incolarum paffim exferunt, obfer- vationum locd quadantenusreferamjex iisdemque de- ducam , quomodo eam Medicus adfuosufusapplieare debeat. Certe multumintereffeputaram, Medicuni tunvde fuamet ipfa, in qua vivif, regione , tum de alio- rum quoque Medieorum \ quorum fcripta e volvit , cli- mate , efculentis & potufentis , vivendi modo incolen- tium, &qus funt piura, follicituniLeiTe. Nam quis ex defcriptis illis adhibitisque in alia regione fanandi mediis Medko inPraxi fperanduseft ufus, cum pradensinauguralis mea Diilertatjp fpecimen tantummodo atque umbra fit aiicujus fcri- pti „ cujus folidior & curatior dedufiio ulteriori cuvx relinquenda 6ft, propterea } .ut conatum meum bene- voius Leaor piacidaprofequatur mente r enixe rogo, infiiperqueprecor,ne indignetur , fi non adaequateo- mnia 6cp!eneexquifuaadvertet5 perfoafum vero ha- beat, nuliare magis me ad omne ftudium & laudem excitari poffe , quam fi mihi conftabit inpofterum > de cujusvis-in me amore, favore. & benevoientia certum meviverepofre. $ (S) J; I TGT "TT fcopum hujus thematis brevibusilluftrio- remreddam , necefTe eft, ut definitionem ejus, cjuodhic pertraolandum mihipropofui, confti- tuam. Sedantequamamehocflet, prsemitten- dum erit , Geographiam generaliter plerumque di vidi Iblere in Mathematicam , Phyncam & Hi- ftoricam, cujus inprimis Phyfica & Hiftoriea pars qualita- temipfiusTerr^ in fe, & in quotregiones & provinciasipia diftribuatur, confiderat , earundemque Aerem,Terra;fer- tilitatem, Fruaus, plantas, & Incolarum denique mores & vivendi genus defcribit jinde liquer, hasinter globi terre- ftrisdefcriptiones murta occurrere,qu3ecaufead invehen- dos morbos funt , rlerique poflunt , atque adeo do&um Me- dicum fugere neutiquam pofTunt ut inde neeefTario fequa* tur, iri applicatione &praxiMedico perquam utile efle r U cognitione talium rerum geop°aphico-Medrcarum pt&m? tuseft. Quam fcientiarn unc^ verbo; inpofterum fempec Geofoplliarn appeliare placet: Talis igitur cognitio .; ut brevibus comple^r , feit Geofophia nihii aiiud eft r quam qualitatum ter- rarum, & hominum, qui easincolunt, fci- entia. §. III. Cum itaque caufseplerseque morbis fuppeditentur ner fupradi&asres, neminemque lateat, v.g. aerem mukis in- quinamentis infedum ortui periculofarum febrium in cor- porehumano anfam praebere , verno pariter & autumnali tempore varios Rhevmatifmos , Catarrhos & fimilia provo- eare, per certos cibos , homi numque perverfos vivendi A 3 ' nior : *f6 C 6 ) , TOfes%fenteriam,febresmalignasintermkw pofle; quod veroMedici|>rineipaIis C bgnitio ineo corifi- Ac e debeat, ut vejras caufas&originem morborum fciar, Sari po^ J. I V. 4 'Ltfborh;ncprdcnseorcdimdat,utmddpHc^ufii!n «exumque., quem iiabet Oeofophia cum Medi- Cina , demonftreoi , & id quidem effieiam primum m Thefib^aliquotprsliminaribus , qua? pardcularesindica» tiones mfeconcinent; deindein fpeciali tra£atione, quse' de iis morbis,incoiaru4nxonftitm:ionfi,corporis & terras qualitate,cum hoc velillo climatecohrerente, aaet; prarter- m jdem nexus oftendetur in Capite akeroVquod morbos endeayos., ^u-inonuniceactamjieceiTario adimate,nuam potius ab ahis lntermediis caufis dependent , pertraitabit • & quidem eafemper phaenomena, quorumporiffimum ratio clthabenda, qnafidemuraobferva^a fint, licet diu jam no- ta, ; f^fuppofitorum loco prajmittam , ut eo clarius- perfpi- cipoffit,quomodoMedicus, talibus obfervationibus bene flpplicatis, tanquam a priori ftatim cognofcere poffit oui paihm morbi graffcjitur , & qnomodo iilis fit refiftendum. §. V. Harum Tbefium pralimlnarium ut ini- tium feciam , notatudignum eft, contraeos inorbos, qui in certis proviijeiis fedemqua- fi fixamliabent, plerumqueetiam ejusmodi heri>as mpdiaque, qu^vtalibMsmedentur,ibi creicere &inveniri. §, v i £Jt hocipfa confirmem^xperientLi, &Mem de notio- S conftat ' '? i- is terris > gntim Guyacum tanqmm probatum anti renereum ifs m lh Irefdt^Parir^ 3 C 18 ) 818- §. ii. Ex breviter allata mdicatione apparct, fepius alicujus terraeclima ob varias rationes, quarum nonnullas allegab :>, ' merito alio, quam quoaudiunt, nomirie appellari pofle; «5c hoc vim fuam habet in applicatione, ubi dataoecaiione, ju- dicium de rcgione fifti oportet vel inquiri , qui morbi ibi _ dominentur,quafisfrt incolarum conftitutio corporis, quse ibi-vi Climatis plantaereperiantur, aliaque plura; exempli loco poteft e(Te Chiiiin America meridionalkScZonatem- perata fita, quaeid fingulare habet, ut propser incredibi- fem montium altkudinem , in ipfa scque ac viemitate tam intolerabile frigus deprehendatur, cYtantse vehemen- tiae venti vagentur, ut hominespariterac pecora frigoread- Hricla enecentur , & in tali ftatu per inukoriirxi annorum fpatium ftantes permaneant, adeo ut rnagjs Climafrigidum dixeris. Iterum ex Itinerariis yidemus,in plurimis pro vin- ciis ad sequatorem fkis, cumprimis veroin America, inTer- ara firma, quando fole verticaliter eonftituto fummus-xftu^ exiftere deberet.ecelum nubibus plerutnque obteclum ae- reni femper temperatum caufari , atque adeo Clima tempe- ratura, lieet in Zona Torrida fitu m ? magis dici poue. Prae- terea notum eft, Hifpaniam,Graeciam r cum primis vero Si- ciliam & regnum Neapplitanuti^obignes fuos fubterraneos, qui in horrendis terras motibus & ignivomis montibus, ut & incredibili ssftu meridiano fe exferit, magis pro Climate torrido,quam temperato haberi poffe. Quibus exemplis apparet felidum non prius judicium Medicum fifti poffe, fi non de qualitate terrjs ex Geographicis haufta fit cognitio. §. III. Ex confideratione Climatum , ut quae- dam nunc Corollaria deducam , ponde- randum primo Clima frigidum , quod in maximaparteRuiriae, Sueciae, Nox-wgiae, magn« niagriae Tartariae , Islandiae , Gronlandiar* Canadae, Amerieae feptentrionali^ regione deprehenditur^ (ut hic de locis circa antar- £iicum Polum fitis &Terrae Magellanieae adfitis nlhit dicam ) atque tali ratione fc exerit: Horum populorum fphaera eft pa- rallela, id eft, polus fuper caput ipforum conftituitur , aequatorque Horizonti fenft- bili parallelus cft , & in plano rationalis, Sol, qui per fex menfes infra aequatorem* & per fex alios menfes fupra aequatoretrr y eurfum fuum conficit, atque eo ipfo non multuro fupra Horizontem adfcendit, radiis ad iatera tantummodo protenfis non tan- to calore lucet, acadeo, cum ipfum frigus fimplici coneeptu defe&us caloris dkatui% neeeffario tantum cooritur frigus, ut .ma- ximam partem anni fkimina, lacusatquc ipfum mare frigore conerefcant, nec prius* iterum refolvantur , quam terra fole m r ur- fus fupra Horizontem per aliquot jam heb- domadas adfcendentem habuerit. m mon- tibus acutis , Nova Zembia , & Gronlandia, terris proxime ver&s Polum fitis per totum annum montes quafi & colles teitis giaciei ~m~ c u ) m* cotivolutis cernuntur. Ita vero incolas pre- mit frigus , uthominibus .in vianares, digiti, aures , pedes* animantibus vero v. g. cani- bus pedes frigore pereant, fic utimpeditum curfum non amplius promovere de ioco ia alium poffint'; quid mirum fi ipfum ipu- n nondum folo praecipitatu.m congela- ; eamque ob caufam cadavera multos ios ab omni corruptldne immunia per- . iv/-- >; *Wjjj$$k$m - : ~ ;, Mgore itaque in his terris tanta vehementija furente* pp krandum exFliyfica , gelu vim adftringentcm & coa- l aancem habere, atque hinc humida& quidem. prsecipue Sanguinem craffiorem reddere» circuloque libero Sangui- nis & Tranfokatione infenfibili impedita, huraores, quod cititis .libentiusque exteriores partes frigus invadit, in cor- pus retrogrediences efficere, exquo paffim ftafes, & ob has fpasmos cooriri necefle eft ; caufa Jvinc morborurn in re- gionibus frigidisfolitoruro liquidopatet; nam iibiprimuni refrigeratio fit vehemeniior, ibi ftatim arTexStus proditur, & e.g, in qua parte corporis ftagnatib. latet, hoc nomine mor- bus fpecialiter notatur; quod fi vafa eerebri oppieta finc* jnfequiturque ftafis, tunc vertigo, affeclus foporofus, apo- plexja exinde priri poteft ; fi ftafis fit in abdomine e. g. i n vi- fcenbus, contingunt afFeftustorminoii coiici; fi accidit in extremitatibus partium , fluunt exinde perniones,tumores; & fi eum minori frigore humidus aer coexiftit, non defici- unt Rheymatismi & defluxiones ; fi impuri fucci adfunt,nec Tumoresdifcutiuntur, exulcerationes &tales epam mor- bi, quibus hyberno tempore etiam extra Ciimata frigida ItO" mines obnoxii e/Tefolent, invehuntur. Horum eflecluum frigoris cum feptentrionales populi non expertes, in fuis regionibus ingentem copiam Urforum^Vulpium, Luporum & MuftelarumScythicarum habeant, harum ferarumpelli- bus fe contra gelidum aerem munire, ftrenuosque labores fufcipere folent, quibus Tranfpiratio infenfibilis fatis de- center promovctur, quantum opus habeant>tantumque ab> efl: ut frigore multum vioientur, ut potius vehementioii tranfpiratione impedita , corpora rudiora" robuftloraqus efficiat, imo naturam frigori alfuetam fenfimque infeniibi- lem fere reddat, ex quo dijudicari facile poteft, cur homi- nes feptentrionales tam perdurabili & forti corporis con- ftitutione gaudeant,atquehanc;obrationemClrmafrigidum fanitati corporis coiivenientiilimum haberi poflic Climati calido fubje&a fimt Hifpania , maxima pars Italiae una cunl Infulis maris mediterranei, Graecia, plurimae ceterae par- tes Tureiae,; Arabia, Perfia, India , maxima pars Chinae r ImpcrilMogoIis, lapohiae , u- niverfa Africa, pars Americae feptentiiona- lis, & plurima pars Ameiicae Meridionalis, ftri&iori vero fenfu omnes eae terrae in Zo- na Torrida fitae. His populis partim per- fe&e, partim aliqualis re&a fphaera eft, id cft, aequator fuptr caput ipforum contlitu- tus, fecat Horizontem ad angulos re&os; fol , quod intra utrumque Tropicum cur- fum tenet; in rnieridie incojis extraZonam Torridam certis temporibus haud ita pro- cul fuper eaput adicendit4nZonaTorrida ve- yo plene verticalis ftfc, radiosque dire&os projieit; ex quo fit, ut aliqui loci a nemine ; Denitus , aliqui vero certis an-mi temporibus !iabitari potiint, quemadmodum e. g. legl- mus, Lybiam,ubipraetersefl:umaren3emul- titudo & aquarum inopia conettrrit, omni Iiabitatorc deftituij; in provincia Perfias lChufiftan tam ingens aeftus eft , ut ad tem- jpus incolas fedibus fuis reli&is yerfus mon- |ana confugiant, Res pariter notoria eft; plurimis in locisltaliae, Hilpaniae in meridie pauciffimos vei neminem penitus in plateis &viisanimiadvert3^ Imo jntplerabilis talis folis ardor eflet, & terras inhabitabiles pla- ne redderet 9 nifi fequentes drcumftantiae eoncurrerent 9 c. g. diei no&isque piurimum isequata effe tempora, confequenter aeftum frigido no&urno aere temperari, deinde ^umprimis inJZona Torrida continuo ven* tos flare, tantae aliquot in locis vehemen- tiae ut e. gr. in Barca & Numidia integros pene tumulos ex acena coacervatos palfim m fcSf? 819-. . cemas \ imo faepius hifce univerfae illae focH etates itinerariac fepeliantur; fic & in non- nullis littoribus Perficis tanto furore faevit ventus, ut rbi proficifcentibushominibus vi- tam adimere valcat. Praeterea pluviae cir- ca aequatorem diverfis anni temporibus fatis frequentes funt, quae nimium aeftum xnoderantur, feitilitatemque terte concn liant. ^Egypto ob non fofficientes pluvias fpecialiter datum, ut finguiis annisregnum inundet Nilus , & pinguiori terra rdi&a ipfumfoecundet v §. VI. Quam valde tcmperatus conducit calor, tanto magis lioxius-cft torrcns aeftus ; Nam quibus funiciens humor, arnplaquevafafunt, nimisfluidumfervidumque fanguinent ibi reddit, qucm conxra crafliorem ftagnantemque caufatur iis,qui craffos humores, anguftasque vias poflident. Etenim nimia tranfpiratione humiditates fanguinis penitus con- fumuntur & cxficcantur ; hibini efre&us ab jeftu proveni- entes caufas dant multis morbis, imprimis multi generis fcbresutplurimum fatispericulofasexcjtant. Nam quod fimagnojppetitufrigiduspotushauriatur, corpore adhuc ocfanguine per raotum in fervore exiftente, febres infe- qnunturcontinua?, inflammatoria3, quse, nifi caute tradlen- tur, phthifin & Beclicam pariunt. Quod, fi in concitato corpore animi pathetsata cooriuntur e.g. irainon procul ab- eft febrisbiliofa, & quse Hippocrati vocatur lethifera ; fi ex- cefTus Veneris patrantur, hos excipit lues venerea pericu- \ .quslitatis^qua Americani inprimis laborant, qnjeque C ab m c 18 > m- abhis ad Hifpanos , Neapolitanos & Gallos, ab his ctenjque per Gontagium ad Germanos propagata eft. Quod fi in ta- fi fupra dicio ftatu homines impuro iiec probato potu fru^- antur, febres, quaecaftrenfes autHqngarica: dicuntur^non infrequentes funt. Inordinata, humilis & fordida diaeta, nec non negleclus veftium & mundificationis corporis fe- eundum quorundam auclorum fententiam non male fun- datam, Lepram, Elephantiafin gcnerant, qua potitjTimum Arabes y Athiopes,,omnesque alii eodem hoc vivendige'- nere utentes infeftantur , cum contra Turcas eodem fub Glimate degentes ob ordinatam diaetam & perpetuam cor- poris mundationem hujusceraodi morbi immunes relin- quunt. Ulteriuslegitur, cumprimisin^gypto, Nilopoft inundatfonem iterum defluxo, relinqui multas glutinofas & limofas aquas , quas dicunc una cum iis , quae ob inopiain pluviarum &fontium in Tapideis alveis illis in regionibus aflervantur , ingenti vi aeftus corruptione corripi, atque d«- inde adeo impuris atomisinficere aerem ,ut fingulisferean- nis febres maiignse , conragiofae , peftilentiales ibifarviant, quaefefenonperTurciammodo,fadetiamaliquandoproh dblor H ad nos usque in Europam extenderunt, qualem fu- neftum cafum non ita diu Galiia experta eft. ^Nonmeiius multo agitur cum iisregionibus, quselbcis paludofis confi- nesfunt, ubi incolae exhalationibus inde cvaporantibus in- quinativ febribus catarrhalibus , epidemicis , aut fcabie fe- ifihai dyfenteriis aliis acribus fluxibus alvi, rhevmatismis, at- que ceteris laborant ; quse confirmantur jaclura multorura militum 'm expeditionibus aut praefidiis munimentornm, e. g.Philippiburgi,Temeswari^ sifius demxif^Faludum effluvw. J §.. vn: Pbrro nunc oftendere mihi incumbit, per tale Clima cjusmodi Temperamentum incolas nancifci ,,ut ad nimiam imsx immanemque crudelitatem &Tyrannidem ferantur , ■ , cujus> •m ( 19 ) SfS- .im^ omnium fere Africanorum, iEthiopum, Perfarum, Indo- ftanorum , necnon Sinefiorum &Turcarum exempla prae- bent. i\jccecfic ad idem meum argumentum>omnis generis fera&rapacia hifcein terrisanimantia inveniri utpote func Leones , Tigres, Elephanti , Cameli , &c, Taceo , fub his Climatibus multa venenofa Animalia & infecla produci; qux non minimum habitautes , vexant, nec infrequenter iis morbos contrahunt, de quibus poftea pluribus dicen- dum. Inter hasmoleftias nec variis Dei donisac muneri- bus carenttorridaehaeregiones", quemenim iatet, aliquam ad materiam medicamfpe&antium fubjeclorum ex calidis iftis regionibus partem nobis apportari , quse eadem cum lo- cisfuis natalibuscalida qualitatefruuntur , quorumque co- pia probataque bonitas , quas fupra memoravimus, affiiclio- nes&acrumnas , tollere, morbofumque cafum domefticum expellere , fuo quoque loco applicato , valet. Praeter haec oiedicamentaincolae aliaquoque contranimiumajftum re- media ufurpent. iNaminmeridie,utinHifpania,Italiaaliis- quecompltiribusilocisfieri folet, utnemo in vicis obambu- lans fpefietur, Hn nonnullis locis akius exftruunt domos, # ut tumaliquam nnibra in plateis refrigerationem perfenti- fcant, tum etiam inferioribus conclavibus, pracfertim eo- rumfontibus vel aquis artificiofe falientibus, fi quae adfint, majori cu m voluptate uti pofllnt. Sichiftorici quoque re- rum peregrinarumrefennitin Itinerariis fuis , Arabum mo- rem elTe, ut noctuin hume&atis linis vel etiam ipfisin alve- is aquarum dormiant, unde vero viciflim varia corporis af- flidio oritur. §. vm; Progrediendum ad tertium genus Cli- matum , temperatum puto^ velillud , quod calida inter & frigida Climata continetur, C 2 ubi bbipafet,hu]us .qjimatis. partes comple&i fuperiorem Hifpankm atque Italiam , Hel~ vetiam* GalIiam r Belgium, Angliam, Ger- Wniam, ex parteDaniam atque Inferiores ■partesSued^ . ras TartaricC majoris & minoris, Boraffiam* Poloniam, Bohemlam, potitfimam Hun- gariam, in America Lovifienfes y Novam Hollandiam , Novam Angliam , ad Terram Magellanicam, atque plures alios particu- lares populos. Omnium horum fphcera eft obliqua* vel talis , ubi horizontem sequa- tor oblique fecat, Phoebusque radiis obli- quis orbem illuftrat, atque adeo frigidum intcr & ^ftuofum moderatum aerem effi- cit, hoc tantum difcrimine relido, utquae calidia Climatibus proidmiores terirae funt, calidiorem seftatem habeant, knioremque hyemem ; quae frigidis Climatibus magis confines funt , vehementioxemhycmem , ae- ftatemquer^inuscalidam experiantur, ma- gisque verfus feptentrionem degentes inco- lae , longiores aliis aeftivo tempore dies, in hyeme vero prdtradlores nodes peragant, atQuc adeo fole fupra aequatorem altiflinie conftituto, clima calidum , & f cihofifllnw mfraeum lucente, clima frigidum nanci- fcantur, &ut brevi compledai%concurren* tibus utriusque attributis majoribus atque frequentioribus uno anno mutationibus quam in utroque illo frigido &aeftuofc Cli- mate obtioxii fint, dum neceffario ex his nexii quatuor anni tempora oriri neceffe eft, seftatem nempe, quam tempeftates, aeftus, Eluviae, & nonnullis in locis tcrrae motus, yemem , quamnix, grando , frigus arbo- rum denudatio atque plantarum quafi mors comitantur. Quoniam vero ordinarie non fubitanee tales mutationea , fed fucceffive aceidunt, neehyemsnec aeftus fuos trami- tes excedit , popuiis locupletiffimaaGrefer- tiffimafuntClimata'cr' §, ¥&■ . \ Poftquam igitur hoc tam facile & fepitts muta&ilisae^ ris Clima cognovimus & parker tam idoneis argumentis poffumus deducere , eum fpecialem non folum ki eo muta- tionem ut funt autumnus& ver, tum etkm integrum Glima in genere coniidefatum plurimis morbis fnbje&um efle, v quam econtrario aireverare poirera,quod quoimmutabilior elTet & per totum- annum perfeverantiomee ullo modoim- peditn aeris temperies, eonihil h*rmius , nihil convenieti- tiusomnium & aptius fanitati humanae confervandse into- temruna oxbe haberetur, Etenim dum perfpeclum eft, C i cUvcs- m c 22 > m- rSiyerfas generales mutationes uno anno accidere; hsrum vero quaeque aliis iterum Ciimatibus, e.g.seftas ZonscTor- ridse, &hyems frigidaefimilis eft, his vero fingulares mor- bi fupra ilorati communes atque adeo morbi Climatum frigidornm aeque accalidorum conjuncli fimulfunt, caufa patet, cur morbis copiofius quam in aliis hic abundemus, quos rceenfere nimis Iongum foret plenumqueCatalogum requirerec, ideo,quod ex fummis his mutationibuscalork, frigoris, ariditatis & humiditatis multi morbifontemfuum & incrementum haurire poflunt, quibus addendse caufx»in- ternae & externse morales,phyfica?,naturaIes,vioIentse. Cli- matibus vero tali racione confticucis, mireris conrra cere- rarum omnium rerum, quas DEUS cribuit |ad hanc vitee commoditatem, confluenciam, fiquidem hic producunrur noatancum, quae adneceflarium^eque ac commodum vitse cultum fpeclant, fed & copiaremediornm, quibushismor- bis medela dari poteft, fumckns adeft. Nec porro impe- dit hocCIima tcmperacum, quo mjnusii fruclus, planrse, & Animalia, quaeordinarie ibi non generantur, addito ftudio & diligentia hortulani,veI eorum, quibus in Wlis principum cura exoticorum animalium cradica eft, in incremento fuo & vivacitate conferventur, ad quod perficiendum contra- jiumclima vix capax idoneumque habenojim. ; |, x Antequam nnem eapiti huic de Clknatibus imponan?, addo adhuc, quod fivires hujus Climacis, nempe tempera- tura aeris, ^atique Joci fituatio ceteraque qualitas, an fc. a- quas, locos paluftres vicinos habeat, ucrum in arena, monce vel planitie vel alius fitus k>ci fit, bene examinentur & fub- incudem revocentur, qusedam .tandem veftigia erui pofie, quornodo do&rina de genefi plantarum indagari C£ ad certa principia reduci poftit,utrationeminde reddere valeamus, quare herba fponte crefcensdato loco nec alio erefcat, e,g. ^ciminisjoco obfervatum eft, in fylvis, quarum fru- tices C 2?) uces folo radios folares demunt , umbramque reliny quunc continuo durantem, ad hoc, pluviae non tam facile folis calore in aerem kerum evaporant, fed penitius aterra imbibuntur, atque adepconfequenter principia falino-ni- trofo-aeida terreftria concurrerecopioaus necefle eft,plti- rimas etiamhinc plantas re vQraadftringenteseJle,ceuavbo- res & cortiees betulae, fraxini, Quercus, Bugulae, Frangular, item glandes, caftaneae, gallae, hejba:, Saniculae, TormentiU ls^Alchymilla^pyrolas, baccaj myrtillorum atque pluraalia. LociS petrofis , montanis & arenofis, ubi humores quafi per filtrum tranfeunc Hatimque exfpirant copiofusque ca- ]or per radios folares ibi colligitur, plerumque ibi etiam herbae aridus, lenioribus iaxantibus & nervinis quoad hiterna & D cx-* •§#3 ( 26 ) S$s- cxterna, facilius, fi rtullahsereditaria difpofitio adeft, cura- ri poteft §. III. Mifnia, Thuringia , Auftria , Franconia funt iftae Germaniee provinciae , quae diviti vi- ni proventu gaudent,quemadmodum populi magnamejuscopiamconfumunt, cujus vero bonitas & effe&us ab aliis vinis Germaniae, puta virio Rhenano, Steinenfi, & deinde ab exoticis4Bultum differt, obfervatumqueeft, fupradi&orum vinorum maximam partem plus calcaream tartareamque prae aliis indo- lem habere* § tM Quanquam NcphritlS & CalculuS non quidem © folo potu &diaetaadraodum.viHofa originemducunt, fed ex pluribuscaufis proficifcuntur; certe tamen negari non poteftyinhomLmbus,qui juxta di3etam lautam , jn calidib- rrbus climatibus degunt, vel etiam absque hacSltera con- currente: caula tantummodo molimina haemorrhagica vel ipfas haemorrhagias perpeflifunt, ex tali potavini fpirituo- fo frequenti terreftribus particulis ealcareisck tartareis com- mixto, haud dubie nephritidem ck calculum generari pof- fe; Etenim fi congeftiones fanguinis adrenesvel molimi- na haemQrrhoidalia contingunt, & talis vini potus vi falis fui diuretici,,quod ad; urinam emittendam fortiter ftimu- lat, tales quoque particulasterreftres affert, renesfuccefii- venon modo arroduntur, fed&collimantibi materiaequae- damlimofae lapideae, ut initio fabulum& denique calculus generetur. Quod verohocreipfa fefe habeat, non igno- tumeffepoteft, in fupradiclis provineiis Nephritidem & calculum communiterhomines moleftare, cum "contra iii Turcia,ubi vini ufusin Alcorano prohibetur,raro vclnun- quam tales affectus , quinimo nec poda^ra,uec chiragra,nec quid hujusmodi reperiatur. §• V. Quemadmodumobfervatum efiyvinain fupra memoratis regionibus & adDanubium progenerata, fingulares quasdam qualitates poflidere ; ita etiam ex multiplici experien- tia patet, Rhenanis , llngaricis, Italicis & par- tim etiam Gallicis & Hifpanicis vinis multa de principio fulphureo inelfe , idque fefe in ef- fe&ibus fcorum exenere* §. VI. Ex^uibusfacile ratio eonquiri poteft, curcontraRhe- tiani,Neapolitani>Ungari atque ii omnes,quiquorum me« minimus, vinis utuntur, ftnespQ^gr/a^ gonagra, Chiragra, vehementer&eum ingentibus doloribus ve* xentur.Etenim fi tales,crefcere defierunt,ita,ut huic negotio perficiendo non amplius abundantia fanguinis Indigeant, Vivunttamenindisetalautaj&fpirituofa^novumquefemper fibi progignuntfanguinem, nulla aliqua vehementiori moti- one fufcepta;hac rationein nonnullis haemorrhoides vel im« pediuntur,vel in ahis haemorrhoides nondum expertis peni- tus omittuntur,fed loco talium hxrnorrhagiarum omiffarum curaprirais inpedibus dolores fpaftiei , ftrittorii , lancina- torii excitafitur, i& quidem talis motus crtati conformiter contingit, duminprimis aetatis annis congeftiones ad ca- put, injuvenili aetateadpeclus, cVin feneautemagisadin- feriores corporis partes fieri folent; Equidem in pedibus nonmodo hi doloresexiftunt, fed&inmanus,linguam vel 'ipfam cervicem penetrant Quod vero plerumque accidit, D 2 fi po- ( 28 ) 9fr fi podasraiexacerbata, vel per ineptas medjcatLones repulft, ubieandem ob caufam , quod^x originario loco fuo in -ahas corporis partes laceffitsa , ibitales commotiones;, quar aetate «roveaiorrbus conformes neutiquam funt, caufanir, lethah, eventttdecurrere poteft, Hac ex caufa & vi hujus obfervacio- nis non multumabhorreoab aflertione eoruui, qurnegant, ex faifa tarcarea materia & acripodagram fohtane mt ci;quod fienimresita fe haberec.podagra inIfupra.nominatis regi- onibusMifnia,Thuringia,Anftria frequentior quam mlta- lia&ad Rhenum ^efIedebere£,flUodhuiusmodi caufasmagis ibianimadverdanteaoftendimus; cumcontra effeaus ex potu vinorum generoforum & fpirituoforum rnaxime ad negotium h«morrhaiicumtendit , cum eoque connexum cft: Noninficiari quidempoilumus, poteicos utpkiri- mum ealculofos eiTe, at hic caiculus potius^ob confenfum parcium & motuum exoricur , atque adeo fy mptomanci ma* gishabendum,quam idiopathici quid. Quadematename. retur imprimis legi D. D.Pr<$fidis Ejnflok de Podagrafine fale Curam podagrae quod accinet , menro hunc morbuni Inter fcandalaMediGa- referas ; qucd Medicatio huc usque nulia datur , qua podagraradieata fundamentaliter exnrpa- ri queat; quicquideft, quod contra eam ufurpatu^eoacei. »iendum,utiis4enime^ tencetur nulloveromodo'morbus exa&iffime medicabihs exiftimerur. Qiiiadh^morrhoides inclinanc, aliquodceriv pus vero^eas incerrupcas habuere ,;4evamen eft, .fi tempeftir £ e appareant. Alias -rfec in Pcrfia in urbe Sehiras,- ubi pa- intervlnagenerofap^^^ multitudo reperitur^ \ §. VIL In terris ad mare Balthkuni^germani"- eum fitis ceu Pomeratiia, Weftphalia, Bel- gio , Dania , Cuiiandia, Norwegia r Scatiia ob frequentiirimas maris eihalatio$e$ hu- mldus midus rcfrigeransque valdeaer, efculenta veroinhabitantium r quorum potiffima pars emolumentorum fuorum confiffiitinprato- rum ditionibus cuni pecuariis , quod prae- fertim Iutia , Frifia & Weftphalia teftantur , funt cafeus, butyrum, caro falita atque fu- mo ficcata , pifces , & qui in Weftphalia da- tur y crudus panis; potulenta quod attineV Spiritus vini creberrimus eft ufus, §; VIIL Qtiibus 111 terris qui degic, neque robuftiori cOrpons- conftiturione praeditus, neque continuis taboribus, conati- bus atque motibusoccupatuseft, fed plaeidum potius pera-- git vicai genus-, &fmeullo difcrfrnine&fcopohocviauuti- tur,vix immunis femper permanebic a durioribus morbis». fed potius eum ScOrbutO, qui iM regnat, tanquam cum capitali & hasreditario hofte fuo ei continuo erit pu- gnandum. Etenim aer, cibus & potus maxime idonea funt ad hunc morbum producendunfrmedia. Per dtiros namque y & concoclu difficiles cibos itnpuri & crUdi fucci in corpus/ inducuntur, ftomachus debiliutur, nimium Sal, quod & comeftione falitorum pifciurn, c^rnium & cafeorum in fan- guinem invehitur, nimium feri perniciofi & inutilis gignit,* negleclus faciendse motionis, frigidus humidusque aer cre- braque Spiritus vini potatio Sanguinem re^dit craffiorem^ liberamque ejus circulationem motumqueimpeditjexqui- bus confequenter fymptomata illa, quse in icorbuto tarr& proptervitia quantitatis quam qualitatis apparent,^ deducl poffiint. Praeter has terras laborant fc jrbucb, qui tempe*- ramento laxo phlegmatico gaudent, & cumprimis a]*Fquanr diunavibuSj&pnniaQUidem vice trans sequatorem yelJi~ P p - xi&m C 30 ) 8*8- neam 'sequitio&ialem vejiuntur, idque inde evenlt, quod plerumque in navi praeter humidum morbidumque maris a&*em viliflimo quisque cibo acpotu contentus eiTe debec ita ut, fi in cercas quasdam regiones pervenitur, interdum in aqua communioridulcipotui deftinata, copia Vermiurn reperiatur, quodnon aliunde quamex hac caufa proficifci mihi videtur; fi nimirum aqua communis dulcis, jam per aliquod tempus navi vecla, aequatorem confecuta fit , , in- genrique sejtu ajfieiatur, aqua neceuarioputrefaclioni fubji--' citur, generatque tales vermes , qui non tam facile iterum irfde feparari poflimc. Et tamen nihilominus in mari co- guntur talem deterioratam aquam adhibere ad fedandara fitim coqueadosque cibos, cum aqua marina frui impofli- bile eft, cum falibus referta, refertiorque magis fiat, quo proximius ad Dineam devenitur. GontraScorbutum vero crefcunt i n his terris plerymq; fpecifica fubfidia & h erba? an- tifeQrbutic£,nempe CocM pi j quaiuna cura di$ta aromatica in genere profcopo dif- cuflbrio praeftantiflimum fuum in diasta ufum exhibent, quod fi enimirapuritates legitimo modo eyacuentur, difcu- tientia&roborjLntia fummetrtiliafunt; tanquanrprseferva- tio vero rnotus & labor corporis v aeris mutatio, diaeta & proportio inter edendum bibendumque, & contra humi- dum valde frigidumque aerem provida praefervatio opti- inutn eft remediumV Exhac confideratione ficile patefcic cur in ejusroodi regionibus febres chronicae, prarcipue quartanae peflimi moris, tumores contumaces partium glandulofarum,&inplethortcisperipnevmoniaefacileletha- ks oboriantut. $ VK. In Carinthia, in Pyrenaeis & Alpiuni montibus, ad Bergamumin Italia, nonnul- lisque in locis Indiae aquae inveniiintur, quae fqbfiliffime folutam terram limolam lapidi- ~ ■ f ikam -§i)3 ( ?i ) m ficam fecum conjun&am habent, quamin- colae ibi, meliori carentes, ad ufus fuos ap- plicant* §. x. Diverfarum aquarum, numinum & fontium varlae vir> tutes & effeclus, hujus nobis fidem faciunt, quod multas hujusmodi aquas dari novimus, quae magis perfpicua ratio- ne quam mododiftae, qualitate fua vel neglecla in lapides commutandi vel crufta lapidea fuperinduccndi rem nobis hanc ob oculos ponunt. Quem enim latent miratu dignae figurae, quas in fpecu Baumanniana obfervari iicet in famo- fis iftis ftalkcritrbus. Idem teftatum faeiunt rotundi ifti globuli & crullae lapideoe, quaein Thermis Carolinis for- mantur, kemii, quiin Lithographia Oolithi audiunt, fingu- la quoquegranula, quae in montibus Carpathicis inveniun- tur ; praeterea ita dicli confetti di Tivoli in Lithographia noti , monorchites,, biorchites,, triorchites atque alia , jux- taque hxc plures alii fontes parum noti,iisdem effeclibus praediti, ut funt fonsita diclus Poetaram Francofurti ad Via- drum,fons Befortii in Sundgavia, fonsTigureniTs, Pe- trogorii Aquitanke, Claromontii atque alii diverfi eomplu- res, In hifce igitur aquis eum talis evidens^ efTeelus fefe exerit, tn iJJis contra§. priori adduclis haeccequalitasnon! adeo fefe manifeftat, fed demum, iftae poft multum earunr ufum noxam fuairr produnr, ubi fubtilem terram limofam relinqiumt, grandulisque coM qui Struma^udit. Conteftariautem hicfimuldebeo,non eoa mehocconfirmari,quodomnes ftrumasab haccaufaor- tum fuum fupereexiftimem ; nullo modo rhaecce enim de- formitas faepius vitio magis motus,quam materiae;e.g. a feren- do graviora onera,vehementi clamore vel difpofition e haere- ditaria eft contracla. Similis fere afFe&us frequenter in Pe- ru deprehenditur, ubi in diverfiscorporis humani partibus perfertim in facie rubicundis excrefcemiis homines defor- nsantur. §, XI. §. XI. Inter allos adhuc fmgularium effe&U-im fontes duo ^uoque ncStatu digni funt ad Eperies in Hungaria, ex qui- Idus hauftam potionem vitaprivare dicunt . In Infula Chios <|uis datur, qui cum rifu Sardonio vel fpasmo cynico ho- mifr^m enecat. Propter optatum vero e_Feclumxelebres funtthermae Carolina_, f -Erafenfes, Wildbadenfes, Aquis- granenfes, Wolclcenfteinenfes^Teplizenfes, & 1 Uberlinger_~ fes, pariter Pyrmontenfes , ' Schwalbacenfes & Goppingeti- fes acidu__e. Porro notatf digni funt ad Francofurcura ita diclus Faul-brunn, qui cumprimisincalidis morbismui- tum expedire dicitur, riee non memorabilis eft alius ea- ^emiriregionefitus,qu«m_cabiemfanare perhibent; quarrt «andem virtutcm fonti cuidam Friburgenfi tribuerunt ; fic anSicilia & Hiipania ad Auriam dantur fontes , quos ajunt foecupdicatem compararc pofle. Idem hoc pra_dicandum de quibuselam fontibusjGr-ecise ,.quos raemoriam demer^ yel tribuere poffe ajunt. Idem^enendum de flumine aU- jquain PcloDonefo, feu Morea, quoddicitur anigru^con- traque eryiipeias laudari folet,fed tameivqua_ fides hispr_> ftartda & qua rationeaqua tam miriicoselfeclusnancifcatur, idMedicisiisin locis verfantibus,ope multorumExperimeu- torum eft explorandum. In hujnsraoxli aquam^examini- fcus celebres fefe fecere Excell.D. B.Hoffwmw. mTracl.de thermh Carolinis & diverforum aliorum fontium examine, sonfetiam llluflr.Dn. Arcbimer Siahlmdijp.de Fonfmm Sa- hitammiufu&abuftt. §• XII. Apulia in Italia magnarum aranearuni fingulare quoddam genus alit, Tarantute quae audiunt 5 & ad urbera Taraiitum prasfertim magna copia aliluunt; hae ara- jgeae ftibtile ^quoddam & naturafevenenum recon- ■618 ( 33 ) » reconditum habent, utfi quos pungunt,ii ftatim varios prodigiofosgcftusfaciant, mox plorantium, mox ridentium, mox clamitan- tium,moxplacideiterum fehabeant,atq; tali- bus corporis motibus tam diupergant, usque dum animam exfpirarent, nifi debito auxilio remediisque hucpertinentibus moxiis fubve- niatur. Tria vero funt genera Tararitula- rumtamquoad colorem, quam quoad e£- fe&um ; quae albicantes paulifper iiint, per- niciofum adeo cffe&um noncaufantur ; al- terum genus ftellatum nempe deterius eft, uveumque ^ero pro peflimo habetur. Ex celcberrimorum Medicorum obfervatiorii- bus hae araneae tantum in Apulia adeo no- xiae funt, & quidem aeftivo tempore., cum magnus ceftus exiftit, fi^alios in locos trans- portantur, non modo ibi, fed & paiilulum frigidis anni tenaporibus in Apulia ipfa non tantum per eas periculi imminet , in hyeme vero fubter terram fe coridunt, atque ibi ita iine ullocibocommoraridicuntur. XIIL Quod modo diri- antur 5 notum quidera eft, fed quae poffibilis ratio fit, nt ne- *E celTario *#3 C 3^3 St§-: _ cefrariolnfequidebeant, cur& quomodoeertiTbm muSci ; melius lpecificum & antidotum quam ordinaria alexiphar- inaca & antidota hocincafu fint, abftrufiorhaec fubtiliomue eftcaufa,nec priusconcipialiquatenus poteft,quam£ Muic a- lii mirandi eifeclusnaturx.quorum caufss evidentiores iis- demq; multum fimiles novimus,opponas. Quofine fequenti- apofiiuitexemplaparailelaadhiberi:Conftat,fonumniialiud ; quam motum tremulum vibrativum efie, qui in aere contin- git (in vacuum eninvnullusfonus cadit) '& eum quidem per non parvam diftantiam propagaripofie, quodexinnumeris modis fatis patet.Sic& experientia teftatur^talem motumtre* muhim in infinitum tam quoad modulationem §fvihrana« nem,quam etiam quoad ete<5lumfuumvariari;^renimaliam "vibrationem erHcit Ibquela, aliam ftrepitus aquarum, aliam. fubtilevermartialeinftrumentum, aliam fonitus jeris carn- pani , vel ejaculatio tormentorum majorum & ventorum Hrepitus , qui motus quoque fiepius notatu dignos effe- £tus producunf, ulbifimul difcrimen faciendum ,ratione ina- teriae quantitatis vel qualitatis , m qua motus hujusmodi exercetur; Nam e.g..ut fubtiles vapores expellantur, lenis ventus vel halitus jamjam virium fatis habet: Uf chordaln- ftrumenti moveatur ad-fonumreddendum , aitedusinftru- menti aequalis ad iJlos fonos f corre$a atque confona fides capax eft, eadem cum illoin aere formata modulatipne, Ad arcendos inaere aqueds gravioresque vapores, veliemen- tior requiritur verttus, & ut copiofa? uitrofo fuFphureas par- ticulaein aere, frhic rarefit , retents, refolvantur , defide- rant vehementifliraum fuccufratoriunl tonantem rrjoturn, qui naturaliter in aere , 8i artrficiaiitercum fortiori campa- Barum fonitu r & tonitru tormentorum efficitur ; ut vero etiam dequalitate pauea afferam, minori vi ad motumrapi poteft rota vejglobus , quod hie praefertim folido fundo ca- reat, &tantum unicopimeloinfiftat, atqueadeo, pcriphe- lia undiquaque a centro fuo-sequaiker diftante, femper qua- ■ . r iiia fiinsequilibrioconftituatur ; e contrario nomiunquam po- tentior ventus vel motus vix minoi*is momenti corpus quod impulfum a motu fecundum angulum obliquumacce- pit, de loco inalium promoverenon valet. Pranereaob- fervatur quoque, fonum in inaequalibus , falebrofis & con- fragofis locis utim pannis,plumis, evanefcere, e contrario in planis/aequaiibus & perpolitis rebus clariflimum fonitum cVdiftinctum Echo edi, quemadmodum hoc in Tubis acu- iticis ftentrophonicis & Muficis repercutiendo echo ex a- quis, montibus, fylvis , arcuatis conclavibus animadverci- ^nus ; quod pariter conftat ex vulgari illo experimenco, Yi claro fortiterquefonante mftrumento fonus ilie,^uo pro- xime adftans vicrum praeditum eft, producicur, id pariter clare fonans, tremulumque poffe efEci,iax© omnino per vira ienitus peffiindari&difrumpl & XIV. Poftquamigitur ex hifcepr^minls cogrSiam eft,quam multipliciter objedla & maceriae,qua quantitatem & quali- tatern differant, tot& tam multiplices motus aeris effe de- bere, quos talia corpora motui dare oportet, praetereaque fcimus, venena ob diverfltatem certas partes vel folidas vel fluidas corpods noftri motui fubjicere, vique hujus certos ■morbos in machinam humanam inducere. (dequibuscon- fulendus Ex&U.D.B. FridsHoffmann, inverapaiboiog.fundami ttbi invariis capit. bacde materia dijferitur.) Ita & mihi videcur aliqua ratione concipi poffe , cur tyluflca & o,uidem ex hac varii fonitus contra fnbtilirTimum venenum Tarantuiarum tantopere expediant, & lepidi adeo iiincindeaclusTaran- tatorum fluant. Nam quando Mufici talem eandem vi- brationem fubtiiem aeris ope inftrumentorum efficiunT, ^ualem habenc fibra; nervea;, quae veneno infe%, ex- tenfequafi & mobiles redditae lunt , necefleeft propter connexionem harum fibrarum has quoque psrtes, inte- ^rumque corpus hominibus moveri , -& prout qualitas fue- E 2 rk ) rlt venenl aut pars qusedam nervea fubtilior vel robuftior l&fa fiVtali ratione & fonituminftrumenti comparatum^f- fe debere, praefertim cum fcriptores referant, non idem in- ftrumentum omnibus} fed diverfis diverfa inftruraenta effe spplicanda, & quales humores velTempcramentum homi- nis fint, tales quoque acliones provenire; Natura eteni m & indoles hominis quae alias eft, ea & hic proditur. Quod ad medicationera attinet, unacum famofiffimo illo renae- dio ftltationis paucrs intermixtis intervallisper continuos 3. dies ad diaphorefin promovendam auhibitse, iilo ipfoquo- quetempore cefTationis a faltandoi tam ante quidem quam poft, fcarificatio praemittitur partis affeclse, atque alexiphar- inaca in effentiis exhibentur. Ad quod notandumquoque, nunquam hocce malum omninotolli poiTe, fedfingulisan- v nis fuo temporeregreilum ^ eaiidem medendi methodura requirere; §. xv: ^ Iisdem m regibnibus rationem fere eandemhabet cum lclu fcorpionem, ubi contracla ab ipfo hujusmodi generis fymptomata eodem faltationis & diaphorefeos medio tolli oportet. Contrahunc i£lum fpecihcum novimus oleum fcorpionum , vel in ipfo momento, ubr iclus perfenti- lcitur, fcorpio ibi deprehenditur , ejusdem ad partem af- feclam aflri&ionem» Quoniam fcorpiones quoque liben- ter in lignis commorantur , plurimi, fi tales beftise forte gi- gnuntur, ut immunitacem fibi ab earum fevitia procurent, ferrea cubilia exftruunt. Haec animantia produnt etiam noxios fuos efteclus Amadabati in India>iaPerfia, cumpri- rnisKafehani & in Jaya Indlx orientalis. De Scorpionum &T>rantularum iclu rneretur prcecipueevolvi GeorgiiBag* livi Differtatio deAnatome morjti & ejfe&ibus Tarantuls. D. D. PrJfidis Prax. extempor. & Franckenau inSat. Med.p.n. 49S feq In America quoque datur genus quoddam infe- tforuni pulicibus non abfimile^quae communimalo incolas pere- m ( 37 ) m peregrinosque multis vexisperfequuntur; contra ^quse in° fecla, quodterraadhxreantmelius medium non eft,quam quod nudis pedibus non incedendumfitjVelfiquElasfapars jfit, proluatur, oleoqueperangatuiv | XVI. Quamvis maxima pars Poloniae, Hun- gariae & confinis illi Ruffias faecunditate ter- rae gaudeant r nec inopia alieujus rei labo- rerit,inquilini tamen horuriT regnorum com- moditatibus atque libidinibus vitae fefe cor- ripi neutiquani- patiuntur , fed potius incul- tum & vagabundum vitae genus peramanl; accedk, vulgum plerumque in Oeconomia, amidu , vi&u & mundatione leviorem ne- gligentioremque efle ; fic eniffi in Lithuania faepius unico conclavi integiu familia una cum pecoribus invicem conttneri dicitur. $• XVIE » Quod fi jam fequentes circumftantiks perpcndamus, terranr ex parte calidam elfe, incoIas : mobilis velocisque indolis eiTe, plebem una cum pecorrbus ftabitare , quam ra- tione necefte ell eos pulvere & fudoribus quafi operiri, cumprimis ubi aeftivo hybernoque tempore vittisinftrudli funt, pofthabitaque mundificatione corporis omnem cri- x nium ordine difponendorum curam omittunt ; eaufc eo ipfo conftat, cur Poloni frequentius quam noftri plica fua Polonica infeftentur. Sudor enim colligitur, de- fluic in crinibus, pulvis defixtis hseret, & in extremiiate cri- E 3 nium ^iiKffl) ubi materia dimidiam partem exficcata inter fe glutl- ' r nat,tale.sque nodos fqrmac. Moc genus eomarum etE.ouui legibus mmr® in corpoxe non convcniat, tamen fecura amputari .non pote-ft; nam cum femel anaturamotus dia- phoretici excretorii eo direiH funt, per dlfTeclionemfle- ret fubita aiteratio , unde cspkis doleres atque in genere congeftiones ad capj.it promanant. Profpecinco his inter- ris utuntur^ycapodip & quidem in potu & externisreme- .diis , imprimis, vero in balneis cajtftis, & pro fcopode- rivatprio mercuriaUa,recipiunt. Eerraulti quidem caufam plicse Pplonic^ potui fluvii Viftulae attribuere cpnantur, quod hic fiuvius inateriam gelatinofam fecum ferat. Sed jcuni ambages,quas rnater ia tiseccegelati-aofa usquead extre- mkates capillorum facere debet, nimisampl^emihi videan- tiir, non quidem hancjopinionem» cum deficitfufficiensex- perientiai penitus inficiabor, interea vero raagis prioribus caufis aflentior, conceffae tamen nihilominus eo, quod noiv* omnino folum jex hifce caufis plica Polonica, verum etiam c]uemadmodura & alii merbi ex difpGfitione hsreditada d$- §. XVFII. Mdita id fingularehabet folum hujus iiifulae peralhum cffc, lil Mgypto Biledul- gerid, Saara atq ue iftis regionibus e contra^ rio ob rariores pluyias tam copiofa eft arena* ut fi vehcmentior cooriatur ventus, ea fuper<~ que elevetui%atque integraefocietatcs^ne coo* periai3ttur ? &ad urmrn omnes fub fabulo fepe? liantur, verqri debeant; in urbibusvero ut- jppfg^ri myltituciQ pulveris ixicalidp C&- mate mate&hon eonftratis faxis filicibusqus tiii hominibus lion potcft non vaWe molefta efle* §, XIXo LecTura librorum Lucente luna, fubita inutatio lucis & tenebrarum, fumus creber, irttuitus foli^ignis velclarorum- alBorum color*um v frequens ventus, multus calor pariter ac humiditasoculis appropinqiiat^ puivis &c. ejusdem indo* lis funt, utpartim infirment aciem oculorum, partim plane- vitium ipfis morbumque caufentur, id quod experientia corroboratum fatis flrmatumque eft. Sic igkur cum e. g, in Infula Melitrenfi ex arena alba radii luminares, in iEgypto verofaepius fubtile fabulum inoculos projiciuntur, ex illis* oritur hebetudo,abhoc vero lippkudo cculorum provenit, qui afTe&ustam proprius his terris eft, ut inter decem vix u- num oculisfanumreperias;contra quod malum vero illuftri-' oriscondkionishominesinMelitaprsefervationisloGoper- fpicillis viridibus vitris fibipnecavere coguntur; in^gypta vero inprimis in Biledulgeritcontrahancealaimkatempitv guedine Struthionum , utuntur 5 ,quod fcopo emolijente & leniente mukum infervit, prseter quod etiam ex oculis re- frigeranti aqua fabulum proluere juvat. Alias etiam pofli- ibile eft, exdeglutitione muki pulverispleuritidem & peri- pnevmoniam , qua praeeipue inqiailini Novae Hifpamae & regniMexicaniadfecti laborare folent,oriri. Ophtalmia& dcbilkas vifus parker in^rmenia 5 Media,BanraH5, Amboin^ deprehenditur^ Littora Afncse ad mare mediterraneuimi. quaeobincolarum potius quem jtxirfcae quali- tatem barbarias nomen adepta funt, juXta ingentem aeftum xnultis flaviis irri^ata, po- pulis ; •i#3 C 40 ) :8t§- tulis quam plurimis inhabitantur > terraeque : agrorum ea bonitas felicitasque eft , ut uvas Damafcenas, aurantia, dao:ylos, ma- la citrea, pepones largiter procreet, qaos wltimos inprimis inqufliai loco refrigeratio-' Bis copiofe comedunt §♦ xxi. . ^Cumpoft concitataOTraptionem velinnimio a:ftu ad- hibiti potus & fru&us refrigerantes mmquam fe probave- rint, multo minus falutares effectusreddiderint, idem in his terrisaccidere fokt, homlnes seftu ardentes abundanti frn^uum refrigerantium comeftioae, atque beneficio fri- gidiorum riocliuni refocillationem aliquam quaerentes, ftagnantem efEcere, & ; g!erjcidam ^^focillar^^mque horum frucluura quaiitatem:Cplicam, 9 :Diarrhaeam , Dyfenteriam fibi in corpus inferre , qiii mprbi hifce in regionibus funefto eventu finiuntur, quibusque Rhabarbaro, lcopo evacuante Jcjuxtahocadftringenti refiftitur. §. XXIJ. Quemadmodum £gitur injia^lemis adduclis thefibiis ex diverfis notionibus §eograpnicis yel qualitatem terra- rum&incolarumoftendi , quaratione&imodoMedicus ea confiderare , ex iisdemque conclufipnes fuas deducere , & opeillarum judiciumfuum formare poflit; Ita adhucimuita alia huc facientiaadd^uci pofTent ; fed quoniamfere totraul- tiplices fingular.es afieclus & morbpfae conftkutiones dan- sur , quodterras & provincias numeramus , atque hinc non jnodo nimis prolixum foret, omniaWc perfequi , fed etiam plurimorum.medicorum obferyationes folidae requjreren- icur, merito his acquiefcoj fuffieietque mihi, quando ali- jquot morborum paflira dominantium, fuiamariam:mendo- ( n§m fecero. §. XXIIL m (4D §. XXIII. Exempli gratia, qui in Cyprum contenderunt, & inprimis Famaguftam ingrefli funt, calidis febribus corri. piuntur. In Gallia Narbonenfi Hydrocele , in M- gypto vero Sarcocele non infrequens eft. McdinS^ qua: eft urbs Arabie, ut & In ^EgyptO^ininfula Ormo, in Gamron & Laor in Pcrfia, &in Guinea Africae vexantur iiomines affeclu, quo ipfis vermiculi in carnofis partibus generantur. Jn Kllait inPerlja Hydrope laborant, j n Kafchan lue venerea. Apud ^EthiopCS variola; & morbilli fedem (ibi fixan* conftituerunt, nndead nosquoque defcenderunt. §.XXIV. PIuresaiFedusfubexamenmed di, quorum caufas «rque accuras maximam partem erui opus liabent,.fequentes exempli loco erunt, & qui quidemin A- merica animadvertuntur ; fic adBrafiliam in InfulaFerdinan- di arbor eft, quas, fitanjitur manu , hacque ad faciem per- venitur , doior oculorum atque debilitas indeproverrit. I- t dem fere effeclus producitur arbore pomifera in Infula IHJpamo/a & Cadega, cujus mera tantum umbra oculorum aciem atqueipfum etiam hominis intellecTum depravat & eorrumpjt. InHiJpaniola & nova Andaiupa dantur quoque arbores, quarum folia cumtangunthominem^vel inipfum praxipitantur, tubercula efficiunt, quornm indoles valde vcnenofa,imoferepeftilentiaIisnatura?. Pon-oininfulisAn- tiUtbw vel cambalibus crefcunt arbores pomiferavquarum mgefta poma comeftores ita dormientes reddunt, ut vix in- de rurfus ex fomno excitari poffint , in aquam pracipitata ^am&quicquid ibi eft, venenointlciaTit, fub cortice con- tentumlac inflammationem oculorum & intumefcentiam corpons operetur, quodultimum umbratantummodo ar- bons acquiritur. §.XXV. Inter noxia animantla memoratudignusper- niclofus maxime ferpentium,ut audiunt; COrallinor um ^ mor 2norfus,qui brevi tempore homineminterficere poteft ; Ser- peiis^diausKf^pperBcbfonga-inCongOjquodeftinAfrica; animal Maritacacadiaum,, cujus ka virulentus ftV tus eft, utii curfu venti veifus venatorem impellkuratquO propagatur> veftes ck arma infkiat, vehementesque oapitis dolores, vomkus atque animi defeftus conciliet,- certa fpeciCS quaedam viperaCUtn in America;quarummor- lushomines&animalu enecat, qu3rumquevapor& halitus ita penetranti venetio pollentut faltem per tactus baculi ho* minem irtieiant. Praeter haec datur quoque in Africa fpecies quajdam pai^Orum pifcium^ quibus contreaatis tre* mor raembrorum exoritur; in ^gypto infolens quidam pifcis Torpedo di&us, qui fuper ipfutn natantes 1 alios pifces furdos, & contre&antem fe rigentem reddit; parker notandus pifcis ill Afia fubTurcicaditione, cujusinge- .Hio hominesaequeac animantia vita pri vat,u1entio praeteritis compluribus aliis miratu dignis creaturisiquarum paffimma- gna eopia invenkur, Ih hujus argumenti titulum quoque referri pofliint virulentae illae & noxiae hcrbae, qU8e ih tcrris noteis procreantur, utdint pracipueCicuta, Hyofciamus, Gynapium,Napellus,Solanum 5i Solium temu- lentum. , , . . - g.XXVI. Dum Medico,cuirationemor&orumintia:gatto in^olis alieujus regionispenkius fufcipiend^ curx cordiq;ef- fe debetimagis res homini noxias,q:uamipfi falutaresdetegere convenit, quonianv caufammorbi noffe, plurimuni in cura feliciter peragenda valet, eo fine in non paucis haftenus agi- tatis thefibus tloftras fuper di verfas morborumendemiorum «saufas obfcrvationes pofuimus, adjetfafem per de iis noftra epicrifi. Cum vero non fufficiat 3 caufas morborum perfpe- tfashabere.fedetiam de inventione&excogitatione ldone- orumcontra illos remediorum folliciti efle debeamus, non incongruum foreexiftimo,fiquoefinguiarescurandi metho- di,vel falubriores res & fubjetf a hoc vel illo loco muiu hnt, ©osum aiiquot recenfeam, & denique fub extrcrnum jtujus difTertationis^wWM/wreraediorum in materia medica no*- ta appendicis loco & tanquam Geographiam Medieam, enu- merando principaliafrmplicia^djungam. ( § XX VII. Inter terras>quae pra? aliis falutari aere.gaucie nt 3 eelebres funt Floridafialtforma.Hiberma, quam pariter vene- nofis animalibus omnino deftitui perhibent ; ^/^,ubiplu- rimorum ferefineullomorbograviori totaperagiuirvita; M Z^rtfProvincia quadam Africas & inTabris in Perfiatam iaiu- tifer aer exiftit> ut aliis locis valetudine adverfa correpti.eo' ad fanitatem fuam reftituendam perducantur. Americanyr- brem depellunt immerfione in aquam fngidam,& rurius exiic- eatione apudignem ; hiem veneream tollunt tanquam ipeciti : coquodam,dum paululum de fcuto animalisArmaoiediCU contritum aqua falviassrgroto ingerendum dant ; deoilaatem vifus&Mtelhaus ex attretfatione fupradiftje arboris conci- Jiatarn pari ta&u & illinitione foliorum aliusarbons ^Jici- nia adftantis ad oculos applieata reftituere conantur; deje&ttt vero abaliaurbore Hifpamolanaprofe&os iongibn fpatio reiar- ciunti ulcera veroilla virulenta per ta^um pkntce ahcujus iti nova Andalufiaexcitata^crebrioriabluitionecum aqua ma- rina profligantjquae medicatio quoque eontra morfumvene- nofumanimantium in Daria adPanama ufurpatur. Contfa morfumferpeniium coral/inorum pMtet venQiW dem cruda & recens capitis ad partem affeclam aft ctio com> mendatur. . , .... * §.XXV11L Qyodtandemattinetad fimplicia,dequibas in materia Mediea agitur,& guorum virtutes etf multis hac dere copiofeconfe&is fcriptis petendae furtt, loca eorum na - falia,ubicopiofi(rimegenerantur } &^ndeplerumquead nos deportantur, (multa etenim inter fequentia fira plicia non lo- cofolumfignificato,fedc< aliis quoque producuntur)fequen- tia funt in Geographia medicaot hiftori^ natutali celebna, cc quidemin Eurapa regnum Hijpania-ptoptev £qui\tem,)i\ jubas, aeruginem, granata, hasmatitem, GaUia bb radicem Afphodeu sdMontem PefTulanum ; Gallia Narbonnenf/s^toptet Gli- cirrhizam,Tamarifcum,Cretam, &Brigantinm in illo regrto Mann&illuftrat: Alm Helvetiorum eelebriatern nac in ( 44 ) m- Ti,plumbi , ^ ofteocall^ proventu Germamabhim geneie gratulatur , 6c m hzc ^mprimis fi/va Hercynia radice Mei» & argentoiocuples celebratur. Auftria, Stiria & Helvetiaxt dicemDoronici, Uellebori proferunt, Mriapmfenim no- .blis.eftj)roptermjnerasfeiTifui&radicemcerWi33 Saxo- ma provincisque adtthenum diclarani aibi radicem nobis promunt,^^ peruieiofumCo^altum, Arfenicum& amen- ^posteriayim^^ ^lapidespret,ofos,Chry^ Ferajpr^liis^ rantiarum,Granatorum,citri,Limoniojum^^ ^Launbaccis; Italm&Skmafi labria tk Appruzza Manna, paflulis, gummi ftyracisckalumi- jie,id quod etiani Smyrna eopiofe afFertur. Anglia multum poffidetvitnolj,ftann4,la^idisAmi Pn^pnefertim glonam defuoXuccino reportat; ////^r^cu m mineris(uis aufi,Antimonio ^Mercurio,Cinnabari & Virriolo. PoloniaU Jiujfia pultum fahs getnme.gignit, Cmftaniimpolds summi |aJbani Infula Candt* Gummi ladanum, Siliquamrinfula Chios hgn um & refinam Lentifci; Chksh Cyprus Terebin- ^thinam reddunt. - |. XXI^. Afi.ar rmprimis magna ,eft .cefebritas ob prxftantifljma .aromata fqa, Iapidcs pretiqfos & balfama^atque pciecipue hac iq re ma- gnum nomen habetitadi&us Qriensvd TurciaAfiatka proptcr corti- .cemThyraiamatiSjMyroboIanorumjOpobairamijStoracis^Tragacan- th*,Scammonium, Terram Tripolitanam, Bolum Armenam ; Arabia propter coftum verum ; ^^^/W W p r opterTamarindos, ^^4 Stk&gypt™ oh gumrai Arabicum,Ba;lfamura verumjMyrrham/rhus, Fabas Turcicas,Ambra,Margaritas. Mare monuum afphaltum prsber. Perfiajuxtzdia, fruduum fuorum atgue plantarum ubertates multum procreat farcoeqilar. RuJU magn& Xfiatic« debemus Rhabarbarum, unicornufofnie,Rhaponticum,iapidem Specularem Jaipidem, India univerfa abundat ligno aipalato.Saritalino, Ebcn©, anacardino, Myro- boJanis,Gummi Bcnzoes, Bclcllio, Ebore, margaritis,Iapidibuspretio- AnKthy fto, Bcryllo, $maragdo,Topafio, Opalo, Grana:o,Hyacj«- i thoj ■m c 45 ) m- tho; littora Malabarka in ipecie radice Zedoaria?,Zingibere, Jigno co^ lubrino,nuce vomica, cardamomo, CoCculo indico, Cambodiagummi guttae & lacca^ Banda Infula ad Moluccenfcs r fita id fingulare habet, ut ibi nux mofchata cum flore fiio,quae dicitur macis, procreetur. In* fuUMolucca pariunt caryophillos 6canthop5iilJos, Javainfula Galan- gam majorem,Cafliam ligneam,Cardamonum, cubebas,& Sumatra ut & Ma/abaria yiper. Anifum ftcllatum vcro folummodo fibi vindicanc InfiU Philippn*. Ex China accerfitur radix China*, Galanga minor, Rhabarbarum,CortexChinchinaf,Agallbchum;ex»?^wr^^wMo- fchus. Denique Ceylon tancjuam terra cinnamomifera cum fuis arquc Rubinis & Saphiris ; Japonia & Sumatra tanquam terra Carnphorifera^ maxime fcecunda celebratur. §. XXX. Africa^non minusialutares adMedicinam materias no- fcis fuppeditat. ASgyptufhrgftiiT Mumiam>Tutiam T Ca{Iiam fiftulofam, Sebcften,^5titem ; Alexandria & Cra&femen Amios verum; Alexan- dria in fpecie Santonici velCuriae femcn &Gummi Sagapenum; Barca y Gummi &Sal Ammoniaeum \ Mauritama& India OrieMalis Gummi Euphorbiu InBartraria magna* affluentia eft da&ylorum, & in Guinea Aloe caballina & GummiBdellium reperitur.. Ec ahrnfoi&Zocotora na- c*la nomen Aloe fuccoterina; §. XXXI. Americam uf etfam percurram;-non*omnino ea tafibus deftituitur,fed multum ipfipariter debermateria medica y dum illam non folum radice jalappae &pareirae brav«,SaiTafras,nuce Been> &Caftoreo cxornat,fedetiam notiflSma ibi Nova Hipania(f Feru : radiecm China^ SalTaparillae,Jignum Nephritieura,Gummranimaj,Carannaj,& Virginia cum N. Hif G. Copal. Elemi,. Tacamahacae, lapidem Nephriticum, Infula Hijpaniola & Jamaica Jignum & Gummi Guajac. Cuba &c'Jamai- ca Cacao ycofadCi.InfulaBarbados abundanter nobis tribuit Aloen,^- ftlia Sacharum^zxxz MagcUanica corticem Winteranum ; nec Peru no- bis celebrem fuam radicem Contrayerva?, Me.hoacann.-e & balfamum denegat. Cum itaque ex tanta affluentia foluber*-imorum remediorum cognofcimus, im- »nenfam effe bonitatem divinam,eaniiemque ubique inreniri, aequum piumque eft, Bt hilce fuis doriis ac muneribus in fui honorem atque xgrotantium reflituthpneni decenter utamur, adhibka omni ratione & prudentia, id quod foldix Medicina:,ne€ »on nolhx hujus dirtertationis, juxta id,quod benev«lus Le&or me cotnmcn- datum habeat, rogem, proprius Scverus efto F 1 N I S. Senetto, Smeno. CHi-mai udi tra noi alto e profondo Di virtu un foggettp, .e d 'Eloquenza? Tal TE dimoftra, J3amann,f Efperienza Di TUA dotta Difputa a tutt' il rnondo. ^FeUce TE, che.fotto a graye pondo D' honorate fatiche : hor per cornpenza Doni al TUO Stanco Cor degna eccellenza. Et agli amici pqi un d) .giocondo ¥A' lieto inpatria hamai 5 cheMcie.1 T',inyita A rifanar, a ravvivargi' inferm^ Che .femi fpenti ognjior chieggon TI aita, Oh, quanto fia da lor fommo gradita La TU A prefenza , a ,fin che li confcrmi, JE U rivochi da la morte a vita, in fegno di xlevot. OfTerv. 3ervit.:hunj. vero Giacomo Pasqtialetti, Rom« tc Hygea dedit metam Tibi tangere-honori% Et velat do&um nexa corona capuk ^ure quidem : ornatur propriis induftria donts, Hasc gemina eft certe gloria, crede mihi. Vive -tibi longe, vive & cura nomine magnQ, Sic virtusparietTecla beataTrbi. .Gratulab. cum omni feiicitat. apprecat^adjec^e Ludovicus Caiiiiu3, L. L.Cultqr. ASHn ictw wmt bcy ftdv&as keben unD ben Cojt: 4&&fot MtfeS muni> iufantf be* Heinen SBctten.,. ■ %m £encf m«|l, otf &u fenft nun fetnen giie&ernjlet^ «kficE ?w Oenn! lebe t»obU eecme^ce ^etrten Aabftt 2taf Dtefet; Pindws ^